Hoezo Vrije Wil?

idée fixe Vrije wil: of realiteit jaargang 32 nummer 1 februari 2011 idee sociaal-liberale kringen  5 Hoezo vrije wil? Vrije wil: D66 vertrouwt op de eigen kracht van mensen. 3 Dit vertrouwen is erop gebaseerd dat mensen het door Maureen Sie idée fixe vermogen hebben – of kunnen ontwikkelen – om of realiteit zelf invulling te geven aan hun eigen leven. Dit 10 De vrije wil bestaat impliceert mensen een vrije wil hebben. Maar door Henriëtte Prast [ … en zoekt hulp in de keuzehuishouding ] bestaat deze wel? In verschillende disciplines zoals de neurobiolo- gie woedt recentelijk de discussie of de vrije wil 14 Verslaafd uit vrije wil? eigenlijk wel bestaat, zoals bijvoorbeeld besproken door Astrid Vellinga in de recensie van Victor Lamme’s boek ‘De vrije wil bestaat niet’. Naast argumenten dat de vrije wil 19 Argumenten & citaten beperkt kan worden door sociaaleconomische of culturele factoren en omstandigheden, is in de [ over de vrije wil ] neurobiologie het argument in zwang dat veel gedrag van mensen is ‘vastgelegd’ in de hersenen. 22 Religie en de vrije wil Alhoewel deze neurobiologische inzichten vaak door Boris van der Ham [ De vryen wille des menschen ] genuanceerder zijn dan het publieke debat erover doet voorkomen, lijkt de vrije wil een idée fixe. 2 6 Democratie en de vrije wil De vrije wil als idée fixe raakt het fundament van het door Bas van der Vossen & Jerome Scheltens sociaal-liberale gedachtegoed. Kunnen we nog wel op de eigen kracht van mensen vertrouwen als de 32 Jan Vis 1933–2011 menselijke wil niet echt vrij is? Dit nummer van idee gaat op dit soort vragen in. [ inleiding op het thema ] door Eddy Schuyer [ in memoriam ] Maureen Sie begint dit nummer met de constate- 34 Green to be seen ring dat het debat over de vrije wil gevoerd wordt door Frank Meester & Ad van Vugt [ Vrije wil, ijdelheid en duurzaamheid ] in zwart-wit termen: de vrije wil bestaat wel of niet. Onder filosofen is echter de zogenaamde ‘compa- 38 De mens is wat hij doet tibilitische positie’ in zwang, wat inhoudt dat zij geloven dat vrije wil verenigbaar is met determi- door Arthur Olof [ Schopenhauer over de vrije wil ] nisme. De boodschap van Henriëtte Prast is dat de vrije wil bestaat maar mensen niet altijd Boekrecensie rationeel handelen en dus zo nu en dan een handje geholpen moeten worden. Met verwijzing naar Vrije wil: idée fixe of realiteit 42 De vrije wil bestaat niet de huidige wetenschappelijke inzichten over door Arthur Olof verslaving beargumenteert Astrid Vellinga in lijn hiermee dat de vrije wil aangewakkerd kan worden, Postbus 66 waarbij het appèl van de omgeving doorslagge- vend kan zijn. 46 Nederland consensusland Frank Meester & Ad van Vugt en Bas van der Vos- sen & Jerome Scheltens gaan verder in op reik- door Corina Hendriks [ Waarom we het eens zijn over loonmatiging ] wijdte van de vrije wil en de praktische politieke consequenties ervan Meester en Van Vugt betogen idee februari 2011 dat het voor het voortbestaan van onze planeet en de mensheid het eigenlijk niet zo erg is dat de vrije wil niet absoluut is. Mensen zijn geneigd om anderen in hun gedrag te volgen, en als het hip >> 49 Mous 50 Welleman 50 Gastcolumn 64 Mijn idee wordt om ‘groen’ te zijn, dan kan het hard gaan  met de duurzame samenleving. Van der Vossen De vrije wil, bestaat ie nou wel of bestaat ie nou niet? Niet zelden 4 5 en Scheltens constateren dat de vraag of we een vrije wil hebben niet hetzelfde is als de vraag of we wordt in de discussie over de vrije wil de indruk gewekt dat deze rationeel kiezen, en leggen verder de verbinding twee uitersten de enige keuzen zijn. De hedendaagse