Δημήτρης Αθανασούλης / Demetrios Athanasoulis ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΑΚΡΟΚΟΡΙΝΘΟΥ και η ανάδειξή του(2006-2009) THE CASTLE OF ACROCORINTH and its enhancement project (2006-2009) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ / HELLENIC MINISTRY OF CULTURE AND TOURISM 25Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ / 25TH EPHORATE OF BYZANTINE ANTIQUITIES  ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΑΚΡΟΚΟΡΙΝΘΟΥ και η ανάδειξή του (2006-2009) THE CASTLE OF ACROCORINTH and its enhancement project (2006-2009) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ / 25Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ HELLENIC MINISTRY OF CULTURE AND TOURISM / 25TH EPHORATE OF BYZANTINE ANTIQUITIES ΕΡΓΟ ΑΝΑΠΛΑΣΗ – ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΑΚΡΟΚΟΡΙΝΘΟΥ Ν. ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΕΡΓΟΥ Διεύθυνση έργου & επιστημονική εποπτεία Δημήτρης Αθανασούλης Σχεδιασμός Μυρτώ Γεωργοπούλου, Κωνσταντίνα Σκαρμούτσου, Νικόλαος Σιδηρόπουλος Μελέτη Κωνσταντίνα Σκαρμούτσου, Νικόλαος Σιδηρόπουλος, Ευγενία Δόσχορη Σύνταξη τεχνικών δελτίων - υπεύθυνος έργου - επιβλέπων μηχανικός - τεχνικός ασφαλείας Νικόλαος Σιδηρόπουλος Υπόλογος έργου Κωνσταντίνα Κριεζή Αρχαιολόγοι έργου Μαγδαληνή Αθανασούλα, Παναγιώτα Μελέτη, Έλλη Τζαβέλλα Μηχανικοί έργου Αθανάσιος Ξουράφης PROJECT ENHANCEMENT OF THE ARCHAEOLOGICAL SITE OF ACROCORINTH CASTLE, CORINTHIA PROJECT CONTRIBUTORS Director and Scientific Supervision Demetrios Athanasoulis Design Myrto Georgopoulou, Konstantina Skarmoutsou, Nikolaos Sidiropoulos Study Konstantina Skarmoutsou, Nikolaos Sidiropoulos, Evgenia Doschori Technical Annex preparation – programming – supervising engineer – safety engineer: Nikolaos Sidiropoulos Budget manager Konstantina Kriezi Project Archaeologists Magdalene Athanasoula, Panagiota Meleti, Elli Tzavella Engineers Athanasios Xourafis Προϋπολογισμός: 500.000 € Budget: 500.000 € Το έργο συγχρηματοδοτήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού The Project was funded jointly by the Hellenic Ministry of και την Ευρωπαϊκή Ένωση Culture and Tourism and the European Union Γ́ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης 3rd Support Framework Επιχειρησιακό Πρόγραμμα ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2000-2006 Operational Plan CULTURE 2000-2006 Κοινοτική συμμετοχή: 75% EU contribution: 75% Εθνική συμμετοχή: 25% National contribution: 25% 25η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων / 25th Ephorate of Byzantine Antiquities ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΑΚΡΟΚΟΡΙΝΘΟΥ και η ανάδειξή του (2006-2009) THE CASTLE OF ACROCORINTH and its enhancement project (2006-2009) Δημήτρης Αθανασούλης / Demetrios Athanasoulis Αρχαία Κόρινθος 2009 / Ancient Corinth 2009 ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΕΚΔΟΣΗΣ Κείμενα Δημήτρης Αθανασούλης Κείμενο έργων αποκατάστασης Νικόλαος Σιδηρόπουλος Φωτογραφίες Αρχείο 25ης ΕΒΑ, Δημήτρης Αθανασούλης Κώστας Ξενικάκης (Αεροφωτογραφίες) Σχέδια Αρχείο 25ης ΕΒΑ Σχεδιασμός εντύπου Citronio - Μανημάνη Κατερίνα Παραγωγή εντύπου Citronio PUBLICATION CONTRIBUTORS Text Demetrios Athanasoulis Restoration works text Nikolaos Sidiropoulos Photos Archive of the 25th Ephorate of Byzantine Antiquities, Demetrios Athanasoulis, Kostas Xenikakis (Aerial photos) Plans Archive of the 25th Ephorate of Byzantine Antiquities Publication design Citronio - Manimani Katerina Publication production Citronio ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Α HELLENIC MINISTRY OF CULTURE AND TOURISM ©25Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ PUBLICATION Αρχαία Κόρινθος 20007 © 25TH EPHORATE OF BYZANTINE ANTIQUITIES Ancient Corinth 20007 Περιεχόμενα Contents Εισαγωγή 9 Introduction Το μεσαιωνικό κάστρο του Ακροκορίνθου 14 The medieval castle of Acrocorinth Ο πρωτοβυζαντινός Ακροκόρινθος (4ος-7ος αι.) 26 th th Protobyzantine Acrocorinth (4 -7 c.) Ο Ακροκόρινθος των Μεταβατικών Αιώνων 34 (7ος αι.-843) Acrocorinth in the Transitional centuries (7th c.-843) Ο μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος (843-1210) 40 Middle Byzantine Acrocorinth (843-1210) Ο σταυροφορικός και υστεροβυζαντινός 74 Ακροκόρινθος (1210-1458) Crusader and Late Byzantine Acrocorinth (1210-1458) Ο Ακροκόρινθος από το 1458 μέχρι την 80 Απελευθέρωση (1823) Acrocorinth from 1458 until Independence (1823) Βιβλιογραφία 86 Bibliography Παράρτημα Ι / Annex I 91 Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου (Ν. Σιδηρόπουλος) The protection and enhancement project of Acrocorinth castle (N. Sidiropoulos) Παράρτημα ΙΙ / Annex II 112 Κατόψεις Plans 8  Το κάστρο του Ακροκορίνθου Εισαγωγή Introduction Τ ο κάστρο του Ακροκορίνθου, χτισμέ- Εικόνα 1 νο πάνω στον απότομο ασβεστολιθικό (αριστερά): όγκο που φέρει το όνομά του, υποδέ- ο Ακροκόρινθος από Δ χεται τον επισκέπτη του Μοριά αμέσως μόλις αυτός διαβαίνει τον Ισθμό, το μόνο φυσικό Figure 1 (opposite πέρασμα προς την χερσόνησο του Πέλοπος page): (εικ. 1). Επί τρεις σχεδόν χιλιετίες, από την προ- Acrocorinth, from the West T ϊστορία έως και την ελληνική επανάσταση του he castle of Acrocorinth, built on 1821, λόγω της θέσης του και της οχυρής του the precipitous limestone outcrop φυσικής διαμόρφωσης, ο Ακροκόρινθος απο- that bears its name, welcomes visi- τελούσε ένα στρατηγικού χαρακτήρα οχυρό, tors to the Morea just as they cross the στο οποίο αναπτύχθηκε και εκτεταμένη κατοί- Isthmus, the sole natural passageway to κηση, κυρίως στην ύστερη βυζαντινή περίοδο the Peloponnesian peninsula (fig. 1). For και στα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης. Η almost three millennia, from prehistoric εξασφάλιση ασφαλών συνθηκών διαβίωσης times up to the Greek War of Independence στο νέο ελληνικό κράτος οδήγησε στην σταδι- in 1821, Acrocorinth, due to its position ακή εγκατάλειψη του οικισμού του Ακροκορίν- and naturally fortified formation, consti- θου, ενώ η απελευθέρωση από τον οθωμανικό tuted a strategically vital fortress, which ζυγό στέρησε οριστικά από το κάστρο τον αμυ- also encompassed extensive settlements, ντικό του χαρακτήρα. particularly during the Late Byzantine pe- Ο Ακροκόρινθος από νωρίς κέντρισε το ενδια- riod and the first years of Ottoman rule. φέρον των αρχαιολόγων. Η μελέτη της χρήσης The attainment of safe living conditions του χώρου κατά την αρχαιότητα, όταν απο- in the new Greek state led to the gradual τελούσε την ακρόπολη της μεγάλης αρχαϊκής abandonment of the Acrocorinth settle- μητρόπολης της Κορίνθου, είχε ως παράπλευρη ment, while the liberation from Ottoman συνέπεια και την έρευνα της μεσαιωνικής φά- rule essentially deprived the castle of its σης, η οποία, άλλωστε, είναι και η δεσπόζου- defensive character. σα. Έτσι, ο μεσαιωνικός Ακροκόρινθος αποτέ- Acrocorinth was the prime point of interest λεσε το αντικείμενο υποδειγματικής μελέτης της for archaeologists since the early days of οικοδομικής του αρχαιολογίας από τον σπου- the discipline. The study of the function δαίο ερευνητή Antoine Bon, η οποία, αν και of the location in antiquity, when it con- δημοσιεύτηκε το 1936, εξακολουθεί, ακόμη stituted the acropolis of the great archaic και σήμερα, να αποτελεί πολύτιμο εγχειρίδιο. metropolis of Corinth, inevitably led to the Η δημοσίευση του Bon εικονογραφείται με investigation of its medieval phase, which σχέδια ενός σημαντικού καλλιτέχνη, του Georg is, after all, the major one. Hence, medi- 9 The castle of Acrocorinth Εικόνα 2A: τμήμα του ανατολικού περιβόλου πριν την κατάρρευση Figure 2A: east section of the enceinte before the collapse von Peschke. Ύστερα από έναν σχεδόν αιώνα, eval Acrocorinth became the subject of an η ανάγκη για την επιστημονική αναψηλάφηση exemplary study of its construction history του κάστρου καθίσταται δυνατή με τα έργα που by the renowned researcher Antoine Bon, υλοποιεί η 25η ΕΒΑ: εργασίες στερέωσης και which despite having been published in αποκατάστασης, με ευρωπαϊκές πιστώσεις (Γ΄ 1936, still remains an invaluable manual. ΚΠΣ), συστηματικές ανασκαφικές έρευνες, με Bon’s publication includes drawings by an χορηγίες. Ταυτόχρονα, προγραμματίζεται η ψη- important artist, Georg von Peschke. Al- φιακή ανάδειξη του κάστρου, που θα περιλαμ- most a century later, a scientific revisit of βάνει πλήρη γραφική αποκατάσταση, τρισδιά- the castle is now rendered possible through στατες αναπαραστάσεις, εικονικές περιηγήσεις. the projects carried out by the 25th Ephor- Η συστηματική και συγκροτημένη προσπάθεια ate of Byzantine Antiquities: structural διάσωσης του μνημειακού συνόλου ξεκίνησε support and restoration projects, funded αρκετές δεκαετίες αργότερα από την πρώτη by the EU (3rd CFS), as well as systematic επιστημονική του διερεύνηση. Το δυσπρόσιτο excavations, funded by donations. At the της θέσης, η έκταση, αλλά και η συνθετότητα same time, plans are under way for the των προβλημάτων, λειτούργησαν ανασταλτι- digital promotion of the castle, which will κά στον σχεδιασμό και την εκτέλεση έργων include a full graphic reconstruction, 3D αποκατάστασης και ανάδειξης. Στο μεταξύ, οι representations and virtual tours. φθορές αυξάνονταν σωρευτικά οδηγώντας, The systematic and structured effort to δυστυχώς, σε μη αναστρέψιμες απώλειες. Απλή preserve this monument complex started αντιπαραβολή σε φωτογραφικές λήψεις από several decades after its first scientific in- την περίοδο του Μεσοπολέμου μέχρι τις μέρες vestigation. Programming and realization μας αρκεί για να γίνουν κατανοητές οι εκτεταμέ- of the restoration works was hampered by νες καταρρεύσεις που έχει υποστεί το μνημείο the inaccessibility of the site, its extent, από φυσικά αίτια (εικ. 2A-B). Με την ταχεία και as well as the complexity of the problems 10  Το κάστρο του Ακροκορίνθου Εικόνα 2B: τμήμα του ανατολικού περιβόλου μετά την κατάρρευση (2008) Figure 2B: east section A of the enceinte after the collapse (2008) αυξανόμενη αποδόμηση του, μέσα σε λιγότερο encountered. In the meantime, deteriora- από έναν αιώνα, πύλες κατέρρευσαν, δεκάδες tion of the site continues to accrue, sadly μέτρα τειχών μετατράπηκαν σε σωρούς από leading to irreversible losses. A simple πέτρες, ενώ πιο ευαίσθητα σημεία, όπως οι comparison of photographs from the pe- επάλξεις έχουν αφανιστεί ολοσχερώς σε εκα- riod before WWII to this day suffices to τοντάδες μέτρα οχύρωσης. Ακόμη χειρότερη illustrate the extensive collapse the monu- είναι η κατάσταση διατήρησης των ερειπίων του ment has suffered due to deterioration οικιστικού ιστού, καθώς ο ευτελέστερος τρό- solely from environmental factors (fig. πος κατασκευής, αλλά και η συνεχής χρήση του 2A-B). This rapid and progressive disinte- χώρου μέχρι τις αρχές του 19ου αι., εξαφάνισε gration has, within the span of less than a την πλειονότητα των μεσαιωνικών κτηρίων, τα century, resulted in the collapse of gates, οποία σήμερα μπορούν πλέον να ανιχνευθούν the reduction of long stretches of walls to μόνο ανασκαφικά. rubble piles, while more delicate structural Απέναντι στην αίσθηση της ματαιότητας για την elements, such as crenellations, have com- άνιση μάχη με τον χρόνο, τα μόνα όπλα της pletely vanished over hundreds of meters Αρχαιολογικής Υπηρεσίας είναι η εντατικοποί- of fortifications. The state of preservation ηση των έργων αποκατάστασης, αλλά και της of the settlement ruins is even worse, as συστηματικής μελέτης του ιστορικού κάστρου. the inferior construction and the continu- Πράγματι, την τελευταία δεκαετία οι παρεμβά- ous use of the area until the early 19th c. σεις της Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων has caused the destruction of the major- διέσωσαν μεγάλα τμήματα του κάστρου. Οι ity of medieval buildings, the presence of επεμβάσεις αποκατάστασης και ανάδειξης στο which is detectable today only through πλαίσιο του Γ́ ΚΠΣ παρουσιάζονται αναλυτικά excavations. από τον Ν. Σιδηρόπουλο στο τελευταίο μέρος In this unequal and seemingly futile fight αυτής της έκδοσης, η οποία και χρηματοδοτή- against time, the only weapons of the Ar- 11 The castle of Acrocorinth θηκε από το ίδιο πρόγραμμα. chaeological Service are the intensification Καίρια στον σχεδιασμό και την υλοποίηση των of the restoration works and the systematic έργων στον Ακροκόρινθο ήταν η συμβολή της investigation of this historic castle. Indeed, αείμνηστης πρώτης διευθύντριας της 25ης Εφο- during the last decade, a number of in- ρείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Κωνσταντίνας terventions by the Ephorate of Byzantine Σκαρμούτσου. Το έργο οργανώθηκε και εκτε- Antiquities have salvaged large parts of the λέστηκε υποδειγματικά από τον επικεφαλής του castle. N. Sidiropoulos' extensive presenta- τεχνικού γραφείου της Εφορείας και υπεύθυνο tion of the restoration and enhancement του έργου Νικόλαο Σιδηρόπουλο, πολιτικό projects carried out within the 3rd CFS μηχανικό. Η συμβολή όλου του προσωπικού framework constitutes the last part of the της Εφορείας και ιδιαίτερα της υπολόγου Κων- present publication, itself also financed by σταντίνας Κριεζή υπήρξε καθοριστική, όπως άλ- the same EU funds. λωστε και όλου του επιστημονικού και τεχνικού The contribution of the late Konstantina εργατοτεχνικού προσωπικού που απασχολήθη- Skarmoutsou, first director of the 25th κε στο έργο (βλ. παρακάτω). Για την έρευνα του Ephorate of Byzantine Antiquities, was αρχαιολογικού υλικού που προέκυψε από τις pivotal in the design and realization of the εργασίες ασχολήθηκαν συστηματικά οι αρχαι- restoration project of the Acrocorinth. The 12  Το κάστρο του Ακροκορίνθου ολόγοι δρ. Ελένη Μανωλέσσου και ιδιαίτερα works were organized and carried out in η δρ. Έλλη Τζαβέλλα, με την οποία ερευνήσαμε an exemplary manner by the head of the κάθε σπιθαμή του. Οι μελέτες τους περιλαμβά- technical department of the Ephorate, and νονται στην μεγάλη έκδοση που ετοιμάζει η supervisor of the project, the civil engi- Εφορεία για το κάστρο με όλα τα αναλυτικά επι- neer Nikolaos Sidiropoulos. Equally vital στημονικά πορίσματα των τελευταίων ερευνών. was the contribution of all the staff of the Για την συμβολή τους στην μετάφραση, ευχα- Ephorate, especially Konstantina Kriezi, as ριστίες οφείλονται στους Αθανάσιο Κουμάντο well as the rest of the scientific and techni- και Ιώ Μανωλέσσου. Για την επιμέλεια των κει- cal staff that was involved in the project μένων και της έκδοσης στην αρχαιολόγο της (see below). The new archaeological data Εφορείας Άννα Σφήκα. which came to light during the restoration works were systematically studied by the archaeologists Dr. Eleni Manolessou and, particularly, Dr. Elli Tzavella, with whom we investigated every last nook and cranny of the castle. Their research reports will be included in the forthcoming larger publi- cation on the castle, under preparation by the Ephorate, which will comprehensively cover the latest scientific conclusions. For their contribution to the translation of the texts, thanks are due to Athanasios Koumantos and Io Manolessou, as for the text editing, to the archaeologist of the Ephorate, Anna Sfika. 13  Το μεσαιωνικό κάστρο του Ακροκορίνθου The medieval castle of Acrocorinth “ Ἔστι δέ ὁ Ἀκροκόρινθος τῆς μεν πᾶλαι πόλεως Κορίνθου ἀκρόπολις, νυνί δε φρούριον ὀχυρόν, αὐτό δε ὂρος ὑψηλόν, εἰς ὀξείαν τελευτών κορυφήν, αὓτη δε εἰς τραπεζῶδες χωρίον ἀπο- τελευτῶσα ἐπίπεδον, τετειχισμένον ἀσφαλῶς. Ἔνδοθεν δέ εἰσί ποτίμου καί διαυγοῦς ὓδατος οὐκ ὀλίγα φρεάτια καί ἡ Πειρήνη κρήνη, ἧς ἐν ραψωδίᾳ Ὃμηρος μέμνηται.” Νικήτας Χωνιάτης1 “Acrocorinth is the acropolis of the old city of Corinth, nowadays a strong fortress, on the high hilltop bearing the same name, with a precipitous peak, which overlooks a trapezoidal, securely fortified plateau. Within it there are numerous wells providing clear, potable water, and the Peirene fountain, mentioned by Homer in his rhapsodies.” Niketas Choniates1 Σ ε βραχώδες έξαρμα ύψους 550μ., πάνω από την Παλαιά ή Αρχαία Κόρινθο, είναι κτισμένος ο Ακροκόρινθος. Τα τείχη, A μήκους 3.000μ., υψώνονται στο φρύδι του crocorinth stands on a 550m. tall βράχου, ο οποίος διαμορφώνει απότομες κλι- rocky outcrop, overlooking Old or τύες που προσφέρουν φυσική οχύρωση καθι- Ancient Corinth. The walls, running στώντας το φρούριο απόρθητο (εικ. 1, 3-4). 3000m. in length, stand on the ledge of Η στρατηγική θέση του Ακροκορίνθου στην this rock, whose precipitous and ragged είσοδο της Πελοποννήσου, η σχέση του με slopes provide excellent natural defenses, την Κόρινθο, την σημαντικότερη μεσαιωνική rendering the fortress impregnable (fig. 1, πόλη της νότιας Ελλάδας, το αχανές μέγεθός 3-4). The strategic position of the Acro- του, οι αλλεπάλληλες οικοδομικές φάσεις και corinth on the gateway to the Peloponnese, η ταραχώδης ιστορία του τον καθιστούν ένα its relation to Corinth, the most impor- από σημαντικότερα μνημεία οχυρωματικής αρ- tant medieval city in southern Greece, its χιτεκτονικής στον ελλαδικό χώρο. vast expanse, the numerous consecutive 1 Νικήτας Χωνιάτης, 74. 1 Νικήτας Χωνιάτης, 74. 14 Η δυτική πλευρά του κάστρου, η πλέον ομαλή building phases, and its tumultuous history Εικόνα 3: και συνεπώς ευπρόσβλητη, η οποία προσέφερε render it one of the most important monu- Ο Ακροκόρινθος και την βασική πρόσβαση στο κάστρο, ενισχύ- ments of defensive architecture in Greece. από ΝΔ εται με τάφρο και τριπλή γραμμή οχύρωσης The western side of the castle, less steep Figure 3: [Ι-ΙΙ-ΙΙΙ] (Πίν. Α). Στις δύο κορυφές του λόφου, and thus, vulnerable, offered primary ac- Acrocorinth, την βορειοανατολική και την νοτιοδυτική, cess to the castle, and was fortified with from the ορθώνονταν πύργοι [V1, 5]. Στο νοτιοδυτι- Southwest the construction of a moat, and a triple line κό ύψωμα, ο πύργος ενισχύεται με ένα μικρό of defense [Ι-ΙΙ-ΙΙΙ] (Plan Α). Rectangular φρούριο, που σχηματίζει την ακρόπολη του towers [V1, 5] stood on the two hilltops, in Ακροκορίνθου [V]. the north-east and south-west. The tower Ο αμυντικός περίβολος ενισχύεται σε τέσσερα, on the south-west hilltop was reinforced ακόμη σημεία με προτειχίσματα. Τα τέσσερα with a small fortress, which forms the [VII, VIII, IX, X] προστατεύουν αντίστοιχες citadel of Acrocorinth [V]. προσβάσεις-περάσματα προς το κάστρο. Το The enceinte was reinforced in four further πέμπτο [VI] ενισχύει την άμυνα μιας πυλίδας, places with bulwarks [VII, VIII, IX, X], in σχηματίζοντας μια τριγωνική προεξοχή εν είδει order to protect the respective access-pas- barbacane. sageways to the castle. The fifth bulwark Η σημερινή μορφή του κάστρου οφείλεται [VI] offers added protection to a small σε αλλεπάλληλες επεμβάσεις, προσθήκες και gate, in the form of a triangular protrusion επιδιορθώσεις. Ο A. Bon κατέβαλε ιδιαίτερα resembling a barbacane. σοβαρή προσπάθεια να διαλευκάνει την οικο- The present form of the castle is the result δομική αρχαιολογία του κάστρου, ωστόσο, of numerous successive interventions, ad- υπό το φως των νέων ερευνών, αυτή φαίνεται ditions and repairs. A. Bon made every 15 Εικόνα 4: ότι είναι ακόμη πιο σύνθετη και περιπλεγμένη2. possible effort to determine the construc- ο Ακροκόρινθος Η αναλυτική καταγραφή των φάσεων υπερβαί- tion archaeology of the castle, but in the από Ν νει τους στόχους της παρούσας έκδοσης, στην light of new investigations, this appears to Figure 4: οποία παρουσιάζεται συνοπτικά η ιστορία του be even more complex and convoluted2. A Acrocorinth, μεσαιωνικού κάστρου. comprehensive listing of the phases is be- from the South Ας σημειωθεί, ωστόσο, ότι κατά την συστη- yond the scope of this publication, which ματική εξέταση της οχύρωσης διαγνώστηκαν aims instead to present a synopsis of the δώδεκα βασικοί τύποι τοιχοδομίας, ενώ μερι- medieval castle’s history. κοί ακόμη τοιχοδομικοί τρόποι που απαντούν It must be noted, though, that during a sys- σημειακά, θα μπορούσαν να ενταχθούν ως πα- tematic study of the fortifications, twelve ραλλαγές στις δώδεκα βασικές κατηγορίες. Από basic masonry types were identified, while a αυτές, οι τρεις απαντούν στα κλασικά τείχη, οι number of additional masonry construction πέντε στα μεσαιωνικά και οι υπόλοιπες στα με- techniques, either find limited and isolated ταμεσαιωνικά (οθωμανικά και ενετικά) (Πίν. use or can be subcategorized as variations Β). Η μεταξύ τους σχετική χρονολόγηση και η of the twelve basic types. Three of these ασφαλέστερη απόλυτη χρονολόγηση ορισμέ- types are to be found in the classical walls, Εικόνα 5 (απέναντι): νων εξ αυτών θα μας δώσει την δυνατότητα να five in the medieval walls, and the rest η κρήνη Άνω αποκρυπτογραφήσουμε την σύνθετη οικοδο- in post-medieval (Ottoman and Venetian) Πειρήνη [2] μική αρχαιολογία του Ακροκορίνθου. structures (Plan B). Their relative chronol- Οι εκτεταμένες καταρρεύσεις, αλλά και οι με- ogy, combined with the more secure abso- Figure 5 (opposite ταβυζαντινές προσθήκες, κυρίως οθωμανικές lute dating of a number of them is the key page): Upper Peirene και δευτερευόντως ενετικές, έχουν αλλοιώσει which will allow us to decipher the complex spring [2] ή καλύψει σημαντικά τμήματα του βυζαντινού construction history of the Acrocorinth. 2 Bon 1936. Όλες οι μεταγενέστερες περιγραφές 2 All subsequent descriptions of the castle (An- του κάστρου (Andrews 1953, 135-145. Κουμούση drews 1953, 135-145. Κουμούση 2001) are 2001) βασίζονται στην έρευνα του Bon. based on Bon’s research. 16 17 18 Εικόνα 6: οι δυτικές οχυρώσεις και ο οικισμός από ΝΔ Figure 6: West Walls defences and the settlement, from the Southwest 19 The medieval castle of Acrocorinth Εικόνα 7: κάστρου (εικ. 2Α-Β, 32). Τα αλλεπάλληλα αρ- Extensive collapse, but also post-Byzan- ναός Αγίου μολογήματα, τα μπαλώματα και οι ενισχυτικές tine additions, mostly of the Ottoman and Δημητρίου [17] αντηρίδες δημιουργούν ένα τοιχοδομικό πα- secondarily of the Venetian period, have Figure 7: λίμψηστο, καθιστώντας περίπλοκη την μακρο- altered or covered large parts of the Byzan- church of St. σκοπική ανάγνωση των μεσαιωνικών φάσεων tine castle (fig. 2A-B, 32). Successive joint Demetrios [17] του μνημείου. repairs, patches and reinforcing buttresses Μετά την οχυρή του θέση, το δεύτερο μεγάλο form a masonry composition (palimpsest) πλεονέκτημα του κάστρου για να αντέχει στις that renders a macroscopic identification πολιορκίες ήταν αναμφισβήτητα η επάρκειά του of the medieval phases of the monument σε πόσιμο νερό. Πηγάδια και κρήνες σε συν- particularly complex. δυασμό με τις κινστέρνες συλλογής ομβρίων Next to its naturally fortified position, εξασφάλιζαν διαρκή παροχή ύδατος. Η κρήνη the other major advantage of the castle Άνω Πειρήνη [2] αποτελεί την σημαντικότερη against siege was undoubtedly its suffi- πηγή ύδρευσης του Ακροκορίνθου και ταυτό- ciency of potable water. Wells and springs, χρονα το μνημείο στο οποίο αποτυπώνεται together with rainwater cisterns, provided η διαχρονικότητα της ανθρώπινης παρουσίας a constant supply of water. Upper Peirene στον λόφο από την αρχαιότητα έως τις μέρες spring [2] is the single most important μας 3 (εικ. 5). Στην ουσία πρόκειται για ένα source of water in Acrocorinth, and, at the same time, a monument that displays the diachronic human presense on the hilltop 3 Stillwell 1930. 20  Το μεσαιωνικό κάστρο του Ακροκορίνθου υδραυλικό έργο της κλασικής αρχαιότητας, το from antiquity to this day3 (fig. 5). It is, in οποίο διατηρήθηκε σχεδόν άθικτο ως σήμερα. essence, a hydraulic project dating back to Στον Μεσαίωνα έγιναν επισκευές και προσθή- classical antiquity, which survives almost κες, όπως άλλωστε και στα νεώτερα χρόνια. intact today. Some repairs and additions Πλήθος κτηρίων, μεσαιωνικών και νεώτερων, are, of course, dated to the Middle Ages, διακρίνονται intra muros (Πίν. Α, εικ. 1, 4, 6). as well as to more recent times. Ερείπια σπιτιών απλώνονται στην δυτική ήπια A multitude of medieval and later build- κλιτύ, ανάμεσα στην μέση και την εσωτερική ings are discernible intra muros ((Plan A, γραμμή οχύρωσης και κυρίως στα πρανή εσω- fig. 1, 4). House ruins lie along the rather τερικά, δηλαδή ανατολικά, του δυτικού εσώτε- flat western slope, between the middle ρου τείχους. Στο σημείο αυτό, άλλωστε, ανα- and outer lines of defense, and mainly on πτύχθηκε διαχρονικά η κατοίκηση στο κάστρο. the interior slopes, i.e. east of the western Η νότια κλιτύς της δυτικής πλευράς απολήγει σε interior walls. This was the very position ένα μεγάλο πλάτωμα που διαμορφώνεται πάνω where settelement inside the castle con- από μια μεγάλη κινστέρνα [6], θέση η οποία sistently evolved. The southern slope of διαχρονικά αποτέλεσε κεντρικό σημείο του the west side ends in a large flat area, οικισμού. which stretches over a large cistern [6], Ο μονόχωρος μεταβυζαντινός ναός του Αγίου and which has been a central point of the Δημητρίου [17], το μόνο εν λειτουργία κτή- settlement throughout time. Εικόνα 8: ριο του κάστρου, βρίσκεται στο βόρειο πρανές The single-aisle post-Byzantine church of ναός (Πίν. Α, εικ. 7). Από τις πέντε ή έξι εκκλησίες St. Demetrios [17], the only remaining Ενετοκρατίας [16] που αναφέρουν οι νεώτεροι περιηγητές δια- functional building in the castle, is situ- Figure 8: κρίνονται τα ερείπια μόνο δύο εξ αυτών [16, church of the 18] (Πίν. Α, εικ. 8). Γενικά, η πλειονότητα των Venetian period ερειπίων ανάγεται στα χρόνια της Τουρκοκρα- 3 Stillwell 1930. [16] 21 The medieval castle of Acrocorinth ated on the southern slope (Plan A, fig. 7). Only the ruins of two churches [16, 18] (Plan Α, fig. 8), out of the five or six men- tioned by later travelers, can be discerned. Overall, the majority of ruins date to the period of Ottoman rule, the same being true for three mosques [6-8], baths [10- 11] and built fountains [12-13] (Plan Α, fig. 9, 10). The strategically important position of Corinth next to the Isthmus, the sole land route to the Peloponnese, where all the overland routes converged, and which pos- sessed two ports on either side, Lechaion in the Gulf of Corinth towards the west and Kenchreai on the Saronic Gulf towards the east, led to the establishment of the city of Corinth, both during Antiquity and the Middle Ages, as a major political and economic center (fig. 1, 3, 11, 34, 38). The 22 Το μεσαιωνικό κάστρο του Ακροκορίνθου Εικόνα 11: τοπογραφικό βυζαντινής Κορίνθου Figure 11: site plan of Byzantine Corinth Εικόνα 9 (δεξιά σελίδα επάνω): μουσουλμανικό τέμενος [6] Figure 9 (opposite page top): Muslim mosque [6] Εικόνα 10 (δεξιά σελίδα κάτω): κρήνη [12] Figure 10 (opposite page bottom): fountain [12] 23 The medieval castle of Acrocorinth Εικόνα 12 : τίας, περίοδο στην οποία εντάσσονται επίσης Acrocorinth, in its turn, was in all periods νότια τείχη τρία τζαμιά [6-8], λουτρά [10-11] και κτιστές a pivotal constituent of Corinth’s defensive [IV18-V2] με κρήνες [12-13] (Πίν. Α, εικ. 9, 10). system. It played the role of an extensive, αρχαία τοιχοδομία Η στρατηγική γεωγραφική θέση της Κορίνθου walled acropolis, incorporated into the Figure 12: δίπλα στον Ισθμό, της μοναδικής χερσαίας vast fortification that included the city and south enceinte πύλης της Πελοποννήσου, στον οποίο συ- the port of Lechaion. [IV18-V2] with ancient masonry γκλίνουν όλοι οι δρόμοι της τελευταίας, δια- The oldest building phase of the walls, con- θέτοντας δύο λιμάνια εκατέρωθεν, το Λέχαιο structed using limestone rubble, is remi- δυτικά στον Κορινθιακό κόλπο και τις Κεγχρεές niscent of Mycenean cyclopean masonry; ανατολικά στον Σαρωνικό, ανέδειξε την πόλη, however, recent scholarship concludes that τόσο στην αρχαιότητα όσο και στον μεσαίωνα, the very first fortification was constructed σε κορυφαίο πολιτικό και οικονομικό κέντρο in the archaic period, during the reign (εικ. 1, 3, 11, 34, 38). Ο Ακροκόρινθος αποτε- of the tyrant Kypselos and his successors λεί διαχρονικά κρίσιμο συστατικό στοιχείο στο (657-583 BC) (fig. 12). During the 4th or αμυντικό σύστημα της Κορίνθου. Ήδη από την around the second half of the 3rd c. BC, αρχαιότητα, αποτελούσε αναπόσπαστο στοι- this first fortification was reinforced4. Ex- χείο της οχύρωσης της. Είχε την μορφή εκτετα- tensive and imposing parts of this phase, μένης, τειχισμένης ακρόπολης, ενταγμένης στην constructed using poros ashlars and mainly αχανή οχύρωση που περιελάμβανε την πόλη και polygonally shaped limestone, built in at το λιμάνι του Λεχαίου. H αρχαιότερη οικοδομική φάση του τείχους, με ζώνες από αδρούς ασβεστόλιθους, θυμίζει 4 Carpenter 1936a. Winter 1991. 