Türkiye'de Ekonomi Politik

This article is an attempt to contribute to current debate on the historical relations, linkages and changing potentials between the recent rise of right-wing populism, autocratic regimes and fascism(s) using the case of Turkey. The scope of this article is limited to events and discussions until the legalization of Erdogan’s one-man regime.

İslamcı siyasetin 1990'lı yıllardan beri en popüler ve güçlü siyasal aktörü olmuş RP-FP-AKP çizgisinin genel olarak sermaye sınıfıyla, özel olarak da “İslami sermaye” diye adlandırılan kesimle ilişkileri; hareket içinden gelenlerin kurcalamaktan imtina ettiği, ulusalcı-Kemalist çevrelerinse kriminal bir konuymuş gibi yaklaştıkları bir meseledir. Bu ilişkiyi ele alma konusunda,genel geçer yaklaşım, sıradan bir iktidar çevresi-onunla ilişkili burjuvaların bireysel ve kolektif çıkar birliği anlamına gelen bir kayırmacılık ve zenginleşme ilişkisi biçiminde ele almaktır. Bu çalışmada söz konusu ilişki, -“ahbap-çavuş kapitalizmi”ne özgü, andığımız türden çıkar ilişkilerini de kapsayan biçimde- İslamcı sermayenin yapısında, onun da bir parçası olduğu sosyo-politik hareket içindeki yansımalarıyla birlikte değerlendirilmektedir. Bu bağlamda çözümlememizin temel eksenlerini anılan kesimin kadim büyük sermayeden özerk bir varoluşa sahip olup olmadığı, egemen iktidar bloku ve siyasal rejim açısından sakınca arz edebilecek yönleri, “28 Şubat Süreci” olarak bilinen askeri müdahalenin bu kesime yönelik olarak geliştirdiği önlemler, bunun etkileri, sosyo-politik yansımaları ve AKP'nin 8 yıllık iktidarının bu tabloyu nasıl değiştirdiği konuları oluşturacaktır.

Peki gerek dünya ekonomisi gerekse genel siyasi eğilimler açısından ortada ‘yeni normal’ diye adlandırılabilecek şeyler var mı? Benim düşüncem, olmadığı yönünde. Aksine, korona virüs salgını, kriz öncesindeki dönemde zaten var olan eğilimlerin daha da güçlenerek karşımıza çıkmasına neden oldu. Dolayısıyla normale dönüş, pozitif bir gelişme olarak değil, gerçekliğin olanca ağırlığı ile üzerimize çökmesi anlamına geliyor.

Geçen haftaki yazıda, iktidarın ortaya attığı reform gündemi sonrası muhalif çevrelerde yaşanan kafa karışıklığına değinmiştim. Bildiğiniz gibi, geçmişte sorunlu yönleri acı bir şekilde ortaya çıkan vesayet analizleri, iktidarın reform gündemi sonrasında yeniden gündeme geldi. Yine geçen yazıda, vesayet tartışmasındaki gibi kısıtlı bir analiz çerçevesi yerine iktidar bloğu kavramının kullanılmasını önererek, bu kavramın üç bileşenini (siyasi alan, burjuvazi ve bürokrasi) kısaca tarif etmiştim. Bu yazıda, bu kavramı güncel gelişmelere nasıl uygulayabileceğimize dair bazı örnekler vereceğim. Ama önce analizi dinamikleştirmek gerek.

Negatif istihdam etkisi gözlemlemenin her açıdan daha kolay olduğu bir yılda yapılan güçlü
asgari ücret artışının, yaratması öngörülen negatif istihdam etkisini yaratmamış olması,
işverenlerin ücretlerde meydana gelen önemli artışları ödünleyebildiğini göstermektedir.

Türkiye ekonomisi, 2013 yılından itibaren bir batağa (yapısal kriz) saplanmış durumda. Şoför gaza basıyor (geleceğe kaçış denemeleri), araba motoru hızlanıyormuş gibi oluyor (saman alevi gibi parlayan büyümeler), ancak sonuçta araba olduğu yerde kalmaya devam ederken (uzun durgunluk) aslında patinaj nedeniyle daha da derine batıyor (artan işsizlik ve gelir kaybı).

