Islamcılık

Yusuf Akçura’nın ilk olarak 1904’te Mısır’da tefrika edilip daha sonra 1912’de kitap olarak basılan “Üç Tarz-ı Siyâset” adlı makalesi, Kapı Yayınları tarafından (2020) günümüz Türkçesi, orijinali ve Osmanlıca metin bir arada yayımlandı. “Türk düşünce tarihinin ayak izlerinden birisi” olarak nitelenen kitabı yayıma hazırlayan ise Yakup Öztürk. Kitabın başında yer alan Öztürk’ün etraflı sunuş yazısı, gerek Yusuf Akçura’yı gerek “Üç Tarz-ı Siyâset”i gerekse de o dönemde bu makaleyle ilgili kaleme alınmış iki eleştiri metnini okur için daha anlaşılır kılması itibarıyla dikkat çekicidir.

Öztürk’ün belirttiğine göre, “hacmi küçük, tesiri büyük bir beyannâme” (s. 19) niteliğindeki bu makale, aynı zamanda yazarın doğum yeri olan Kazan’da yazılmış ve Kahire’de yayımlanan Türk gazetesine gönderilmiştir. Üç sayıda tefrika edilen makalenin ilk bölümü derginin 14 Nisan 1904 / 25 Mart 1320 tarihli 24. sayısında, sonraki iki bölüm ise 26 ve 27. sayılarda yayımlanmıştır. (s. 8) Akçura makalesinde İttihâd-ı Osmanî (Osmanlıcılık), İttihâd-ı İslâm (İslamcılık) ve Tevhîd-i Etrâk (Türkçülük) olmak üzere üç farklı siyaset tarzı hakkında etkili bir tartışma yürütür. Söz konusu fikir akımlarının artı ve eksilerini, muhtemel fayda ve zararlarını tarafsız bir eleştirmen misali masaya yatırır. Ancak meseleye girişmeden hemen önce bir soru ve bir uyarı mahiyetinde şu cümleleri kaleme alır: “Muayyen bir cemiyetin menfaatleri neden ibarettir? Buna cevap vermeden, filan veya falan siyasî yolun filan cemiyete faydalı olduğu hallolunamaz.” (s. 73-74)

L. Sunar, B. Bulut (edit.), Islah: Çağdaş İslam Düşüncesinde Yenilenme ve Değişim, İstanbul: İlem Yayınları, 2020, s. 55-100.

Türkçede birbirleri yerine pek düşünmeden kullandığımız
tecdîd, ıslah ve reform terimleri aslında nüans
denemeyecek büyüklükte mana farklılıkları taşımaktadır.
Bunlar arasında reform kelimesi, modern çağrışımlar
yapması hasebiyle bariz şekilde diğerlerinden
ayrılır. Fakat tecdîd ve ıslahın birbiri yerine hiç mesele
edinmeden kullanılmaları çoğu kez vakidir. Ancak muasır
kaynaklarımız üzerinde dikkatli bir tahkike gidildiğinde,
bazı müelliflerin yenilenme fikri ve çabasının
iki farklı yansımasını gösterir biçimde tecdîd ve ıslahı
hususen istihdam ettiklerini görmekteyiz.

19. yüzyılın ortalarında bir muhalefet hareketi olarak Türk dini düşüncesi, Osmanlı
Devleti’nin çöküşünü engellemek için modern siyasi fikirleri, dini bir terminoloji kullanarak
siyasi hayata dâhil etmiştir. Türklük bilinci ve Türkçülük düşüncesi de bu tarihten itibaren
filizlenmeye başlamış ve Türk dini düşüncesinin gündemini işgal etmiştir. Türk dini düşüncesi
sürecin başında Türklük düşüncesine mesafeli davranmış ve hatta zaman zaman muhalefet
etmiştir. Ancak zaman içinde Türk dini düşüncesinde Türklük kavramı önemli dönüşümlere
uğramış ve bu dönüşümün önemli uğrakları olmuştur. Böylece siyasi reformların İslam
hukukuna uygun olması gerektiğini vurgulayarak muhalefet yapmaya başlayan Yeni
Osmanlılar hareketinden itibaren, Türk dini düşüncesi içindeki Türklük kavramının izini
süremeye başlamak mümkündür. İlk ciddi değişim II. Meşrutiyet’le başlarken, 1980 öncesi ve
sonrası dönemlerde de önemli dönüşümlerin yaşandığını söylemek mümkündür. Bu çalışmada
bilgi sosyolojisi perspektifinden, dini düşüncede Türklük kavramının ne yönde ve ne niçin
değiştiği, dini düşünürlerin metinlerinden hareketle analiz edilecektir. Bu anlamda çalışmamız
yorumlayıcı bir yaklaşımla literatür okuma ve belge analizine dayalı olacaktır