24  Το μεσαιωνικό κάστρο του Ακροκορίνθου μυκηναϊκή κυκλώπεια τοιχοδομία, ωστόσο οι least two different manners, are visible μελετητές της δέχονται ότι η πρώτη οχύρωση in the medieval walls (fig. 13). In 146 χτίστηκε την αρχαϊκή εποχή, όταν στην Κόριν- BC, the final victory of the Romans over θο κυβερνούσαν ο τύραννος Κύψελος και οι the Greeks is sealed by the utter complete απόγονοί του (657-583 π.Χ.) (εικ. 12). Κατά destruction of the leading Greek city of τη διάρκεια του 4ου ή στο α΄ μισό του 3ου Corinth by general Lucius Mommius. The αι. π.Χ., η οχύρωση ενισχύθηκε 4. Εκτεταμέ- walls of Corinth were also dismantled by να επιβλητικά λείψανα αυτής της φάσης, κτι- the Romans at that time. σμένα με λαξευτούς πωρόλιθους και κυρίως πολυγωνικούς ασβεστόλιθους, δομημένους με τουλάχιστον δύο διαφορετικούς τρόπους, είναι ορατά στα μεσαιωνικά τείχη (εικ. 13). Το 146 π.Χ., η τελική νίκη των Ρωμαίων επί των Ελλήνων σφραγίζεται με την ολοκληρωτική καταστροφή της ηγέτιδας πόλης των τελευταί- ων, της Κορίνθου, από τον στρατηγό Λεύκιο Μόμμιο. Τότε, οι Ρωμαίοι αχρηστεύουν και τα Εικόνα 13: τείχη της Κορίνθου. αρχαίος πύργος ΙΙΙ9 4 Carpenter 1936. Winter 1991. Figure 13: ancient tower III9 25  Πρωτοβυζαντινός Ακροκόρινθος (4ος-7ος αι.) Protobyzantine Acrocorinth (4th-7th c.) Τ Εικόνα 15 (δεξιά ο 44 π.Χ., εκατό χρόνια μετά τον αφα- σελίδα): νισμό της, η Κόρινθος επανιδρύεται από βυζαντινή τον Ιούλιο Καίσαρα ως ρωμαϊκή αποι- Κινστέρνα [4] κία. Γρήγορα ανακτά την σημασία της και ανα- Figure 15 δεικνύεται έδρα του ανθυπάτου της Επαρχίας (opposite page): Αχαΐας, πρωτεύουσα δηλαδή της ρωμαϊκής Byzantine διοίκησης στην Ελλάδα. Η πρωτοβυζαντινή Cistern [4] I Κόρινθος παραμένει έδρα της αυτοκρατορικής n 44 BC, one hundred years after its διοίκησης, ενώ η Εκκλησία της αναδεικνύεται devastation, Corinth is founded anew σε μητρόπολη της Ελλάδας. Η πόλη θα γνωρί- by Julius Caesar as a Roman colony. σει μεγάλη οικιστική ανάπτυξη, η οποία φθάνει It rapidly regains its importance and is μέχρι την αυγή των Σκοτεινών Αιώνων, τον 7ο established as the seat of the governor δηλαδή αιώνα5. Οχύρωση θα αποκτήσει αρκε- of the province of Achaia, i.e. the capital τά όψιμα, τον 5ο ή τον 6ο αιώνα μ.Χ., ενταγ- of Roman rule in Greece. Protobyzantine μένη σε ευρύτερα προγράμματα καστροκτισίας Corinth retains this status, while its Church attains metropolitan status in Greece. The city will see great urban development, 5 Sanders 2002. Slane & Sanders 2005. which lasts until the eve of the Middle Εικόνα 14: ανασκαφή ΒΑ Ages, namely, the 7th century5. It will be κορυφής (Ιερό fortified rather late, in the 5 th or 6th c. Αφροδίτης [1], AD, of a larger castle building projects παλαιοχριστιανική carried out by Theodosios II (408-450) βασιλική [3], and/or Justinian (527-565), mostly for πύργος [5], fear of or as a result of barbaric raids6. οθωμανικός τάφος The Hexamilion Wall across the Isthmus [9]) might have been built by Theodosios II, Figure 14: but it certainly was reinforced by Justin- excavation on ian, as is confirmed by an inscription7. the northeast The construction of a defensive enceinte peak (Sanctuary of Aphrodite [1], Early Christian church 5 Sanders 2002. Slane & Sanders 2005. [3], tower [5], 6 Avraméa 1997, 60-66, along with previous Muslim tomb bibliography. [9]) 7 Gregory 1993. 26 27 Protobyzantine Acrocorinth enclosing the city must be dated to the same period8 (fig. 11). The similarities in the masonry type of both fortifications are striking; both are built with large, roughly cut ashlars and ancient spolia. The new city walls enclose a fraction of the ancient walled area and only a part of Protobyzantine Corinth. Still, από τον even the remaining outline of the Εικόνα 16: Θεοδόσιο ancient city walls must, despite παλαιοχριστιανικό Β΄ (408-450) its devastation, have acted as a sort επίθημα ή/και τον Ιουστινια- αμφικιονίσκου of boundary for the urban fabric, νό (527-565), υπό τον φό- as is attested by the development of Figure 16: βο ή ως συνέπεια των βαρβαρικών medieval city quarters within it. A similar Early Christian επιδρομών6. Το Εξαμίλιον Τείχος στον Ισθμό practice is observed elsewhere as well, for mullion impost ίσως κατασκευάστηκε από τον Θεοδόσιο Β΄, example in Byzantine Athens9. This new σίγουρα όμως ενισχύθηκε από τον Ιουστινια- fortification disconnects the city from its νό, όπως επιβεβαιώνει η επιγραφική μαρτυρία7. acropolis, Acrocorinth, the latter taking Σύγχρονη είναι και κατασκευή αμυντικού περι- on a different role in the new defensive βόλου στην πόλη (εικ. 11)8. Χαρακτηριστική system. Its remote position obscures its είναι η ομοιότητα στην τοιχοποιία των δύο exact function in the fortification layout οχυρώσεων, που αποτελούνται από μεγάλους of the city and the port. A similar example, αδρολαξευμένους λιθόπλιθους και spolia αρ- where the fortified acropolis is discon- χαίων κτηρίων. Το νέο τείχος της πόλης περι- nected from the walled city appears to be κλείει ελάχιστο τμήμα της αρχαίας τειχισμένης Protobyzantine Argos, and its castle, as έκτασης και τμήμα μόνο της πρωτοβυζαντινής well as in several other ancient cities, such Κορίνθου. Ωστόσο, και το περίγραμμα του as Ephesos10. In all aforementioned cases, αρχαίου τείχους της πόλης, το οποίο αν και as in many others, two separate settlement εγκαταλελειμμένο θα ήταν ασφαλώς ορατό, θα centers appear to evolve in parallel. είχε τον χαρακτήρα ορίου για τον αστικό ιστό, Εικόνα 17: In any case, however, the use of the Acro- λεκανίδα (β΄ μισό όπως τεκμηριώνει η ανάπτυξη των μεσαιωνι- corinth during the Protobyzantine period 5ου αι.) κών συνοικιών εντός αυτού. Αντίστοιχη λει- is confirmed by archaeological evidence. A τουργία τεκμηριώνεται και αλλού, όπως στην three-aisled Early Christian basilica [3]11 Figure 17: βυζαντινή Αθήνα9. Η νέα οχύρωση αποκόπτει basin (second was built in place of an ancient sanctu- την πόλη από την ακρόπολή της, τον Ακροκό- half of 5th c.) ary of Aphrodite in the north-east peak, ρινθο, ο ρόλος του οποίου στο νέο αμυντικό which continued to be used, though with consecutive alterations, throughout the medieval period (Plan A, fig. 4, 14). In a central point in the castle, behind the inner line of defense, namely, where the urban fabric consistently developed, one finds a large, elongated, vaulted, brick cis- tern [4] of the same time period (Plan 6 Avraméa 1997, 60-66, με την προγενέστερη βιβλι- ογραφία. 8 Gregory 1979. Slane & Sanders, 2005, 293. 7 Gregory 1993. 9 Kazanaki-Lappa 2002, 639-640, 642-644. 8 Gregory 1979. Slane & Sanders 2005, 293. 10 Foss 1979, 111-115. 9 Kazanaki-Lappa 2002, 639-640, 642-644. 11 Blegen 1930a. 28 σύστημα διαφοροποιείται. Η απομακρυσμένη Α, fig. 15, 73)12. A heavy arcade on piers Εικόνα 18: θέση του καθιστά προβληματική την ερμηνεία divides it in two. Pilasters along the long περίβολος στην της λειτουργίας του στην αμυντική θωράκιση walls suggest that there must have been βόρεια χαράδρα, δυτικό άκρο της πόλης και του λιμανιού. Ένα αντίστοιχο an earlier phase with different vaulting, φαινόμενο αποκοπής της οχυρής ακρόπολης reinforced with supporting arches and Figure 18: από την τειχισμένη πόλη φαίνεται ότι συνέβαινε without intermediate supports, a structure enceinte of the και στο πρωτοβυζαντινό Άργος με το κάστρο that might never have been completed. The north bay, west end του, πρακτική που δεν είναι άγνωστη και σε construction of vaults without the use of πολλές άλλες αρχαίες πόλεις, όπως η Έφεσος10. wooden formwork is of particular interest, Στις προαναφερθείσες περιπτώσεις, αλλά και as are the bricks along the central part of σε πολλές άλλες, φαίνεται ότι αναπτύσσονται the arch, which are placed perpendicular οικισμοί σε δύο πυρήνες. and not radially to the axis of the vault, a Σε κάθε περίπτωση όμως, η χρήση του Ακρο- solution that also offer additional structural κορίνθου κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο integrity13. The all-brick construction of the τεκμηριώνεται από τα αρχαιολογικά δεδομένα. cistern points to an earlier date, and may be Στην βορειοανατολική κορυφή, στην θέση του linked with the building program of Justin- αρχαίου ιερού της Αφροδίτης, οικοδομήθηκε ian. In that case, the early phase, if it was τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική [3]11, η ever completed, must be dated even earlier. οποία συνέχισε να χρησιμοποιείται με μετα- The large square formed over this cistern σκευές σε όλη την μεσαιωνική περίοδο (Πίν. must have housed important public build- Α, εικ. 4, 14). ings, maybe even an important church. Σε κεντρικό σημείο του κάστρου, πίσω από την εσωτερική γραμμή άμυνας, εκεί δηλαδή που δι- 12 Bon 1936, 257-259. 13 Lancaster 2009. Cf. similar vaulting in a cistern 10 Foss 1979, 111-115. in Middle Eastern Amaseia: Foss & Winfield 11 Blegen 1930a. 1986, 18 and fig. 58. 29 Εικόνα 19 (επάνω): αχρονικά αναπτύχθηκε ο οικιστικός ιστός του In addition to that, dozens of architectural περίβολος στην κάστρου, βρίσκεται μεγάλη, επιμήκης θολωτή members from Protobyzantine buildings βόρεια χαράδρα πλινθόκτιστη κινστέρνα [4] της ίδιας εποχής (fig. 16) have been unearthed, as well as και πυλίδα G4 (Πίν. Α, εικ. 15, 73)12. Ισχυρή πεσσοστοιχία artifacts of the same period, mostly pot- Figure 19 (top): την διαιρεί σε δύο κλίτη. Παραστάδες στους tery, such as amphorae of the Late Roman enceinte of the μακρούς τοίχους υποδεικνύουν ότι υπήρξε και 2 type (5th-7th c.) and part of the lip of a 5th north bay and μια αρχαιότερη φάση με διαφορετική θολο- c. basin14 (fig. 17). postern G4 δομία, η οποία ενισχυόταν από σφενδόνια Thus documented, the habitation of the χωρίς ενδιάμεσα στηρίγματα, κατασκευή που Acrocorinth during that period presup- ίσως δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ενδιαφέρον poses at least a rudimentary security, and παρουσιάζει η κατασκευή των θόλων χωρίς την hence, fortification works that would re- χρήση ξυλοτύπου, με τις πλίνθους στο κεντρι- pair the ancient enceinte largely destroyed κό τμήμα της καμάρας τοποθετημένες κάθετα by Mommius. Procopios' information στον άξονα του θόλου και όχι ακτινωτά, θολο- concerning fortification works in Greece δομική λύση που προσφέρει επίσης καλύτερη is confirmed both by archaeological ex- στατική επάρκεια13. Η ολόπλινθη κατασκευή cavations and by inscriptions in Corinth της δεξαμενής παραπέμπει σε πρώιμους χρό- and the Isthmus15. It is difficult to discern νους και ίσως συνδέεται με την οικοδομική Protobyzantine defensive works in the Ac- δραστηριότητα του Ιουστινιανού. Στην περί- rocorinth. It should be assumed that the πτωση αυτή, η προγενέστερη φάση, αν είχε πο- 12 Bon 1936, 257-259. 14 ID number: ΚΟΡ.2008/Κ11. Cf. Slane & Sand- 13 Lancaster 2009. Πρβλ. αντίστοιχη θολοδομική ers 2005, 260, no. 2-44, 265. Archaeologist λύση σε κινστέρνα του κάστρο της Μικρασιατικής Elli Tzavella is studying the pottery. Αμάσειας: Foss & Winfield 1986, 18 και εικ. 58. 15 Προκόπιος, Περί Κτισμάτων, κεφ. IV.ii. 23-28. 30  Πρωτοβυζαντινός Ακροκόρινθος τέ ολοκληρωθεί, θα πρέπει να αναχθεί ακόμη ancient walls survived in a relatively good νωρίτερα. Η μεγάλη πλατεία που σχηματίζεται state of repair and that any Protobyzantine πάνω από την κινστέρνα πρέπει να φιλοξενού- additions must have been rather limited, σε σημαντικά δημόσια κτήρια, ίσως ακόμη και most probably in the sections that Mom- κάποιο ναό. mius had completely demolished, such Επί πλέον, δεκάδες είναι τα αρχιτεκτονικά μέλη as the gates. It is even possible that the από πρωτοβυζαντινά κτήρια (εικ. 16), καθώς Protobyzantine interventions are today και τα κινητά ευρήματα της ίδιας περιόδου, κυ- covered by later phases, as is the case in ρίως κεραμική, όπως τμήματα αμφορέων του the walls of the current middle (second) υστερορωμαϊκού τύπου 2 (5ος-7ος αι.), τμήμα enclosure [II]. χείλους λεκανίδας του 5ου αι.14 (εικ. 17). Hence, there are two sections that could Η τεκμηριωμένη από τα παραπάνω κατοίκηση potentially be dated to this period. One του Ακροκορίνθου προϋποθέτει στοιχειώδη is the northern gorge walls [IV4-IV5], in ασφάλεια, άρα και οχυρωματικά έργα, που which ancient ashlars are masterfully re- θα συμπλήρωναν τον αχρηστευμένο από τον used, reminding us of the fortifications of Μόμμιο αρχαίο περίβολο. Η πληροφορία του the city and Hexamilion (Plan A, fig. 18- Προκόπιου για οχυρωματικά έργα στην Ελλάδα 19). Nevertheless, the incorporated Early τεκμηριώνεται αρχαιολογικά και επιγραφικά Christian architectural members in the in- Εικόνα 20: ner façade of the same walls, the masonry πυλίδα G4 από type of this façade, the small gate G4 with το εσωτερικό 14 Αρ. Ταυτότ.: ΚΟΡ.2008/Κ11. Πρβλ. Slane & Sanders its arch of ashlar voussoirs lined with a Figure 20: 2005, 260, no. 2-44, 265. Την κεραμική μελετά η brick course, all point to a much later date postern G4, from αρχαιολόγος Έλλη Τζαβέλλα. for this defensive structure, in the Middle the inside 31 Protobyzantine Acrocorinth στην Κόρινθο και τον Ισθμό15. Στον Ακροκό- ρινθο δύσκολα μπορούν να εντοπιστούν πρω- τοβυζαντινά αμυντικά έργα. Θα πρέπει ίσως να υποθέσουμε ότι τα αρχαία τείχη διατηρούνταν σε σχετικά ικανοποιητική κατάσταση και ότι οι όποιες πρωτοβυζαντινές προσθήκες θα ήταν αναλογικά περιορισμένες, πιθανόν στα σημεία που ο Μόμμιος είχε καταδαφίσει, όπως λ.χ. στις πύλες. Ίσως, μάλιστα, σήμερα οι πρωτο- βυζαντινές επεμβάσεις να καλύπτονται από οψι- μότερες φάσεις, όπως άλλωστε συμβαίνει με το τείχος του σημερινού ενδιάμεσου (δεύτερου) περιβόλου. Δύο είναι τα τμήματα που θα μπορούσαν να αναχθούν, ενδεχομένως, σε αυτή την περίοδο. Το ένα είναι το τείχος της βόρειας χαράδρας [IV4-IV5], στο οποίο επαναχρησιμοποιούνται με ιδιαίτερη επιμέλεια οι αρχαίες λιθόπλινθοι, θυμίζοντας τις οχυρώσεις της κάτω πόλης και του Εξαμιλίου (Πίν. Α, εικ. 18-19). Ωστόσο, η ενσωμάτωση παλαιοχριστιανικών αρχιτεκτο- νικών μελών στην εσωτερική παρειά του ίδιου τείχους, η μορφή της τοιχοποιίας της εσωτερι- κής παρειάς και η πυλίδα G4 του τείχους με την καμάρα από λαξευτούς θολίτες με περιβάλλου- σα πλίνθο στο μέτωπο υποδεικνύουν μια χρο- νολόγηση αυτού του αμυντικού έργου αρκετά οψιμότερα, κατά την μέση βυζαντινή περίοδο (εικ. 20). Μεσοβυζαντινές είναι και οι επάλξεις που στεφανώνουν το ένα τμήμα. Byzantine period (fig. 20). Of similarly Το δεύτερο, είναι ένα τμήμα μήκους μόλις 5μ. Middle Byzantine date are the crenellations κτισμένο με μικτή τοιχοποιία στην νότια πλευρά that crown this wall section. του κάστρου, μεταξύ των σημείων IV14-IV16 The second is a section only 5m. long, built (εικ. 21). Παρά τις αλλεπάλληλες επιδιορθώ- with mixed masonry on the east side of σεις και τα μπαλώματα, διακρίνεται η αρχική the castle, between points IV14-IV16 (fig. της μορφή: αργολιθοδομή εναλλασσόμενη 21). Despite successive repairs and patches, με τριπλές σειρές πλίνθων. Διακρίνονται τρεις its original form is still discernible: rub- καθ’ ύψος πλίνθινες ζώνες. Το ελάχιστο αυτό ble masonry alternating with triple brick κομμάτι τείχους είναι προφανώς κάποια τοπι- courses. Three such brick courses are to κή επιδιόρθωση, ενώ σήμερα είναι ενταγμένο be found along the height of the wall. This ανάμεσα σε μεσοβυζαντινές και οθωμανικές fractional section of wall is obviously some φάσεις. Εδράζεται επί των λειψάνων του αρχαί- sort of local repair, today incorporated ου τείχους και συμπληρώνεται καθ’ ύψος από within posterior (Middle Byzantine and μεσοβυζαντινή τοιχοποιία. Συνεπώς, τόσο ο Ottoman) phases. It rests on the remains τύπος της τοιχοποιίας, όσο και η θέση της στην of the ancient walls and is filled in along χρονολογική αλληλουχία των τοιχοδομικών its height with Middle Byzantine masonry. τρόπων στο συγκεκριμένο σημείο καθιστούν Hence, both the type of masonry, as well as its position in the chronological sequence of masonry types in the same place, points 15 Προκόπιος, Περί Κτισμάτων, κεφ. IV.ii. 23-28. to a date in the Protobyzantine period, 32 πιθανή μια χρονολόγησή του στην πρωτοβυζα- during which it was, crucially, prevalent in Εικόνα 21: ντινή περίοδο, κατά την οποία, άλλωστε, είναι Greece16. Still, without a systematic investi- νότια τείχη. Τμήμα ιδιαίτερα διαδομένη στην Ελλάδα16. Ωστόσο, gation of this spot, one cannot rule out the με μικτή τοιχοποιία πριν την συστηματική διερεύνηση του σημείου possibility that this masonry might be later, Figure 21: δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η perhaps even of Middle Byzantine date. South Wall. τοιχοποιία αυτή να είναι και οψιμότερη, ακόμη Section with και μεσοβυζαντινή. mixed masonry 16 Indicatively: Nikopolis, Thessalonike, Philip- 16 Ενδεικτικά: Νικόπολη, Θεσσαλονίκη, Φίλιπποι. Στην poi. In the Peloponnese, mixed masonry is en- Πελοπόννησο, η μικτή τοιχοποιία απαντά άπαξ στο countered once in Hexamillion (Gregory 1993, Εξαμίλιο (Gregory 1993, 138), ενώ πρόσφατα έχει 138), while it was recently also discovered in εντοπιστεί στην οχύρωση της Σπάρτης από τον Κ. the fortifications of Sparta by K. Tsouris and of Τσουρή και της Μεθώνης από τον Μ. Κάππα και Methoni by M. Kappas and have been consid- έχουν θεωρηθεί πρωτοβυζαντινές. ered to be Protobyzantine. 33  Ο Ακροκόρινθος των Μεταβατικών Αιώνων (7ος αι. - 843) Acrocorinth in the Transitional centuries (7th c. – 843) Σ τους δύσκολους Μεταβατικούς Αιώ- νες, η Κόρινθος εξακολουθεί να είναι εκκλησιαστικό κέντρο και έδρα της αυ- τοκρατορικής διοίκησης. Στο τέλος του 7ου αιώνα (687-694) γίνεται πρωτεύουσα του νε- οσύστατου θέματος Ελλάδος κι έναν αιώνα αργότερα (786-788) πρωτεύουσα του νέου, συρρικνωμένου, θέματος Πελοποννήσου. Ταυ- τόχρονα, η μητρόπολή της παραμένει εκκλησι- I αστική κεφαλή της περιοχής. Όπως προκύπτει n the troubled Transitional centuries, από τις ανασκαφές που διενεργεί η 25η ΕΒΑ Corinth maintains its status as an eccle- τα τελευταία χρόνια, η Κόρινθος εξακολουθεί siastical center and the seat of imperial Εικόνα 22: να διατηρεί τον αστικό της χαρακτήρα με δρα- administration. Around the end of the 7th μολυβδόβουλο υπάτου Ιωάννη στηριότητα που ανιχνεύεται μέσα, αλλά και έξω c. (687-694), it becomes the capital of the (8ος αι.) από τα πρωτοβυζαντινά τείχη της κάτω πόλης. newly established theme of Greece, and a Η «καστροποίηση» του πρώιμου μεσαίωνα, century later (786-788) the capital of the Figure 22: new, reduced, theme of the Peloponnese. lead seal of η κατάργηση των αστικών λειτουργιών και consul Ioannes η συρρίκνωση των πόλεων σε κάστρα, στην At the same time, its metropolis remains (8th c.) Κόρινθο λαμβάνουν ιδιάζουσα μορφή, κα- the ecclesiastical head of the region. The θώς η θεματική πρωτεύουσα διαθέτει δύο excavations that the 25th Ephorate of Byz- κάστρα: εκείνο της κάτω πόλης και τον antine Antiquities has been carrying out Ακροκόρινθο. Έτσι, η αναφορά του αυ- in recent years, have demonstrated that τοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ́ Πορφυ- Corinth retains its urban character, and ρογέννητου, κατά την εξιστόρηση των its activity is traceable both within and γεγονότων της πολιορκίας της Πάτρας outside the Protobyzantine walls of the από τους Σλάβους το έτος 805, ότι “ὁ lower city. …στρατηγός ὑπῆρχεν πρὸς τὴν ἂκραν The “castralization” of the early Middle τοῦ θέματος ἐν κάστρῳ Κορίνθου…”, Ages, the decline of urban functions and δεν είναι σαφές σε ποιο από τα δύο αυ- the reduction of cities into castles took a τά κάστρα αναφέρεται, αφού η έννοια αυτή peculiar form in Corinth, as the capital of ταυτίζεται με εκείνη της πόλης. Ας σημειωθεί, the thema possessed two castles: that of the 34 ωστόσο, ότι όταν πρέπει να διακρίνουν lower city and the Acrocorinth. Εικόνα 25 (επάνω): οι Βυζαντινοί την κάτω πόλη από τον Therefore, the passage in the νότιος περίβολος. Ακροκόρινθο, την μεν πρώτη την ανα- account of the siege of Patras Τείχη με τρεις τοιχοποιίες: φέρουν ως «εμπόριον» ή «χώρα» και by the Slavs in 805, written by αρχαία και δύο τον δεύτερο ως «κάστρον»17. Αδιευκρί- the emperor Constantine VII Por- μεσαιωνικές νιστος λοιπόν παραμένει ο ρόλος του phyrogennetos and reporting that Ακροκορίνθου αυτή την περίοδο. “ὁ …στρατηγός ὑπῆρχεν πρὸς τὴν Figure 25 (above): south enceinte. Οι περιορισμένες ανασκαφές ἂκραν τοῦ θέματος ἐν κάστρῳ Walls with three έχουν αποδώσει ευρήματα κυ- Κορίνθου…” (“the …general types of masonry: ρίως του 7ου αι. Οι παλαιές was posted at the edge one ancient and ανασκαφές της ΑΣΚΣΑ είχαν of the theme in the cas- two medieval εντοπίσει επτά νομίσματα του tle of Corinth”), is un- Ηρακλείου (610-641) και είκο- clear, since the term “cas- σι τέσσερα του Κώνσταντος Β́ tle” could refer to either Εικόνα 23: (641-668) από την περιοχή της that of the Acrocorinth πόρπη τύπου βασιλικής και της κρήνης Άνω or to the city itself. It «Κορίνθου», β́ Πειρήνης18. Ένα ακόμη νόμι- should be noted, though, μισό 7ου – αρχές that when the Byzantines 8ου αι. wished to differentiate be- Figure 23: 17 De adm. Imp., 228-229, κεφ. 49. Εμπόριον: Νικήτας tween the lower city and the “Corinthian” Χωνιάτης, 75. Χώρα: Χρονικόν του Μορέως, στ. Acrocorinth, they referred to the first as buckle (second 1459-1462: “Τὸ κάστρον γὰρ τῆς Κόρινθος κεῖται “emporeion” or “chora” and to the latter as half of 7th c. – ἀπάνω εἰς ὂρος / βουνίν ὑπάρχει θεόκτιστον καὶ “castron” 17. On the basis of the above, the early 8th c.) ποῖος νὰ τὸ ἐγκωμιάσει; / ἡ χώρα γὰρ εὑρίσκετον κάτωθεν εἰς τὸν κάμπον / μὲ πύργους γὰρ καὶ μὲ τειχέα καλά περικλεισμένη”. 18 Bellinger 1930, 66. 17 De adm. Imp., 228-229, chap. 49. Εμπόριον: 35 36 Εικόνα 26: πύργος ΙΙΙ8 με spolia στην βάση Figure 26: tower III8 with spolia on the surface of its lower section 37 Acrocorinth in the Transitional centuries σμα του Ηρακλείου βρέθηκε στις έρευνες της role of the Acrocorinth during this period 25ης ΕΒΑ, καθώς και σχετικά περιορισμένη is bound to remain unclear. κεραμική, όπως τμήμα κανατιού του 7ου αι.19 The limited excavations on Acrocorinth Ειδικό ενδιαφέρον για την χρήση του χώρου have produced mostly 7th c. finds. Older παρουσιάζει η ανεύρεση ενός μολυβδόβουλου excavations carried out by the ASCSA had του 8ου αι. που ανήκε στον ύπατο Ιωάννη (εικ. brought to light seven coins of Heracleios 22), μια μπρούτζινη πόρπη του 7ου-8ου αι. (610-641) and twenty-four of Constans II από τάφο στην παλαιοχριστιανική βασιλική20, (641-668) in the area of the basilica and Εικόνα 24: η οποία προφανώς εξακολουθεί να είναι σε the Upper Peirene spring18. Another coin of επιγραφή χρήση, καθώς και μια δεύτερη τύπου «Κορίν- Heracleios was found during the investiga- επισκόπου Φωτίου θου» (β΄ μισό 7ου –αρχές 9ου αι.) (εικ. 23). tions of the 25th Ephorate, as well as a few πάνω σε κορμό Η αναχρονολόγηση μιας επιγραφής από τον κίονα ναού (ά μισό pieces of pottery, such as a segment of a 7th 9ου αι.) χώρο η οποία, κατά τον Γ. Βελένη, σύμφωνα με c. jug19. A particularly interesting find, as παλαιογραφικές ενδείξεις, χρονολογείται στο valuable evidence for the use of the space, Figure 24: τέλος της Mεταβατικής περιόδου, δηλαδή στο is an 8th c. lead seal belonging to consul inscription on ά μισό του 9ου αιώνα, δίνει νέες διαστάσεις Ioannes (fig. 22), a 7th-8th c. bronze buckle church column στην χρήση του κάστρου (εικ. 24). Είναι χαραγ- referring to found in a grave in the Early Christian ba- bishop Photios μένη πάνω σε κορμό κίονα από άγνωστο ναό silica20, which was apparently still in use, (first half of 9th του Ακροκορίνθου και αναφέρεται σε έναν, and another buckle of the “Corinth” type c.) αμάρτυρο από άλλη πηγή, επίσκοπο Φώτιο, ο (second half of the 7th-early 9th c.) (fig. 23). οποίος εμπλουτίζει τον κατάλογο The revised chronology of an inscription, των μητροπολιτών Κορίνθου21. that according to palaiographical indica- Εφ’ όσον ο κορμός δεν μετα- tions on which G. Velenis was based on is φέρθηκε από την κάτω πόλη to be dated towards the end of the Tran- σε άγνωστο χρόνο, τότε η sitional period, i.e. the first half of the 9th σύνδεση του μητροπολίτη c., opens up new prospects for the study με μια εκκλησιά του Ακρο- of the functions of the castle (fig. 24). It κορίνθου προδίδει την ση- is carved on a column from an unidenti- μασία που έχει αποκτήσει ο fied church in the Acrocorinth and makes χώρος αυτή την εποχή της reference to a bishop Photios, unknown ανασφάλειας. from other sources, who must be added to Στις οχυρώσεις, δεν μπορεί the list of Corinthian bishops21. Assuming να διαγνωστεί με ασφάλεια that this column was not transported there φάση που να χρονολογείται from the lower city, the connection of this αυτή την εποχή. Μια πρόχει- ρη αργολιθοδομή που εντο- πίζεται πάνω από τα αρχαία Νικήτας Χωνιάτης, 75. Χώρα: Χρονικόν του τείχη και κάτω από τις μεσο- Μορέως, ll. 1459-1462: Τὸ κάστρον γὰρ τῆς βυζαντινές τοιχοποιίες, μέ- Κόρινθος κεῖται ἀπάνω εἰς ὂρος / βουνίν ὑπάρχει σω αυτής της σχετικής χρο- θεόκτιστον καὶ ποῖος νὰ τὸ ἐγκωμιάσει; / ἡ χώρα γὰρ νολόγησης θα μπορούσε, εὑρίσκετον κάτωθεν εἰς τὸν κάμπον / μὲ πύργους γὰρ καὶ μὲ τειχέα καλά περικλεισμένη”. (“The castle of ενδεχομένως, να συνδεθεί με Corinth stands on a mount/ such a mountain την μεταβατική περίοδο, στοι- built by God and who might praise it/ while the chora lies down in the valley/ encircled well with towers and walls.”) 