2013 sonrasındaki yapısal kriz konjonktüründe yaşanan açmaz kısaca şu: İktidar, iktidarda kalmak için ekonomik büyümeyi canlandırmaya çalışıyor. Ancak büyümeyi canlandırmak için faizlerin her baskılanması, kur atağıyla karşılaşıyor. 2014, 2016, 2018 ve 2020’de yaşadığımız bundan ibaret. Geçtiğimiz 7 yılın tartışmaya yer bırakmayacak bir şekilde gösterdiği şu: Bu model işlemiyor.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) 19 Kasım 2020 tarihli Para Politikası Kurulu (PPK) toplantısı, iki önemli kararla sonuçlandı. Bunlardan ilki ‘politika faizi olan bir hafta vadeli repo ihale faiz oranının yüzde 10,25’ten yüzde 15’e yükseltilmesi’, ikincisi de ‘tüm fonlamanın temel politika aracı olan bir hafta vadeli repo faiz oranı üzerinden yapılması’, yani sadeleşme idi. Böylelikle TCMB, 2013 sonrasında dördüncü kez faiz artışı yapmış oldu.

Bu köşeyi izleyen okur, Erdoğan yönetiminin 2020’deki ekonomik performansı ile ilgili geçtiğimiz ay (13 Ekim’de) yaptığım değerlendirmeyi hatırlayacaktır: Mart-Eylül arası uygulanan ‘geleceğe kaçış’ stratejisi, Eylül ayında mecburi bir ‘U-dönüşü’ ile sonuçlanmıştı. TL’deki hızlı değersizleşme, enflasyondaki artış ve artan cari açık Mart-Eylül arasındaki stratejinin sınırlarını çizmiş oldu.

22 Ekim 2020 tarihli Merkez Bankası toplantısından beklenen politika faizi gelmeyince-artık faiz lobisi mi denir bilemiyorum-medyasıyla, finans kuruluşlarıyla piyasalar yüksek sesle memnuniyetsizlik ifade etmeye başladılar. İzleyen günlerde ABD seçimleri de potaya girdi, olası bir Biden zaferinin Türkiye varlıkları üzerindeki baskıyı artıracağı yönündeki haberler Ekim ortalarından Kasım başına kadar gündemi işgal etti. Özellikle yabancı finans kuruluşlarından gelen bu haberlerde Biden'ın zaferi halinde ABD'nin Türkiye'ye yaptırım uygulayabileceği, Türk Lirası'nın bu nedenle risk altında olduğu sürekli tekrarlandı. Aynı süreçte ekonomi yönetimi oldukça iyimser görünüyordu. Bakan Albayrak, ekonomik verilerin olumlu geldiğini sık sık vurguluyor, 31 Ekim tarihinde ise (7-8 Kasım ekonomik depreminden sadece 1 hafta önce) Cumhurbaşkanı Erdoğan: "…yeni bir ekonomik kurtuluş savaşı veriyoruz… Yıllarca bu ülkeyi faiz, kur, enflasyon üçgenine sıkıştırarak sömürenlerin oyunlarını birer birer bozuyoruz… Ekonomideki büyük yapısal değişim en az kapitülasyonların kaldırılması kadar tarihi bir öneme sahiptir," diyordu. Burada olumsuz niteleme içeren faizden yüksek faizin anlaşıldığı, yapısal değişimden ise cari açığı düşürmeye yönelik düşük faiz politikasının kastedildiği bence tartışmasızdır. Ekonomi yönetiminin söylemlerine karşın finans kuruluşları yaygarayı daha da arttırdı; JP Morgan politika faizinde yıl sonuna kadar 200 baz puan olan artırım beklentilerini 300 baz puana çıkardıklarını açıkladı, Fitch'in Türkiye'den sorumlu ülke notları direktörü faizleri işaret ederek Türkiye'nin düşen TL'yi desteklemek için yeterince çaba göstermediğini söyledi. Ve ardından Türkiye ekonomisinde 7-8 Kasım 2020 depremi başladı: Merkez Bankası Başkanı Murat Uysal Cumartesi günü görevden alınarak yerine eski Maliye Bakanı Naci Ağbal getirildi. Pazar günü akşam saatlerinde Hazine ve Maliye Bakanı Berat Albayrak instagram hesabından istifa ettiğini paylaştı. Aynı gün Merkez Bankası'nın yeni başkanı banka genel müdürleri ile toplandı ve ertesi sabah yazılı bir açıklama yaparak mevcut durumun gözden geçirileceğini, tüm politika araçlarının kararlılıkla kullanılacağını kamuoyu ile paylaştı. Pazartesi akşamı ise Berat Albayrak'ın yerine Hazine ve Maliye Bakanlığı koltuğuna getirilen isim belli oldu: Lütfi Elvan. ABD Başkanlık seçimlerinde Biden'ın kazanması neredeyse kesinleşmişken, herkesin düşündüğünün aksine piyasalarda yüksek hacimli dolar satışı ve dolarda değer kaybı Pazartesi gününden itibaren başladı. Aynı gün piyasalardan-tehdit olarak da algılanabilecek-açıklamalar ardı ardına geldi: Aberdeen Standard Investments müdürü 'daha yüksek faiz oranları ve daha sıkı para politikası gelmeli' dedi, Toronto Dominion Securities strateji müdürü politika faizinde 600-700 baz puan, Rabobank stratejisti en az 500 baz puan artışı dillendirdi, Swissquote Bank analisti ise yeni yönetimin ne kadar bağımsız olacağını, piyasanın ve ekonominin ihtiyaçlarına nasıl bir dengede cevap vereceklerini yakından takip edeceklerini ifade etti. Salı günü Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan ilk resmi açıklamasında piyasa dostu bir dönüşüm programına odaklanacaklarını vurguladı. Çarşamba günü Cumhurbaşkanı Erdoğan, ekonomide yeni dönem vurgusu yaparak, "faizlerin en azından enflasyon seviyesinde tutulma mecburiyeti bu konuda verdiğimiz mücadeleyi zora sokuyor, vatandaşlarımızdan bireysel tasarruflarında milli paralarına güvenmelerini ve tercihlerini Türk Lirası'ndan yana kullanmalarını istiyorum," dedi. Ardından aynı akşam Uluslararası Yatırımcılar Derneği Yönetim Kurulu üyelerini kabul etti.