filosofie tussen de vrije wil, democratie en moraliteit. biedt echter een veel rijker geschakeerd beeld over de vrije wil. Het debat over het al dan niet bestaan van de vrije wil is niet van vandaag. De discussie over de vrije door Maureen Sie wil heeft een respectabele geschiedenis tot in de Griekse oudheid: Parmenides versus Heraclitus, rationalisten versus empiristen, ideeën versus waarneming. Aan de hand van Schopenhauer neemt Arthur Olof ons mee langs de historische ontwikkelingen in het denken over de vrije wil, Hoezo resulterend in de conclusie dat de mens zich in ieder geval min of meer bewust is van de verant- woordelijkheid van zijn handelen. Boris van der Ham neemt een duik in het vaderlandse geschiede- nis met het debat tussen de rekkelijken (Arminius) vrije wil? en de preciezen (Gomarus), keuzevrijheid versus predestinatie. Ook toen al was het al dan niet bestaan van de vrije wil politiek relevant. Maureen Sie Hoezo vrije wil? Dit nummer laat zien dat de discussie over de vrije wil genuanceerder is dan hoe deze momenteel in het publieke debat gevoerd wordt. Onze wil en ons handelen staan niet op zichzelf, maar worden per definitie beïnvloed door onze genetische opmaak en/of de (sociaaleconomische, maatschappelijke, Bestaat de vrije wil? Stel die vraag aan een filosoof het hele debat over de vrije wil wordt gevoerd: toevallige) situatie waarin we ons bevinden. en het antwoord is een wedervraag: wat bedoel je we geloven in de oorzaken en herkomst van ons Zonder op zijn minst een sociaal geconstrueerde precies met ‘de vrije wil’? In de bundel Hoezo Vrije gedrag die de wetenschap heeft blootgelegd óf we versie van de vrije wil, wordt het echter onmogelijk Wil. Perspectieven op een heikele kwestie (zojuist geloven in vrije wil. Volgens veel filosofen is die om elkaar op ons handelen aan te spreken en verschenen), wordt onder meer duidelijk gemaakt tegenstelling simplistisch. Deze filosofen verde- verantwoordelijkheid te nemen voor ons gedrag. waarom die wedervraag gesteld wordt (Sie 2011; digen een zogenaamde ‘compatibilitische positie,’ De ultieme vraag is daarmee niet zozeer of onze andere verwijzingen in dit stuk zijn naar bijdragen wat inhoudt dat zij geloven dat vrije wil verenigbaar Vrije wil: idée fixe of realiteit wil vrij is, maar of wat we doen is wat we willen. in deze bundel). Zo’n uitleg is hoognodig, want is met determinisme. Determinisme is de stelling er gaat nauwelijks een dag voorbij zonder dat dat alles in dit ondermaanse uitputtend bepaald wetenschappers claimen dat aangetoond is dat ‘de is door voorafgaande oorzaken, onze handelingen thema-redacteuren vrije wil niet bestaat’, omdat ‘ons brein voor ons maar ook onze gedachten, wensen, verlangens etc. Corina Hendriks beslist’ of ‘aanwijsbare oorzaken in onze omgeving Voor compatibilisten is het aan het licht brengen Frank van Mil ons doen en laten bepalen’. Filosofen fungeren van oorzakelijke verbanden tussen specifieke oor- Arthur Olof in deze berichtgeving vaak als de laatsten die zaken (bijvoorbeeld bepaalde breintoestanden of geloven in een ‘cartesiaans ego,’ een ego dat zich factoren in onze omgeving) en ons handelen, geen op wonderbaarlijke wijze onttrekt aan materie en reden of aanleiding voor twijfel aan de vrije wil. idee februari 2011 oorzakelijkheid – alsof er sinds Descartes in de filosofie geen woord meer vuil is gemaakt aan het Twee nauw verweven stellingen kenmerken de onderwerp. Dat is zeker niet het geval. hedendaagse compatibilist. Ten eerste, de stelling Dit artikel is te beluisteren als Podcast Eén van de dingen die opvalt in de berichten uit dat het bestaan van de vrije wil niet vereist