19 Πρβλ. Slane & Sanders 2005, 276, no. 4-38, 280. 18 Bellinger 1930, 66. 20 Davidson 1937, 235, εικ. 6A-B. Davidson 1957, 19 Cf. Slane & Sanders 2005, 276, no. 4-38, 280. 271, no. 2188, pl. 114. Sanders 2002, 648. 20 Davidson 1937, 235, fig. 6A-B. Davidson 1957, 21 Για την παλιότερη χρονολόγηση και την προγενέστε- 271, no. 2188, pl. 114. Sanders 2002, 648. ρη βιβλιογραφία: Feissel & Philippidis-Braat 1985, 21 For previous dating and earlier bibliography: 295-296. Feissel & Philippidis-Braat 1985, 295-296. 38  Ο Ακροκόρινθος των Μεταβατικών Αιώνων χειοθετώντας κάποια αμυντική δραστηριότητα bishop to a church in Acrocorinth reveals στον λόφο, χρειάζεται όμως περαιτέρω διε- the importance that the area had acquired ρεύνηση (εικ. 25). Επίσης, τα χαμηλά τμήματα in those times of heightened insecurity. της εσωτερικής (τρίτης) γραμμής οχύρωσης ΙΙΙ A fortification phase that can be safely dat- είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου δομημένα με spolia ed to this period cannot be found. A rough, αρχαίων κτηρίων, κυρίως παλαιοχριστιανικών rubble masonry section, situated over the (εικ. 26). Θα μπορούσαν, συνεπώς, να έχουν ancient walls and under the Middle Byz- κτιστεί αυτή την εποχή. antine walls, could potentially, through relative chronology, be attributed to this Transitional period. Thus, it confirms the existence of fortification constructions on the hill at the time, but further investiga- tion is required (fig. 25). Also, the lower part of the inner (third) line of defense III is almost entirely built of spolia from ancient, mainly Early Christian buildings (fig. 26). These could possibly have been built in this period. 39  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος (843-1210) Middle Byzantine Acrocorinth (843-1210) Σ Εικόνα 27: την μέση βυζαντινή περίοδο, η Κόρινθος μεσοβυζαντινό αναπτύσσεται ταχύτατα και εξελίσσεται μαρμάρινο σε μεγάλο οικονομικό κέντρο. Αναδει- θωράκιο τέμπλου με σφίγγα και κνύεται σε περιφερειακό πόλο συγκέντρωσης λιοντάρι (11ος και διάθεσης αγροτικών προϊόντων με βιοτε- -12ος αι.) χνική παραγωγή (κεραμική, μετάξι, μεταποίηση γεωργικών προϊόντων). Η ακμή αυτή αποτυ- Figure 27: πώνεται και στην πολεοδομική της επέκταση Middle Byzantine I marble screen με πυκνό αστικό ιστό σε περιοχές που είχαν n the Middle Byzantine period, Corinth panel depicting εγκαταλειφθεί από αιώνες, όπως η περιοχή του develops rapidly and evolves into a ma- sphinx with lion ρωμαϊκού φόρουμ22, καταλαμβάνοντας εκτε- jor economic center. It emerges as a (11th – 12th c.) ταμένες περιοχές μεταξύ του πρωτοβυζαντι- hub where agricultural produce and manu- νού και του αρχαίου αμυντικού περιβόλου. Τα factured goods (pottery, silk, secondary παλαιά, πρω- agricultural products) are collected and τοβυζαντινά distributed from and to the periphery. τείχη της κά- The city’s bloom is illustrated by its urban τω πόλης δεν expansion in the form of a dense urban πρέπει να είναι fabric re-occupying areas abandoned for πλέον αξιόπιστα, centuries, such as the area of the Roman όπως προκύπτει forum22, as well as large areas between the άλλωστε και από Protobyzantine and the ancient walled en- την άλωση και λεηλα- closures. The old, Protobyzantine walls of σία της Κορίνθου από the lower city must have offered less than τον Νορμανδό βασιλιά adequate protection, as is confirmed by its της Σικελίας Ρογήρο Β́ το conquest and sack by the Norman king of έτος 1147. Sicily Roger II in 1147. Αντίθετα, ισχυρά τείχη ορθώ- In contrast, strong walls rise on the Ac- νονται πλέον στον Ακροκόριν- rocorinth at the time, while the castle θο, ο οποίος επί πλέον φαίνεται appears to undergo intensive urban de- ότι γνωρίζει και σημαντική αστι- 22 Sanders 2002. Sanders 2003a, esp. 395 and 22 Sanders 2002. Sanders 2003a, ιδιαίτ. 395 κ.ε. onwards. 40  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος κή ανάπτυξη. Η νέα πολυδάπανη οχύ- ρωση οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο Ακροκόρινθος έχει αποκτήσει πλέον προέχοντα ρόλο στην Κόρινθο και ίσως εκεί να βρίσκεται η έδρα των διοικητικών και εκκλησιαστικών αρχών. velopment as well. This new, costly for- Εικόνα 28: tification leads to the conclusion that the μεσοβυζαντινό Στο εσωτερικό του, εντοπίστηκαν λείψανα μαρμάρινο κτηρίων στις ανασκαφές των αναλημματικών Acrocorinth has acquired a prominent role επιστύλιο τέμπλου τοίχων κάτω από την μεγάλη κινστέρνα. Σημα- in Corinth and that it might house the με επιγραφή από ντικές είναι και οι ενδείξεις ναοδομικής δρα- seat of administrative and ecclesiastical ναό της Παναγίας στηριότητας: η τρίκλιτη βασιλική στο ιερό της authorities. Figure 28: Αφροδίτης έχει και μεσοβυζαντινή φάση. Από The excavations around the retaining walls Middle τις έως σήμερα έρευνες έχουν εντοπιστεί εκ πε- under the great cistern have unearthed Byzantine marble ρισυλλογής ή με ανασκαφή δεκάδες μαρμάρινα remains of buildings in the interior of the architrave from αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά ναών αυτής της Acrocorinth. There are also important in- the iconostasis εποχής (επιστύλια, πεσσίσκοι και θωράκια μαρ- dications of church building activity: the of Panagia church with an μάρινων τέμπλων, αμφικιονίσκοι παραθύρων, three-aisled basilica at the sanctuary of inscription περιθυρώματα κλπ.) (εικ. 27). Μολονότι μπορεί Aphrodite also has a Middle Byzantine κανείς να υποθέσει ότι ορισμένα θα μπορού- phase. To this day, excavations or surface σαν να έχουν μεταφερθεί από την κάτω πόλη, surveys have brought to light dozens of Εικόνα 29 (κάτω δεν αναιρείται το γεγονός ότι αυτά βρέθηκαν marble architectural members and sculp- αριστερά): στο κάστρο και είχαν χρησιμοποιηθεί εκεί. Άλ- tures belonging to churches of this period μεσοβυζαντινός λωστε, από τα μεσοβυζαντινά γλυπτά, ελάχιστα (architraves, colonettes and panels from αμφορέας τύπου Οτράντο είναι εντοιχισμένα σε β΄ χρήση στα τείχη και τα marble altar-screens, window mullions, κτήρια του κάστρου, στοιχείο που ενισχύει την door frames, etc.) (fig. 27). Despite the Figure 29 (below πιθανότητα αυτά να κοσμούσαν ναούς της επο- fact that they might have been transported left): χής στον Ακροκόρινθο. Στα γλυπτά περιλαμβά- there from the lower city, it is undeniable Middle Byzantine νονται και δεκατέσσερα επιστύλια τέμπλου που that they were found in the castle and put amphora (Otranto type) χρονολογούνται από τον 10ο έως τον 12ο αι., to use there. τα οποία θα μπορούσαν να κοσμούν ισάριθμες Besides, hardly any Middle Byzantine sculp- Εικόνα 30 (κάτω εκκλησίες και μας δίνουν μια εικόνα του αριθ- tures are incorporated and reused in the δεξιά): μού των μεσοβυζαντινών ναών που λανθάνουν walls and buildings of the castle, a fact μεσοβυζαντινή στον χώρο23. Σε αυτά περιλαμβάνεται και ένα that supports the assumption that at the χύτρα time they were still serving their prima- Figure 30 (below ry function of decorating the churches in right): 23 Η μελέτη και δημοσίευση της γλυπτικής γίνεται από την δρα. Ε. Μανωλέσσου. Middle Byzantine cooking pot 41 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 31: πύργος V βορειοανατολικής κορυφής Figure 31: tower V on the northeast peak ενεπίγραφο του 10ου-11ου αι., εντοιχισμένο the Acrocorinth. These sculptures include σε νεώτερη επισκευή του τείχους, στην πρώτη fourteen altar-screen architraves dating to γραμμή της δυτικής οχύρωσης, το οποίο μας the 10th till the 12th c., which might have πληροφορεί ότι προέρχεται από ναό αφιερω- adorned an equal number of churches and μένο στην Παναγία (εικ. 28). Την κατοίκηση provide a clue as to the true number of still του κάστρου βεβαιώνουν επίσης τα νομίσματα undiscovered churches in the castle23. These και η κεραμική [τμήματα από αμφορείς (εικ. 29), architraves include an inscribed one from χύτρες (εικ. 30) και εφυαλωμένα αγγεία24]. the 10th-11th c., incorporated into a later Την ίδια εποχή, οι δύο εσωτερικές κορυφές του wall repair on the outer line of defense λόφου που προσφέρουν εποπτεία σε ένα με- towards the west, which informs us that γάλο τμήμα της Πελοποννήσου και της Στερεάς it comes from a church dedicated to the Ελλάδας, καθώς και στις δύο θάλασσες, τον Holy Virgin (fig. 28). The habitation of the Κορινθιακό και τον Σαρωνικό κόλπο, αποκτούν castle is also confirmed by coins, pottery από ένα μεγάλο ορθογωνικό πύργο [V1, 5] (segments of amphorae) (fig. 29), cooking (Πιν. Α, εικ. 1, 3-4). Στην βορειοανατολική κο- pots (fig. 30) and glazed ceramics24. ρυφή διακρίνονται σήμερα τα ερείπια του ενός In the same period, the two interior peaks δίπλα στην βασιλική που ιδρύθηκε στη θέση του of the hill that offer a good vista of a large ιερού της Αφροδίτης (εικ. 31). Έχει υποστηρι- part of the Peloponnese and Mainland χθεί ότι από αυτόν προέρχεται μια επιγραφή Greece, as well as of the two sea bodies, στην οποία μνημονεύεται ότι ο «Ἄναξ Λέων the Gulf of Corinth and the Saronic Gulf, [έχει ταυτιστεί με τον Λέοντα Στ́ (886-912)] 23 Dr. E. Manolessou is researching and will be publishing the Byzantine sculpture. 24 Αμφορέας τύπου Οτράντο (9ος-12ος αι.), Αρ. Ταυ- 24 Otranto type amphora (9th-12th c.), ID number: τότ.: ΚΟΡ.2008/Κ11. Πρβλ. Sanders 2003b, 16, ΚΟΡ.2008/Κ11. Cf. Sanders 2003b, 16, fig. fig. 4.13. Χύτρα, Αρ. Ταυτότ. ΚΟΡ.1989/Κ4. 4.13. Cauldron, ID number: ΚΟΡ.1989/Κ4. 42  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος ἔστησε πύργον…»25 ο οποίος είχε την λειτουρ- acquire a large rectangular tower each [V1, γία φρυκτωρίας. Από τον νοτιοδυτικό πύργο δι- 5] (Plan A, fig. 1, 3-4). On the north-east ακρίνονται λείψανα της κατώτερης στάθμης του, peak, one can still discern the ruins of the ενσωματωμένα στις μεταγενέστερες φάσεις. one tower next to the basilica founded Οι μεσοβυζαντινές οχυρώσεις του Ακροκο- there in place of the sanctuary of Aphro- ρίνθου αποτέλεσαν ένα από τα σημαντικότε- dite (fig. 31). It has been claimed that an ρα μεσοβυζαντινά οικοδομικά προγράμματα inscription which reads «Ἄναξ Λέων ἔστησε της αυτοκρατορίας στην Νότια Ελλάδα. Τότε πύργον…» (“ruler Leo [identified with em- υλοποιείται η οριστική χάραξη των τειχών, η peror Leo VI (886-912)] erected a tower… οποία σώζεται έως και σήμερα, όπως υποδει- ”)25 belongs to the same building which κνύουν τα τμήματα που διατηρούνται σε όλη must have functioned as a signal tower. σχεδόν την περίμετρο. Η αμυντική οργάνωση The remains of only the lower level of the ακολουθεί τα γνωστά βυζαντινά πρότυπα και south-west tower survive, embedded in προσαρμόζεται στα δεδομένα του χώρου. Τα subsequent phases. βασικά στοιχεία της μεσοβυζαντινής οχύρωσης The Middle Byzantine fortifications είναι τα ακόλουθα: of the Acrocorinth constituted one of the • Ο περίβολος ακολουθεί εν πολλοίς εκείνη most important Middle Byzantine build- του αρχαίου τείχους. Τα τείχη αξιοποιούν και ing programs of the Empire in southern ενσωματώνουν λειτουργικά τις παλαιότερες Greece. It is at this time that the definitive αμυντικές κατασκευές, όπως τον μεγάλο νό- outline of the curtain walls is realized, an outline that survives to this day, as is Εικόνα 32: τιο πύργο στο συγκρότημα της εσωτερικής κε- βόρειος ντρικής πύλης, καθώς και τον βόρειο και νότιο attested by surviving sections through- προμαχώνας προμαχώνα στην ίδια γραμμή άμυνας (Πίν. Β, out the modern perimeter. The defensive ΙΙΙ13 εσωτερικού εικ. 12-13, 18-19, 32-33). Η αξιοποίηση των organization of the castle follows well τείχους αρχαίων δομών και η ενσωμάτωσή τους στις established Byzantine standards, adapted to the particularities of the location. The Figure 32: north bastion III13 of the inner 25 Rife 2008. 25 Rife 2008. wall III 43 Middle Byzantine Acrocorinth βυζαντινές οχυρώσεις αποτελεί τον κανόνα σε basic elements of Middle Byzantine forti- όλες τις θέσεις που υπήρχαν παλαιότερα τείχη. fications are the following: • Η χάραξη αξιοποιεί στο έπακρο την φυσική • The enclosure outline is very close to οχύρωση της θέσης (εικ. 1, 3, 4, 34). Ο λόφος that of the ancient walls. The walls exploit περιβάλλεται από έναν απλό περίβολο [ΙV] και and functionally incorporate older defen- σε τείχη μήκους περίπου 2.700μ. υπάρχουν sive structures, such as the large south μόλις δύο μικροί πύργοι στην σχετικά ευάλωτη tower in the internal, central gate complex νότια πλευρά. Ο ένας, ο IV17, είναι σχεδόν τε- [G3], as well as the north and south bas- τραγωνικής κάτοψης, διαστάσεων 4,00Χ4,15μ. tions on the same line of defense [III] (Plan και ο δεύτερος τριγωνικός IV16 με πλευρές B, fig. 12-13, 18-19, 32-33). The exploita- 4,35Χ4,60μ. (Πίν. Α, εικ. 35, 36). Ένας ακόμη tion of old structures and their incorpora- ορθογωνικός πύργος [IV7] στην βόρεια πλευρά tion into the Byzantine fortifications is the μάλλον πρέπει να χρονολογηθεί σε οψιμότερη norm where older walls survived. περίοδο (Πίν. Α, εικ. 37). Δεν μπορεί, βέβαια, • The fortification layout takes full ad- να αποκλειστεί η πιθανότητα να υπήρχαν κι άλ- vantage of the naturally fortified position λοι πύργοι στα σημεία που δεν σώζονται τα (fig. 1, 3, 4, 34). The hill is enclosed with μεσαιωνικά τείχη ή να έχουν αντικατασταθεί a simple enceinte [ΙV] and on the 2.700m. από μεταγενέστερες κατασκευές, αυτό όμως long walls there are only two small tow- δεν αλλάζει την γενική εικόνα της απολύτως ers on the relatively vulnerable southern σποραδικής χρήσης τους. Άλλωστε, οι πύργοι side. The first, IV17, is an almost rec- υποκαθίστανται στον Ακροκόρινθο από «ψευ- tangular tower, measuring 4.00x4.15m., δοπύργους» ή «ψευδοπρομαχώνες» [IV2-IV6, and the second IV16 is triangular with IV9-IV12, IV18-IV19] που διαμορφώνονται 4.35x4.60m. sides (Plan A, fig. 35, 36). από τους ίδιους τους περιβόλους όταν ακολου- Yet another rectangular tower [IV7] on the θούν τις έντονες προεξοχές του εδάφους (Πίν. northern side must probably be dated to a Α, εικ. 4, 34, 38). Η λύση αυτή εφαρμόζεται later period (Plan A, fig. 37). Of course, και στα νεώτερα τμήματα του περιβόλου, σε it cannot be ruled out that other towers αντικατάσταση, προφανώς, των παλαιοτέρων. might have existed, especially in the loca- Εικόνα 33: νότιος προμαχώνας ΙΙΙ6 εσωτερικού τείχους ΙΙΙ Figure 33: south bastion III6 of the inner wall III 44 • Η απρόσιτη θέση του κάστρου επέτρεψε tions where no medieval walls survive. Εικόνα 34: στους Βυζαντινούς να υψώσουν ένα χαμηλό These might also have been replaced by ο Ακροκόρινθος αναλογικά τείχος ύψους 5μ. περίπου, το οποίο posterior structures, but even that does και τα τείχη από Νότο απολήγει σε περίδρομο με οδοντωτές επάλξεις, not detract from the general sense of spo- από όπου πολεμούν οι αμυνόμενοι (εικ. 18, radic tower use. Besides, towers are often Figure 34: 40). Ελάχιστα είναι τα τμήματα των διατηρη- replaced by “pseudo-towers” or “pseudo- Acrocorinth and μένων μεσαιωνικών επάλξεων, η πλειονότητα bastions” [IV2-IV6, IV9-IV12, IV18-IV19] its fortification from the South των οποίων έχει ανακατασκευαστεί πολύ οψι- formed by the curtain walls themselves μότερα. Σε ορισμένα σημεία, όπως πάνω από when encountering and following sharp την νότια πυλίδα G7, διακρίνονται δύο επίπεδα outcroppings of the ground (Plan A, fig. βυζαντινών επάλξεων. Οι χαμηλότερες έχουν 4, 34, 38). This solution is adopted in the τειχιστεί και έχουν ανακατασκευαστεί ψηλότερα newer parts of the enceinte, obviously re- (εικ. 40). producing such previous structures. • Η έμφαση στην άμυνα του λόφου δόθηκε • The rugged site of the castle enabled στο πλέον ευάλωτο σημείο της δυτικής πλευράς the Byzantines to raise only relatively low του, όπου βρίσκεται και η βασική πρόσβαση walls, about 5m. high, which are crowned στο κάστρο (Πίν. A, εικ. 1, 4, 6, 41-42, 47- by a wall-walk with crenellations for the 48). Η ανάγκη επίτευξης αυξημένης αμυντικής defenders (fig. 18, 40). Scarcely any medi- και αποτρεπτικής ισχύος αφ’ ενός, αλλά και eval crenellations survive, as for the most προβολής και επίδειξης της αυτοκρατορικής part they were rebuilt at a much later date. δύναμης στην «επίσημη» όψη με την μεγάλη In certain areas, such as over the southern κεντρική πύλη του κάστρου αφ’ ετέρου, οδή- small gate G7, one can discern two levels γησε στον σχεδιασμό και στην εκτέλεση ενός of Byzantine battlements. The lower level εντυπωσιακού οχυρωματικού έργου. was walled off and then built over at a • Το σύστημα της δυτικής οχύρωσης απαρ- greater height (fig. 40). τίζεται από δύο περιβόλους [ΙΙ-ΙΙΙ], οι οποίοι • Emphasis was given to the defense of συνδέονται μεταξύ τους στα άκρα. the most vulnerable part of the hilltop, 45 Middle Byzantine Acrocorinth mainly the western side, where the main gateway to the castle stands up to this day (Plan A, fig 1, 4, 6, 41-42, 47-48). The need, on the one side to achieve a high level of defensive and deterrent power, and on the other to display and parade impe- rial power on the “formal” façade with its large central gate, resulted in the design and realization of an impressive defensive structure. • The western defensive layout is made up of two enclosure walls [ΙΙ-ΙΙΙ], converg- ing at their ends. • The exterior Byzantine wall, at a lower elevation, stood most probably in place of what is today the middle, western line of Εικόνα 35: • Το εξωτερικό και χαμηλότερο υψομετρικά defense II (Plan A, fig. 4, 43). It obstructed ορθογωνικός βυζαντινό τείχος βρίσκεται, κατά την γνώμη passage into the castle at the narrowest πύργος IV17 μας, στην θέση της ενδιάμεσης, σήμερα, δυτι- part of the western slope, between a steep Figure 35: κής οχύρωσης ΙΙ (Πίν. Α, εικ. 4, 43). Έφρασσε rock to the south and a cliff to the north. rectangular το πέρασμα προς το εσωτερικό της οχύρωσης • Its present form is the result of subse- tower IV17 στο στενότερο σημείο της δυτικής πλαγιάς, με- quent alterations: the wall was reinforced ταξύ κάθετου βράχου προς Ν και του κρημνού against artillery fire with an additional προς Β. exterior revetment wall. On its top, a se- • Η σημερινή του εικόνα οφείλεται σε πολύ ries of cannon holes towards the north μεταγενέστερες μετασκευές: το τείχος επενδύ- and musket holes towards the south, the θηκε για να ενισχυθεί η αντοχή του στο πυρο- latter completely lost today, was cut (fig. βολικό και στην κορυφή διευθετήθηκαν σειρά 42-43). The Byzantine fortifications were από κανονιοθυρίδες προς βορράν και τυφεκι- initially reinforced with large towers, of οθυρίδες, αφανισμένες σήμερα, προς Ν (εικ. which only one, the southernmost, sur- 42-43). Η βυζαντινή οχύρωση αρχικά ενισχυ- vives. These towers were built on the natu- όταν από μεγάλους πύργους, από τους οποίους ral rock, which is higher than the walls, σώζεται μόνον ένας, ο νοτιότερος, χτισμένος but does not protrude beyond the curtain πάνω στο βράχο, ο οποίος υπερέχει των τει- wall [ΙΙ1] (Plan A, fig. 41-44, 47, 75-77). χών, αλλά δεν εξέχει της όψης του μεταπυργίου The rest of the towers were either demol- [ΙΙ1] (Πίν. Α, εικ. 41-44, 47, 75-77). Οι άλλοι ished or altered during later modifica- είτε κατεδαφίστηκαν, είτε τροποποιήθηκαν στις tions, as is evident from their traces and νεώτερες μετασκευές, όπως προδίδουν τα ίχνη confirmed by 17th c. Venetian engineers’ τους και επιβεβαιώνουν οι αποτυπώσεις των drawing surveys. Ενετών μηχανικών του 17ου αι. • The Middle Byzantine exterior gate G2 • Η μεσοβυζαντινή εξωτερική είσοδος G2 of the castle is located at the southern του κάστρου βρίσκεται στο νότιο άκρο αυτού end of this exterior (nowadays middle) του εξωτερικού (και σήμερα ενδιάμεσου) τεί- wall II (Plan A, fig. 43-48, 75). Being the χους (Πίν. A, εικ. 43-48, 75). Όντας η εξώ- outermost gate of the castle, the architect τερη πύλη του κάστρου, ο αρχιτέκτονας την planned it in such a manner as to ensure χωροθέτησε με τρόπο που να επιτυγχάνεται maximum security. Thus, in order not to η μέγιστη δυνατή ασφάλεια. Για να μην ορατή, be visible by attackers and hense, vulner- άρα και ευπρόσβλητη, από τους επιτιθέμενους able to direct assault, it was situated at the και για να μην είναι εφικτή η κατά μέτωπο επίθε- southern end of the wall. It was aligned 46  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος ση εναντίον της, διευθετήθηκε στο νότιο άκρο perpendicular to the line of defense, pro- του τείχους και μάλιστα τοποθετήθηκε κάθετα tected behind an elaborate defensive com- προς το μέτωπο της οχύρωσης, προφυλαγμένη plex next to the rock, which, despite later μέσα σε ένα σύνθετο αμυντικό σύμπλεγμα δί- interventions, still retains its Byzantine πλα στον βράχο, το οποίο, παρά τις μεταγενέ- core. In more detail, the gate opens at the στερες επεμβάσεις, διατηρεί τον βυζαντινό πυ- base of a tower that had one or more lev- ρήνα του. Συγκεκριμένα, ανοίγεται στην βάση els. The gate and the overall façade of this πύργου που διέθετε έναν ή και περισσότερους tower, the exterior layer of the east wall ορόφους. Η πύλη και γενικότερα όλη η όψη του and the battlements of today’s upper level πύργου, η επένδυση του ανατολικού τοίχου και are all post-Byzantine additions, built in at οι επάλξεις του σημερινού του δώματος είναι least two different periods. These additions όλες μεταβυζαντινές προσθήκες που έχουν κα- hide a Middle Byzantine core, as is evident τασκευαστεί σε δύο τουλάχιστον διαφορετικές in the masonry of its north, interior façade, χρονικές περιόδους, επενδύοντας όμως τον as well as the barrel-vaulted walkway, πυρήνα της, ο οποίος είναι βυζαντινός, όπως which consist of dressed stone voussoirs, φαίνεται και από την τοιχοποιία της βόρειας, framed with a simple course of thin bricks εσωτερικής του όψης, αλλά και του τόξου στο (fig. 45-46, 48). μέτωπο της καμάρας του διαβατικού, το οποίο The wall painting in the first floor room Εικόνα 36: σχηματίζεται από καλολαξευμένους θολίτες may be connected to its use as a chapel. It τριγωνικός πύργος που περιγράφονται από απλή σειρά λεπτών must be noted though, that at least in its IV16 τούβλων (εικ. 45-46, 48). present form, it does not possess a sanctu- Figure 36: Η τοιχογράφηση του δωματίου πάνω από τον ary conch. Chapels within towers are not triangular tower όροφο ίσως συνδέεται με την λειτουργία του unknown in Byzantine fortifications, as IV16 47 Middle Byzantine Acrocorinth ως παρεκκλησίου. Ας σημειωθεί, ωστόσο, ότι two specimens from Constantinople and στην σημερινή του μορφή δεν διαθέτει κόγχη Nice (Nicaea) confirm26. ιερού. Παρεκκλήσια μέσα σε πύργους δεν εί- Το the west, a second tower protected the ναι άγνωστα στις βυζαντινές οχυρώσεις, όπως gate on the vulnerable west side. Today it υποδεικνύουν δύο παραδείγματα από την Κων- has been replaced by a later tower [ΙΙ2] σταντινούπολη και την Νίκαια.26 (Plan A, fig. 43-44, 75). The aforemen- Δυτικά, δεύτερος πύργος προφύλασσε την εί- tioned southernmost Byzantine tower II1 σοδο από την ευάλωτη δυτική πλευρά. Σήμε- was orientated outside and directly facing ρα, έχει αντικατασταθεί με νεώτερο [ΙΙ2] (Πίν. the gate, high on the natural rock and today Α, εικ. 43-44, 75). Ο νοτιότερος βυζαντινός retains its medieval appearance (fig. 44, πύργος ΙΙ1, στον οποίο αναφερθήκαμε παρα- 76-77). This layout allowed the maximum πάνω, ήταν διευθετημένος έξω και απέναντι active defense of the entrance: attackers ακριβώς από την πύλη, ψηλά πάνω στον βράχο would have to squeeze through a narrow, και διατηρεί την μεσαιωνική του μορφή (εικ. 44, built, steep path and approach the gate 76-77). Με την διάταξη αυτή επιτυγχανόταν η with their right flank, which was not cov- μέγιστη δυνατή ενεργητική ασφάλεια της εισό- ered by the shield, completely exposed to δου: οι επιτιθέμενοι έπρεπε να στριμωχτούν σε the defenders, allowing the latter to attack ένα στενό, κτιστό ανηφορικό μονοπάτι και να them freely from the walls over the south πλησιάσουν την πύλη με την ακάλυπτη από την rock. Once outside gate G2, the attackers ασπίδα δεξιά πλευρά τους, εκτεθειμένη στους would be subject to crossfire from both the αμυνομένους, οι οποίοι μπορούσαν να βάλ- upper level of the gate and the two towers λουν ελεύθερα από τα υπερκείμενα του νότιου II1 and II2 framing the gate complex. Any βράχου τείχη. Ακριβώς έξω από την πύλη G2 defensive structures that might have al- βρίσκονταν εν μέσω διασταυρούμενων πυρών lowed vertical shot by the defenders, such από τον όροφο της πύλης και τους δύο πύρ- as machicolations, do not survive today γους II1 και II2 που πλαισίωναν το συγκρότη- since, as already mentioned, the upper μα. Τυχόν αμυντικές κατασκευές που ενδεχομέ- part of the gateway façade is altered by νως υπήρχαν και προστάτευαν την είσοδο με posterior interventions. The gate would Εικόνα 37: κάθετες βολές, όπως εξώστες, δεν σώζονται be shut using wooden, iron-clad shutters. ορθογωνικός σήμερα, αφού, όπως ήδη αναφέρθηκε, η ανω- An underground passage also allowed the πύργος IV7 defenders to access to the exterior of the castle, even when the main gate was shut Figure 37: rectangular 26 Foss & Winfield 1986, 87. Müller-Wiener 1977, (fig. 45). tower IV7 293. • The second, interior line of defense [ΙΙΙ] follows staple older models, perhaps also due to the need of adaptation to the remains of the existing ancient fortifica- tions (Plan A, fig. 4, 43-43, 49). The wall, laid out in a C-shape, consists of a front wall that bars entrance to the interior of the castle and two converging branches on the sides, projecting from the north and south towards the west and reaching all the way to the outer line of defense. Its central portion is reinforced with six towers [ΙΙΙ7-III12]. The four intermediate 26 Foss & Winfield 1986, 87. Müller-Wiener 1977, 293. 