Avrupa’da din savaşlarının neden olduğu kargaşaya tepki olarak
ortaya çıkan doğal hukuk teorilerine göre insanlar doğarken, birbirleri
üzerinde herhangi bir hâkimiyet/efendilik iddia edecek şekilde bir ayrıcalıkla
doğmazlar. Bu hukuk teorileri Avrupa’da hâkimiyetin, bir kişinin keyfi iradesi
yerine eşit şekilde özgür olan insanların rızasına dayanması gerektiği
düşüncesini güçlendirmiş ve toplumun daha geniş kesimlerini seferber
ederek Batı dünyasının siyasi hayatında radikal değişikliklere neden
olmuştur. Batı’da yaşanan bu dönüşümün etkisiyle 19. yüzyılda halk
egemenliği kavramı, Osmanlı Devleti’nin siyasi hayatına da girmiştir.
Türkiye’de modern dönemle birlikte din-toplum ve din-siyaset ilişkilerinin
neye benzediğinin tarihsel sosyolojik tespiti hem bugünün hem de geleceğin
neye benzediği/benzeyeceği hakkında bize fikir vermesi açısından önemlidir.
Dinî düşünürler, halk egemenliğini dinî terimlerle dinîleştirip halkı seferber
etmek istemiştir. Türk dinî düşüncesi, halkı gerçekten kendi kendisinin
efendisi yapmak gibi modern ahlaki bir düzeni amaçlamamıştır. Dinî
düşünce, halkı kullanarak devleti kurtarmayı hedeflediği için halk egemenliği
kavramına da araçsal bakmıştır. Bu bağlamda çalışmamızda modern halk
egemenliğinin, Türk dinî düşüncesine girişi ele alınacaktır. Çalışmamız nitel
bir yaklaşımla, birer bilgi ifadesi olan halk egemenliği, meşrutiyet,
cumhuriyet ve demokrasi kavramlarına ilişkin, dönemin dinî düşüncesini
temsil ettiğini düşündüğümüz kişilerin yazdıkları metinler üzerinde, bu
kavramların yorumlanmasından ibaret olacaktır.