dat wij www.d66.nl/kennis/item/podcast_idee media en wetenschap is de zwart-wit keuze waarin ons aan ons brein, de invloeden van ons lichaam  en de omgeving kunnen onttrekken. Ten tweede, Werkelijke keuzen 6 7 de stelling dat het begrip ‘vrije wil’ haar beteke- Stel je voor dat iemand zich misdraagt, veel herrie nis ontleent aan allerlei alledaagse verschillen maakt bijvoorbeeld tijdens een lezing of de ge- die we in de praktijk voortdurend maken. Dat baren van de spreker imiteert. We zullen geneigd wil zeggen, we spreken over ‘vrije wil’ en ‘iets zijn deze persoon op zijn gedrag aan te spreken, uit vrije wil doen’ in relatie tot bijvoorbeeld het hem zijn handeling te verwijten. Wanneer we onderscheid tussen dingen die ik doe (opzet- erachter komen dat de persoon in kwestie lijdt telijk, met reden) en dingen die mij overkomen aan, bijvoorbeeld, het syndroom van Tourette of (ongelukjes, versprekingen), mensen die moreel Down dan zal dat verwijt verdwijnen of in kracht verantwoordelijk zijn (volwassenen) en mensen afnemen. Ook als we erachter komen dat bepaald die dat niet of in mindere mate zijn (bijvoorbeeld normafwijkend gedrag het gevolg was van een hele jonge kinderen, mensen met een psychische ongelukkige samenloop van omstandigheden zal stoornis). Verschillen die van groot belang zijn onze initiële morele reactie op dat gedrag veran- voor onze rechtspraktijk en de politiek, denk deren, net als onze houding ten aanzien van de alleen al aan de noties ‘autonomie’ en ‘toereke- misdrager. Die natuurlijke houdingen en reacties ningsvatbaarheid’ (zie de bijdragen van Tiemeijer, ten opzichte van elkaar en de veranderingen Buruma en Meynen 2011). Wat compatibilisten daarvan, constitueren onze alledaagse praktijk beweren is dat voor die alledaagse verschillen (met van morele verantwoordelijkheid. grote maatschappelijke en sociale relevantie) het Wat rechtvaardigt nu deze verschillende houdin- gen en reacties? Het ligt voor de hand te denken dat dit de aan- of afwezigheid van vrije wil is. ‘De kernvraag is niet De reden waarom bepaalde omstandigheden als excuserend of zelfs ontslaggrond voor morele Maureen Sie Hoezo vrije wil? of de vrije wil bestaat, verantwoordelijkheid worden geaccepteerd, lijkt de afwezigheid van reële keuzevrijheid of hande- maar hoe dat begrip lingsopties te zijn. Van iemand die aan Tourette of Down lijdt kan men niet verwachten dat hij precies in te vullen. zich in alle omstandigheden netjes gedraagt – zijn als de vrije wil niet bestaat kunnen we dan nog wel van de samenstellers van dit tijdschrift. Ik heb dat aandoening maakt dit onevenredig zwaar zo niet een onderscheid maken tussen iemand die zich afgesproken omdat ik het onderwerp belangrijk Compatibilisten menen onmogelijk voor hem. Hij heeft geen werkelijke ‘zomaar’ onbehoorlijk gedraagt en iemand die dat vind, nog ruimte had in mijn agenda, mijn boek keuze. Dit geldt ook voor iemand die handelt onder doet ten gevolge van Tourette of een samenloop graag wil promoten. Mijn brein, mijn persoonlijke dat voor een dergelijke omstandigheden van dwang, manipulatie of van omstandigheden? Is in dat geval niet al het situatie en de omgeving waarin ik mij bevind, fysische onmogelijkheid. Als iemand een pistool gedrag in gelijke mate het gevolg van breintoe- zijn integraal onderdeel van dat geheel. Hoe zou invulling zelfcontrole tegen je slaap zet, kun je er weliswaar oppervlak- standen, voorgeschiedenis en omstandigheden? het anders kunnen? Maar betekent dit dat mijn kig gezien voor kiezen om geen gehoor te geven handeling – het schrijven en opsturen van dit en het vermogen te Vrije wil: idée fixe of realiteit aan