48 δομή της πρόσοψης της εισόδου είναι νεώτερη. ones are rectangular [ΙΙΙ8-II11], and the Εικόνα 38: Η πύλη θα έκλεινε με ξύλινα, επενδεδυμένα towers at either end are positioned in the ο Ακροκόρινθος με σίδερο, θυρόφυλλα. Το θολωτό δωμάτιο corners of the wall, thus projecting out as από Ανατολάς. Ψευδοπρομαχώνες στον όροφο, πάνω από το καμαροσκέπαστο triangles [ΙΙΙ7, III12]. The two branches διαβατικό της εισόδου, διατηρεί ίχνη τοιχο- terminate in strong bastions [ΙΙΙ6, III13], Figure 38: γραφιών. Μια υπόγεια δίοδος επέτρεπε στους following the initial layout of the ancient Acrocorinth, from αμυνόμενους να έχουν πρόσβαση έξω από το fortifications. The enceinte has undergone the East. Pseudo- bastions κάστρο με την κεντρική πύλη κλειστή (εικ. 45). extensive rebuilding (such as the north in- • Η δεύτερη και εσωτερική γραμμή οχύ- termediate tower III11), demolition (such ρωσης [ΙΙΙ] διαμορφώνεται ακολουθώντας as the south corner tower III7), modifica- διαχρονικά πρότυπα, ίσως και λόγω της προ- tion (such the addition of cannon-holes σαρμογής της πάνω στα προϋφιστάμενα λεί- and musket-holes to the tops of towers ψανα της αρχαίας οχύρωσης (Πίν. Α, εικ. 4, and bastions in place of the original cren- 42-43, 49). Το τείχος έχει την μορφή ενός C ellations [ΙΙΙ8-III12]) and repairs, as well και απαρτίζεται από ένα μέτωπο που φράσσει as rejointing of extensive sections of the την πρόσβαση στο εσωτερικό του κάστρου façade. Still, these interventions do not και δυο συγκλίνοντες βραχίονες στα άκρα που seriously alter the Byzantine character of προβάλλουν από Β και Ν προς Δ, φθάνοντας the structure. έως την εξωτερική γραμμή άμυνας. Το κεντρικό • Prospective attackers, upon entering τμήμα του ενισχύεται από έξι πύργους [ΙΙΙ7- the vast space between the two wall en- III12]. Οι τέσσερις είναι ορθογωνικοί [ΙΙΙ8- closures II and III, would come face to III11] και οι δύο ακραίοι διευθετούνται στις face with an impressive, great wall with γωνίες που σχηματίζει το τείχος, προβάλλοντας massive towers (Plan A, fig. 41-42, 47, στον χώρο ως τριγωνικοί [ΙΙΙ7, ΙΙΙ12]. Οι δύο 49, 74, 81). Surrounded, thus, by a high βραχίονες απολήγουν σε ισχυρούς προμαχώ- wall, attackers would then have to cross νες [ΙΙΙ6, ΙΙΙ13], ακολουθώντας την διάταξη της a steep area, completely exposed to de- αρχαίας αμυντικής οργάνωσης. Η οχύρωση fender fire. The formal, main gate G3 of 49 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 39: τμήμα ανατολικού περιμετρικού τείχους με την αμελέστερη μεσοβυζαντινή τοιχοποιία και επάλξεις Figure 39: section of the eastern circuit wall with Middle Byzantine rough masonry and parapets Εικόνα 40: τμήμα νότιου περιμετρικού τείχους [IV14- IV15] με την αμελέστερη μεσοβυζαντινή τοιχοποιία, την πυλίδα G7 και με επάλξεις δύο φάσεων Figure 40: section of the south circuit wall [IV14- IV15] with rough masonry, postern G7 and parapets of two phases superimposed 50  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος έχει υποστεί εκτεταμένες ανακατασκευές, όπως the Acrocorinth stands right on the central, ο βόρειος διάμεσος πύργος ΙΙΙ11, κατεδαφί- monumental axis of the inner wall III (Plan σεις, όπως ο νότιος γωνιαίος πύργος ΙΙΙ7, με- A, fig. 49-52). Its placement on the center τασκευές, όπως η προσθήκη κανονιοθυρίδων of the curtain wall, between two massive και τυφεκιοθυρίδων στις απολήξεις πύργων towers, repeats an ancient pattern which και μεταπυργίων στην θέση των οδοντωτών remained prevalent throughout the Byzan- επάλξεων [ΙΙΙ8-III12], καθώς και συμπληρώσεις tine era. This is evident by its widespread και αρμολογήματα σε μεγάλα τμήματα της πρό- use, regardless of the shape of the towers, σοψης. Ωστόσο, οι επεμβάσεις αυτές δεν αλ- from Syria (Saône)27 and the Middle East λοιώνουν τον βυζαντινό χαρακτήρα του έργου. (Hierapolis28, Ephesos29) to Italy (Calabria, • Εισερχόμενος ο δυνητικός εισβολέας στον Santo Niceto30) and the nearby and con- αναπεπταμένο κενό χώρο μεταξύ των δύο πε- temporary Byzantine gate of the east walls ριβόλων ΙΙ και ΙΙΙ αντίκριζε να υψώνεται εντυ- of Acronauplia. The very same system was πωσιακό το ισχυρό τείχος με τους ογκώδεις πύργους (Πίν. Α, εικ. 41-42, 47, 49, 74, 81). Περικυκλωμένος από το ψηλό τείχος, έπρεπε 27 Mesqui 2008, 52, fig. 2. Εικόνα 41: να διασχίσει έναν ανηφορικό χώρο απολύ- 28 Protobyzantine walls, north gate: P. Arthur, δυτικές οχυρώσεις. τως ακάλυπτος στα πυρά των αμυνομένων. Byzantine and Turkish Hierapolis, Istanbul 2006, Οι γραμμές ΙΙ και ΙΙΙ 163. Ακριβώς στον κεντρικό μνημειακό άξονα του 29 Müller-Wiener 1961, fig. 21: the similarity Figure 41: εσώτερου τείχους ΙΙΙ είναι διαμορφωμένη η of the towers flanking the gate of the Ephesos west επίσημη, κεντρική πύλη G3 του Ακροκορίν- castle with those of Acrocorinth is remarkable: fortifications. θου (Πίν. Α, εικ. 49-52). Η διευθέτησή της στο Foss & Winfield 1986, 132, fig. 7. Lines of defense κεντρικό μεταπύργιο, ανάμεσα σε δύο ογκώ- 30 Martorano 2002, 129-137. II and III 51 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 42: δυτικές οχυρώσεις: η τάφρος και οι γραμμές Ι, ΙΙ και ΙΙΙ Figure 42: west fortifications: the moat trench and the three lines of defense I, II and III δεις πύργους, ανεξαρτήτως του σχήματος των employed in the gates of the Theodosian πύργων, επαναλαμβάνει ένα αρχαίο πρότυπο walls of Constantinople, the Golden Gate το οποίο παρέμεινε ιδιαίτερα δημοφιλές σε being the most characteristic example31. όλη την βυζαντινή περίοδο, όπως διαπιστώ- This classic gate layout remained in use in νεται από το εύρος της εφαρμογής, από την the Morea even in Crusader castles, such Συρία (Saône)27 και την Μικρά Ασία (Ιεράπο- as the 1st phase of Chloumoutzi32. λις28, Έφεσος29) μέχρι την Ιταλία (Καλαβρία, The fortification project, apart from instill- Santo Niceto30) και την πλησιόχωρη, χρονικά ing a sense of security to the locals, must και χωρικά, βυζαντινή πύλη του ανατολικού also have acted as a constant reminder τείχους της Ακροναυπλίας. Το ίδιο σύστημα of imperial power. In contrast to the in- εφαρμόστηκε και στις πύλες των θεοδοσιανών castellamento 33 of Western Europe that τειχών της Κωνσταντινούπολης με χαρακτη- transformed the medieval landscape with ριστικότερο παράδειγμα την μνημειακή δια- the erection of feudal castles, in Middle μόρφωση της Χρυσής Πύλης31. Αυτή η κλασική Byzantine Romania the constructions of διάταξη παρέμεινε δημοφιλής στον Μοριά και defensive structures was the sole privilege στα σταυροφορικά κάστρα, όπως στην α΄ φάση of the central administration. This building activity centered mainly on city fortifica- tions, which continued to constitute the 27 Mesqui 2008, 52, εικ. 2. basic executives of imperial power, and 28 Πρωτοβυζαντινά τείχη, Β πύλη: P. Arthur, Byzantine less on strictly military fortresses, such and Turkish Hierapolis, Istanbul 2006, 163. as those found in the Middle East during 29 Müller-Wiener 1961, εικ. 21: η ομοιότητα των πύργων που πλαισιώνουν την πύλη του κάστρου της Εφέσου με εκείνους του Ακροκορίνθου είναι εντυπωσιακή: Foss & Winfield 1986, 132, εικ. 7. 31 Asutay-Effenberger 2007, 54-61. 30 Martorano 2002, 129-137. 32 Mesqui 1997, 128. 31 Asutay-Effenberger 2007, 54-61. 33 On this term: Toubert 1998. 52  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος του κάστρου Χλουμούτζι32. Comnenian times, whose function was to Το έργο, πέρα από την ασφάλεια που ενέπνεε guard against the Seljuq Turks. The deci- στους ντόπιους, ασφαλώς θα λειτουργούσε sion to erect the most impressive castle of και ως διαρκής υπόμνηση της αυτοκρατορικής the Peloponnese in its major city and the εξουσίας. Σε αντίθεση με το incastellamento33 most prominent tax collection center of της Δυτικής Ευρώπης που διαμόρφωσε το με- its whole agricultural and manufacturing σαιωνικό τοπίο με την ανέγερση φεουδαρχι- production was not arbitrary. On the one κών κάστρων, στην μεσοβυζαντινή Ρωμανία hand, it offered protection to the imperial η κατασκευή αμυντικών έργων ανήκε αποκλει- administration and its collection of taxes στικά στον σχεδιασμό της κεντρικής διοίκησης. and goods, and on the other, it deterred those that might entertain notions of over- Εικόνα 43: Επρόκειτο για οχυρώσεις πόλεων, οι οποίες turning it. ενδιάμεση γραμμή συνέχισαν να αποτελούν τους βασικούς ιμά- οχύρωσης [ΙΙ] και ντες άσκησης της αυτοκρατορικής εξουσίας και The frame of gate opening G3 is built πύλη G2 από Ν λιγότερο για φρούρια με αμιγώς στρατιωτικό with massive, ancient ashlars and forms χαρακτήρα, όπως αυτά που απαντούν κυρίως a horizontal lintel with columns and large Figure 43: the intermediate wooden beams. Passive defense measures, line of defense which follow the conservative, traditional [II] and the gate 32 Mesqui 1997, 128. Roman and Protobyzantine patters, consist G2, from the 33 Για τον όρο: Toubert 1998. of a double-shutter, ironclad, wooden door South 53 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 44: ενδιάμεση γραμμή οχύρωσης [ΙΙ]. Συγκρότημα πύλης G2 και νότιο τμήμα από Δ Figure 44: the intermediate line of defense [II]. Gate G2 complex and south section of the wall, from the West στην Μικρά Ασία την εποχή των Κομνηνών για and a portocullis placed further inside, in την αντιμετώπιση των Σελτζούκων. Η επιλογή the middle of the length of the covered να ανεγερθεί το εντυπωσιακότερο κάστρο της walkway. In contrast, in western medieval Πελοποννήσου στην κορυφαία πόλη της, στο defensive architecture, this arrangement is σημαντικότερο φορολογικό κέντρο ελέγχου reversed, with the portcullis placed out- της γεωργικής και βιοτεχνικής παραγωγής, δεν side the door shutters34. Active defensive ήταν τυχαία. Αφ’ ενός πρόσφερε προστασία measures are limited to flanking from the στην αυτοκρατορική διοίκηση και στα αγαθά tower battlements. που συγκέντρωνε από τους φόρους και εφ’ The impressive, slightly horse-shoe shaped, ετέρου λειτουργούσε αποτρεπτικά για όσους pediment arch in the form of a contracted ήθελαν να την επιβουλευτούν. propylon that adorns the façade empha- Το πλαίσιο του θυραίου ανοίγματος G3 έχει sizes the ostentatious character of the gate. κατασκευαστεί από ογκώδεις αρχαίους λιθό- It is built with cut stone voussoirs, and πλινθους και διαμορφώνει οριζόντιο ανώφλι its pediment was, most probably, roofed με κίονες και ογκώδη ξύλινα δοκάρια. Η παθη- with tiles. τική ασφάλεια ακολουθεί τα συντηρητικά παρα- An identical arrangement is encountered δοσιακά ρωμαϊκά και πρωτοβυζαντινά πρότυπα in ecclesiastical architecture35, so it is evi- και απαρτίζεται από μια δίφυλλη ξύλινη θύρα με dently a morphological feature of formal επένδυση και την καταφραγή που διευθετείται architecture. Its importance in the general ενδότερα, στο μέσον του διαβατικού. Αντίθε- enhancement of the gate is evident from τα, στην μεσαιωνική οχυρωματική αρχιτεκτονι- the crude Ottoman attempts to replicate κή της Δύσης, η διάταξη αυτή αντιστρέφεται και it in the facades of the first two gates (fig. γίνεται καταφραγή-θυρόφυλλα34. Η ενεργητική 43, 75, 78-79). άμυνα περιορίζεται στην πλαγιοβολή, μόνο από τις επάλξεις των πύργων. 34 Mesqui 1981, 203-229. 34 Mesqui 1981, 203-229. 35 Coumbaraki-Pansélinou 1976, 43-45. 54  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος Το εντυπωσιακό, ελαφρώς πεταλόσχημο, αε- In churches, the tympanon of the arch τωματικό αψίδωμα με την μορφή συνεπτυγ- was decorated with wall paintings, hence μένου προπύλου που κοσμεί την όψη τονίζει the term proskynetarion that is sometimes τον επιδεικτικό χαρακτήρα της επίσημης πύλης. used to describe it in the relevant litera- Είναι κατασκευασμένο με λαξευτούς θολίτες και ture36. It is not unlikely that the same was πιθανότατα το αέτωμά του έφερε κεραμοσκεπή, true of the Acrocorinth arch, since it con- που σήμερα έχει απολεσθεί. Το στοιχείο απα- stitutes the main gate of the castle. Simi- ντά αυτούσιο και στην εκκλησιαστική αρχιτε- lar practices were not, in fact, unknown κτονική35, πρόκειται δηλαδή για μορφολογικό in the Byzantine world, for example Isa χαρακτηριστικό της επίσημης αρχιτεκτονικής. Η Kapi gate in the Constantinian walls of σημασία που είχε για την ανάδειξη της πύλης γί- Constantinople, which in later years had νεται φανερή από τις όψιμες, πλην άτεχνες, από- acquired painted depictions of Christ on πειρες αντιγραφής του από τους Οθωμανούς both sides: the Crucifixion on one and the στις όψεις των δύο πρώτων πυλών (εικ. 43, 75, Second Coming on the other37. 78-79). 36 On this subject, see below. 35 Coumbaraki-Pansélinou 1976, 43-45. 37 Παπαζώτος 1995, 44-46. Εικόνα 45: πύλη G2. Κάτοψη ισογείου Figure 45: gate G2. Ground floor plan Εικόνα 46: πύλη G2. Κάτοψη ορόφου Figure 46: gate G2. First floor plan 55 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 47: Στους ναούς, το τύμπανο του αψιδώματος On the interior, the gate forms a vaulted δυτικές οχυρώσεις. κοσμούταν με τοιχογραφίες, γι’ αυτό άλλω- walkway (fig. 52-53). The high official Οι γραμμές ΙΙ και ΙΙ στε στην βιβλιογραφία περιγράφονται και ως character of the gate is further accentu- από Βορρά προσκυνητάρια36. Δεν μπορεί να αποκλειστεί ated by the wall paintings in this vaulted Figure 47: το ενδεχόμενο κάτι αντίστοιχο να συνέβαινε walkway, of which few traces remain, west και στον Ακροκόρινθο, αφού πρόκειται για a practice that evokes the Frankish wall fortifications. την επίσημη πύλη του κάστρου. Παρόμοιες paintings in the covered walkway of the Lines of defense πρακτικές δεν ήταν, άλλωστε, άγνωστες στον gate of neighboring Acronauplia38. II and III, from the North βυζαντινό κόσμο, όπως η πύλη Isa Kapi στο Of the defensive structures outside the κωνσταντίνειο τείχος της Κωνσταντινούπολης, enceinte in Acrocorinth, only the small που σε μεταγενέστερους χρόνους απέκτησε ζω- western bulwark X, which has a rectan- γραφισμένες παραστάσεις του Χριστού και στις gular tower that prohibits access between Εικόνα 48 (απέναντι): δύο όψεις: στην μια την Σταύρωση και στην the rock formations, can be dated to the πύργος-πύλη G2. Η άλλη την Δευτέρα Παρουσία37. Middle Byzantine period, as its masonry εσωτερική (βόρεια) Εσωτερικά, η πύλη έχει την μορφή θολωτού is identical to that of the western interior πλευρά με το διαβατικού (εικ. 52-53). Ο επίσημος χαρακτή- fortification II (Plan A-B, fig. 54). διαβατικό ρας της επιβεβαιώνεται με την τοιχογράφηση The defensive technology employed in Figure 48 του θολωτού διαβατικού, από την οποία ελά- Middle Byzantine Acrocorinth is rudimen- (opposite page): tary: crenellated parapets accessed via built tower-gate G2. The inner (north) façade with the 36 Για το θέμα, βλ. παρακάτω. passageway 37 Παπαζώτος 1995, 44-46. 38 Hirschbichler 2005. 56 57 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 49: η εσωτερική γραμμή οχύρωσης [ΙΙΙ] και η ακρόπολη. Φωτογραφία Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου (DAI) το1893 Figure 49: the inner line of defense [III] and the citadel (1893). Photo of the German Archaeological Institute (DAI) Εικόνα 50 η πύλη G3. Όψη Figure 50 gate G3. Façade 58  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος χιστα σπαράγματα διατηρούνται, πρακτική που staircases and few arrow-slits arranged θυμίζει το φραγκικό διαβατικό της πύλης της in the vaulted rooms of the rectangular γειτονικής Ακροναυπλίας38. towers (fig. 51, 55-57). This is a typical Από τις εκτός περιβόλου αμυντικές κατασκευ- arrangement frequently to be found in ές στον Ακροκόρινθο μόνο το μικρό δυτικό Middle Byzantine defensive architecture, προτείχισμα Χ, με τον ορθογωνικό πύργο που for example in the towers of Manuel Com- έκλεινε μια πρόσβαση ανάμεσα από τους βρά- nenus in Constantinople and of Michael III χους μπορεί να χρονολογηθεί στην μέση βυζα- in Nicaea39. The small height and width of ντινή περίοδο, καθώς έχει τοιχοποιία όμοια με these arrow-slits would not facilitate the εκείνη της δυτικής εσωτερικής οχύρωσης (Πίν. use of siege machinery and large bows, Α-Β, εικ. 54). and could mean that they were meant to be used for crossbows, a novel weapon Η αμυντική τεχνολογία που εφαρμόζεται στον that had gained in popularity since the μεσοβυζαντινό Ακροκόρινθο είναι η απολύτως time of Manuel Comnenus40. A crossbow στοιχειώδης: οδοντωτές επάλξεις στις οποίες and crossbow bolts were recently found in η πρόσβαση εξασφαλίζεται με κτιστές κλίμα- Arcocorinth excavations. κες, καθώς και ελάχιστες τοξοθυρίδες, διευ- θετημένες στους ορθογωνικούς πύργους σε The rectangular towers of the castle also κλειστούς χώρους, κάτω από τα δώματα (εικ. possess internal spaces, in contrast to the Εικόνα 51: triangular one. One enters through a door- η πύλη G3 με τους 51, 55-57). Πρόκειται για τυπική διαμόρφωση way in the back and descends to the inte- πύργους ΙΙΙ9 και που απαντά στην μεσοβυζαντινή οχυρωματική, ΙΙΙ10 εκατέρωθεν όπως στους πύργους του Μανουήλ Κομνηνού rior via a built staircase. The great towers στην Κωνσταντινούπολη και του Μιχαήλ Γ΄ of the inner western walls are divided into Figure 51: gate G3 with the towers III9 and 39 Foss & Winfield 1986, 48, 82. III10 on either 38 Hirschbichler 2005. 40 Foss & Winfield 1986, 48. side 59 60  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος στην Νίκαια39. Το μικρό ύψος και πλάτος των τοξοθυρίδων δεν επιτρέπει την χρήση πολεμι- κών μηχανών ή ακόμη και μεγάλων τόξων και καθιστά ενδεχόμενη την χρήση βαλιστρίδων, καινοτομία που εφαρμόζεται ευρέως στις βυζα- ντινές οχυρώσεις από την εποχή του Μανουήλ Κομνηνού40. Οι ορθογωνικοί πύργοι του κάστρου διαθέ- τουν και κλειστούς χώρους, σε αντίθεση με τον τριγωνικό. Εισέρχεται κανείς από θύρα στην πλάτη και κατέρχεται στο εσωτερικό μέσω κτι- στού κλιμακοστασίου. Οι μεγάλοι πύργοι του εσώτερου δυτικού τείχους διαιρούνται σε δύο χώρους, οι οποίοι αναπτύσσονται είτε κατά τον διαμήκη, είτε κατά τον εγκάρσιο άξονα. Τα δύο δωμάτια επικοινωνούν μεταξύ τους με ψηλό θυραίο άνοιγμα. Τα δωμάτια των πύργων καλύπτονται με ημι- two spaces, which run along either the Εικόνα 53: κυλινδρικούς θόλους που ενισχύονται από longitudinal or the transverse axis. The η πύλη G3. Το ένα σφενδόνιο στο μέσον τους. Οι βυζαντινές two separate spaces are connected via a τύμπανο πάνω καμάρες διατηρούνται ακέραιες σε δύο από από το θύρωμα tall doorway. με τα σπαράγματα τους πύργους [ΙΙΙ8, ΙΙΙ10], με ορατά τα ίχνη του The tower rooms are covered using semi- τοιχογραφιών ξυλότυπου κατασκευής τους (εικ. 55-57). Οι circular vaults, reinforced with a hanging πύργοι απέληγαν σε δώματα με επάλξεις, τα Figure 53: arch in the middle. The Byzantine arches οποία στα νεώτερα χρόνια αναδιαμορφώθηκαν gate G3. The survive intact in two towers [ΙΙΙ8, ΙΙΙ10], lunette above σε πλατφόρμες πυροβολικού. Στο μέτωπο των and traces of their wooden formwork are the doorframe μεγάλων πύργων ανοίγονται διπλές τοξοθυρί- still visible on their mortar (fig. 55-57). preserving δες. Στον μικρό πύργο της νότιας πλευράς του fragmentary The towers had flat terraces with crenel- περιβόλου είναι διευθετημένη μια τοξοθυρίδα frescos latons, which in later years were converted (εικ. 35). into artillery platforms. Double arrow-slits Στον νότιο πύργο ΙΙ1 της πρώτης βυζαντινής open onto the main façade of the great γραμμής οχύρωσης, εκτός από τις τοξοθυρίδες towers. The smaller tower IV17 in the στο ισόγειο, ίσως ενισχυόταν και με ξύλινο southern part of the enclosure possesses a Εικόνα 52 εξώστη στο επίπεδο των επάλξεων (εικ. 44, single arrow-slit (fig. 35). (απέναντι): 76-77). η πύλη G3. The south tower II1 of the first Byzantine • Από τις πυλίδες που ανοίγονται στον περί- line of defense may have been reinforced Το διαβατικό βολο του κάστρου βυζαντινές μπορούν να θε- with a wooden hoarding on the battlement Figure 52 ωρηθούν με ασφάλεια η G4 στη βόρεια χαρά- level, apart from the arrow-slits in the (opposite page): δρα (εικ. 19-20) και η G7, που προστατεύεται ground floor (fig. 44, 76-77). gate G3. The από το οψιμότερο νοτιοανατολικό προτείχισμα passageway • The postern gates opening into the en- IX (εικ. 40, 84-85). Οι άλλες δύο πυλίδες του closure of the castle that can safely be περιβόλου, G5 και G6, είναι οψιμότερες, κα- dated to Byzantine times are G4 in the θώς συνδέονται με την κατασκευή των υστε- northern bay (fig. 19-20) and G7, which ρότερων προτειχισμάτων VII -VIII. is protected by the later south-eastern bul- Η μεγάλη ανοικοδόμηση του Ακροκορίνθου wark IX (fig. 40, 84-85). The other two small gates of the enclosure, G5 and G6, are definitely later, as they are connected 39 Foss & Winfield 1986, 48, 82. to the construction of bulwarks VII-VIII, 40 Foss & Winfield 1986, 48. which belong to subsequent phases. 61 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 54: το προτείχισμα Χ Figure 54: the bulwark X μπορεί να χρονολογηθεί με σχετική ασφάλεια The large-scale building activity on Acro- τόσο από τα τυπολογικά, όσο κυρίως από τα corinth can be quite safely dated, based μορφολογικά χαρακτηριστικά στην μέση βυζα- both on typological, as well as primar- ντινή περίοδο. Στενότερη χρονολόγηση καθί- ily morphological characteristics to the σταται ιδιαίτερα δυσχερής λόγω της έλλειψης Middle Byzantine period. A more exact ακριβώς χρονολογημένων στοιχείων και της dating is particularly difficult, due to the σιωπής των γραπτών πηγών. Ωστόσο, η έρευ- lack of precisely dated elements and the να που διεξάγει η 25η ΕΒΑ στον Ακροκόρινθο lack of written sources. Nevertheless, the ασφαλώς θα αποδώσει νέα στοιχεία που θα ongoing research of the 25th Ephorate on επιτρέψουν μια ακριβέστερη χρονολόγηση των Acrocorinth will doubtlessly provide new οικοδομικών φάσεων του κάστρου. Τα σημερι- evidence that will allow a more exact dat- νά δεδομένα είναι τα ακόλουθα: ing of the building phases of the castle. Όλα τα προαναφερθέντα βυζαντινά τμήματα The data collected until now lead to the του κάστρου έχουν κατασκευαστεί με δύο τοι- following preliminary conclusions: χοδομικές παραλλαγές, οι οποίες φαίνεται ότι All the aforementioned Byzantine parts είναι σύγχρονες μεταξύ τους. Η ποιοτικότερη of the castle were constructed using two εκ των δύο αποτελείται από σχετικά μεγάλους, masonry type variations, which appear επιμήκεις λαξευτούς πωρόλιθους, οι οποίοι to be contemporary. The higher quality σχηματίζουν δόμους (εικ. 26, 48-51, 53, 54). one is made of relatively large, oblong Πλίνθοι παρεμβάλλονται σε οριζόντια πυκνή cut porous stone ashlars, built in courses διάταξη στους οριζόντιους κυρίως αρμούς, (fig. 26, 48-51, 53, 54). Bricks are inter- σχηματίζοντας σποραδικά ατελείς οριζόντιες spersed in a dense horizontal course along ζώνες. Εφαρμόζεται στα πιο προβεβλημένα ση- the horizontal joints mostly, thus forming μεία του κάστρου, αλλά και σε εκείνα που απαι- incomplete sporadic courses. This type of τείται μεγαλύτερη αντοχή επειδή είναι ευάλωτα masonry is to be seen in the most promi- ή εκτεθειμένα, όπως οι πύργοι (εικ. 35-36), οι nent parts of the castle, as well as in those πύλες, οι επάλξεις και οι δυτικές γραμμές οχύ- where greater strength is required due to ρωσης, καθώς και στο προτείχισμα Χ (εικ. 54), their vulnerability and exposure, such as 62  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος όπως σημειώνεται ενδεικτικά και στο σχέδιο towers (fig. 35-36), gates, parapets and του Πιν. Β. the western lines of defense, in bulwark X Η δεύτερη τοιχοδομική παραλλαγή είναι αμε- (fig. 54), as indicated in Plan B. λέστερη και αποτελείται από μικρούς αργούς The second type of masonry is less refined λίθους που προέρχονται από την λάξευση του and consists of small rubble stones hewn ασβεστολιθικού βράχου του λόφου. Τεμάχια from the local limestone of the hill. Brick πλίνθων διατάσσονται και σε αυτή την περίπτω- pieces are also used here, mostly placed ση σε οριζόντια κυρίως διάταξη στους αρμούς. horizontally in the joints. Cut porous stone Παρατηρούνται εξίσου λαξευτοί πωρόλιθοι, ashlars are also used, albeit sporadically, οι οποίοι χρησιμοποιούνται σποραδικά, κυρί- mainly in the corners of walls (fig. 39-40) ως στην διαμόρφωση των ακμών των τοίχων and opening frames. As shown in Plan B, (εικ. 39-40) και των πλαισίων των ανοιγμάτων. this type of masonry is to be seen in the Όπως φαίνεται και στο σχέδιο του Πιν. Β, αυ- most precarious and inaccessible parts of τός ο τρόπος εφαρμόζεται στα πλέον απόκρη- the fortification and mostly in the inner μνα και δυσπρόσιτα σημεία της οχύρωσης και facades, where aesthetic and defensive κυρίως στην εσωτερική όψη των τειχών, όπου requirements are rather limited. οι αισθητικές αλλά και οι αμυντικές απαιτήσεις Other types of masonry are also encoun- είναι σαφώς πολύ πιο περιορισμένες. tered, but much less frequently, and pos- Σε αυτές τις δύο περιπτώσεις, μπορούν να προ- sess special features that stem from the Εικόνα 55: στεθούν και άλλοι τοιχοδομικοί τρόποι με πιο locally available materials. A case in point πύργος ΙΙΙ10. περιορισμένη εφαρμογή, οι οποίοι έχουν εντε- are certain wall sections of the enceinte Κάτοψη λώς ειδικά χαρακτηριστικά και προκύπτουν από towards the north bay [IV4- IV5], where Figure 55: το τοπικά διαθέσιμο οικοδομικό υλικό. Ανα- large, ancient ashlars are reused (Plan B, the tower III10. φέρουμε ενδεικτικά την περίπτωση ορισμένων fig. 18-19, 58). Plan 63 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 56: πύργος ΙΙΙ10. Διαμήκης τομή Figure 56: tower III10. Longitudinal section εκ των τοιχοποιιών στην οχύρωση της βόρειας These two basic masonry type variations χαράδρας [IV4- IV5], με την ευρεία επανάχρηση are never found at the same place or at a μεγάλων αρχαίων λιθοπλίνθων (Πίν. Β, εικ. height sequence, thus making their con- 18-19, 58). current dating all the more likely. Instead, Οι δύο βασικές τοιχοδομικές παραλλαγές δεν they are used in a complementary manner, εντοπίζονται σε καθ’ ύψος επαλληλία σε κα- covering the largest part of the enceinte νένα σημείο εφαρμογής τους, στοιχείο που outline. The relative height at which they συνηγορεί υπέρ της συγχρονικότητάς τους. are located, i.e. between ancient or gener- Αντίθετα, λειτουργούν συμπληρωματικά κα- ally previous phases and obviously a newer λύπτοντας το μεγαλύτερο τμήμα της κάτοψης post-Byzantine one, guarantees their me- των οχυρώσεων. Η καθ’ ύψος εφαρμογή τους dieval chronology. Still, the morphology ανάμεσα στις αρχαίες ή παλαιότερες εν γένει of these two masonry types does not offer φάσεις και στις διακριτά οψιμότερες, μεταβυ- definitive evidence as to their exact date within the Middle Byzantine period. ζαντινές κατά βάση, συμπληρώσεις, περιγράφει με ασφάλεια το ευρύ πλαίσιο της μεσαιωνικής The concurrent use of different types of τους χρονολόγησης. Τα δύο αυτά είδη τοι- masonry in a structure, depending on the χοποιίας ως προς την μορφή τους δεν προ- importance of the façade, is common prac- σφέρουν, ωστόσο, ασφαλή στοιχεία για την tice in Middle Byzantine architecture, as χρονολόγησή τους με ακρίβεια μέσα στην μέση well as in Byzantine architecture in gen- βυζαντινή περίοδο. eral. In fact, the practice was particularly common in castle building in Comne- Η παράλληλη εφαρμογή δύο τοιχοδομιών σε nian times41, especially during the reign μια κατασκευή ανάλογα με την σημασία της όψης είναι κοινός τόπος στην μεσοβυζαντινή, αλλά και γενικότερα στην βυζαντινή αρχιτεκτο- 41 Cf. among others the walls in Vera (Pherrai): νική. Μάλιστα, στην καστροκτισία η πρακτική Τσουρής & Μπρίκας 2006, 188. 