Düşünceleriyle Türkiye’de muhafazakâr geleneği derinden
etkilemiş bir fikir adamı olarak Nurettin Topçu’nun
yayımlanmış edebi eserleri birkaç şiir, öykülerinden oluşan
Taşralı ve tek romanı Reha’dır. Bu kısıtlı edebi verimi
nedeniyle olduğu kadar bir entelektüel ve filozof olarak
Türk siyasi düşünce tarihindeki büyük etkisi nedeniyle
Topçu birçokları tarafından bir edebiyatçı olarak görülmez.
Topçu’nun gençlik yıllarında başlayıp doktora eğitiminden
sonra on yılda tamamladığı (1926-1936) Reha onun
vasiyeti gereği ancak 1999’da yayımlanır. Onun
edebiyatçılığına yönelik yapılan incelemelerin büyük kısmı
öykülerini odağa alır ve bu incelemelerin ortak şekilde
vardığı öykücülüğüne yönelik olumsuz yargı Topçu’nun
edebiyatçılığının objektif ve bütüncül biçimde
değerlendirmesine engel olur. Aile içi yasak bir aşkın
anlatıldığı Reha özellikle başkahramanın intihara meyilli,
melankolik psikolojisini olayların geçtiği yerlerin doğa
tasvirleriyle özdeşleştirmedeki başarısı, bütün bunların
yaşandığı fonda ülke gerçeklerini çarpıcı örneklerle
sunması ve yazarının edebi yetkinliğini, dile hâkimiyetini
sergileyen bir ilk roman olması açısından dikkat çeken bir eserdir. Topçu’nun gazete yazılarında ve makalelerinde
işlediği kavram ve düşüncelerin hammaddeleri “Anadolu romantizmi” ve “İslami spiritüalizm” şeklinde Reha’da
görülür. Bu bakımdan Reha, yazarının henüz gençlik yıllarında sahip olduğu düşüncelerin ilerleyen yıllardaki
evrimini vermesi açısından da önemli bir eserdir. Bu çalışmanın konusu, bir fikir adamının kaleminden çıkan Reha
romanının Türk roman tarihi bakımından önemi, edebi değeri ve Topçu’nun düşünce dünyasından taşıdığı izlerdir.

Öz
19. yüzyılın ikinci yarısında çok uluslu imparatorluklar kendilerini bir anda milliyetçi ayrılıkçı hareketlerin hedefi halinde bulmuşlardır. Buna verdikleri tepki kitle iletişim araçları, eğitimin kitleleştirilmesi gibi enstrümanları kullanarak bir çeşit asimilasyonun sağlanmasıdır. Nüfusunun çok büyük bir kısmını Müslüman Türkî toplumların oluşturduğu Rus Çarlığı da bu süreci sert bir biçimde tecrübe edecektir. Hem Rus Çarlığının geliştirdiği milliyetçilik anlayışı ve Rus Çarlığında gelişen milliyetçilik anlayışlarının yönelimlerini göstermesi bakımından hem de etkisi en uzun süreli ve çapı en geniş olması bakımından en önemli örneklerden birisinin Cedidizm akımı olduğu söylenebilir. Bu makalede on dokuzuncu yüzyılda gelişen milliyetçilikler arasında Cedidizm konumlandırılmaya çalışılacaktır. Cedidizm Türk sosyal bilim yazınında genellikle başlangıcından itibaren siyasal ajandaya sahip bir milliyetçi hareket olarak değerlendirilmektedir. Bu makalede Cedidizmin Bolşevik Devrimine kadar bir siyasî hareket değil bir kültür politikası olduğunun ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda da Cedidizmin Bolşevik Devrimine kadar Türkçü, Turancı, Pantürkist ya da Panturanist olmadığı, milliyetçiliğinin bir kültür politikası biçiminde geliştiği savunulacaktır. Çalışmada nitel araştırma metodu kullanılmış geniş bir literatür taranarak veriler yeniden yorumlanmıştır. Bolşevik Devrimi sonrasında Cedidizm bu makalenin sınırları dışındadır.
Anahtar Kelimeler: Cedidizm, Milliyetçilik, Pantürkizm, Panislamizm, Türkçülük.

Multinational empires found themselves as the targets of nationalist and separatist movements in the second part of nineteenth century. Their response to movements was to achieve a kind of assimilation by using instruments such as mass media and mass mediaization of education. The Russian Empire which had largely been composed of Muslim Turkic societies experienced it more severely. The Jadidist movement is one of the sharpest example with regard to nationalism's wider and prolonged impact and by showing it trajectory that the Empire promoted as well as the nationalisms that emerge out of the social contexts. In this article, Jadidism was positioned among the nationalisms that developed in the nineteenth century. Jedidism was regarded as a nationalist movement which had a political agenda from its beginning in Turkish social sciences literature. It is aimed to present in this article that Jadidism was not a political movement until the Bolshevik Revolution but a policy of culture. In this context, it was argued that Jadidism was not Turkist, Turanist, pan-Turkist, or pan-turanist until the Bolshevik Revolution and that its nationalism developed as a cultural policy. Qualitative research method was used in the study and the data were reinterpreted by reviewing a large literature. Jadidism after the Bolshevik Revolution is beyond the limits of this article.
Keywords: Jadidism, Nationalism, Pan-Turkism, Pan-İslamism, Turkism.