Edirne’de, altmış yıllık zaman diliminde, gayrimüslimleri mülksüzleştiren olaylara odaklanan bu kitap, yerel gazetelerde ve tapu kayıtlarında bunun izini sürerek, Türkleştirme ve mülksüzleştirme politikasının nasıl yerel bürokrasi, eşraf ve halk işbirliği içinde gerçekleştirildiğini gösteriyor.
Gayrimüslimlerin mülksüzleştirilmesi, sürülmesi, Müslüman mübadil ve muhacirlerin Edirne’ye yerleştirilmesi, Müslümanların ilkel birikimlerini gerçekleştirmesi ve Türkleştirme boyutlarıyla bu süreci inceliyor. Ulus-devletin kuruluşu aşamasında, “yerli ve milli” burjuva ve küçük burjuva sınıflarının oluşmasını “ötekilerin” mülksüzleştirilmesi üzerinden, ilkel birikim yöntemiyle gerçekleştirmeye çalışan politikalardan somut bir tarihi kesit sunuyor. 

“Milli iktisat politikalarına uygun bir şekilde Ermeni Tehciri ve Rum Mübadelesi sonucunda mülksüzleştirilen Hıristiyan azınlıkların emvâl-i metrûkeleri aracılığıyla ilkel birikimlerini gerçekleştiren Müslüman Türk unsurlar, iktisadi sahanın da kendi hâkimiyetlerine geçeceğini planlamışlardı. Oysa Müslüman-Türk unsurların bu planı Yahudilerin özellikle Trakya’da iktisadi hâkimiyet kurmasıyla sekteye uğramıştı. Böylece Türklüğün, ‘‘yerli ve milliliğin’’ kapsamı dışında kalan-bırakılan Yahudiler, hem Müslüman-Türk eşraf ve halkın hem de Türk hükümetlerinin hedefi konumuna gelmişti. İki kadim halkın Anadolu ve Trakya’dan tasfiyesinden sonra, Yahudi nüfusunun yoğun olduğu Trakya ve Edirne’de de bu tarihten itibaren Yahudi azınlığı karşıtı söylem ve olaylar meydana çıkacaktır. Bunların yoğunluğu Yahudilerin mülksüzleştirilmesi ve tasfiyesine kadar artarak devam edecektir.”

Bundan 37 yıl önce 1966 yılında kabul edilen ve 1976 yılında yürürlüğe giren bu sözleşmeler, daha önce de Türkiye'nin önüne konulmuş, ancak ulus devlete yönelik tehditler oluşturacağı düşüncesiyle onaylanmamıştır.Aradan geçen o kadar yıl sonra 04/06/2003 tarihli oturumda T.B.M.M.'de 4867 ve 4868 no.lu iki yasa kabul edilmiş ve Sayın Cumhurbaşkanının onayına sunulmuştur.