Drama and theatre studies

Poster presented at the Zentrum für empirische Unterrichts- und Schulforschung – 3. Forschungstag, 26. Juni 2019. Georg-August-Universität Göttingen.

Surkamp, C. / Wirag, A. (2019). Theaterarbeit & Persönlichkeitsentwicklung: Eine empirische Studie der Wirkzusammenhänge (Poster). Zentrum für empirische Unterrichts- und Schulforschung – 3. Forschungstag, 26. Juni 2019. Georg-August-Universität Göttingen.

Όπως η χαραμάδα φωτός αποκτά τη μοναδική της αξία από το σκοτάδι που την περιβάλλει, έτσι και οι φιγούρες αυτού του θεάτρου παλινωδούν συνεχώς μεταξύ του τότε και του τώρα, μεταξύ του αλλοτινού προσώπου και της τωρινής ανέκφραστης μορφής· παλινωδούν ως έναυλες φωνές μιας αλήθειας που έχει χαθεί «σχεδόν», που έχει λησμονηθεί «σχεδόν» και όλο το διακύβευμα του καλλιτέχνη είναι η επίρρωση αυτού του «σχεδόν», χωρίς να το αναιρέσει, χωρίς να αλλοιώσει την προσίδια δυναμική του, που είναι η δυναμική της σκιάς, δηλαδή του ίχνους, της απουσίας που όμως γίνεται παρούσα.

This volume considers the influential revival of ancient philosophical skepticism in the 16th and early 17th centuries and investigates, from a comparative perspective, its reception in early modern English, Spanish and French drama, dedicating detailed readings to plays by Shakespeare, Calderón, Lope de Vega, Rotrou, Desfontaines, and Cervantes. While all the plays employ similar dramatic devices for "putting skepticism on stage", the study explores how these dramas, however, give different "answers" to the challenges posed by skepticism in relation to their respective historico-cultural and "ideological" contexts.