Sonuç

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, klasik dinî tedrisatta yetişmiş, dinî ilimleri bihakkın öğrenmiş, öğretmiş bir on dokuzuncu yüzyıl alimidir. On dokuzuncu yüzyıl, Batı ile ilişkimizin bir mütekabiliyet ilkesinden uzaklaşarak, tek yönlü bir maruz kalmaya, etkilenmeye ve teslim olmaya dönüştüğü çağdır. Böyle netameli bir atmosferde entelektüel faaliyetini sürdüren Elmalılı;
1- Batı’ya bigane kalan molla/alim grubundan değildir. Batı’yı imkanları ölçüsünde tanımaya çalışmış, bu amaçla Fransızca öğrenmiş, Batı felsefesini tetkik etmiştir.
2- Batı’ya hasmane bir tutum takınan alim grubundan da değildir. Zihninde, biri tevhid ve evrensel kardeşlik ilkelerine doğru ilerleyen, evrenin sırlarını çözen bir bilim üreten bir Batı ve diğeri ilhad, pozitivizm, Doğu’ya zulüm gibi yanlışlarla malûl olan diğer Batı olmak üzere iki Batı vardır.
3- Konumuz olan akıl, ilim ve felsefe terimlerini tanımlarken klasik tanımlara sadık kalmış, bu terimleri klasik epistemolojinin ve psikolojinin konusu olan teknik birer terim olarak ele almıştır. Bununla birlikte bu terimleri her ele alışında, Batı’nın hayaleti Elmalılı’nın gözettiği bağlama müdahil olmuş, terimler ideolojik (mesela “ilerlemeci”) içerikler kazanmışlardır.
4- Bu terimleri ele alırken izlediği stratejiler; a) Batılı bilgi ve akla meşruiyet kazandırmak, b) ama bu meşruiyete rağmen bu bilgi ve aklı vahiy ile sınırlamak, c) İslam’ın terakkiye mani olmadığını, aksine terakkinin garantisi olduğunu, çünkü çağdaş bilim ve felsefenin İslam’ın önerdiği değerler hattına geldiğini savunmak, d) bu sebeple Batı’nın tanınmaya ve hatta çoğu kez bilimsel açıdan takip edilmeye değer olduğunu vurgulamak, e) bu arada, Batılı yeni değerlerin arka planında bulunduklarını sezdiği İslam’la çatışan perspektifleri sorgulama neticesinde, bize özgü bir tefekkür tarzını muğlak da olsa savunmak, benimsemek.
5- Bu özellikleriyle Elmalılı, çağdaşı olan İslamcılarla benzeşmektedir. Ama geleneksel bilgiye ve özellikle geleneksel hayat görüşüne duyduğu güçlü itimat (ve bunun neticesinde, “fıkh-ı mutlak” terimine, çağdaş felsefedeki nübüvvet bahsinin eksikliğine dikkat çekmesi; fıkıh-kelam-tasavvufun üçünü birden hesaba katmaya özen göstermesi; çağdaş bilimsel gelişmelerin İslamîleştirilmesi yönünde dinî ilimleri bir tür ideolojik aygıt gibi konumlandırması) sayesinde bize özgü bir tefekkür tarzını arayışıyla birçok çağdaşından da ayrılır.