64  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη την εποχή των Κο- of Manuel Comnenus (1143-1180), cf. μνηνών41 και μάλιστα επί Μανουήλ Κομνηνού the Vlacherna walls in Constantinople42, (1143-1180): τείχη Βλαχέρνας στην Κωνστα- etc. The same is true in the case of walls ντινούπολη κλπ.42 Επίσης, η εναλλαγή δόμων built using alternating courses of ashlars από αδρολαξευμένους λίθους και απλών, συ- and simple, often incomplete, courses of νήθως ατελών, σειρών πλίνθων απαντά επίσης bricks43. στην καστροκτισία του Μανουήλ43. No safe chronological clues can be de- Τα μορφολογικά στοιχεία των ανοιγμάτων, rived from the morphological features of επίσης, δεν προσφέρουν ασφαλείς χρονολο- the doors and windows either, since they γικές ενδείξεις, αφού ακολουθούν διαχρονικά follow diachronically stable standard pat- πρότυπα. Ως επί το πλείστον, πρόκειται για terns. For the most part, they are simple απλά ανοίγματα με οριζόντιο ανώφλι, το οποίο openings in the masonry with a horizon- σχηματίζεται με μεγάλα ξύλα ή κίονες σε δεύ- tal lintel made of timber or reused col- τερη χρήση (εικ. 50-53, 55-57). Οι σταθμοί umns (fig. 50-53, 55-57). Their jambs are τους διαμορφώνονται από την τοιχοποιία. Τα formed by the masonry itself. The frames πλαίσια των μικρών ανοιγμάτων ήταν πιθανόν of smaller openings were most probably ξύλινα, ενώ στις πύλες διαμορφώνονται με λί- made of wood, while gate frames were θους συμφυείς με τον τοίχο. Αξιοσημείωτη made from stones, incorporated in the είναι η σχεδόν πλήρης απουσία πλινθόκτιστων masonry. The almost complete lack of brick τόξων. Οι τοξοθυρίδες στις όψεις απολήγουν arches is indeed noteworthy. Pseudo-arch- σε ψευδοτόξα, δηλαδή σε τόξα λαξευμένα σε es, i.e. arches carved into a single ashlar, έναν λίθο, μια διαχρονική εφαρμογή, η οποία are used on the facades of the arrow-slits, στον ελλαδικό χώρο γίνεται ιδιαίτερα δημοφι- a diachronic practice which becomes more λής τον 12ο και 13ο αι.44 prevalent in Greece during the 12th and Το σημαντικότερο μορφολογικό στοιχείο των 13th c. 44 μεσαιωνικών οχυρώσεων είναι ασφαλώς το The most important morphological feature αετωματικό αψίδωμα επί προβόλων πάνω από of the medieval fortifications is without την κεντρική πύλη. Σύμφωνα με τον Χ. Μπούρα, doubt the pediment arch on corbels, over πρόκειται για αρχιτεκτονική μορφή που δημι- the main gate. According to Ch. Bouras, it ουργήθηκε και επιχωριάζει στις εκκλησίες της is an architectural form that was first de- Αττικής κατά τον 12ο αι., ενώ οψιμότερες με- veloped and was customary in the churches τασκευές έχουν θεωρηθεί οι εφαρμογές αυτού of Attica in the 12th c. The same scholar του στοιχείου σε παλιότερες εκκλησίες45. suggests that the presence of this element Η πεταλόσχημη μορφή του τόξου στο αέτω- in churches of earlier periods must be at- μα δεν συνιστά ασφαλές χρονολογικό κριτή- tributed to subsequent modifications45. ριο, ωστόσο τα περισσότερα παραδείγματα The horse-shoe shaped arch on the pedi- απαντούν κατά τον 12ο αι.46 Ένα αντίστοιχης ment does not constitute a safe chronologi- μορφής τόξο από την κάτω πόλη, στα καταστή- cal criterion, although most instances of it ματα της οδού Λεχαίου, θα μπορούσε από τα do belong to the 12th c.46. A similar arch μορφολογικά του στοιχεία να χρονολογηθεί in a Lechaion road shop in the lower city could possibly also be dated to the 12th c. 41 Εντελώς ενδεικτικά τα τείχη Βήρας (Φερών): Τσου- ρής & Μπρίκας 2006, 188. 42 Foss & Winfield 1986, 57-58, 149. 42 Foss & Winfield 1986, 57-58, 149. 43 Foss & Winfield 1986, 149. 43 Foss & Winfield 1986, 149. 44 Μπούρας & Μπούρα 2002, 424, 509, 44 Μπούρας & Μπούρα 2002, 424, 509. Αθανασούλης Αθανασούλης 2006 325, 468, 485 and 2006, 325, 468, 485 κ.ε. onwards. 45 Μπούρας & Μπούρα 2002, 417-418. 45 Μπούρας & Μπούρα 2002, 417-418. 46 Μπούρας & Μπούρα 2002, 466. 46 Μπούρας & Μπούρα 2002, 466. 65 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 57: στον 12ο αι.47 on the basis of its morphological features47. πύργος ΙΙΙ10. Στα μεσοβυζαντινά τόξα και τα μέτωπα των Cut stone voussoirs are used in the Mid- Εγκάρσια τομή θόλων του κάστρου, όπως στο πίσω μέτωπο dle Byzantine arches as in postern G4 (fig. Figure 57: της πυλίδας G4 (εικ. 20) και του διαβατικού της 20) and the front of the barrel-vaulted tower III10. πύλης G2 (εικ. 48), χρησιμοποιούνται καλολα- walkway of outer gate G2 (fig. 48). These Transverse ξευμένοι λίθινοι θολίτες. Τα τόξα αυτά περιγρά- arches are lined with a single brick course. section φονται συνήθως με απλή ταινία από σειρά πλίν- The almost exclusive use of porous stone θων. Η σχεδόν αποκλειστική χρήση θολιτών voussoirs in all medieval vaults and arches, από πωρόλιθο σε όλους τους θόλους και τα as well as the meticulous construction with τόξα των μεσαιωνικών κατασκευών στις οχυ- thin joints attest to the craftsmanship of ρώσεις του Ακροκορίνθου, καθώς και η άψογη the stonemasons, a typical element of 12th συναρμογή με την εξαφάνιση των αρμών στους c. architecture in Greece48. Also, the use θόλους, όπου δεν υπάρχουν μεταγενέστερες of a single brick course that frames the διαταράξεις και επεμβάσεις, προδίδει λιθοξο- voussoir arch and turns to the horizontal ϊκή δεινότητα, στοιχείο που χαρακτηρίζει την at the springing points to the same era49. ελλαδική αρχιτεκτονική του 12ου αι.48 Στην The porous stone arches with a brick frame ίδια εποχή παραπέμπει και η εφαρμογή απλής bring to mind the aforementioned arch on πλίνθινης ταινίας που περιγράφει το τόξο από Lechaion road. λαξευτούς θολίτες και η οποία οριζοντιώνεται The majority of spolia found in the Middle στις γενέσεις του49. Τα πώρινα τόξα με το πλίν- Byzantine walls does not offer any further θινο πλαίσιο θυμίζουν το προαναφερθέν τόξο accurate chronological clues, as they are στην οδό Λεχαίου, στην κάτω πόλη. mostly Early Christian architectural mem- Η πλειονότητα των συλημάτων που έχουν bers and sculptures. Nevertheless, in the εντοιχιστεί στα μεσοβυζαντινά τείχη δεν προ- interior of tower III8 of the inner western σφέρει ακριβέστερα χρονολογικά όρια, επειδή wall, there is embedded a part of a pier πρόκειται για παλαιοχριστιανικά αρχιτεκτονικά with integrated colonette, belonging to a μέλη και γλυπτά. Ωστόσο, στο εσωτερικό του Middle Byzantine altar-screen. Its top is πύργου ΙΙΙ8 του εσώτερου δυτικού τείχους decorated with a cross, over which one can υπάρχει εντοιχισμένο τμήμα οψιμότερου πεσσί- still discern part of the octagonal colonette. σκου τέμπλου. Στο άνω τμήμα του κοσμείται με The fact that it can be dated around the σταυρό, πάνω από τον οποίο διακρίνεται τμή- 10thc., offers a crucial terminus post quem μα του συμφυούς υπερκείμενου οκτάπλευρου for the dating of the tower and, in effect, κιονίσκου. Η χρονολόγηση του πεσσίσκου of the Middle Byzantine fortifications of περί τον 10ο αι. μας προσφέρει ένα σημαντι- the Acrocorinth, since this tower forms a κό terminus post quem για την ανέγερση του continuum with the walls and is built us- πύργου και κατ’ επέκταση των μεσοβυζαντινών ing the first, “formal” Byzantine masonry οχυρώσεων του Ακροκορίνθου, καθώς ο συ- type. The sequence: a. carving of the alter γκεκριμένος πύργος συνέχεται απολύτως με τα screen pier > b. installation of the altar- τείχη και είναι δομημένος με την πρώτη, «επί- screen in the church > c. operation of the σημη» βυζαντινή τοιχοποιία. Η ακολουθία: α. church > d. destruction of the church > e. δημιουργία γλυπτού > β. τοποθέτηση σε τέμπλο removal of the pier > f. reuse of it in the ναού > γ. λειτουργία ναού > δ. καταστροφή tower as spolio, even if it does not include ναού > ε. απόσπαση γλυπτού > ζ. τοποθέτηση another possible intermediate phase/reuse 47 Scranton 1957, πίν.13.1. 47 Scranton 1957, pl. 13.1. 48 Μπούρας & Μπούρα 2002, 465, 477 - 478, 508 - 48 Μπούρας & Μπούρα 2002, 465, 477-478, 509 και σποραδικά. 508-509 and sporadically. 49 Ενδεικτικά: Μπούρας & Μπούρα 2002, εικ. 130, 49 See also: Μπούρας & Μπούρα 2002, fig. 130, 203, 271, 322, 368-369, 510. 203, 271, 322, 368-369, 510. 66 Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος 67 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 58: στον πύργο ως σύλημα, ακόμη κι αν δεν πα- between e. and f. is clearly a process that τμήμα περιμετρικού ρεμβάλλεται και άλλη ενδιάμεση επανάχρηση, requires a considerable amount of time. τείχους στην μεταξύ ε και ζ, που δεν μπορεί και να αποκλει- βόρεια χαράδρα So, what is the historic background that στεί όμως, είναι σαφές ότι προϋποθέτει την would necessitate a defensive project of Figure 58: παρέλευση ικανού χρόνου από το α μέχρι το ζ. this magnitude, such as the one encoun- the circuit wall. Ποιο είναι όμως το ιστορικό πλαίσιο που θα tered in Middle Byzantine Corinth? Section at the north bay δικαιολογούσε την μεγάλη επένδυση για την Even after the complete subjugation of the κατασκευή ενός οχυρωματικού έργου αυτής της indigenous Slavs of the Peloponnese in the τάξης στην μεσοβυζαντινή Κόρινθο; 9th c., the area was seriously threatened by Μετά και τον οριστικό έλεγχο των γηγενών the Bulgarians of Samuel, who just prior to Σλάβων της Πελοποννήσου κατά τον 9ο αι., the year 1000 arrived in the Peloponnese50. η περιοχή απειλήθηκε σοβαρά από τους Βουλ- With this period could be associated a first γάρους του Σαμουήλ, οι οποίοι λίγο πριν το Middle Byzantine phase visible in the inner έτος 1000 έφτασαν έως την Πελοπόννησο50. line of defense, over the lower part dated Με αυτή την εποχή μπορεί ίσως να συνδεθεί to the Transitional period. The final vic- μια πρώτη μεσοβυζαντινή φάση που διακρίνε- tory of Basil II over the Bulgarians resulted ται πάνω από εκείνη της μεταβατικής περιόδου in the eradication of almost all possible στην εσώτερη γραμμή οχύρωσης ΙΙΙ. Η οριστι- dangers and threats for the whole of the κή νίκη του Βασιλείου Β΄ επί των Βουλγάρων Greek peninsula for quite enough time. 50 Για το ιστορικό πλαίσιο, βλ. Bon 1951, ιδιαίτ. 76- 50 On the historical context, see Bon 1951, esp. 85. 76-85. 68  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος έχει ως συνέπεια η ελλαδική χερσόνησος να This renders such a large-scale defensive μην διατρέχει πλέον ορατούς κινδύνους και project in any Helladic city unjustifiable, απειλές για μακρό χρονικό διάστημα, ώστε να especially since other regions of the Em- δικαιολογείται η εφαρμογή ενός τέτοιου εκτε- pire, for example Asia Minor, suffered ταμένου οχυρωματικού προγράμματος σε μια from Seljuq Turk raids even from the mid πόλη του ελλαδικού θέματος, όταν μάλιστα 11th c., while following the disastrous bat- άλλες περιοχές της αυτοκρατορίας, όπως η Μι- tle of Mantzikert, the fortification of all κρά Ασία, από τα μέσα του 11ου αι. υπέφερε cities of the Empire in this vast region από τις επιδρομές των Σελτζούκων, ενώ μετά became imperative. Later on though, dur- την καταστροφική μάχη του Μάτζικερτ κατέστη ing the time of the Comnenes, Byzantine υποχρεωτική η οχύρωση των πόλεων της Αυ- Greece was threatened again, this time by τοκρατορίας σε όλη αυτή την αχανή περιοχή. the Norman Kingdom of Sicily. Ioannes Αργότερα όμως, την εποχή των Κομνηνών η and mainly, Manuel Comnenus realized an βυζαντινή Ελλάδα άρχισε πάλι να απειλείται extensive castle building program both in σοβαρά από το Νορμανδικό Βασίλειο της Σι- Constantinople itself, as well as in the out- κελίας. Πρώτα ο Ιωάννης, αλλά κυρίως ο Μα- lying regions, such as Asia Minor, in order νουήλ Κομνηνός, εφάρμοσαν ένα εκτεταμένο to defend against the ever-present Seljuq πρόγραμμα καστροκτισίας τόσο στην ίδια την Turks in Asia Minor and the establishment Κωνσταντινούπολη, όσο και στην περιφέρεια, of the Crusaders in the Middle East. Hence, κυρίως την μικρασιατική, για να αντιμετωπίσουν the Acrocorinth might be attributed to this τις απειλές από την μόνιμη παρουσία των Σελ- castle building program of the Comnenian τζούκων στη Μικρά Ασία και την εγκατάσταση period and most probably during the reign των Σταυροφόρων στην Μέση Ανατολή. Στην of Manuel. As a matter of fact, the emperor κομνήνεια περίοδο και ίσως πιο συγκεκριμέ- had tried to reinforce the western prov- να σε αυτό το πρόγραμμα καστροκτισίας του inces either before or more likely after the Μανουήλ θα μπορούσε να έχει ενταχθεί και ο invasion of the Norman Roger II of Sicily Ακροκόρινθος σε μια προσπάθεια του αυτο- and the sack of Corinth in 1147. In any κράτορα να ενισχύσει τις δυτικές επαρχίες του, case, the establishment of the Corinth-Nau- είτε πριν, είτε το πιθανότερο μετά την εισβολή plio-Argos horion, an administrative unit του Νορμανδού Ρογήρου και την λεηλασία that resulted evidently after 1147 from the της Κορίνθου το 1147. Σε κάθε περίπτωση, η split of the unified theme of Hellas and had συγκρότηση του ορίου Κορίνθου-Ναυπλίου- Thebes as its capital, strengthened the role Άργους, διοικητικής οντότητας που προέκυψε of the three cities, and mainly Corinth, in από την διαίρεση του ενιαίου θέματος Ελλά- the defensive network of the Comnenian δος με πρωτεύουσα την Θήβα μάλλον μετά empire. This reinforcement could be linked το 1147, ισχυροποίησε τον ρόλο των τριών to the construction of fortifications, such πόλεων και κυρίως της Κορίνθου στο αμυντικό as Acrocorinth’s 51. σύστημα της αυτοκρατορίας των Κομνηνών και Some decades later, the walls of the Corin- θα μπορούσε να συνδεθεί και με την εκτέλεση thian acropolis still stood strong enough to οχυρωματικών έργων, όπως αυτό στον Ακρο- arrest the onslaught of the Crusaders for κόρινθο51. several years. The turbulent times around Λίγες δεκαετίες αργότερα τα τείχη της κοριν- the year 1200, undoubtedly involved θιακής ακρόπολης υπήρχαν και ήταν αξιό- Corinth, but essentially emphasized the μαχα, αφού καθήλωσαν για πολλά έτη τους importance of the Acrocorinth as a strong, 51 Magdalino 2008, 777. Πρβλ. και την χρονολόγηση 51 Magdalino 2008, 777. Cf. also the dating of και άλλων αμυντικών έργων στην Πελοπόννησο other defensive works in the Peloponnese in the την ίδια περίοδο, όπως του τείχους στο Τηγάνι της same time period, such as the walls in Tigani, Μάνης: Γκιολές & Δαμούλος 2012, 193. Mani: Γκιολές & Δαμούλος 2012, 193. 69 Εικόνα 59: κάστρο Πεντεσκούφι και Ακροκόρινθος από Δυσμάς Figure 59: Penteskouphi Castle and the Acrocorinth, from the West 70 71 Middle Byzantine Acrocorinth Εικόνα 60: Σταυροφόρους. Τα ταραγμένα χρόνια περί το impregnable castle. The progressive disso- κάστρο έτος 1200 επηρεάζουν αναπόφευκτα και την lution of imperial power encouraged fur- Πεντεσκούφι Κόρινθο, ενισχύουν εν τούτοις την σημασία ther disintegration in the periphery. Hence, Figure 60: του Ακροκορίνθου ως ισχυρού και απόρθη- in southern Greece, the powerful ruler of Penteskouphi του κάστρου. Η προϊούσα αποσύνθεση της Nauplion, Leo Sgouros assumes control Castle αυτοκρατορικής ισχύος ενισχύει τα διαλυτικά of the whole of north-east Peloponnese φαινόμενα στην περιφέρεια. Έτσι, στην Νότια and invades Mainland Greece. In the year Ελλάδα ο ισχυρός βυζαντινός άρχοντας του 1203, he conquers Corinth. In 1204, after Ναυπλίου Λέων Σγουρός παίρνει υπό τον έλεγ- the Sack of Constantinople by the Crusad- χό του όλη την βορειοανατολική Πελοπόννη- ers, and the Partitio Romaniae, the carving σο και εισβάλλει και στην Στερεά Ελλάδα. Το up of the Empire, Bonifatius I of Montfer- έτος 1203 γίνεται κύριος και της Κορίνθου. Το rat, the Frankish king of Thessalonike, 1204, μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης together with Geoffrey I of Villehardouin, από τους σταυροφόρους και τον διαμοιρασμό nephew to the chronicler of the Fourth των εδαφών της, ο Βονιφάτιος Μομφερατικός, Crusade by the same name, embark on the φράγκος βασιλιάς της Θεσσαλονίκης και ο Γο- conquest of the Peloponnese and attack δεφρείδος Βιλλεαρδουίνος, ανηψιός του συνο- Corinth. The city below, the “emporeion” or νόματου ιστορικού της Άλωσης, ξεκινούν την “chora”, succumbed easily, confirming that κατάκτηση της Πελοποννήσου και επιτίθενται its Protobyzantine walls were no longer στην Κόρινθο. Η κάτω πόλη, το «εμπόριον» ή effective. Nonetheless, Leo Sgouros, man- «χώρα», έπεσε εύκολα στα χέρια τους, γεγονός aged to hold onto Acrocorinth for several που αποδεικνύει ότι τα πρωτοβυζαντινά τείχη years. The long castle siege by the Crusad- 72  Μεσοβυζαντινός Ακροκόρινθος δεν ήταν πλέον αξιόμαχα. Ωστόσο, ο Λέων ers, for the purposes of which they even Σγουρός οχυρωμένος στον Ακροκόρινθο erected an anti-castle on the neighboring προέβαλε μακροχρόνια αντίσταση. Η μακρά westward hilltop Penteskouphi (fig. 59- πολιορκία του κάστρου από τους σταυροφό- 60) and possible a second one as well, ρους, για την ενίσχυση της οποίας ανήγειραν confirms the impregnable nature of the μάλιστα ένα αντίκαστρο στον γειτονικό προς Acrocorinth, due to both its naturally Δυσμάς λόφο Πεντεσκούφι (εικ. 59-60) και fortified position and the powerful walls ίσως ένα δεύτερο, επιβεβαιώνει την ισχύ του that had been erected during the Middle Ακροκορίνθου που οφείλεται τόσο στην φυ- Byzantine period. The castle was, in fact, σικά οχυρή θέση του, όσο και στα ισχυρά τείχη never conquered. Rather, after five years of που είχαν ανεγερθεί κατά την μέση βυζαντινή siege, and while Leo Sgouros had died in περίοδο. Το κάστρο δεν αλώθηκε ποτέ, αλλά the meantime, the Corinthians capitulated ύστερα από πέντε χρόνια πολιορκίας κι αφού to the Franks in 1209 and the official sur- εν τω μεταξύ ο Λέων Σγουρός είχε πεθάνει, οι render of mighty Acrocorinth was ratified Κορίνθιοι συνθηκολόγησαν με τους Φράγκους in 121052. το 1209 και η επίσημη παράδοση του πανίσχυ- ρου Ακροκορίνθου επιβεβαιώθηκε το 121052. 52 Για τα γεγονότα της επέλασης του Λέοντος Σγουρού 52 On the events of the onslaught of Leon Sgouros και την κατάληψη από τους Φράγκους, βλ. Κορδώ- and the Frankish conquest, see Κορδώσης σης 1986α, ιδιαίτ. 60-83, 113-125, 178-180. 1986α, esp. 60-83, 113-125, 178-180. 73  Σταυροφορικός και υστεροβυζαντινός Ακροκόρινθος (1210-1458) Crusader and Late Byzantine Acrocorinth (1210-1458) Μ ετά την ενσωμάτωση της Κορινθίας στο νεοϊδρυθέν φραγκικό Πριγκιπά- το της Αχαΐας, κατά την φεουδαρχι- κή κατάτμηση του Μοριά, η Κόρινθος, όντας το μεγαλύτερο αστικό κέντρο και οικονομικό και στρατηγικό σημείο ελέγχου της Πελοπον- νήσου, παρέμεινε υπό τον άμεσο έλεγχο του πρίγκιπα, ενώ αποτέλεσε και έδρα του λατίνου F αρχιεπισκόπου. Μετά από μια περίοδο αβε- ollowing the acquisition of Corinth βαιότητας, η πόλη γνωρίζει νέα ανάπτυξη από by the newly established Frankish τα μέσα του 13ου αι., η οποία αποτυπώνεται Principality of Achaia, during this τόσο στα οικοδομικά κατάλοιπα, όσο και στα time of feudal partition of the Morea, κινητά ευρήματα που προδίδουν μια δυναμική, Corinth, being the largest urban center εξωστρεφή οικονομία53. and the economic and strategic hub for Από την τρίτη δεκαετία του 14ου αι., η περιο- the control of the Peloponnese, remained χή αρχίζει να παρακμάζει ως αποτέλεσμα των under the direct control of the prince, as συγκρούσεων μεταξύ Βυζαντινών του Μυστρά well as the seat of the Latin archbishop. και των Φράγκων, εξ αιτίας των επιδρομών των After a certain period of uncertainty, the Καταλανών και των Τούρκων, αλλά λόγω και city sees new development from the mid φυσικών καταστροφών, όπως του σεισμού του 13th c. onwards, a development which is 1320 και της πανώλης (1348) που αποδεκατίζει echoed both in the building remains, as τον πληθυσμό. Μέσα σε αυτό κλίμα ανασφά- well as in the artifacts, suggesting a dy- λειας, η πόλη αλλάζει χέρια: το 1358 διοικεί- namic, extrovert economy 53. ται από τον φλωρεντινό οίκο των Acciaiuoli. From the third decade of the 14th c. on- Το 1395 περιέρχεται, μετά από σχεδόν δύο wards, the area starts to decline, as a re- αιώνες, ξανά σε ελληνική διοίκηση υπό τον sult of the clashes between the Byzantines Θεόδωρο Παλαιολόγο, δεσπότη του Μυστρά. of Mystras and the Franks, the Catalan Στο μεταξύ, ήδη από τα μέσα του 14ου αιώνα, and Turkish raids, but also natural disas- σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, η Κόρινθος ters, such as the 1320 earthquake and the 53 Για την σταυροφορική Κόρινθο, βλ. Williams 2003. 53 On crusader Corinth, see Williams 2003. 74  Σταυροφορικός & υστεροβυζαντινός Ακροκόρινθος ταυτίζεται πλέον με τον Ακροκόρινθο, ενώ λί- plague of 1348, that decimated its popu- Εικόνα 61: γες δεκαετίες αργότερα η κάτω πόλη έχει πλέον lation. In these tormented times, the city γοτθικό επίκρανο ερημώσει πλήρως54. Ο μεσαιωνικός οικισμός changes hands: in 1358 it is governed by Figure 61: αναπτύσσεται στην δυτική πλαγιά του λόφου, the Florentine house of Acciaiuoli. In the gothic engaged πίσω από την εσωτερική γραμμή οχύρωσης 1395, after almost two centuries of Frank- capital ΙΙΙ (Πιν. Α, εικ. 4, 6, 41). Το κάστρο μένει στα ish rule, it passes again into Greek control, χέρια των Βυζαντινών μέχρι την παράδοσή under Theodoros Palaiologos, Despot of του στους Οθωμανούς το 1458, με ένα μικρό Mystras. In the meantime, already from διάλειμμα μεταξύ 1400 και 1404, όταν πωλή- the mid 14th c., according to contempo- θηκε προσωρινά στους Ιωαννίτες ιππότες της rary sources, Corinth is identified with Ρόδου. Acrocorinth, while a few decades later the Δεδομένης της σημασίας που είχαν τα κάστρα lower city is completely deserted54. The στην φεουδαλική κοινωνία του πριγκιπάτου, εί- medieval settlement evolves on the west- ναι βέβαιο ότι ο Ακροκόρινθος από την πρώτη ern slope of the hill, behind the inner line στιγμή θα τέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέ- of defense III (Plan A, fig. 4, 6, 41). The ροντος των κατακτητών. Η αραγωνική εκδοχή castle remains in Byzantine hands until its του Χρονικού του Μορέως μας πληροφορεί ότι surrender to the Ottomans in 1458, with στα μέσα του 13ου αι. ο πρίγκιπας Γουλιέλμος a small interlude between 1400 and 1404, Βιλλεαρδουίνος (1246-1278) επισκεύασε το when it was temporary sold to the Knights κάστρο και έχτισε παλάτι55. Ένα γοτθικό κιο- of Saint John (Hospitaller) of Rhodes. νόκρανο που αποκαλύφθηκε πρόσφατα και το Given the importance that castles possessed οποίο προέρχεται από μεγάλο κτήριο, κοσμικό in the Principality’s feudal society, it is cer- ή εκκλησιαστικό, επιβεβαιώνει σταυροφορική tain that Acrocorinth immediately became οικοδομική δραστηριότητα (εικ. 61). a focal center of interest for the Frank- Στις ανασκαφές εντοπίστη- ish conquerors. The Aragonian καν και κινητά ευρήματα version of the Chronicle of από αυτή την περίοδο, the Morea informs us κυρίως κεραμική και νο- that in the mid 13th μίσματα. Απομιμήσεις c. prince William τεταρτηρών των αρχών of Villehardouin του 13ου αι., απομιμή- (1246-1278) re- σεις deniers tournois, stored the castle ενετικά torneselli και and built a palace soldini του 14ου αι. συ- there55. A Gothic γκροτούν την νομισματι- column capital κή μαρτυρία της συνεχούς was indeed re- κατοίκησης του κάστρου cently discovered, στην σταυροφορική πε- which must belong ρίοδο. Δυτική εισηγμέ- to a large secular or νη κεραμική μαρτυρείται religious building από το δεύτερο μισό του and confirms Cru- 13ου αι. Χαρακτηριστικά sader building ac- είναι τα εφυαλωμένα αγ- tivity (fig. 61). 