Γιώργος Π. Πεφάνης, Θεατρικά Bestiaria. Θεατρικές και υιλοσουικές σκηνές της ζωϊκότητας, εκδόζεις Παπαζήζη, Αθήνα 2018, ζ. 564. Έλα απζηεξώο δνκεκέλν επηζηεκνληθό βηβιίν πνπ δελ απεπζύλεηαη όκσο ζηνλ κπεκέλν «εηδηθό» αλαγλώζηε αιιά ζην πιαηύηεξν θνηλό, αθνύ ε ελζπλαίζζεζε ηζνξξνπεί ζηνλ αληίπνδα ηεο αθαδεκατθήο εκβξίζεηαο θαη ε ζπγθίλεζε είλαη ν άιινο πόινο ηεο αλαγθαίαο ζρνιαζηηθόηεηαο. Αηζηόδνμν ην κήλπκα πνπ πεξλάεη ν Καζεγεηήο ηνπ Σκήκαηνο Θεαηξηθώλ ΢πνπδώλ ηνπ Παλεπηζηεκίνπ Αζελώλ Γηώξγνο Πεθάλεο: ε ζπλύπαξμε κε ηα κε αλζξώπηλα όληα, πνπ ζπκπάζρνπλ θη απηά καδί καο ζε κηα ρανηηθή πξαγκαηηθόηεηα, κπνξεί λα βαζηζηεί ζηε ζπκπόλνηα, ηθαλή λα εμνπδεηεξώζεη ηνλ εγσηζκό ηνπ αλζξσπίλνπ είδνπο θαη λα επηηεπρζεί ην επηνπηθό ηδαληθό ηνπ «ζπλείλαη» θαη «ζπλαλήθεηλ». Εμεηάδνληαο δηάθνξα ζεαηξηθά, ηζηνξηθά δεδνκέλα θαη ζπλδπάδνληάο ηα κε θηινζνθηθά ξεύκαηα ν έγθξηηνο κειεηεηήο εξεπλά πέξα από ηα όξηα ηνπ κέρξη ηώξα Επηζηεηνύ ζηνλ ρώξν ηεο εππξόζδεθηεο θη επηζπκεηήο πιένλ δηεπηζηεκνληθόηεηαο. Επηπρώο, ηα ζηεγαλά έπεζαλ θη ε αλάγθε ηεο αλαθάιπςεο ηνπ αλαγελλεζηαθνύ αλζξώπνπ κέζα καο ζηήλεη γέθπξεο θαη δεκηνπξγεί θνηλνύο θώδηθεο εθεί όπνπ ε άθξα εμεηδίθεπζε σο παξελέξγεηα ηεο Βηνκεραληθήο Επαλάζηαζεο είρε πξνθαιέζεη σο παξάπιεπξε απώιεηα ηνλ αθξσηεξηαζκό ηζρπξώλ θαη ζθαηξηθώλ πλεπκάησλ. Επηηέινπο, πάιη κέζα από ηελ Σερλνινγία, ηελ Πιεξνθνξηθή απηή ηε θνξά, επηβάιιεηαη ε θαληαζηαθή γεθύξσζε απνκαθξπζκέλσλ ρώξσλ ηνπ εγθεθάινπ θαη ηεο ζπιινγηθήο αλζξώπηλεο ζπλεηδεηόηεηαο κε όπιν ηε δεκηνπξγηθή θαληαζία, αθνύ ε απνκλεκόλεπζε ή ν ζπλδπαζκόο δηεπθνιύλεηαη ηώξα από ηελ Ρνκπνηηθή θαη ηα επθπή κεραλήκαηα. Είλαη νμύκσξν ίζσο, αιιά ηώξα πνπ ν άλζξσπνο θηλδπλεύεη λα απνιέζεη ηελ αλζξσπηά ηνπ επηβάιιεηαη ε εζπεπζκέλε επηζηξνθή ζε κηα παξαδείζηα, «εδεκηθή» θαηάζηαζε, όπνπ άλζξσπνη, δώα θαη θπηά ζα πξέπεη λα επαλαθαζνξίζνπλ ή λα μαλαβξνύλ ηηο ρακέλεο ηζνξξνπίεο ηνπο. Επηζηεκνληθό θαη ινγνηερληθό επίηεπγκα απηό ην πόλεκα, δείρλεη πσο ηίπνηα δελ ράλεηαη όζν ππάξρνπλ αθόκα αλήζπρα κπαιά θαη γελλαίνη λόεο, ξεμηθέιεπζνη. Κσλζηαληίλνο Μπνύξαο, Θεατρικά Bestiaria, Πεξηνδηθό "Οδόο Παλόο", ηρ. 183, Ινύιηνο-΢επηέκβξηνο 2019.

Η ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας Δ.Β.Μ.Θ. και οι άγνωστοι ακόμα σύμβουλοί του φαίνεται πως δεν αγαπούν τον Διόνυσο. Δεν εξηγείται διαφορετικά η υπ’ αριθμ. 124662/Γ2/1-11-2011 (22/12/2011) υπουργική απόφαση με την οποία καταργείται το μάθημα «Στοιχεία Θεατρολογίας» από την Α΄ Λυκείου και υποβιβάζεται το Θέατρο σε δραστηριότητα τέχνης πραγματοποιούμενη από ενδιαφερόμενο εκπαιδευτικό της οικείας σχολικής μονάδας!