Öz Bu çalışmanın amacı, Cumhuriyet dönemi Türk siyasal hayatında kendini İslami bir kimlikle tanımlayan Milli Nizam Partisi'ni siyasi partilerin doğuş teorileri, parti tipolojileri ve kurumsallaşma bağlamında değerlendirmektir. Çalışmada, Millî Görüş Hareketi'nin ilk partisi olan Milli Nizam Partisi, çeşitli yönleriyle değerlendirilecektir. Buna göre partinin ortaya çıkışını anlayabilmek için tarihsel arka planına değinilecektir. Ardından ortaya çıkışında rol oynayan temel faktörler, kurucu kadrosu, temel değerleri ve ideolojisi konularında genel bir tanıtımı yapılacaktır. Bununla birlikte, Modern Türkiye'de İslamcılık düşüncesinin Milli Nizam Partisi'yle birlikte yeniden siyaset sahnesine dönüşü de değerlendirilecektir. Son olarak siyasi partilerin teorik açıdan incelenmesinde kullanılan doğuş teorileri, parti tipolojileri ve siyasi partilerin kurumsallaşması konuları etrafında Milli Nizam Partisi'nin kuramsal bir incelemesi yapılacaktır. Tüm bu incelemeler ışığında genel bir sonuç bölümüne yer verilecektir.

Bu yazıda, Hicretin 15. asrına girilirken Osmanlı medeniyet coğrafyasının farklı köşelerinden iki önemli düşünce adamının ortak bir tema, “İslam’ın Uyanışı” meselesi, etrafında yaptıkları değerlendirmeler ele alınacaktır. Söz konusu isimlerden ilki, devlet adamlığından önce fikirleriyle temayüz eden Aliya İzzetbegoviç’tir. İnsanlık tarihinin karanlık sahneleri arasında yer alan Bosna Savaşı ve katliamları esnasında ve sonrasında sergilediği liderlik sebebiyle “bilge kral”olarak da anılan İzzetbegoviç’in birçok dile çevrilmiş eserleri bulunmaktadır. Çalışmamızda, ilk kez 1970’de Boşnakça yayınladığı “İslam Deklarasyonu” adlı kitabı incelenecektir. Düşüncelerini mercek altına yatıracağımız diğer mütefekkirimiz Prof. Dr. Erol Güngör’dür. Akademik kariyerini sosyal psikoloji alanında yapan Erol Güngör hocamız, Türk kültürü, tarihi, milliyetçilik, batılılaşma-modernleşme tartışmaları ve İslam medeniyetinin meseleleri hakkında günümüzde hâlâ üzerinde tartışmalar yürütülen çok sayıda kıymetli eser telif etmiştir. Güngör’ün, yazıldığı dönemden itibaren yaygın bir ilgiye mazhar olan “İslam’ın Bugünkü Meseleleri” kitabı, çalışmamızın ikinci sütununu oluşturmaktadır.

ÖZ
Erken Cumhuriyet Dönemi, beraberinde getirdiği pek çok problemle birlikte bir yeniden yapılanma süreci olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasi ve kültürel olarak bütün ağırlığını omuzlarında taşıyan yeni devlet, bir yandan kendisini var edebilmeye çalışırken diğer yandan da imparatorlukla olan gerilimli ilişkisini her anlamda sürdürmek zorunda kalır. Her ne kadar diplomatik olarak yeni bir devletin varlığı söz konusu olsa da bu durum eski ile bağların tamamen kopmuş olduğunu göstermez. Bu ilişkinin en belirgin görüldüğü noktalardan birisi de kültürel hareketlerdir. Cumhuriyet sonrasında yayın yapan pek çok dergi ve gazete bu gerilimli ilişkinin yansımalarını gösteren birer ayna niteliğindedir. Genel yayın yönetmenliğini Necip Fazıl Kısakürek'in üstlendiği Ağaç dergisi de yeni bir medeniyet tasavvurunun farklı şekillerde yorumlarının görüldüğü 1936 yılında toplamda 17 sayı olarak yayımlanır. Kısa süreli yayın hayatına rağmen dergi Türk düşünce tarihi üzerinde iz bırakmış ve sonraki yıllarda daha da şiddetlenen İslamcılık akımının başlangıç noktalarından birini oluşturmuştur. Bu çalışma erken Cumhuriyet Döneminin siyasal ve kültürel atmosferini Ağaç dergisi üzerinden yorumlamayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede, çalışmada faydalanılan yazıların büyük bir çoğunluğu dergiye esas vizyonunu veren Necip Fazıl Kısakürek'e aittir. Ağaç dergisi, sadece yayımlandığı dönemi anlamak açısından değil, yeni bir medeniyet tasavvurunun izlerini görmek, Türkiye Cumhuriyeti'nin Osmanlı İmparatorluğu ile kurduğu gerilimli ilişkiyi yorumlamak açısından da dikkate değer bir yayın olarak okunmalıdır.