54 Για το θέμα αναλυτικά, βλ. Κορδώσης 1986β, 50- 54 See Κορδώσης 1986β, 50-51. Κορδώσης 2010, 51. Κορδώσης 2010, 162-163. 162-163. 55 Libro de los Fechos, § 216: “despues fizo adobar 55 Libro de los Fechos § 216: “despues fizo adobar muy bien el castiello de Corento et fizo y fer muy muy bien el castiello de Corento et fizo y fer muy bellos pallacios”. bellos pallacios”. 75 Crusader and Late Byzantine Acrocorinth Εικόνα 62: γεία τύπου «RMR» και Excavations brought to light artifacts ιταλική πολύχρωμη protomaiolica, προϊό- from this period, mainly pottery and κεραμική («RMR») ντα από την Κάτω Ιταλία, coins. Counterfeit tetartera and der- με το μοτίβο του «Τάραντα» (τέλη maiolica arcaica από niers tournois of the 13thc., as well as 13ου-14ος αι.) την Βόρεια και Κεντρι- Venetian torneselli and soldini of the 14thc. κή Ιταλία και Roulette substantiate the continuous habitation of Figure 62: Ware από την περιοχή the castle during the Crusader period. Italian του Βένετο (εικ. 62-63). Western imported pottery is found after polychrome pottery (“RMR”) Πλην του Βιλλεαρδουί- the second half of the 13thc. Characteristic with “Taranto” νου, πληροφορίες περί επι- specimens include glazed pottery of the motif (end of σκευών και κατασκευών στον types “RMR” and protomaiolica, earthen- 13th – 14th c.) Ακροκόρινθο παραδίδονται ware from South Italy, maiolica arcaica επίσης για τον Ιωάννη Γκραβίνα (1318- from North and Central Italy, as well as 1333) το 1324 και τον Nicolo Acciaiuoli Roulette Ware from the region of Veneto (1358-1365). Κατά τον A. Bon, σε αμυντικά (fig. 62-63). έργα θα προχώρησαν και οι Ιωαννίτες, λόγω Aside from Villehardouins structures in της φύσης της αποστολής τους, ακόμη κι αν δεν Acrocorinth, sources mention repairs σώζονται ρητές αναφορές γι’ αυτό56. Παρά τις and other construction by John Gravina παραπάνω πληροφορίες, ελάχιστα τμήματα του (1318-1333) in 1324 and Nicolo Acciaiu- κάστρου μπορούν να αποδοθούν με σχετική oli (1358-1365). According to Bon, the ασφάλεια στους Φράγκους. Hospitallers must also have carried out de- Εικόνα 63: Στην περίοδο των Ιωαννιτών ιπποτών ή της fensive construction works, because of the ιταλική πολύχρωμη παλαιολόγειας περιόδου (ά μισό 15ου αι.), θα essential character of their mission, even κεραμική («RMR») μπορούσε να χρονολογηθεί η πρώτη φάση though sources do not explicitly mention (τέλη 13ου-14ος them56. Despite the above data, very few της εξωτερικής, πρώτης δυτικής γραμμής οχύ- αι.) με εραλδικό parts of the castle can be safely attributed μοτίβο ρωσης I με τον ορθογωνικής κάτοψης πύργο ανοικτής πλάτης I3 στο μέσον (Πίν. Α-Β, εικ. 1, to the Franks. Figure 63: 6, 42, 78-80). Η οχύρωση αυτή υπήρχε όταν The first phase of the outer, first western Italian το 1458 πολιορκήθηκε ο Ακροκόρινθος από line of defense I with the rectangular, open polychrome τους Οθωμανούς και οι πηγές αναφέρουν τρεις back tower I3 in the middle (Plan A-B, fig. pottery (“RMR”) (end of 13th – γραμμές τειχών57. Άλλωστε, χαρακτηριστικές 1, 6, 42, 78-80) could be dated to the pe- 14th c.) with για την εποχή είναι οι μικρές κυκλικές κανονιο- riod of the Hospitallers or to the Paleolo- heraldic motif θυρίδες του πρώιμου πυροβολικού στην βάση gan period (first half of the 15th c.). This του τείχους (εικ. 64). Το τείχος έχει υποστεί fortification structure must have existed πολλές μετασκευές αργότερα στην when the Acrocorinth was besieged by πύλη G1 και βόρεια αυτής, κα- the Ottomans in 1458, as sources mention θώς και στον προμαχώνα της three lines of defense57. Indeed, the small βόρειας απόληξης Ι4. circular cannon-holes for early artillery Στην επόμενη γραμμή άμυ- at the base of the wall (fig. 64) are quite νας II, που από πρώτη characteristic. The walls underwent many μετατράπηκε σε ενδιά- later alterations in gate G1 and further to μεση, τυχόν επεμβάσεις its north, as well as in the north end bas- δεν ανιχνεύονται εύκολα. tion I4. Ίσως τότε τοιχογραφήθηκε Potential alterations of the next line of το δωμάτιο πάνω από την πύλη, defense II, which was transformed from ώστε να λειτουργήσει ως παρεκ- a fist line to an intermediate one, are not 56 Bon 1936, 138-140. 56 Bon 1936, 138-140. 57 Κορδώσης 1981, 122, σημ. 290. 57 Κορδώσης 1981, 122, n. 290. 76 Σταυροφορικός & υστεροβυζαντινός Ακροκόρινθος Εικόνα 64: πύργος ανοιχτής πλάτης I3 με κανονιοθυρίδα Figure 64: the open back tower Ι3 with a cannon-hole for early artillery 77 Crusader and Late Byzantine Acrocorinth κλήσι και ο τιμώμενος άγιος να προστατεύει την easily detectable. It might be possible to πύλη G2 (εικ. 46). Καθώς η πρακτική αυτή ήταν date at that time the wall paintings of the διαδεδομένη στην Δύση και στα σταυροφορικά room over the gate, so that it might func- κάστρα, όπως της Κερύνειας Κύπρου και του tion as a chapel, and the saint, to which it Belvoir στην Παλαιστίνη, αλλά και στο Χλου- was dedicated, watch over the gate G2 (fig. μούτζι στην Πελοπόννησο, δεν αποκλείεται 46). Given that this sort of practice was να πήρε αυτή την χρήση μετά το 1210, όταν ο common in the West and Crusader castles Ακροκόρινθος είχε πέσει στα χέρια των σταυ- such as Keryneia in Cyprus and Belvoir in ροφόρων58. Ενδεχομένως τότε να χρονολο- Palestine, not to mention Chloumoutzi γείται και η υπόγεια δίοδος που αναφέραμε in the Peloponnese, room could have ac- παραπάνω (εικ. 45)59. quired this function after 1210, when the Σε αυτή την περίοδο θα μπορούσαν να απο- Acrocorinth had fallen to the Crusaders58. δοθούν ορισμένα τμήματα του περιβόλου, The underground passage mentioned ear- καθώς και των προτειχισμάτων, ιδιαίτερα του lier could also belong to this time period βορειοανατολικού [VII] που ενισχύει την άμυνα (fig. 45)59. σε ένα σημείο που η πρόσβαση είναι σχετικά Parts of the enceinte and the bulwarks, ευχερέστερη (Πίν. Α – Β, εικ. 4, 40) και ενδεχο- especially the north-eastern one [VII] that μένως μιας φάσης του νοτιοανατολικού ΙΧ, το reinforces a position where access is rather οποίο λειτουργούσε εν είδει barbacane για την easier (Plan A-B, fig. 4, 40), as well as a προστασία προϋφιστάμενης πυλίδας (εικ. 40). phase of the south-eastern one [IX] which Την ίδια εποχή, ανακατασκευάστηκε εκ θεμελί- functioned as a barbacane to protect a pre- 58 Mesqui 1991, 346. Faucherre 2006, 387. Pringle 58 Mesqui 1991, 346. Faucherre 2006, 387. 2004, 28. Pringle 2004, 28. 59 Bon 1936, 173 - 175, 178. 59 Bon 1936, 173-175, 178. Εικόνα 65: η ακρόπολη V και ο πύργος V1 Figure 65: citadel V and the tower V1 78  Σταυροφορικός & υστεροβυζαντινός Ακροκόρινθος ων ο πύργος V1 της ΝΔ κορυφής (εικ. 6, 34, existing small gate (fig. 40), could also be 49, 65-66). Από την σταυροφορική φάση δι- dated to this period. ατηρείται σήμερα ο βόρειος τοίχος με τμήμα In the same period, tower V1 of the south- μεγάλου αψιδώματος εσωτερικά, καθώς και west peak (fig. 6, 34, 49, 65-66) was re- η γένεση της καμάρας με κατεύθυνση Α-Δ πά- built from the ground up. This Crusader νω από το αψίδωμα. Ένας μεγάλος αριθμός phase survives today in the north wall, φουρουσιών, που επαναχρησιμοποιήθηκαν σε which includes part of a large arch in the οψιμότερη οθωμανική ανακατασκευή της νο- interior, as well as the springing of the τιοδυτικής γωνίας, πιθανόν προέρχονται από semi-circular vault oriented from east to την επίστεψη του κτηρίου, η οποία φαίνεται west, standing over this arch. A large num- ότι σχημάτιζε machicoulis. Η ανεύρεση μονο- ber of corbels that were later reused in an λιθικού τόξου που γεφύρωνε την απόσταση Ottoman restoration of the south-west ανάμεσα στα φουρούσια ενισχύει την υπόθεση. corner could possibly come from the crown Η φάση με τα φουρούσια θα μπορούσε να είναι of the building, which appears to have φραγκική, εκτός αν λανθάνει και άλλη πρώιμη formed a machicolation. This hypothesis οθωμανική φάση, στην οποία θα μπορούσε να is further strengthened by the discovery αποδοθεί η πρώτη τους χρήση. of a monolithic arch that bridged the gap between these corbels. The corbel phase Εικόνα 66: ο πύργος V1 could indeed be Frankish, unless another early Ottoman phase existed, to which Figure 66: these corbels might then be attributed. tower V1 79  Ο Ακροκόρινθος από το 1458 μέχρι την Απελευθέρωση (1823) Acrocorinth from 1458 until Independence (1823) Ο ι Οθωμανοί καταλαμβάνουν τον Ακροκόρινθο το 1458 και αναπτύσ- σουν αυξημένη οικοδομική δραστη- ριότητα. Ο οικισμός πίσω από την εσωτερική δυτική οχύρωση ΙΙΙ μεγαλώνει και σταδιακά επεκτείνεται δυτικότερα και στον χώρο μετα- ξύ των περιβόλων ΙΙ και ΙΙΙ (Πίν. Α-Β, εικ. 4, 6, 41-42, 47). Μάλιστα, στον 17ο αιώνα, ο πληθυσμός είναι χωρισμένος: στο μέσα κά- T στρο, πίσω από την γραμμή ΙΙΙ, κατοικούν οι he Ottomans take over the Acro- μωαμεθανοί και χαμηλότερα, μεταξύ των τει- corinth in 1458 and proceed with χών ΙΙ και ΙΙΙ, οι χριστιανοί. Στην περίοδο της Ά an intensive building program. The Τουρκοκρατίας (1458-1687) χρονολογούνται settlement behind the inner western forti- αρκετά κτίσματα στο κάστρο με κυριότερα τα fication III expands and gradually spreads τρία τεμένη60 [6-8]. Το τέμενος 6 στην βόρεια to the west, covering the area between κλιτύ του μέσα κάστρου διατηρείται σχεδόν enceintes II and III (Plan A-B, fig. 4, 6, ακέραιο, χωρίς την ανωδομή του μιναρέ61 (εικ. 41-42, 47). In fact, during the 17th c., the 9). Το τέμενος 7 βρίσκεται πάνω από την μεγά- population is segregated: Muslims live in- λη κινστέρνα: από αυ- side the inner castle, behind line III, τό διατηρείται μόνο and Christians further down the ο μιναρές, ενώ το hillside, between walls II and Εικόνα 67: περίγραμμα της κά- III. Numerous buildings in the φλυτζάνι τοψής του αποκαλύ- castle date to the first period of Κιουτάχειας φθηκε σε πρόσφατες Ottoman rule (1458-1687), most (18ος αι.) έρευνες της Εφορείας. notably the three mosques60 [6- Figure 67: Τέλος, το τρίτο τέμε- 8]. Mosque 6 on the northern slope “Kütahya” cup νος [8] εντοπίζεται πίσω of the inner castle survives almost (18thc.) ακριβώς από τον εσώτερο intact, though missing the upper part 60 Για την πρώτη Τουρκοκρατία, βλ. MacKay 1968. 60 On the first period of Ottoman rule, see Mac- 61 Κουμούση 2008. Kay 1968. 80  Ο Ακροκόρινθος από το 1485 μέχρι την Απελευθέρωση περίβολο. Το ταφικό μνημείο που ανασκάφηκε of its minaret61 (fig. 9). στην θέση του ιερού της Αφροδίτης [9] και της Mosque 7 stands over βυζαντινής βασιλικής, τα μικρά λουτρά [10-11], the great cistern: only its οι κρήνες62 [12-13] (εικ. 10) και το πλήθος ερει- minaret survives, while πίων οικιών μπορούν να αναχθούν την εποχή the outline of its ground της οθωμανικής κυριαρχίας. plan was exposed during Από αυτή την περίοδο προέρχεται πλήθος κι- recent Ephorate investi- νητών ευρημάτων, όπως νομίσματα, μικροα- gations. Finally, the third ντικείμενα και κυρίως κεραμική: όστρακα από mosque [8] is located right τις γνωστές κατηγορίες Ιζνίκ (16ος-17ος αι.), behind the inner enceinte. The muslim Εικόνα 68: Κιουτάχειας (18ος-19ος αι.) (εικ. 67), Τσανάκ burial monument excavated in the area Oθωμανική Καλέ (18ος-19ος αι.), καπνοσύριγγες (εικ. 68), of the sanctuary of Aphrodite [9] and the καπνοσύριγγα αλλά και νεώτερα κεραμικά (εικ. 69). Byzantine basilica, the small bathhouses Figure 68: Η κυριαρχία των Ενετών, αν και σύντομη [10-11], the fountains62 [12-13] (fig. 10) Ottoman tobacco (1687-1715), άφησε έντονο το αποτύπωμά and several house ruins can be dated to the pipe της στο μνημειακό παλίμψηστο του Ακροκο- time of Ottoman rule. ρίνθου. Δύο μεγάλοι ναοί63 [16, 18] (Πίν. Α), A multitude of artifacts stem from this αλλά και σημαντικές επεμβάσεις στα τείχη, προ- period, such as coins, minor objects and δίδουν την σημασία που απέδιδε η Γαληνοτάτη most of all, pottery: shards of well-known στην Κόρινθο και το κάστρο της. Νομίσματα types Iznik (16th-17th c.), Kütahya (18th- της εποχής, κεραμική και άλλα μικροευρήματα 19th c.) (fig. 67), ²anakkale (18th-19th c.), συμπληρώνουν την μαρτυρία για την παρουσία tobacco pipes (fig. 68) and modern ceram- των Ενετών στον χώρο. ics (fig. 69). Μετά την οθωμανική ανάκτηση, το κάστρο εξα- The Venetian rule, though brief (1687- κολουθεί να κατοικείται. Ο κάτω οικισμός της 1715), left a significant mark on the mo- Κορίνθου αρχίζει να αναπτύσσεται ραγδαία64. numental palimpsest of the Acrocorinth. Ο Ακροκόρινθος παραμένει κατοικημένος και Two large churches63 [16, 18] (Plan A) and μετά την απελευθέρωση του 1823. substantial intervention on the walls reveal Η συμβολή των Οθωμανών πρωτευόντως the importance accorded to Corinth and και των Ενετών δευτερευόντως στην μορφή its castle by the Serenissima Republic of των οχυρώσεων του Ακροκορίνθου, όπως Venice. Coins of the Venetian era, pottery διατηρούνται σήμερα, είναι πολύ μεγαλύτερη and other small finds complete our knowl- από ό,τι είχε εκτιμηθεί έως τώρα. Μολονότι η edge for the presence of the Venetians in τουρκική κατάκτηση της Κορινθίας περιόρισε the castle. το χάος που επικρατούσε στην περιοχή τον After the Ottoman recapture (1715), the τελευταίο ενάμιση αιώνα πριν την Άλωση, ο castle continues to be inhabited. The low- Ακροκόρινθος δεν έχασε την στρατηγική του er settlement of Corinth starts to expand σημασία μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. again64, but the Acrocorinth continues to Επί έναν αιώνα μετά την παράδοση του Ακρο- be inhabited even after the 1823 Greek κορίνθου το 1458, οι διαρκείς Ενετοτουρκικοί War of Independence. υποχρέωσαν τους νέους κυριάρχους να δια- The contribution of primarily the Otto- τηρούν το κάστρο σε αξιόμαχο επίπεδο. Στις mans and, to a lesser degree, the Venetians φθορές που προκάλεσαν στον Ακροκόρινθο ο to the fortifications of the Acrocorinth, as χρόνος, αλλά και οι πολιορκίες, προστέθηκε η they survive today, is much greater than αδήριτη ανάγκη η οχύρωση, η οποία διατηρού- 61 Κουμούση 2008. 62 Χρυσάφη 1984. 62 Χρυσάφη 1984. 63 Χρυσάφη 2009. 63 Χρυσάφη 2009. 64 Κορδώσης 1986β, 51-54. 64 Κορδώσης 1986β, 51-54. 81 Acrocorinth from 1458 until Independence σε έως τότε αναλλοίωτα τα μεσαιωνικά χαρα- what was until recently assumed. Despite κτηριστικά της, να εκσυγχρονιστεί τον 15ο αι., the fact that the capture of Corinth by the ώστε να καταστεί ικανή να ανταπεξέλθει στις Ottomans brought a measure of order to απαιτήσεις της νέας πολεμικής τεχνολογίας των the chaos, prevalent in the area during a πυροβόλων όπλων. century and a half before the Fall of Con- Σε εκτεταμένα τμήματα του περιβόλου διακρί- stantinople, the Acrocorinth did not lose νονται οι οπές για την εγκατάσταση πρώιμων its strategic importance within the Otto- πυροβόλων, διευθετημένες στην βάση των τει- man Empire. For a whole century after χών. Πρόκειται για διαμορφώσεις που συνδέο- its capture by the Ottomans in 1458, the νται με τις πρώτες εφαρμογές του πυροβολικού continuous struggle between the Ottomans και δεν μπορούν παρά να χρονολογηθούν στην and the Venetians forced the new conquer- Ά Τουρκοκρατία. Στην πραγματικότητα, η πλει- ors to preserve the defensive potential of ονότητα των κατασκευών στον Ακροκόρινθο the castle. In addition to the deteriora- που συνδέονται με πυροβόλα όπλα παραπέ- tion caused by time and repeated sieges, μπει σε πρώιμα στάδια της νέας οχυρωματικής the new conditions of the 15th c. urgently τεχνολογίας, τα οποία χρονικά ταυτίζονται με demanded that a castle that had until then αυτή ακριβώς την περίοδο. Τα χαρακτηριστικά retained its medieval characteristics intact, αυτά απαντούν και σε δύο προτειχίσματα, το be rapidly modernized to withstand the VIII και το IX, που εν είδει barbacane προστά- novel military threat, artillery firepower. τευε την νότια μεσαιωνική πυλίδα G7 (Πίν. Α, Gunports used for the employment of early εικ. 4). firearms, cut at the base of the walls, are Οθωμανική κατασκευή θα πρέπει να θεωρηθεί discernible along extensive portions of the στην σημερινή του μορφή το φρούριο V που enceinte. These alterations are linked to σχηματίζει την νοτιοδυτική ακρόπολη και το the first usage of artillery and can be easily οποίο διαιρείται σε 2 περιβόλους (Πίν. Α, εικ. dated to the first Ottoman period. In real- 70). Ο μεσαιωνικός πύργος V1 στην βορειο- ity, the majority of Acrocorinth structures ανατολική της γωνία ξαναχτίστηκε μετά από that are linked to firearms can be attributed κάποια καταστροφή και επενδύθηκε με παχείς to an early stage of this novel technology τοίχους για να αντέχει τις βολές των πυροβό- and coincide chronologically with this very λων (εικ. 65-66). Μάρτυρας της ένα πρόσφατο period. The same features are to be found εύρημα: μια σιδερένια οβίδα βρέθηκε σφηνω- in two bulwarks, VIII and IX, which de- μένη στον βόρειο τοίχο του πύργου. Σε αυτή fended the medieval, south small gate G7 την όψιμη περίοδο θα πρέπει να αναχθεί και η in the form of barbacanes (Plan A, fig. 4). τάφρος M έξω από τα δυτικά τείχη, αλλά και το The modern form of Fortress V, which διατείχισμα L, που καλύπτει την πρόσβαση με- forms the south-west acropolis and is par- ταξύ των πυλών G1 και G2 (Πίν. Α, εικ. 6, 42). titioned into two enclosures (Plan A, fig. Μια δεύτερη ομάδα επεμβάσεων περιλαμβάνει 70), must be considered an Ottoman struc- ενισχύσεις τειχών για να αντέχουν στα βλήματα ture. The Medieval tower V1 was rebuilt των τηλεβόλων, καθώς και δημιουργία δωμά- on its northeastern corner, following some των με κανονιοθυρίδες για την τοποθέτηση κα- heavy damage, with the addition of thick νονιών, προεξοχών εν είδει προμαχώνων και walls, in order to withstand artillery fire πυροβολείων (batterie). Χαρακτηριστικοί είναι (fig. 65-66). As a matter of fact, an iron προμαχώνες και οι batterie στη δυτική πλευ- cannonball was recently discovered lodged ρά του κάστρου, στις γραμμές Ι, ΙΙ και ΙΙΙ (εικ. into the north wall of the tower. 41-43, 47), καθώς και στο δυτικό άκρο της Moat M outside the west walls and parti- ακρόπολης [IV20] (Πίν. Α, εικ. 70). Οι επεμ- tion wall L, that protects the passageway βάσεις αυτές συνδέονται με την επόμενη φάση between gates G1 and G2 (Plan A, fig. 6, στην εξέλιξη της αμυντικής τεχνολογίας και θα 42), must also be dated to the same later μπορούσαν, πράγματι, ορισμένες από αυτές να period. 82  Ο Ακροκόρινθος από το 1485 μέχρι την Απελευθέρωση συνδεθούν με την Ενετική περίοδο. Βέβαια, A second group of interventions includes Εικόνα 69: όταν οι Ενετοί καταλαμβάνουν τον Μοριά, η τε- wall reinforcements in order to withstand εφυαλωμένο χνολογία έχει εξελιχθεί ακόμη περισσότερο και artillery fire, the construction of battle- λαγήνι νεώτερων χρόνων κυριαρχεί πλήρως το εξελιγμένο προμαχωνικό ments with embrasures for cannons, as well σύστημα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας as bastion-like and battery-like protrusions. Figure 69: αμυντικής αρχιτεκτονικής και μάλιστα σε γεω- The bastions and batteries on the western 19th c. glazed jug μορφολογικό υπόβαθρο ανάλογο του Ακρο- side of the castle, on lines I, II and III (fig. κορίνθου είναι το Παλαμήδι. Ανάλογου σχεδι- 41-43, 47), as well as on the western end ασμού ήταν και τα αμυντικά έργα που εφάρμο- of the citadel [IV20] (Plan A, fig. 70) are σαν οι Ενετοί στην πεδιάδα της Κορίνθου. Στον characteristic specimens of such structures. Ακροκόρινθο, όπως προκύπτει από τα σχέδια These interventions are attributable to the που προέρχονται από το αρχείο της Βενετίας next phase in the development of defensive και είναι ως επί το πλείστον αδημοσίευτα, οι technology, and some of them could indeed μηχανικοί της Γαληνοτάτης πρότειναν δραστικό be linked to the Venetian period. Of course, εκσυγχρονισμό του φρουρίου με βάση τα νέα when the Venetians capture the Morea, this συστήματα και όχι προσθήκες της μορφής που technology has advanced even further and σώζονται σήμερα στο κάστρο και οι οποίες, a fully developed bastion system predomi- στις πλείστες των περιπτώσεων, φαίνεται ότι nates. Palamedi is a typical example of this πρέπει να αποδοθούν στους Οθωμανούς. new defensive architecture, notable due to Οι οψιμότερες επεμβάσεις περιλαμβάνουν its similar geomorphological formation. και τείχη με πυκνή διάταξη τυφεκιοθυρίδων The Venetians carried out similar defensive στο επίπεδο των οδοντωτών τους επάλξεων, works in the plain of Corinth. Unpublished προκειμένου να δημιουργηθούν εκτεταμένες plans, relating to the design of the Acro- γραμμές πυρός (εικ. 49). Πολλές από αυτές τις corinth fortifications found in the Venetian κατασκευές στις απολήξεις των τειχών μπορούν archives, indicate that the engineers of the να χρονολογηθούν ακόμη οψιμότερα, στην Β́ Serenissima Republic proposed a drastic Τουρκοκρατία (1715-1823). modernization Οι πύλες G1 και G2 υπέστη- of the fortress, σαν επανειλημμένες με- based on com- τασκευές και ενισχύσεις pletely new από τους Οθωμανούς, systems and not ενώ τεράστια τμήμα- the relatively mi- τα των μεσαιωνικών nor alterations found τειχών όταν δεν αντι- in the castle today. καταστάθηκαν, επεν- Hence, the latter must δύθηκαν ή αρμολο- probably be attribut- γήθηκαν με δραστικό ed to the Ottomans. τρόπο, ώστε να είναι Later interventions δυσχερής η ακριβής also include walls τους χρονολόγηση. with densely arrayed musket-loops on the Η πρόσφατη ανεύρεση level of their crenel- σε ανασκαφή της ακρό- lations, in order to πολης V ενός σημαντι- create extensive firing κού συνόλου όπλων και lines (fig. 49). Many πολεμικής εξάρτυσης (ελά- of these structures on σματα πανοπλιών και με- the crown of the walls ταλλικά εξαρτήματα όπλων, can be dated even later, to βέλη βαλιστρίδων, τσεκούρια, the second Ottoman period πόρπες, μολύβδινες σφαίρες πυ- (1715-1823). 83 Acrocorinth from 1458 until Independence Εικόνα 70 : ροβόλων όπλων, βλήματα βαλιστρών, μπάλες Gates G1 and G2 underwent repeated mod- η ακρόπολη V με κανονιών κλπ.), που χρονολογούνται από τον ifications and reinforcements by the Ot- τον προμαχώνα 14ο-15ο έως τον 17ο αι., αναμένεται να δώ- tomans, while large parts of the medieval IV20 σει νέα στοιχεία για την πολεμική τεχνολογία walls, when not rebuilt, were refaced or Figure 70: που χρησιμοποίησαν στον ύστερο μεσαίωνα rejointed drastically, thus rendering their citadel V with και στα νεώτερα χρόνια οι υπερασπιστές του exact dating particularly problematic. bastion IV20 κάστρου του Ακροκορίνθου. The recent discovery, in an excavation Συμπερασματικά, οι ενετοτουρκικές επεμβάσεις on acropolis V, of a group of firearms διαμόρφωσαν εν πολλοίς την εικόνα που έχει and items of warfare (armor plates and η οχύρωση του Ακροκορίνθου σήμερα, όχι metal firearm parts, crossbow bolts, axes, μόνο μέσω των νέων κατασκευών, αλλά και με brooches, lead firearm balls, cannonballs, πλήθος τοπικών επιδιορθώσεων που περιλάμ- etc.), dating to the 14th-15th c. up to the βανε από απλά αρμολογήματα μέχρι ενισχυτικές 17th c., is expected to offer new data on επενδύσεις των μεσαιωνικών μεταπυργίων (εικ. the warfare technology, employed during 21, 32, 37, 40). the late Middle Ages and the early modern Η τελευταία πολιορκία του Ακροκορίνθου γί- period by the defenders of the Acrocorinth. νεται από τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη την In conclusion, the Venetian and Ottoman περίοδο της ελληνικής επανάστασης. Η απε- interventions are to a large extent respon- λευθέρωσή του στις 26 Οκτωβρίου 1823 ση- sible for the current appearance of the μαίνει και το τέλος της ιστορίας του θρυλικού Acrocorinth fortifications, not only through κάστρου. new constructions, but also thanks to a multiplicity of local repairs, that ranged from simple rejointing to whole reinforce- ment masonry layers on the medieval cur- tain walls (fig. 21, 32, 37, 40). The last siege of Acrocorinth was led by Theodoros Kolokotronis during the Greek War of Independence. The surrender of the castle on October 26th 1823 marks the end of its legendary history. 84 Ο Ακροκόρινθος από το 1485 μέχρι την Απελευθέρωση 85  ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ SUGGESTED BIBLIOGRAPHY Avraméa 1997. A. Avraméa, Le Péloponnèse du IVe au VIIIe siècle, changements et persistances, Paris 1997. Αθανασούλης 2006. Δ. Αθανασούλης, Η ναοδομία στην Επισκοπή Ωλένης κατά την μέση και ύστερη βυζαντινή περίοδο, Διδακτορική διατριβή, τ. 1, Θεσσαλονίκη 2006, 230-234. Αθανασούλης & Μανωλέσσου 2008. Δ. Αθανασούλης & Ε. Μανωλέσσου, Η μεσαιωνική Κο- ρινθία, στο Corinthia and the Northeast Peloponnesus: Topography and History from Prehistoric Times until the End of Antiquity, Kolloquium Deutsches Archäologisches Institut, Athen / LZ’ Ephorie Korinth, Λουτράκι 26.–29.03.2009, πρακτικά υπό εκτύπωση. AJA. American Journal of Archaeology Andrews 1953. K. Andrews, Castles of the Morea, Princeton-New Jersey 1953 (επανέκδοση 2006). Asutay-Effenberger 2007. N. Asutay-Effenberger, Die Landmauer von Konstantinopel-Istanbul, Berlin-New York 2007. Bellinger 1930. A. R. Bellinger, The coins, στο Blegen κ.ά. 1930, 61-70. Blegen κ.ά. 1930. C. W. Blegen, O. Broneer, R. Stillwell & A. R. Bellinger, Corinth vol. III, part 1: Acrocorinth. Excavations in 1926, Cambridge Massachusetts 1930. Blegen 1930a. C. W. Blegen, Excavations at the summit, στο Blegen κ.ά. 1930, 3-28. Blegen 1930b. C. W. Blegen, Exploratory trenches, στο Blegen κ.ά. 1930, 29-30. Bon 1936. A. Bon, The medieval fortifications of Acrocorinth and vicinity, στο Carpenter-Bon 1936, 128-281. Bon 1951. A. Bon, Le Péloponnèse byzantin jusqu’en 1204, Paris 1951. Bon 1969. A. Bon, La Morée franque: recherches historiques, topographiques et archéologiques sur la principauté d’Achaie (1205-1430), Paris 1960. Broneer 1930. O. Broneer, Inscriptions from Upper Peirene, στο Blegen κ.