Περιγράφονται τα στοιχεία του καρναβαλικού βιταλισμού και της ανθρωποζωολογίας στην Κωμωδία των ψευτογιατρών (1745) και στο Ιντερμέδιο της Κυρά Λιας του Σαβόγια Ρούσμελη. Επιχειρείται η αξιοποίηση των αναλυτικών εργαλείων του Mikhail Bakhtine στο έργο του Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του. Για τη λαϊκή κουλτούρα του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, στην επτανησιακή δραματουργία και η ανεύρεση ενδιάμεσων κειμενικών σταθμών μεταξύ των σωζόμενων Ομιλιών του 19ου αιώνα και εκείνων που δεν έχουν διασωθεί και που ανάγονται πιθανότατα στον 17ο αιώνα. Ανιχνεόνται αρχικά δύο πόλοι ενδιαφέροντος: ο πόλος της δυσθυμίας (με τις ασθένειες να μαστίζουν τη ζακυνθινή κοινωνία και την απουσία παιδιών) και ο πόλος της ευθυμίας που συγκροτείται από τα καρναβαλικά στοιχεία και το γκροτέσκο γέλιο. Τα στοιχεία αυτά εκδηλώνονται με τη διασταύρωση δύο συμμετρικών και συμπληρωματικών τάσεων, της ζωοποίησης του ανθρώπου και της ενανθρώπισης του ζώου, στο πνεύμα του καρναβαλικού βιταλισμού με τη σχετικοποίηση, τη γελοιοποίηση και τον υποβιβασμό όλων των υπερβατικών σημαινόντων, την αποδιάρθρωση της λογικής τάξης, την παρωδία ή την αντιστροφή των κυρίαρχων δομών, των επίσημων κοσμοεικόνων και πλαισίων αναφοράς. Εντοπίζονται επιπλέον τέσσερις ζωολογικές σκηνές, κατά τις οποίες αναδεικνύεται η ζωικότητα στην κυρίαρχη κοσμοεικόνα της εποχής. Αγριότητα και επιθετικότητα, αγώνας για επιβίωση και ακόρεστο ένστικτο ικανοποίησης, σεξουαλικότητα και τρωτότητα, αυταρέσκεια και θνητότητα, στοργικότητα και πονηριά: ο κατάλογος των χαρακτηριστικών της ανθρώπινης ζωής είναι μακρύς, αλλά αποδίδεται εύγλωττα και παραστατικά με τις τέσσερις αυτές ζωολογικές σκηνές που συμπυκνώνουν το ζωικό και το ανθρώπινο «δράμα».

Αναλύονται οι γλωσσικές χρήσεις των ζώων, η συμβολική τους διάσταση, οι λανθάνουσες πτυχές της ζωικότητας στο κείμενο και στην παράσταση, ενώ αναλύεται διεξοδικότερα η θανάτωση του μαύρου κόκορα στο νοηματικό δίκτυο του έργου (σφαγή του ζώου-θάνατος του πατέρα, κόκκινο κρασί-αίμα του ζώου-θυσιαστική τελετή), αλλά και στην αποφυγή της σκηνικής του απόδοσης. Ο διπλός θάνατος δημιουργεί μια πτύχωση στο έργο. Αυτό που πτυχώνεται, που δημιουργεί μία καμπή, που ανοίγει μία κοιλότητα στο έργο είναι βεβαίως η σφαγή του κόκορα, ο φόνος ενός ζώου που στοιχειώνει τη σκέψη της κοπέλας. Το γεγονός ότι η πτύχωση εκφράζεται με χωρικούς και χρονικούς όρους (πρώτα στην αφηγηματική και ύστερα στην ονειρική σκηνή), ότι δηλαδή διαμορφώνει μια ιδιαίτερη διάσταση στην κειμενική και σκηνική δράση, δεν αντιβαίνει στο γεγονός μιας άλλης, παράλληλης πτύχωσης, μιας πτύχωσης «μέσα στην ψυχή», όπως θα έγραφε ο Deleuze, η οποία εμφανίζεται με τον θάνατο του πατέρα και την αντικατάστασή του από τον πατριό. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχουμε μία πτύχωση εσωτερική, μια πτύχωση θανάτου, που επισυμβαίνει στον ψυχικό κόσμο της κοπέλας, στην εσωτερική σκηνή και μία πτύχωση εξωτερική, με την έννοια ότι λαμβάνει χώρα στις υλικές συνθήκες της γλωσσικής εκφοράς και της παράστασης.