AN OVERVIEW OF THE CULTURAL MOVEMENTS OF THE 1930'S TURKEY: NECİP FAZIL KISAKÜREK AND AĞAÇ MAGAZINE EXAMPLE
ABSTRACT
The early Republican era has been a restructuring process full of many problems it has brought with it. The new state, which carried all the political and cultural weight of the Ottoman Empire on its shoulders, had to maintain its tense relationship with the empire in every sense within its survival struggle. Although a new state exists diplomatically, this does not indicate that the ties with the old have been completely broken. One of the most prominent points of this relationship is the cultural movement. Many magazines and newspapers published after the establishment of the Republic are the mirrors showing the reflections of this tense relationship. Ağaç magazine, which was edited by Necip Fazıl Kısakürek, was published as a total of 17 issues in 1936 when different views of a new civilization conception were seen. Despite its short life, the magazine has left a mark on the history of Turkish thought and has become one of the starting points of the Islamist movement, which would be intensified in the following years. This study aims to interpret the political and cultural atmosphere of the early republican era through Ağaç magazine. In this framework, the vast majority of the articles used in the study belong to Necip Fazıl Kısakürek, who gave his vision to the journal. Ağaç magazine should be read as a publication not only to understand the period it was published within but also to catch the traces of a new imagination of civilization, as well as to interpret the tense relation with the Ottoman Empire and the Republic of Turkey.

Milli Görüş hareketinin içinden çıkan AK Parti’nin varlık
koşullarını yaratan zemini ve partinin bu gelenekten farklılaşan
ya da onunla benzeşen kimi yönlerini analiz etmek; onu
belirleyen kavramlar dünyası, politik atmosfer ve tarih üzerine
derinlikli bir çalışmayı gerekli kılmaktadır. AK Parti’nin sahiplendiği
ve yeniden ürettiği “muhafazakâr demokrat” siyaset,
bu kimliği oluşturan bileşen ve kavramlardan bir çeşit uyum
ve harmoni yaratma ihtiyacına denk düşmektedir. Dolayısıyla
“muhafazâkar demokrat” siyasi çizgiyi belirleyen kavramların
analiz edilmesi çalışmamızın başlangıç noktasını oluşturmaktadır.
Demokrasi kavramının tarihsellik içindeki gelişimi;
kapsamının genişlemesi; dinle kurduğu ontolojik karşıtlığın
çözülerek, otantik varoluş ve aidiyetlere yaşam alanı tanıyan
bir yapıya evrilmesi ve bu dönüşümü yaratan koşullar irdelenmiştir.
İslamın özsel olarak demokrasi ile kurduğu ilişki, bu
ilişkinin boyutları ve kavrama yaptığı katkı değerlendirilmiştir.
Yenilikçi kanadın Milli Görüşten kopması ve AK Parti’nin
kurulması ile sonuçlanan dönüşüm süreci; hareketin tarihi,
içinden çıktığı gelenek ve bu geleneğin dayandığı kod ve
semboller, modernlikle kurduğu ilişki analiz edilmeden tahlil
edilemez. Bu bağlamda İslamcı bir hareket olan Milli Görüşün
kendinden önceki İslamcılarla benzeşen ve farklılaşan yönleri,
Milli Görüşün merkez ile kurduğu ilişki, bu ilişkinin hareketi
dönüşüme zorlayan yönleri analiz edilmiştir. Milli Görüşçü
partiler olan Milli Nizam, Milli Selamet, Refah ve Fazilet partilerinin
siyasi çizgileri ve geçirdikleri dönüşüm değerlendirilmiştir.
AK Parti’nin Milli Görüş geleneğinden ne ölçüde farklılaştığı
ya da benzeştiği analiz edilmeye çalışılmıştır.
Araştırmanın amacı AK Parti teşkilatlarının demokratik değerlere
nasıl baktığını ortaya koymaktır. AK Parti’nin kurulması
ile sonuçlanan Milli Görüş içindeki değişim süreci teşkilat üyelerinin
değer algıları üzerinden analiz edilmiştir. Bir kıyas ilişkisi
kurulabilmesi için kontrol grubu olarak Milli Görüş hareketinin
son durağı olan Saadet Partisi teşkilat üyeleri seçilmiştir.