ά. 1930, 50-60. Carpenter & Bon 1936. R. Carpenter & A. Bon, Corinth vol. II, part 2: The defenses of Acrocorinth and the lower town, Cambridge Massachusetts 1936. Carpenter 1936. R. Carpenter, The Classical fortifications of Acrocorinth, στο Carpenter & Bon 1936, 1-43. Γκιολές – Δαμούλος 2012. Ν. Γκιολές & Π. Δαμούλος, Οι οχυρώσεις στο βυζαντινό κάστρο της Μαΐνης στο Τηγάνι της Μέσα Μάνης, στο Α. Καββαδία – Π. Δαμούλος (επιμ.), Η οχυρωματική αρχιτεκτονική στο Αιγαίο και ο μεσαιωνικός οικισμός Αναβάτου Χίου, Διεθνές Συνέδριο, Χίος, 26-28 Σεπτεμβρίου 2008, Χίος 2012. 86  Το κάστρο του Ακροκορίνθου Coumbaraki-Pansélinou 1976. N. Coumbaraki-Pansélinou, Saint Pierre de Kalyvia Kouvara et la chapelle de la Vierge de Mérenta, Thessalonique 1976. De Adm. Imp. Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio, G. Moravcsik (επιμ.) Washington 1967. ΔΧΑΕ. Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας. Davidson 1937. G. Davidson, The Avar invasion of Corinth, Hesperia 6 (1937), 227-240. Davidson 1957. G. Davidson, Corinth XII: The minor finds, Princeton 1957. Faucherre 2006. N. Faucherre, Le Château de Cérines, στο L`Art Gothique en Chypre, J.-B. De Vaivre dir., P. Plagnieux, Paris 2006, 384-390. Feissel & Philippidis-Braat 1985. D. Feissel, A. Philippidis-Braat, Inventaires en vue d`un recueil des inscriptions historiques de Byzance, III. Inscriptions du Péloponnèse (à l`exception de Mistra), Travaux et Mémoires 9 (1985), 267- 395. Foss 1979. C. Foss, Ephesus after Antiquity: A Late Antique, Byzantine and Turkish City, Cambridge 1979. Foss & Winfield 1986. C. Foss, D. Winfield, Byzantine fortifications: an introduction, Pretoria 1986. Gregory 1979. Τ. Ε. Gregory, The Late Roman Wall at Corinth, Hesperia 48 (1979), 264-280. Gregory 1993. T. E. Gregory, The Hexamilion and the Fortress, Isthmia V, Princeton 1993. Hirschbichler 2005. M. Hirschbichler, The Crusader paintings in the Frankish Gate at Nauplia, Greece: A Historical Construct in the Latin Principality of Morea, Gesta 44 (2005), 13-30. IstMitt. Istanbuler Mitteilungen. Kazanaki-Lappa 2002. M. Kazanaki-Lappa, Medieval Athens, στο Laiou 2002, τ. 2, 639-646. Κουμούση 2001. Α. Κουμούση, Ακροκόρινθος, εκδ. Τ.Α.Π., Αθήνα 2008. Κουμούση 2008. Α. Κουμούση, Τέμενος Ακροκορίνθου, στο Έ. Μπρούσκαρη (επιμ.), Η Οθω- μανική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αθήνα 2008, 136. Κορδώσης 1981. Μ. Koρδώσης, Συμβολὴ στὴν ἱστορία καὶ τοπογραφία τῆς περιοχῆς Κορίνθου στοὺς μέσους χρόνους, Βιβλιοθήκη Ἱστορικῶν Μελετῶν 159, Ἀθήνα, 1981. Κορδώσης 1986α. M. Κορδώσης, Η κατάκτηση της Νότιας Ελλάδας από τους Φράγκους, Ιστο- ρικογεωγραφικά 1 (1985-1986), 53-209. Κορδώσης 1986β. M. Κορδώσης, Κόρινθος και Άγιος Γεώργιος (Νεμέα): Σχέσεις φρουρίου και κάτω πόλεως (Δ΄-ΙΗ΄ αι.), Πελοποννησιακά, Παράρτημα 12, Πρακτικά Β΄ τοπικού Συνεδρίου Κορινθιακών ερευνών, Λουτράκι 25-27 Μαΐου 1984, Αθήνα 1986, 49-56. Κορδώσης 2010. Μ. Κορδώσης, Η μεσαιωνική Κόρινθος: από την πρωτοβυζαντινή πόλη στο κάστρο των ύστερων βυζαντινών χρόνων, Πρακτικά του Η΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, Κόρινθος, 26-28 Σεπτεμβρίου 2008, Αθήναι 2010, 155-166. Laiou 2002. A. Laiou (επιμ.), Economic history of Byzantium, Washington DC 2002. Lancaster 2009. L. Lancaster, Early Examples of So-Called Pitched Brick Barrel Vaulting in Roman Greece and Asia Minor: A Question of Origin and Intention, M. Bachmann (επιμ.), Bautechnik im antiken und vorantiken Kleinasien, BYZAS 9 (2009), 371-391. Libro de los Fechos. Α. Morel-Fatio (εκδ.), Libro de los fechos et conquistas del Principado de la Morea compilado por comandamiento de Don Fray Johan Ferrandez de Heredia, Genève 1885. MacKay 1968. Ρ. Α. MacKay, Acrocorinth in 1668. A Turkish account, Hesperia 37 (1968), 386-397. 87 The castle of Acrocorinth Magdalino 2008. P. Magdalino, Η αυτοκρατορία του Μανουήλ Κομνηνού, 1143-1180, Αθήνα 2008. Martorano 2002. F. Martorano, Santo Niceto nella Calabria medievale, Roma 2002. Mesqui 1981. J. Mesqui, La fortification des portes avant la Guerre de Cent Ans, Archéologie Médiévale 11 (1981), 203-229. Mesqui 1991. J. Mesqui, Châteaux et enceintes de la France Médiévale, De la défense à la résidence, t. I, Les organes de la défense, Paris 1991. Mesqui 1997. J. Mesqui, Châteaux forts et fortifications en France, Paris 1997. Mesqui 2008. J. Mesqui, Le château de Seône/Sahyoun, Histoire et images médiévales 11, Novembre-Janvier 2007-2008, 46-55. Μπούρας & Μπούρα 2002. Χ. Μπούρας - Λ. Μπούρα, Η ελλαδική ναοδομία κατά τον 12ο αιώνα, Αθήνα 2002. Müller-Wiener 1961. W. Müller-Wiener, Mittelalterliche Befestigungen im südlichen Jonien, IstMitt 11 (1961), 5-122. Müller-Wiener 1977. W. Müller-Wiener, Bildlexikon Zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17Jh., Tübingen 1977. Παπαζώτος 1995. Θ. Παπαζώτος, Το Isa Kapisi Mescidi στην Κωνσταντινούπολη, μονή του πατριάρχου Αθανασίου, ΔΧΑΕ 18 (1995), 39-48. Pringle 2004. D. Pringle, Castle Chapels in the Frankish East, στο La Fortification au Temps des Croisades, N. Faucherre (dir.), J. Mesqui, N. Prouteau, Rennes 2004, 25-41. Rife 2008. J. Rife, Leo’s Peloponnesian Fire-Tower and the Byzantine Watch-Tower on Acrocorinth, στο W. Caraher, L. Jones Hall, R.S. Moore (επιμ.), Archaeology and History in Roman, Medieval and Post-Medieval Greece, Studies on Method and Meaning in Honour of Timothy E. Gregory, Aldershot 2008, 281-306. Ρωμαίος 1960. Κ. Ρωμαίος, Μία παράδοση για το χτίσιμο του κάστρου στον Ακροκόρινθο, Πελοποννησιακή Πρωτοχρονιά 1960, 170-173. Sanders 2002. G. D. R. Sanders, Corinth, στο Laiou 2002, τ. 2, 647-654. Sanders 2003a. G. D. R. Sanders, Recent Developments in the Chronology of Byzantine Corinth, στο Williams & Bookidis 2003, 385–399. Sanders 2003b. G. D. R. Sanders, An overview of the new chronology for 9th to 13th century pottery at Corinth, στο Χ. Μπακιρτζής (επιμ.), 7ο Διεθνές Συνέδριο Μεσαιωνικής Κεραμικής της Μεσογείου, Θεσσαλονίκη 11-16 Οκτωβρίου 1999, Αθήνα 2003, 35-44. Scranton 1957. R. L. Scranton, Medieval Αrchitecture in the Central Area of Corinth, Corinth XVI, Princeton 1957. Slane & Sanders 2005. K. W. Slane, G. D. R. Sanders, Corinth: Late Roman Horizons, Hesperia 74 (2005), 243–297. Stillwell 1930. R. Stillwell, Upper Peirene, στο Blegen κ.ά. 1930, 31-49. Toubert 1998. P. Toubert, L’ incastellamento aujourd’hui: quelques réflexions en marge de deux colloques, στο M. Barcel & P. Toubert, L`incastellamento. Actes des rencontres de Gérone (26-27 Novembre 1992) et de Rome (5-7 Mai 1994), Rome 1998, XI-XVIII. Τσουρής & Μπρίκας 2006. Κ. Τσουρής & Α. Μπρίκας, Βυζαντινές οχυρώσεις στον Έβρο Ι, Με- σημβρία – Ποταμός – Άβας – Τραϊανούπολις – Φέρες, Βυζαντινά 26 (2006), 153-209. Χρονικόν του Μορέως. Π. Καλονάρος (εκδ.), Χρονικὸν τοῦ Μορέως, Αθήναι 1940. 88  Το κάστρο του Ακροκορίνθου Χρυσάφη 1984. Μ. Χρυσάφη, Τουρκικά κτίσματα στην Κόρινθο – κρήνες και θρησκευτικά κτήρια, Αναστήλωση – Συντήρηση – Προστασία μνημείων και συνόλων Α΄, Αθήνα 1984, 261-278. Χρυσάφη 2009. Μ. Χρυσάφη, Μία άγνωστη εκκλησία στο κάστρο του Ακροκορίνθου, 29ο Συμπόσιο Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης, Αθήνα 15-17 Μαΐου 2009, 138-139. Νικήτας Χωνιάτης. Ι.-Α. van Dieten (εκδ.), Nicetae Choniatae, Historia, Berlin-New York 1975. Williams & Bookidis 2003. C. K. Williams II & N. Bookidis (επιμ.), Corinth, The Centenary, 1896-1996, Corinth XX, Princeton 2003. Williams 2003. C. K. Williams II, Frankish Corinth: an Overview, στο Williams & Bookidis 2003, 423–434. Winter 1991. F. E. Winter, The Chronology of the Ancient Defenses of the Acrocorinth: A Reconsideration, AJA 95 (1991), 109-121. 89 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I. Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου (Ν. Σιδηρόπουλος) II. Κατόψεις ΑΝNΕΧ I. The protection and enhancement project of Acrocorinth castle (N. Sidiropoulos) II. Plans  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου Νικόλαος Σιδηρόπουλος The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle Nikolaos Sidiropoulos Τ α προβλήματα στα εκτεταμένα τείχη του Κάστρου κατατάσσονται ως ακολούθως: διακοπή της συνέχειας του τείχους λόγω κατάρρευσης, απώλεια επάλξεων, κατάρρευση της μιας παρειάς (συνήθως της εξωτερικής), πα- ραμορφώσεις, μεγάλες επιχώσεις που ασκούν ωθήσεις, απώλεια συνδετικού κονιάματος κ.α. Τα προβλήματα εντοπίζονται σε πολλά διαφο- ρετικά σημεία. T Στο εσωτερικό του Κάστρου, τα κτίσματα εί- he various structural problems of ναι σε ερειπιώδη κατάσταση και οι διαδρομές the enceinte can be classified as fol- δύσβατες, χωρίς ενημερωτικές πινακίδες μέχρι lows: disruption of the continuity πρόσφατα. Λόγω του μεγέθους του Κάστρου, of the walls due to collapse, loss of the των πολλών προβλημάτων στα τείχη, που πολ- battlements, collapse of one side of the λές φορές απαντούν σε σημεία δυσπρόσιτα, των wall (usually the external), deformations, μεγάλων αποστάσεων στο εσωτερικό του και heavy backfill exerting considerable forces, της αδυναμίας χρήσης μηχανοκίνητων μέσων loss of jointing mortar, etc. These problems για την μεταφορά υλικών, οι εργασίες για την occur in several different areas. προστασία και ανάδειξή του απαιτούν μεγάλα In the interior of the Castle, buildings are χρονικά διαστήματα και ανάλογα υψηλούς προ- in ruins and circulation is thus hampered, ϋπολογισμούς. due to the complete lack of relevant in- Η 6η ΕΒΑ ως αρμόδια έως το 2006 και η 25η formation panels until recently. Due to ΕΒΑ σήμερα, καταβάλλουν ανάλογες προσπά- the large size of the Castle, the multitude θειες για την προστασία και διατήρηση του of problems of the walls, which are often σημαντικότερου μεσαιωνικού μνημείου της located in inaccessible areas, the great Κορινθίας. Τα τελευταία χρόνια, λόγω και της distances within its interior and the con- αύξησης της επισκεψιμότητας, υλοποιούνται sequent inability of motorized equipment σημαντικά έργα για την ανάδειξη του Κάστρου to transfer building material, preservation Ακροκορίνθου και την ασφαλή περιήγησή του. and enhancement projects as a rule require 92 Το έργο της προστασίας του Κάστρου Ακροκο- considerable time and an equally hefty Εικόνα 74: ρίνθου μπορεί να διαχωριστεί σε δυο βασικές budget. το συγκρότημα της περιόδους. Την περίοδο μέχρι το έτος 2000 και πύλης G3 και το The 6th Ephorate, responsible for the mon- λιθόστρωτο προ την περίοδο από το 2000 μέχρι το τέλος του ument until 2006, and the 25th Ephorate αυτής 2009. Η δεύτερη περίοδος διαιρείται επίσης today devote considerable effort to the σε δύο υποπεριόδους σε σχέση με τον φορέα protection and preservation of the most Figure 74: προστασίας του μνημείου και κατά συνέπεια gate G3 and important medieval monument of Corinth. the cobblestone φορέα υλοποίησης του έργου. In recent years, in part due to the increase pathway in front Τα έργα προ του 2000 εκτελούνται από τον τό- in visitors, important projects are being of it τε φορέα προστασίας των βυζαντινών μνημεί- carried out, leading to the enhancement of ων Κορινθίας, την 6η ΕΒΑ, με έδρα την Πάτρα the Castle and allowing a safe tour. και γραφείο στην Αρχαία Κόρινθο. Κατά την The preservation project of the Acrocorinth περίοδο αυτή, υλοποιούνται μόνο επείγουσες Castle can be divided into two basic pe- στερεωτικές εργασίες σε ετοιμόρροπα σημεία riods: the first one extends until 2000 των τειχών, που καλύπτονται από τον ετήσιο and the second from 2000 to 2009. The προϋπολογισμό της 6η Εφορείας. Το μεγαλύ- second period can be further subdivided τερο σε όγκο έργο υλοποιείται την δεκαετία του 1990 και περιλαμβάνει στερεώσεις των into two phases, with respect to the body τειχών του τρίτου (ενδότερου) περιβόλου, νό- responsible for the preservation, and con- τια της τρίτης πύλης, του δεύτερου (ενδιάμε- sequentely, the body executing the works. σου) περιβόλου, ΝΔ της δεύτερης πύλης και την Works before 2000 were executed by αντικατάσταση της πεζογέφυρας της τάφρου the preservation body responsible for the μπροστά από την πύλη της πρώτης γραμμής Corinth monuments at the time, the 6th οχύρωσης. Την ίδια περίοδο διαπλατύνεται Ephorate, headquartered in Patras, to- και ασφαλτοστρώνεται ο δρόμος από τον οι- gether with a subsidiary office in Ancient κισμό της Αρχαίας Κορίνθου μέχρι το Κάστρο, Corinth. During this period, only emer- 93 94  Εικόνα 71: Ακροκόρινθος κάτοψη με τις θέσεις επεμβάσεων Ά φάσης (Γ΄ ΚΠΣ) θέσεις των enhancement works – phase A επεμβάσεων (3rd CFS) Figure 71: θέσεις επεμβάσεων ΄Β φάσης (Γ΄ ΚΠΣ) Acrocorinth, enhancement works – phase B plan showing (3rd CFS) the places where the enhancement works were implemented Θέσεις νέων επεμβάσεων (ΕΣΠΑ 2007-2013) New enhancement works during NSRF 2007-2013 95 The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle gency restoration works were implemented in parts of the walls threatened with immi- nent collapse; these works were financed by the annual budget of the 6th Ephorate. The largest single work was carried out in the 1990s and included bracing of the walls of the third (inner) enceinte [III], south of the third gate [G3] and the second (intermediate) enceinte [II], south-west of the second gate [G2], as well as the replacement of the pedestrian bridge over the moat [M] in front of the first line of Εικόνα 72: επιτρέποντας την πρόσβαση και στα λεωφορεία defense gate. During the same period, the η περιοχή των που μέχρι τότε δεν ήταν δυνατόν να μεταφέ- road leading up from Ancient Corinth to αναλημμάτων ρουν επισκέπτες στον Ακροκόρινθο. Το έργο με την βυζαντινή the Castle was laid with asphalt, thus al- κινστέρνα 4 και το της οδοποιίας, συνολικού μήκους τεσσάρων lowing access to visitor buses, hitherto τέμενος 7 πριν τις περίπου χιλιομέτρων, υλοποιήθηκε από την unable to reach the site of the Acrocorinth. εργασίες Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κορινθίας. The road works had an extent of about four Την δεύτερη περίοδο, από το 2000 έως το τέ- kilometers and were carried out by the Figure 72: the area of λος του 2009, εκτελείται σημαντικό έργο προ- Regional Prefecture of Corinth. the retaining στασίας και ανάδειξης του Κάστρου Ακροκο- During the second period, i.e. from 2000 walls with ρίνθου με χρηματοδότηση από το Γ΄ Κοινοτικό until the end of 2009, important works the byzantine Πλαίσιο Στήριξης. Η πρώτη φάση του εντάσσε- for the protection and enhancement of cistern 4 and the ται στο Π.Ε.Π. Πελοποννήσου με προϋπολογι- Acrocorinth Castle were carried out, fi- mosque 7 before σμό 440.205 € και υλοποιείται με αυτεπιστασία nanced by the 3rd European Community the restoration από τη 6η ΕΒΑ Η δεύτερη φάση εντάσσεται στο Support Framework. The first phase was Ε.Π. «ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ» του ΥΠΠΟ με προϋπο- included in the Regional Operational Pro- λογισμό 500.000 € και υλοποιείται με αυτεπι- gramme of the Peloponnese with a budget στασία από τη νεοσύστατη 25η ΕΒΑ, που έχει of 440.205 € and was executed under the τη χωρική αρμοδιότητα των νομών Κορινθίας, direct supervision of the 6th Ephorate of Αργολίδας και Αρκαδίας. Byzantine Antiquities. The second phase Και στις δύο φάσεις το έργο επικεντρώθηκε στη was included in the Sectoral Operational προστασία και ανάδειξη τμημάτων του Κάστρου Programme “Culture” of the Hellenic Min- με την μεγαλύτερη επισκεψιμότητα. Ο κύριος istry of Culture with a budget of 500.000 όγκος των επισκεπτών διασχίζει τις τρεις διαδο- € and is currently under the direct supervi- χικές πύλες, φθάνει στο πλάτωμα της βυζαντινής sion of the newly established 25th Ephorate δεξαμενής και επιστρέφει. Μεμονωμένοι επισκέ- of Byzantine Antiquities, which is now re- πτες διαθέτουν χρόνο για την περιήγησή τους sponsible for the prefectures of Corinthia, σε άλλα πιο απομακρυσμένα σημεία (ακρόπολη, Argolid and Arcadia. Άνω Πειρήνη, κορυφή ναού της Αφροδίτης). In both phases, the works focused on the Με κριτήριο την αναγκαιότητα διατήρησης του protection and enhancement of those parts μνημείου, την ασφαλή και βελτιωμένη επισκε- of the Castle which received the largest ψιμότητά του και την αναγνωρισιμότητά του, number of visitors. The majority of visitors εντάχθηκε στο Γ΄ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης cross the three consecutive gates, reach the και εκτελέσθηκε το έργο που περιγράφεται Byzantine cistern plateau, and then return. παρακάτω. Οι θέσεις φαίνονται στην εικ. 71, Individual visitors may devote more time όπου με διαφορετική χρωματική απεικόνιση to stroll through other, more remote parts διαχωρίζονται οι θέσεις των δυο φάσεων του (the citadel, the Upper Peirene fountain, έργου. Αναλυτικά: the Aphrodite Sanctuary peak). Οι εργασίες στο Κάστρο Ακροκορίνθου, που The following project was integrated and 96  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου έγιναν στο πλαίσιο του Γ΄ Κ.Π.Σ., άρχισαν τον executed within the 3rd Community Frame- Σεπτέμβριο του 2002. Η Ά Φάση ολοκληρώ- work Program, on the basis of the necessity θηκε στις 30.11.2005, ενώ η Β́ Φάση στο τέ- of the preservation of the monument, the λος του 2009. requirements for a safe and informative Κατ’ αρχάς, έγιναν εργασίες προετοιμασίας visitor experience and the overall evalua- που αφορούσαν στον καθαρισμό των χώ- tion of the monument as a key landmark. ρων επέμβασης, στη δημιουργία των χώρων The two different phases of the project are αποθήκευσης εργαλείων και ευπαθών υλικών, distinguished by different area colors in fig. στην τοποθέτηση μεταλλικών θυρών για την 71. The details of the project are as follows: ασφάλεια των αποθηκών, στη δημιουργία χώ- The 3rd Community Framework Program ρου εναπόθεσης προσκομιζόμενων υλικών, project in Acrocorinth Castle started in στην εξομάλυνση διαδρομών για την μεταφο- September 2002. Phase A was completed Εικόνα 73: ρά υλικών μέσα στο κάστρο, στην προμήθεια in 30.11.2005 and phase B at the end of η περιοχή των απαραίτητων εργαλείων και στην τοποθέτηση 2009. αναλημμάτων ενημερωτικής πινακίδας. Ακολούθως, εκτε- The first step in the project consisted of με την βυζαντινή λέσθηκαν οι προβλεπόμενες εργασίες όπως preparatory works which included clearing κινστέρνα 4 και το περιγράφονται στη συνέχεια, ξεκινώντας από of the relevant areas, building of storage τέμενος 7 μετά τις το εσωτερικό του κάστρου προς το εξωτερικό: facilities for tools and artifacts, installing εργασίες of metal gates for the security of the afore- Figure 73: mentioned facilities, spatial arrangement the area of 1. Αναλημματικοί τοίχοι of an area that would receive rubble and the retaining στην περιοχή της Βυζαντινής debris, flattening of the existing pathways walls with the byzantine δεξαμενής [4] to allow use of the wheelbarrows, procure- cistern 4 and the ment of the required tools and installation mosque 7 after Διαβαίνοντας την τρίτη πύλη, δύο ανηφορι- of relevant information panels. Next, fol- the consolidation κά μονοπάτια οδηγούν σε ένα πλάτωμα, όπου lows a detailed description of each part of works 97 The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle Εικόνα 75: υπάρχει μεγάλων διαστάσεων υπόγεια βυζαντι- ενδιάμεση γραμμή νή δεξαμενή [4], καθώς και ο σωζόμενος μινα- οχύρωσης ΙΙ, ρές τζαμιού [7]. Στη βόρεια και δυτική πλευρά συγκρότημα πύλης G2 και ο του «πλατώματος» υπάρχει τοίχος αντιστήριξης πύργος ΙΙ1 κατά για την συγκράτηση των χωμάτων. Πρόκειται την διάρκεια των για ξηρολιθοδομή πάχους 0.80 με 1.00μ., εργασιών ύψους 4.00μ. και συνολικού μήκους 95μ. που διακόπτεται από την σκάλα ανόδου στο ανώ- Figure 75: the intermediate τερο επίπεδο. Επάλληλοι αναλημματικοί τοίχοι line of defense διαμορφώνουν σε επίπεδα το έντονο πρανές II, Gate G2 που περιβάλλεται από τα δύο μονοπάτια μέχρι complex and την τρίτη πύλη. tower II1 during Ο τοίχος αντιστήριξης στο υψηλότερο επίπε- the consolidation works δο, όπως επίσης και τα χαμηλότερα αναλήμ- ματα, παρουσίαζε παραμορφώσεις από την ώθηση των γαιών και σε μεγάλα τμήματα είχε καταρρεύσει, παρασύροντας χώματα και πέτρες (εικ. 72). Παραμορφώσεις («φουσκώματα») Εικόνα 76 (κέντρο): υπήρχαν και στους πλαϊνούς τοίχους της σκά- ο πύργος ΙΙ1 πριν λας. Στη βορειοδυτική γωνία, ο τοίχος και οι τις εργασίες αντηρίδες είχαν μεγάλη παραμόρφωση. Figure 76 (center): Αρχικά έγινε απομάκρυνση των χωμάτων και tower II1 before των λίθων από τα τμήματα που είχαν καταρρεύ- the consolidation σει, συλλέγοντας και συσσωρεύοντας σε κατάλ- works ληλα σημεία τις πέτρες για επαναχρησιμοποίη- ση. Αφαιρέθηκαν τα χώματα σε απόσταση ενός μέτρου από την εσωτερική πλευρά σε όλο το μήκος των υπό κατασκευή τμημάτων του τοίχου. Αφού καθαρίσθηκαν καλά τα τμήματα των σωζόμενων τοίχων, ανακατασκευάστηκαν τα κενά χρησιμοποιώντας τις ίδιες πέτρες και την ίδια τεχνοτροπία. Το πλάτος του τοίχου, κατά διαστήματα, αυξήθηκε προς το εσωτερικό της επίχωσης, δημιουργώντας εσωτερικό «πόδα» για την βελτίωση της αντοχής σε ανατροπή. Έγι- νε προσεκτική σύνδεση των σωζόμενων τμη- μάτων με τη νέα λιθοδομή διαπλέκοντας επιμή- κεις λίθους. Εκατέρωθεν της κλίμακας ανόδου, όπως και στη Β-Δ γωνία, έγινε καθαίρεση και επανακατασκευή των λιθοδομών. Ταυτόχρονα, με την επανακατασκευή των τοίχων έγινε και η επίχωση στην εσωτερική πλευρά. Σε όλο το μήκος του τοίχου αντιστήριξης ανα- κατασκευάστηκε το άνω τμήμα (στέψη), αποκα- θιστώντας την ομοιομορφία του και προστα- τεύοντας τον από τα όμβρια που στο σύνολό τους, λόγω των υφιστάμενων κλίσεων του «πλατώματος», διέρχονται πάνω από αυτόν (εικ. 73). 98  Εικόνα 77: ενδιάμεση γραμμή οχύρωσης ΙΙ και ο πύργος ΙΙ1 μετά τις εργασίες Figure 77: the intermediate line of defense II and tower II1 after the consolidation works the project, starting from the castle interior and moving on to its exterior: 1. Retaining walls in the area of the Byzantine cistern [4] After crossing the third gate, two inclined pathways lead to a plateau, on which stands a large, underground Byzantine cis- tern [4], plus a surviving mosque minaret [7]. On the north and west sides of this plateau, there are retaining walls which restrain the sloping soil. These walls con- sist of dry set masonry 0.80-1.00m. thick, and 4.00m. high, over a length of 95m., interrupted by a staircase that leads up to a higher level. Subsequent retaining walls restrain the steeply inclined soil enclosed by two pathways leading to the third gate into successive levels. The highest retaining wall, as well as most of the lower ones, were deformed by later- al earth pressure, while large sections had collapsed and were covered under rubble and loose soil (fig. 72). Similar swelling deformations (“bulges”) were visible on the side walls of the staircase. The north- west corner wall and its buttresses were also severely deformed. Loose rocks and soil was removed from the collapsed areas and the rubble was 99 The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle accumulated in pre-determined areas for later reuse. Along the entire length of the walls under restoration, soil was removed on the inner side to a width of one meter. Surviving walls were cleared and collapsed segments were rebuilt, using the same stones and an identical type of masonry construction. At intervals, the width of the wall was increased towards the inner side, thus forming a footing at the base to prevent future wall lean. The rebuilt sections were carefully connected to the surviving parts, through the use of long seaming stones. On either side of the stair- case, as well as in the north-west corner, the walls were demolished and completely rebuilt. Simultaneously with the new wall construction, the back side was filled in with soil. Εικόνα 78: Οι εργασίες στον αμέσως χαμηλότερο ανα- The upper part (crown) of the retaining πύλη G1 λημματικό τοίχο συμπεριλήφθησαν στην Β΄ wall was rebuilt along its entire length, Figure 78: Φάση του έργου. Ο τοίχος από ξηρολιθοδομή in order to unify the whole structure and gate G1 παρουσίαζε παραμορφώσεις από την ώθηση protect it from rainwater, which due to the των γαιών και καταρρεύσεις σε πολλά τμή- steep inclination of the plateau, often runs ματα. Οι εργασίες περιελάμβαναν κατ’ αρχήν over it (fig. 73). αποχωματώσεις και συλλογή των λίθων στα Works on the lower retaining wall were τμήματα που υπήρχαν καταρρεύσεις. Κατά την carried out in phase B. The dry set masonry ανασκαφή, αποκαλύφθηκαν τμήματα παλαιό- wall also presented deformation and col- τερων κτηρίων πίσω από το ανάλημμα. Για τον lapse due to lateral soil pressure. First λόγο αυτό, η ανακατασκευή του τοίχου έγινε of all, the project included the removal στα τμήματα που δεν υπήρχαν παλιότερες κατα- of accumulated earth and assortment of σκευές, ενώ οι τοίχοι των σωζόμενων κτηρίων stones from areas which had already col- στερεώθηκαν, ούτως ώστε να λειτουργούν και lapsed, in order to be reused. During these ως αναλημματικοί. Η ανακατασκευή έγινε με excavations, parts of older buildings were τους ιδίους λίθους που συλλέχτηκαν. unearthed behind the retaining wall. For this reason, the wall was rebuilt only in 2. Ναός Αγίου Δημητρίου the sections without preexisting structures, while the surviving constructions were Στον ναό του Αγίου Δημητρίου [17] (εικ. 7), braced in such a manner, as to function έγινε καθαίρεση των επιχρισμάτων και του as minor retaining walls themselves. The σαθρού κονιάματος σε βάθος στις εξωτερικές materials for the reconstruction of the wall επιφάνειες της λιθοδομής. Στη συνέχεια, αφού were the stones collected in the specific καθαρίστηκαν καλά οι αρμοί και πλύθηκαν με area for re-use. νερό υπό πίεση, αρμολογήθηκαν με το νέο ασβεστοκονίαμα. 