Ανάλυση του θεατρικού έργου με την ανάδειξη των κεντρικών και παράπλευρων σκηνών του: τον θάνατο, την τρέλα και τη ζωικότητα. Προηγούνται η προσπέλαση της ζωικότητας μέσω των γλωσσικών χρήσεων του κειμένου και η ερμηνεία των φτερωτών οντοτήτων στη διαμόρφωση του νοήματος του έργου. Κεντρική ζωική φιγούρα όμως του έργου είναι το άλογο, χωρίς να παρουσιάζεται ποτέ στη σκηνή, αλλά στοιχειώνοντας τις σκέψεις και τις πράξεις του Μεγάλου Γιου. Είναι μάλιστα η «παρουσία» του τόσο πιο έντονη, όσο ο Γιος βαίνει προς την τρέλα. Πράγματι, η επίμονη απουσία-παρουσία του αλόγου, τα ανατριχιαστικά του χλιμιντρίσματα που διαπερνούν την καλοκαιρινή ηρεμία κλιμακώνοντας την έντασή τους, η δύσκολη προσπάθεια του μεγάλου γιου να το σκοτώσει με πολλές μαχαιριές, η άλογη φωνή που ο ίδιος ακούει καθαρά, όλα αυτά προμηνύουν ότι η πορεία θα είναι διπλή, προς την ταφή (τον τελικό θάνατο) και προς την τρέλα, ότι το «καθ’ οδόν» εξελίσσεται και σε ένα άλλο επίπεδο, εξωτερικό της σκηνής, αλλά και τόσο εσωτερικά ριζωμένο, απόμακρο, εντούτοις τόσο κοντινό. Πρόκειται για το «καθ’ οδόν» προς την τρέλα. Αλλά η τρέλα δεν βρίσκεται κάπου έξω και περιμένει τον μεγάλο γιο να την προσπελάσει• δεν βρίσκεται ούτε στο παραθαλάσσιο κοιμητήριο, όπου και ολοκληρώνεται η πρώτη πορεία: η τρέλα για τον Μάτεσι είναι η ίδια η πορεία προς την τρέλα, η όλο και πιο στενή συγκατοίκηση μαζί της. Ο θάνατος και η τρέλα είναι οι δύο ετερότητες στις οποίες ο άνθρωπος έψαχνε πάντα να βρει την αλήθεια του. Από το memento mori έως τη χαϊντεγγεριανή σύλληψη της φιλοσοφίας ως μελέτης θανάτου και από την μανία του Αίαντα στην ομώνυμη σοφόκλεια τραγωδία έως τον ορφανό πλέον γιο που σφάζει τη φοράδα του, οι δύο ετερότητες αποτελούν τον πόλο έλξης και συνάμα την πηγή φρίκης της ανθρώπινης ύπαρξης. Η διαφορά έγκειται στο ότι ο θάνατος είναι ριζικός, ολοσχερής και αμετάκλητος, ενώ η τρέλα, αν και προκαλεί εφάμιλλο αποκαλυπτικό τρόμο, διαθέτει ισχνά ενδεχόμενα άμβλυνσης ή υποχώρησης. Άλλωστε ο θάνατος τους περιμένει όλους σε μια στροφή του δρόμου, ενώ η τρέλα είναι οξύς, εφιαλτικός, αλλά σπάνιος κίνδυνος που σκιάζει τους λίγους. Ανάμεσα λοιπόν σε αυτές τις δύο αμείλικτες ετερότητες, η ζωικότητα διαθέτει την καθολικότητα της πρώτης, του θανάτου, καθώς αποτελεί το οντολογικό υπέδαφος κάθε ανθρώπινου ζώου, αλλά και την αλογία, τη σκοτεινιά, τους απόμακρους ψιθύρους της δεύτερης. Κατά μία έννοια, το ζώο που χλιμιντρίζει στέκει μεταξύ του νεκρού που σωπαίνει και του τρελού που ψιθυρίζει.