İslamcı düşüncenin tarihsel bağlamı içerisindeki ihya ve tecdid eksenli geliştirdiği söylem, farklı toplumsal başlıkların ele alındığı geniş bir yazın üretmiştir. Bu geniş külliyat içerisinde neyin kağıda döküldüğü kadar, nelerin bir neşriyat konusu hâline gelmediği ya da gelemediği de gerek İslamcılığın gerekse de Türkiye'deki son yüzyıl düşünce dünyasının tahlilinde önem taşıyan bir araştırma konusudur. Bir toplumsal yapı olduğu kadar mekânsal biçim olan kentin ve kentsel yaşama ilişkin unsurların hangi kavram ve yaklaşımlarla İslamcı külliyat içerisinde yer bulduğu, çeşitli sınırlılıklarıyla birlikte, merkez-çevre ilişkisi bağlamında çevreden bir hareket hâlinde temayüz eden 20. yüzyıl Türkiye İslamcılığının karakteristik bir tartışma alanıdır. Kent hayatına ve kentsel dokuya ilişkin geliştirilen düşüncenin siyasal aktörleri, yüzyıl sonuna doğru yönetsel süreçlerde de belirleyici olmaya başlamışlardır. İslamcı düşünce birikiminin bir arka plan üretmesi de bugün son tahlilde kapsamlı eleştirilerin hedefindeki aktörlerin İslamcılık ya da neo-islamcılığın şehircilik ve kentsel dönüşüm pratiklerindeki tecrübe alanlarını aramak bakımından bir hafıza yoklaması hüviyetindedir.

Son bir aydır yapılan Erol Güngör tartışmaları neticesinde çoğu insan onun şahsında Türk Milliyetçiliği fikrini savunma yolunda dava adamlığı gösterir derecede reaksiyon göstermiştir. Öncelikle Erol Güngör’ün ortaya koyduğu fikirler ve kendinden önceki eşhasa yönelik değerlendirmelerin hiçbirisi layüsel değildir. Zaten kendisinin de camia içerisinde mümtaz ve tartışılmaz noktaya ulaşmasındaki etkenlerden birisi de kendisinden önce milliyetçi fikriyata dair konuşmuş kişileri eleştirmesi ve ortaya dönem şartları mucibince yeni bir fikir koyması olmuştur. Erol Güngör bu noktadan bakıldığı zaman aslında kendi döneminde yapılması gerekeni yapmış, özeleştiri ile daha oturaklı ve halka yönelebilen ve ayakları yere basan bir milliyetçi tezahür ortaya koymuştur. Ancak söylemlerinin tamamını nass kabul etmek, üzerine bir şey koymadan iman etmek ve eleştiriden muaf tutmak da milli fikirlerin Soğuk Savaş retoriğinden kurtulamamasına sebebiyet vermektedir. 21.yüzyılın çocuklarına milliyetçi fikirleri öğretmek isteyenlerin ve nesilleri bu fikriyat çerçevesinde yetiştirme yolunu seçenlerin halen daha başvurduğu yakın kaynaklar bundan 40 yıl öncesine çözüm arayan ve kendince bulan Erol Güngör eserlerinden ibarettir. Türk milliyetçiliği bu manada Erol Güngör’den sonra onun mertebesinde bir akademisyen ve fikir adamı yetiştirememiştir kanaatindeyim.