2. Church of St. Demetrios Επίσης στερεώθηκαν οι παραστάδες της θύρας εισόδου, της εσοχής πάνω από αυτή και του In the church of St. Demetrios [17] (fig. παραθύρου. Στη στέγη, αφού αφαιρέθηκαν τα 7), plaster was removed and loose mortar κεραμίδια, έγινε εξομάλυνση του εξωρραχίου joints were cleaned in depth on the exte- 100  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου του θόλου, στεγανοποίηση, τοποθέτηση μεμ- rior of the masonry. Next, the joints were βράνης, κοτετσόσυρμα και επανατοποθέτηση washed and water blasted, and finally re- των κεραμιδιών ημικολυμβητά. Στη βόρεια πλευ- jointed using new lime mortar. ρά, όπου ο τοίχος βρίσκεται κατά 1,50μ. μέσα Also, the pilasters of the west doorway, στο έδαφος, κατασκευάστηκε αποστραγγιστική the niche above it and the window were τάφρος. braced. The following procedure was Διαμορφώθηκε επίσης ο αύλειος χώρος του adopted for the restoration of the roof: ναού. The ceramic roof tiles were removed, the exterior of the vaulting was restored and sealed, a new membrane was laid, fol- 3. Τρίτη πύλη G3 lowed by a wire mesh, and new roof tiles Η τρίτη ή εσωτερική πύλη πλαισιώνεται εκα- half-set in mortar were laid. On the north τέρωθεν με πύργους. Το μέτωπο της μαζί με side, where the wall is buried for about τους πύργους έχει μήκος 29μ. και ύψος 12,50μ. 1.50m. within the soil, a drainage duct κατά μέσο όρο. Για την αποκατάσταση της πύ- was installed. λης τοποθετήθηκαν μεταλλικά ικριώματα. Έγινε The courtyard of the church was re-ar- προσεκτική αφαίρεση του παλιού σαθρού κονι- ranged. άματος των αρμών, καθαρισμός και πλύσιμο με νερό υπό πίεση. Οι αρμοί συμπληρώθηκαν με 3. Third gate G3 νέο κονίαμα κατάλληλης σύνθεσης. Στα μεγάλα κενά των αρμών σφηνώθηκαν μακριές πέτρες The third, interior gate is flanked either και θραύσματα κεραμιδιών («τσιβίκια»). Το νέο side by towers. Its façade, including the κονίαμα, αφού συμπιέστηκε καλά χρησιμοποι- towers, is 29m. long and about 12.50m. ώντας τα κατάλληλα μυστριά, διαμορφώθηκε high. Metal scaffoldings were erected σε «εσοχή» από την επιφάνεια της λιθοδομής. to facilitate the restoration works. Old, Το αισθητικό αποτέλεσμα ήταν το προσδοκώ- loose mortar was carefully cleared from μενο (εικ. 50-51, 74), αφού χρησιμοποιήθηκε the joints, which were washed and cleaned Εικόνα 79: γέφυρα τάφρου Μ και η πύλης G1 της εξωτερικής γραμμής οχύρωσης Ι Figure 79: the bridge over the moat and Gate G1 of the outer line of defense I 101 The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle ως συμπλήρωμα αδρανούς υλικού χαλικάκι από using pressurized water. The walls were θραύσματα του ίδιου βράχου του Ακροκορίν- rejointed using new mortar, designed to θου και έγιναν δοκιμαστικά δείγματα πριν την be compatible with the old. Larger voids τελική επιλογή. Η συλλογή του χαλικιού γινό- in the joints were filled with long stones ταν από διάφορα σημεία στα ριζά του βράχου, and broken ceramic tiles. The new mortar όπου κατέληγαν παρασυρόμενα από την βρο- was carefully compacted, using special- χή θραύσματα διαβρωμένου πετρώματος. Με ized joint fillers, and finished in recess κοσκίνες αφαιρούνταν τα μεγάλα θραύσματα from the face of the wall. The final result και το χαλικάκι στην επιθυμητή διάσταση (2- was in accordance with project expecta- 10χιλ.) μεταφερόταν σε σάκους στο σημείο tions (fig. 50-51, 74), as the mortar ag- απόθεσης των υλικών. gregate was supplemented with natural Acrocorinth rock graded gravel and several mortar compositions were tested before 102  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου 4. Δεύτερη πύλη G2 the final selection. The graded gravel was collected from areas at the base of the rock Η ενδιάμεση πύλη χωροθετείται κοντά στο formation, where rock debris accumulate νότιο άκρο του δεύτερου περιβόλου. Δεξιά during rainfall. This aggregate was then του εισερχομένου, το τείχος, που ενισχύεται graded using specialized sieves to isolate με ορθογωνικό πύργο, εδράζεται σε ψηλό the required 2-10mm. sized shingles and βράχο, φθάνοντας τα 10 έως 15μ. πάνω από then packed and transported to be used at το λιθόστρωτο. Για την αποκατάσταση του τεί- the site. χους τοποθετήθηκαν ικριώματα, τα οποία λόγω του βράχου είχαν διαφορετικά επίπεδα στήρι- ξης, ώστε να εξασφαλίζουν την ελεύθερη και 4. Second gate G2 ασφαλή διέλευση των επισκεπτών (εικ. 43-44, The intermediate gate is situated at the 75). Αρμολογήθηκε η επιφάνεια του τείχους southern end of the second enceinte. Upon entrance, one sees the curtain wall to the right, reinforced with a rectangular tower, Εικόνα 80: standing on a high rock and reaching 10 to εξωτερική δυτική 15m. over the cobblestone pathway. Metal οχύρωση Ι και scaffolding was erected to facilitate the πύργος Ι3 works. Due to the inclination of the rock, Figure 80: the scaffolding was founded on different outer west Wall I levels, thus also allowing free and safe and Towet I3 visitor passage (fig. 43-44, 75). The same rejointing procedure of the wall surface, described in the case of the third gate, was also followed here. Additionally, surviving battlements and crenellations were partly restored. The aforementioned tower II1 to the south- east of the second gate was restored during phase B of the project. Founded on a vertical rocky outcrop next to the cobblestone walk- way that leads from the first to the second gate, it stands 14m. high. Its pathology included loss of joint mortar, local disin- tegration of the masonry and loose stones on the top of the walls (fig. 76). During heavy rainfall, small rocks would dislodge from the masonry and fall on the walkway, endangering nearby visitors. The interior of the tower was filled with debris, which retained rainwater, thus increasing lateral pressure and causing further damage to the tower masonry. The reinforcement and restoration of the tower included rejointing in depth, local dismantling and rebuilding of the masonry at its base, masonry inserts, and binding of the crown masonry (fig. 77). Debris were removed from the interior, and a slope was formed to allow rainwater to escape through two openings on the west. 103 Εικόνα 81: που προβλέπεται με την διαδικασία που περι- 5. First gate G1 το συγκρότημα της γράφηκε στην τρίτη πύλη. Έγινε επίσης μερική πύλης G3 και το αποκατάσταση των σωζόμενων επάλξεων και The exterior gate (fig. 78) required signifi- λιθόστρωτο προ cantly more interventions than predicted, αυτής πολεμίστρων. Στην Β΄ Φάση του έργου αποκαταστάθηκε και as during the removal of debris, a tiled Figure 81: ο προαναφερθείς πύργος II 1, νοτιοανατολικά floor, new walls and staircases were un- gate G3 της δεύτερης πύλης. Θεμελιωμένος σε κατακό- earthed, which required further study and complex and restoration. the cobblestone ρυφο βράχο δίπλα στο λιθόστρωτο που οδη- pathway in front γεί από την πρώτη στην δεύτερη πύλη φτάνει σε In more detail, the façade and the whole of it ύψος τα 14μ. Τα προβλήματα που παρουσίαζε interior of the gate complex were rejoint- ήταν η απώλεια κονιάματος στους αρμούς της ed. The intrados of the vaulted walkway λιθοδομής, τοπική αποδιοργάνωση και ασύν- was restored, as well as the staircases lead- δετοι λίθοι στην στέψη της λιθοδομής (εικ. 76). ing to the flat roof, the tiled floor of the Σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων, μικροί roof, the walls and all remaining staircases. λίθοι παρασυρόμενοι έπεφταν στο διάδρομο, Also, small scale additions to the masonry δημιουργώντας κίνδυνο στους διερχόμενους. were carried out, mainly in order to raise Το εσωτερικό του πύργου ήταν επιχωμένο με the relatively low parapets, in the interest αποτέλεσμα τη συσσώρευση όμβριων υδάτων, of visitor safety. την αύξηση των ωθήσεων και τον κίνδυνο πε- In phase B of the project, interventions ραιτέρω βλαβών στην λιθοδομή του. Για την continued on either side of the first gate, στερέωση και αποκατάσταση του πύργου έγινε restoring the form of the castle entrance 104  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου βαθύ αρμολόγημα των λιθοδομών, τοπική κα- façade (fig. 79). The following interven- θαίρεση και ανακατασκευή της λιθοδομής στην tions were carried out: βάση του, συμπληρώσεις και στερέωση στην On the tower of the exterior enceinte, στέψη της λιθοδομής (εικ. 77). Επίσης, έγινε north of the first gate. Tower I3 was in αποχωμάτωση στο εσωτερικό του πύργου και a state of imminent collapse, thus urgent διαμορφώθηκε κλίση για την απορροή των όμ- bracing interventions were carried out a βριων υδάτων από τα δύο δυτικά ανοίγματα. decade ago, with the construction of a wooden buttressing formwork. The new interventions included masonry repairs and 5. Πρώτη πύλη G1 supplementation, sealing of large cracks Στην εξωτερική πύλη (εικ. 78), ο όγκος των and in-depth rejointing (fig. 80, left). The εργασιών ήταν πολύ μεγαλύτερος από τον wooden formwork was dismantled gradu- προβλεπόμενο, αφού κατά την διάρκεια της ally to prevent collapse of parts of the ma- αποχωμάτωσης του δώματος αποκαλύφθηκε sonry. The inner side of the masonry walls πλακόστρωτο δάπεδο, τοίχοι και κλίμακες που was also repaired, while it was rendered έπρεπε να ερευνηθούν και να αποκατασταθούν. accessible by the construction of new walk- Ειδικότερα, έγινε αρμολόγημα στην πρόσοψη way on that side. και στην εσωτερική πλευρά του συγκροτήμα- On the curtain walls of the exterior en- τος. Αποκαταστάθηκε το εσωρράχιο του δι- ceinte north of the first gate G1 up to tower αβατικού της πύλης, οι κλίμακες ανόδου στο I3. The issues here were the overall loss of δώμα, το πλακόστρωτο του δώματος, οι τοίχοι joint mortar, cracks and the collapse of part και οι κλίμακες πάνω σε αυτό. Επίσης, έγιναν of the masonry parapet of the wall-walk. μικρής κλίμακας συμπληρώσεις λιθοδομής για The walls were rejointed in depth and the την ανύψωση των χαμηλών στηθαίων για λό- parapet was partly rebuilt (fig. 80, right). γους προστασίας των επισκεπτών. On the part of the walls founded on the Στην Β΄ Φάση του έργου συνεχίστηκαν οι ερ- natural rock, south of the first gate. Here, γασίες εκατέρωθεν της πρώτης πύλης, αποκαθι- cracks and loss of joint mortar, as well as Εικόνα 82: αποκατάσταση γέφυρας τάφρου M Figure 82: restoration of the bridge over the moat M 105 The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle στώντας την εικόνα στην πρόσοψη της εισόδου general deterioration marred the façade of του κάστρου (εικ. 79). Συγκεκριμένα, έγιναν the castle entrance. The masonry was re- εργασίες στα ακόλουθα: jointed in depth, the stones were cleaned, • Στον πύργο του εξωτερικού περιβόλου and the wall-walk parapet was partly re- βόρεια της πρώτης πύλης. Λόγω της ετοιμορ- built (fig. 79, top right). ροπίας του πύργου I3 πριν από μια δεκαετία είχαν ληφθεί άμεσα μέτρα προστασίας με την 6. Castle cobblestone κατασκευή ξύλινου μανδύα και αντηρίδες. Οι εργασίες που έγιναν περιλαμβάνουν συμπλη- pathways ρώσεις λιθοδομών, έμφραξη ρωγμών και βαθύ The cobblestone pathway from the sec- αρμολόγημα της λιθοδομής (εικ. 80, αριστερά). ond to the third gate, was, for the most Η αποκατάσταση έγινε με την σταδιακή καθαί- part, a rugged, dirt path, heavily eroded ρεση του ξύλινου μανδύα, λόγω της επικίνδυ- by rainwater, with scattered remnants of νης για κατάρρευση κατάστασης του πύργου. cobblestone paving. The path from the first Εργασίες έγιναν και στην εσωτερική πλευρά, to the second gate is preserved almost in- αφού δημιουργήθηκε διάδρομος πρόσβασης tact, although several parts along its length από την εσωτερική πλευρά των τειχών. were destroyed. • Στο μεταπύργιο του εξωτερικού περιβόλου During the restoration works in the area βόρεια της πρώτης πύλης G1 μέχρι τον πύργο between the second and third gate, traces I3. Το τμήμα παρουσίαζε απώλεια συνδετικού of the old cobblestone pathway were un- κονιάματος, ρηγματώσεις και καταστροφή τμή- earthed. This pathway was quite wide, ματος του κτιστού στηθαίου στον περίδρομο. with a specially constructed rainwater Για την αποκατάσταση έγινε βαθύ αρμολόγημα gully on the right side of the incline. Stair- της λιθοδομής και μερική συμπλήρωση του cases that lead up to the south part of the στηθαίου (εικ. 80, δεξιά). second enceinte rise on the same side of • Στη συνέχεια του τείχους επί του βράχου, the path. The restoration works were car- νότια της πρώτης πύλης που είχε ρηγματώσεις, ried out following the traces of the older απώλεια συνδετικού κονιάματος και γενικότερα cobblestone pathway (fig. 81). Slightly φθορές που αλλοίωναν την όψη της εισόδου “rounded” stones, collected in situ or trans- στο κάστρο. Έγινε βαθύ αρμολόγημα της λιθο- ported from nearby riverbeds were used. δομής, καθαρισμός των λίθων και μερική ανά- These stones were either lodged in the soil κτιση του κτιστού στηθαίου στον περίδρομο wherever possible, but as in the greater του τείχους (εικ. 79, επάνω δεξιά). part the level of the natural rock did not allow that, they were set in cement mor- tar. The joints were filled with soil mixed 6. Λιθόστρωτα κάστρου with dry cement, a mixture that sets when Το «καλντερίμι» από την δεύτερη προς την τρί- watered and is not eroded by rainwater. τη πύλη, στο μεγαλύτερο μέρος του, ήταν ένα The part of the pathway from the first to δύσβατο χωμάτινο μονοπάτι, διαβρωμένο από the second gate again was subject to local- τα νερά της βροχής, με διάσπαρτα λιθόστρω- ized restoration interventions (fig. 43). A τα τμήματα. Από την πρώτη προς την δεύτερη rainwater gully was constructed near an πύλη σώζεται στο σύνολό του, αλλά σε πολλά existing opening, halfway up the path, σημεία κατά μήκος της διαδρομής του είχε κα- and the opening was sealed with a new ταστραφεί. metal grate. Κατά την διάρκεια των εργασιών στο τμήμα από την δεύτερη προς την τρίτη πύλη αποκαλύφθη- καν τα ίχνη του παλιού λιθόστρωτου, το οποίο είχε μεγάλο πλάτος και στη δεξιά πλευρά του, κατά την άνοδο, είχε διαμορφωμένο αύλακα 106  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου συλλογής και απομάκρυνσης των όμβριων υδά- 7. Pedestrian bridge over the Εικόνα 83: των. Στην ίδια πλευρά έχει σκάλες ανόδου προς αποκατάσταση moat M περιμετρικού το νότιο τμήμα του δεύτερου περιβόλου. Έγινε τείχους στην θέση αποκατάσταση σε όλο το πλάτος, ακολουθώ- Turrets once stood on the four corners of IV4 ντας τα ίχνη το παλιού λιθόστρωτου (εικ. 81). the pedestrian bridge of the moat, outside Χρησιμοποιήθηκαν πέτρες κατά το πλείστον the first gate. These turrets had been al- Figure 83: «στρογγυλεμένες», που βρέθηκαν επί τόπου most completely destroyed, leaving only restoration of the enceinte at IV4 ή συλλέχθηκαν από τις κοίτες των χειμάρρων traces of the bases. South of the moat της περιοχής. Οι πέτρες πακτώθηκαν στο χώμα bridge, masonry parapets stood on either όπου ήταν δυνατόν, αλλά λόγω του βραχώδους side of the moat. υποστρώματος στο μεγαλύτερο μέρος, για την All four turrets were rebuilt to a height of στερέωσή τους χρησιμοποιήθηκε τσιμεντοκονί- about one meter, and the missing parts of αμα στη βάση τους. Οι αρμοί συμπληρώθηκαν the moat parapets were rebuilt (fig. 79, με χώμα αναμεμειγμένο με τσιμέντο εν ξηρώ 82). Essentially the turrets and parapets ,που μετά την διαβροχή του σταθεροποιείται και were raised to a height that would ensure δεν παρασύρεται από νερό της βροχής. safe visitor passage over the bridge. The Στο τμήμα από την πρώτη προς την δεύτερη new masonry was intentionally differenti- πύλη έγιναν κατά τον ίδιο τρόπο τοπικές απο- ated from the old by the insertion of lead καταστάσεις (εικ. 43). Στο μέσο περίπου της sheets that distinguish the two phases. διαδρομής, σε υφιστάμενο άνοιγμα, κατασκευ- άστηκε αύλακας και μεταλλική σκάρα για την απομάκρυνση των όμβριων υδάτων. 107 The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle 7. Πεζογέφυρα τάφρου M 8. Masonry repairs on the Στις τέσσερις γωνίες της πεζογέφυρας πάνω enceinte walls από την τάφρο εξωτερικά της πρώτης πύλης Masonry repairs and supplementations υπήρχαν πυργίσκοι, κατεστραμμένοι σχεδόν were carried out in two sections, in order μέχρι την βάση τους. Νότια της γέφυρας, κτιστά to reinforce the walls and to better regulate προστατευτικά στηθαία υπήρχαν και στις δύο the access to the interior of the castle. πλευρές της τάφρου. On the north side of the enceinte wall, near Ανακατασκευάστηκαν οι τέσσερις πυργίσκοι the surviving mosque A [6] and in position μέχρι το ύψος του ενός μέτρου περίπου και συ- IV4 in particular, the height of the wall μπληρώθηκαν τα κατεστραμμένα τμήματα των was raised (fig. 83). στηθαίων της τάφρου (εικ. 79, 82). Το ύψος On the east side of the walls, in the area των πυργίσκων και παραπέτων υψώθηκε τόσο, of Upper Peirene, and in the perimeter of ώστε να εξασφαλίζεται η ασφαλής διέλευση south-east postern gate G7, the masonry των επισκεπτών. Οι συμπληρώσεις των λιθο- had collapsed over a substantial length. δομών διαχωρίζονται από την παλιά λιθοδομή This collapse endangered the rest of the με την παρεμβολή φύλλων μολύβδου, ώστε να wall and could even lead to the complete διακρίνονται οι φάσεις κατασκευής και επισκευ- collapse of a large part of the Byzantine ής του μνημείου. walls. The gap created by this collapse also allowed unauthorized access to the castle 8. Συμπληρώσεις λιθοδομών στο (fig. 84). Hence, after removing debris and loose stones from this area, both sides of περιμετρικό τείχος the wall masonry were rebuilt. Συμπληρώσεις για την στερέωση των τειχών, The remains of postern gate G7 were ex- αλλά και για τον καλύτερο έλεγχο της πρόσβα- cavated, including its threshold and traces Εικόνα 84: πυλίδα G7 πριν τις εργασίες Figure 84: gate G7 before the consolidation works 108  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου σης στο εσωτερικό του κάστρου, έγιναν σε of the door jambs. No trace of its top was Εικόνα 85: δύο σημεία. found, that would suggest its initial height πυλίδα G7 μετά τις and form. Hence, it was decided to recon- εργασίες Στην βόρεια πλευρά του περιμετρικού τείχους, κοντά στο ιστάμενο τέμενος A [6], στην θέση struct the opening only to the extent that Figure 85: IV4, συμπληρώθηκε καθ’ ύψος η λιθοδομή του surviving evidence allowed a safe recon- gate G7 after the τείχους (εικ. 83). struction attempt, and thus the restoration consolidation of the lintel was deliberately omitted (fig. works Στην ανατολική πλευρά των τειχών, στην περι- 40, 85). οχή της Άνω Πειρήνης, περιμετρικά της νοτιοα- νατολικής πυλίδας G7, η λιθοδομή είχε καταρ- ρεύσει σε μεγάλο τμήμα, δημιουργώντας επικίν- 9. Bracing of Muslim mosque δυνη κατάσταση για ολική κατάρρευση μεγάλου A [6] τμήματος του βυζαντινού τείχους. Το άνοιγμα επέτρεπε την ανεξέλεγκτη πρόσβαση στο κάστρο A preliminary study dealing with the struc- (εικ. 84). Οι εργασίες που έγιναν στο σημείο tural problems of the mosque A [6] located περιλαμβάνουν αποχωματώσεις, καθαιρέσεις on the north slope inside the third enceinte αποκολλημένων λίθων και επανακατασκευή της did not exist. Hence, urgent preservation λιθοδομής και στις δύο παρειές του τείχους. interventions were carried out, which in- Αποκαλύφθηκαν τα ίχνη της πυλίδας G7 με το cluded the shuttering of the openings with κατώφλι και τα ίχνη των παραστάδων της. Δεν wooden formwork, and the partial but- βρέθηκαν στοιχεία της απόληξης του, δηλαδή tressing of the minaret. το αρχικό ύψος του και η μορφή του. 109 The protection and enhancement project of the Acrocorinth castle Εικόνα 86: πύλη G2 και ενημερωτική πινακίδα Figure 86: Gate G2 and informative sign Έτσι, επιλέχθηκε να διαμορφωθεί το άνοιγμα 10. Layout of visitor μόνο μέχρι το σημείο που υπήρχαν ασφαλή pathways στοιχεία και να μην αποκατασταθεί το υπέρθυ- ρο (εικ. 40, 85). Visitor pathways inside the third enceinte of the castle were cleared and arranged, by removing loose rocks and compacting the 9. Υποστύλωση μουσουλμανικού soil, thus rendering them safer. τεμένους A [6] Για την αντιμετώπιση των δομικών και στατι- 11. Information panels κών προβλημάτων του τζαμιού (τέμενος Α) που βρίσκεται στην βόρεια κλιτύ εντός του τρίτου Four (4) information panels were designed περιβόλου, δεν υπήρχε μελέτη. Για τον λόγω and installed in the three entrances and αυτό, ελήφθησαν άμεσα μέτρα προστασίας που their respective enclosures, as well as on περιλαμβάνουν έμφραξη με ξύλινα στοιχεία των the cistern plateau (fig. 86). κουφωμάτων και μερική αντιστήριξη του μιναρέ. During the aforementioned interventions several scattered architectural members and sculptures which were collected, were 10. Οριοθέτηση – διαμόρφωση also cleaned, recorded and placed in a stor- μονοπατιών περιήγησης age facility, created for this purpose in the south-east tower of the third gate. In the Τα μονοπάτια περιήγησης μέσα από τον τρίτο future, and after further study these will περίβολο του κάστρου καθαρίσθηκαν και δια- be displayed in specially arranged places μορφώθηκαν με απομάκρυνση των λίθων και inside the castle. συμπλήρωση πατητού χώματος, καθιστώντας τα ασφαλή για τον επισκέπτη. Finally, upon commencement of the works, 110  Το έργο της προστασίας και ανάδειξης του κάστρου Ακροκορίνθου 11. Πινακίδες πληροφόρησης an information board concerning the ongo- ing restoration project had been installed Κατασκευάστηκαν και τοποθετήθηκαν τέσσερις right in front of the castle entrance, while (4) πινακίδες ενημέρωσης στις τρεις εισόδους a commemorative plaque was placed there στους αντίστοιχους περιβόλους και στο πλάτω- upon the completion of the project. μα της βυζαντινής δεξαμενής (εικ. 86). Κατά την διάρκεια των εργασιών που περιγρά- Project contributors φηκαν παραπάνω, αποκαλύφθηκαν διάσπαρτα αρχιτεκτονικά γλυπτά μέλη, τα οποία συλλέχθη- The experienced technical staff, the super- σαν, καθαρίστηκαν και αφού καταγράφηκαν, vising archaeologists Magdalene Athana- τοποθετήθηκαν στην αποθήκη που δημιουρ- soula and Panagiota Meleti, and the engi- γήθηκε στο νοτιοανατολικό πύργο της τρίτης neers Andreas Papargyriou (architect) and πύλης. Μελλοντικά, μετά από σχετική μελέτη, Athanasios Xourafis (civil works engineer), θα μπορούν να εκτεθούν σε κατάλληλα δια- specifically employed for this project, con- μορφωμένα σημεία του κάστρου. tributed decisively to the efficient and Τέλος, πριν την έναρξη των εργασιών τοποθε- timely completion of the project. τήθηκε ενημερωτική πινακίδα για το έργο στον The contribution of the current Head of χώρο πριν την είσοδο του κάστρου, ενώ μετά the 25th Ephorate of Byzantine Antiqui- την ολοκλήρωση των εργασιών τοποθετήθηκε ties, Demetris Athanasoulis was vital to αναμνηστική πινακίδα. the completion of phase B of the project, as he personally supervised the realiza- tion of the designed interventions, guided Συντελεστές του έργου the scientific staff and set effective time Στην αποτελεσματική και έγκαιρη ολοκλήρω- frames. Finally, the contribution of the ση του έργου συνέβαλε η εμπειρία του ερ- staff employed in the 6th and 25th Ephorate γατοτεχνικού προσωπικού, η εποπτεία και η bursaries, as well as of temporary archae- καθοδήγηση των αρχαιολόγων Μαγδαληνής ologist Elli Tzavella was also essential. Αθανασούλα και Παναγιώτας Μελέτη, και των Lastly, for the effective future preserva- μηχανικών Ανδρέα Παπαργυρίου (Αρχιτέκτων) tion of the hilltop of the Acrocorinth, και Αθανασίου Ξουράφη (Μηχανικός Δομικών special protection zones A and B were Έργων), που είχαν προσληφθεί για τις ανάγκες legislated (Government Gazette 7/Com- του έργου. pulsory Appropriation and Planning Bul- Στην ολοκλήρωση της 2ης φάσης του έργου letin/25.9.2006). συνέβαλε ουσιαστικά ο σημερινός Προϊστά- μενος της 25ης ΕΒΑ, Δημήτρης Αθανασούλης, ο οποίος επέβλεψε προσωπικά την υλοποίηση του φυσικού αντικειμένου, καθοδήγησε το επι- στημονικό προσωπικό του έργου και καθόρισε αποτελεσματικά χρονοδιαγράμματα. Τέλος, βασική ήταν η συμβολή του προσωπικού στο λογιστήριο της 6ης και 25ης ΕΒΑ, καθώς και της με σύμβαση ορισμένου χρόνου αρχαιολό- γου Έλλης Τζαβέλλα. Παράλληλα, για την αποτελεσματικότερη προ- στασία όλου του λόφου του Ακροκορίνθου θεσμοθετήθηκαν Α΄ και Β΄ ζώνες προστασίας Ακροκορίνθου (ΦΕΚ 7/ΑΑΠ/25.9.2006). 111 Α. Κάτοψη του Ακροκορίνθου / Acrocorinth, general plan G Πύλες / Gates IX Νοτιοανατολικό προτείχισμα / SE bulwark M Τάφρος / Moat X Βορειοδυτικό προτείχισμα / NW bulwark L Διατείχισμα ά περιβόλου / Linear wall of the outer bailey 1 Ιερό Αφροδίτης / Sanctuary of Aphrodite I Εξωτερική δυτική οχύρωση / Outer west wall 2 Κρήνη Άνω Πειρήνη / Upper Peirene Spring II Ενδιάμεση δυτική οχύρωση / Intermediate west wall 3 Παλαιοχριστιανική βασιλική / Early Christian Basilica III Εσωτερική δυτική οχύρωση / Inner west wall 4 Μεγάλη Βυζαντινή κινστέρνα / Byzantine Cistern IV Περιμετρικό τείχος / Enceinte 5 Πύργος Βορειοανατολικής κορυφής / Tower of the V Ακρόπολη / Citadel NE peak VI Προτείχισμα βορειοανατολικής πυλίδας / Bulwark of 6 Τέμενος / Mosque NE postern 7 Τέμενος / Mosque VII Βορειοανατολικό προτείχισμα / NE bulwark 8 Τέμενος / Mosque VIII Ανατολικό προτείχισμα («οβριόκαστρο») / 9 Ταφικό μνημείο τουρκοκρατίας / Ottoman tomb E bulwark (“Ovriokastro”) 10 Οθωμανικό Λουτρό / Ottoman bath 11 Οθωμανικό Λουτρό / Ottoman bath 12 Οθωμανική κρήνη / Ottoman fountain 13 Οθωμανική κρήνη / Ottoman fountain 14 Οθωμανικό κτίσμα / Ottoman building 15 Οθωμανική αποθήκη / Ottoman warehouse 16 Μεταβυζαντινός ναός / Post-byzantine church 17 Άγιος Δημήτριος / Church of St. Demetrios 18 Μεταβυζαντινός ναός / Post-byzantine church 19 Ενετικός στρατώνας / Venetian barracks Α Οικισμός Βυζαντινών και Οθωμανικών χρόνων / Byzantine & Ottoman settlement Β Οικισμός Οθωμανικών χρόνων / Ottoman settlement Β. Κάτοψη του Ακροκορίνθου με σημειωμένες τις κύριες μεσαιωνικές φάσεις των τειχών / Acrocorinth, plan showing the main medieval phases of the defenses G Πύλες / Gates V Ακρόπολη / Citadel M Τάφρος / Moat VI Προτείχισμα βορειοανατολικής πυλίδας / Bulwark of L Διατείχισμα ά περιβόλου / Linear wall of the outer NE postern bailey VII Βορειοανατολικό προτείχισμα / NE bulwark I Εξωτερική δυτική οχύρωση / Outer west wall VIII Ανατολικό προτείχισμα («οβριόκαστρο») / E bulwark II Ενδιάμεση δυτική οχύρωση / Intermediate west wall (“Ovriokastro”) III Εσωτερική δυτική οχύρωση / Inner west wall IX Νοτιοανατολικό προτείχισμα / SE bulwark IV Περιμετρικό τείχος / Enceinte X Βορειοδυτικό προτείχισμα / NW bulwark  ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 25Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ HELLENIC MINISTRY OF CULTURE AND TOURISM 25TH EPHORATE OF BYZANTINE ANTIQUITIES