het dwingend verzoek dat ermee gepaard gaat, Rationele overwegingen stuk – zich kwalitatief niet onderscheidt van maar het is geen reële optie. Veel hedendaagse compatibilisten wijzen erop dat bijvoorbeeld het roken van sigaretten tijdens het handelen op basis Echter, zo zou je kunnen redeneren, als alles in het voor onze morele praktijk vooral van belang is schrijven? Is het volstrekt onzinnig om het schrij- deze wereld uitputtend bepaald is door vooraf- dat wij op basis van redenen kunnen handelen, dat ven van dit stuk te beschouwen als een handeling van redenen volstaat’ gaande oorzaken, bestaan er dan ooit wel reële wil zeggen, op basis van rationele overwegingen ‘uit vrije wil’ en het opsteken van een sigaret als opties? Is niet alles wat we doen bepaald door (zie de bijdragen van Wouters, Bransen 2011). dwangmatig? een combinatie van factoren: onze achtergrond, Wij zijn doorgaans in staat elkaar en onszelf uit vermogen tot zelfcontrole en handelen op basis de toevallige omstandigheden waarvoor we ons te leggen waarom wij doen wat wij doen, zelfs Volgens de invloedrijke Amerikaanse filosoof van redenen, veel belangrijker is dan het vermo- geplaatst zien, onze biologische constitutie, wanneer ons gedrag niet correspondeert met de Harry G. Frankfurt gaat het, als we het over de idee februari 2011 gen ‘uit het niets’ iets in gang te zetten (dat wil enzovoort. En betekent dit niet dat, nu weten- verwachtingen van anderen of onszelf. Daarnaast vrije wil hebben, überhaupt niet om keuzevrijheid zeggen: onbepaald door onze voorgeschiedenis schappers erin slagen steeds gedetailleerder de is onze omgang met elkaar diepgaand gereguleerd en handelingsopties, maar om onze verhouding en invloeden uit onze omgeving). Laat mij in dit determinanten van ons gedrag in kaart te bren- door redenen (onze waarden, onze beloftes, tot datgene wat we doen. Wanneer wij van onszelf korte stuk wat nader ingaan op de overwegingen gen, we op moeten houden met elkaar verwijten te gecommuniceerde intenties etc.). Dit stuk ligt zeggen dat we verslaafd zijn, ‘niet anders konden die aan deze twee stellingen ten grondslag liggen. maken voor gedrag dat ons niet aanstaat? Immers, nu voor u omdat ik dat afgesproken heb met een doen dan wij deden’, dan zeggen we daarmee dat  Meer keuzen, we die handeling zouden hebben nagelaten als Lerend vermogen Literatuur 8 9 we dat hadden gekund. We drukken daarmee uit, Mensen zijn, net als veel andere dieren, lerende Voor een systematische, helder en voor een breed publiek toeganke- meer vrijheid? aldus Frankfurt, dat wij niet ‘met ons hele hart’ in- stemmen met datgene dat wij deden (zie Cuypers, wezens. Straffen, belonen en alle daarmee te associëren praktijken hebben op zijn minst een lijke, uiteenzetting van de wijsgerige discussie over de vrije wil zie: Laar, Tjeerd van de, Voerman, Sander (2011). Vrije Wil. Discussies over verantwoordelijkheid, zelfverwerkelijking en bewustzijn, Lemniscaat. Sie 2011). Het verschil tussen een sigaret opsteken conditionerend effect: we leren elkaar wat juist Onze eigen vrije wil – die we allen in meer of en een stuk schrijven is niet dat ik in het ene geval (beloonbaar, prijzenswaardig) gedrag is en wat Ter aanvulling en verdieping van deze uiteenzetting, zie: mindere mate ervaren – oefenen we altijd uit geen en het ander wél reële handelingsopties heb; onjuist (bestrafbaar, verwijtbaar) gedrag. Deze Sie, Maureen, red. (2011). Hoezo Vrije Wil? Perspectieven op een heikele binnen een gegeven tijd, plaats en omstandigheid. het verschil schuilt hem in dat ik mij niet iden- praktijken schetsen de morele landkaart waarop kwestie, Lemniscaat. We kunnen niet zeggen, ‘ik ben nu niet hier.’ Ook tificeer met mijn verslaving, maar wel met het we ons dienen te bewegen en doorgaans is dat Met daarin bijdragen van (alfabetische volgorde): verkeren we, bijvoorbeeld, niet in de omstandig- schrijven van dit stuk. Mijn nicotinebehoefte en effectief. Wat evenmin betwijfelbaar is, is dat dit Joel Anderson, ‘Vrijheid door betrokkenheid: Strawson en Habermas heid om te zeggen ‘ik wil me nu gelukkig voelen’ werklust zijn beide bepaald door een veelheid aan leervermogen voor mensen verbonden is met tegen vrije-wil-scepticisme’; en dan gelukkig te zijn. Daarbij weten we vaak factoren, maar de ene omarm ik als ‘de mijne’ de redenen: je kan iemand gewoon vragen een stuk te Jan Bransen, ‘Ik wil mezelf kunnen zijn! Zelfcontrole in de gedrags- niet wat ons in onze beslissingen en handelingen ander wijs ik af als ‘sterker dan mijzelf ’ en onvrij. schrijven en er vervolgens vanuit gaan dat belofte wetenschappen’; nu werkelijk leidt. Is het enthousiasme? Liefde? Daarbij is van belang op te merken dat zowel het schuld maakt. Maar wat als iemand zijn belofte Ybo Buruma, ‘De vrije wil en het recht’; Stefaan E., Cuypers, ‘Hoe zijn vrijheid en morele verantwoordelijkheid Frustratie? Compassie? Zijn het angsten, idealen of schrijven als het roken in zekere zin onbewust en breekt? Moeten we dan op zoek naar de oorzaken mogelijk in een deterministisch universum? Frankfurts antwoord’; vooroordelen? Kennis? Of een combinatie daarvan? automatisch kan plaatsvinden, dat wil zeggen, van dat gedrag in zijn brein of zijn omgeving? Is Ger Groot, ‘De altijd weer terugkerende vrije wil: Schopenhauer en zonder voorafgaande reflectie en een keuzemo- dat wellicht de conclusie die dient te volgen op het Sartre’; Boeddha adviseerde zijn toehoorders ooit: ‘Ga niet ment. Het cruciale verschil is hier niet dat de ene opgeven van de vrije wil? Pauline Kleingeld, ‘Kants determinisme en zijn verdediging van de mee met een mening alleen maar omdat je het er handeling voorafgegaan wordt door expliciete en vrijheid van de wil’; Bert Keizer, ‘Neuro-reductie en vrije wil’; mee eens bent.’ Deze oproep paste in het bredere bewuste reflectie en de andere niet. Het belang- Ook dat is nog maar helemaal de vraag. Wat be- Gerben Meynen, ‘Mad or bad? Psychiatrische stoornissen, verant- kader van zijn onderricht waarin hij leerde dat wij rijke verschil is dat ze een andere rol spelen in het tekent het precies als we de oorzaken van gedrag woordelijkheid en vrije wil’; als mens pas vrij kunnen zijn als we inzicht hebben grotere geheel waarin ik mijzelf en mijn leven hebben geïdentificeerd? Excuseren oorzaken per Will Tiemeijer, ‘Politiek, beleid en de vrije wil (of wat daar nog van in wat ons drijft en ‘de dingen zien zoals ze zijn’. begrijp (zie Slors 2011). se? Moeten we niet beginnen met vragen waarom Maureen Sie Hoezo vrije wil? over is)’; Ons ontbreekt het aan dat heldere inzicht, en we iemand deed wat hij deed? Wat zijn redenen wa- Maureen Sie, ‘Einsteins gemoedsrust: drie perspectieven op het probleem van de vrije wil’; meten onze vrijheid vooral af in termen van de Betekent dit dat de ontwikkelingen in de neuro- en ren? Misschien brak iemand zijn belofte omdat hij Marc Slors, ‘Neurowetenschap en vrije wil’; vrijheid van keuzen die we hebben. Zozeer zelfs andere wetenschappen van de laatste decen- gegijzeld werd door een groep terroristen, omdat Han van Ruler, ‘De vrije wil van Homerus tot Kant’; dat we ernaar neigen te denken dat het hebben van nia geen relevante nieuwe inzichten te bieden zijn brein verdoofd was door partydrugs, of omdat Arno Wouters, ‘Vrije wil en verantwoordelijkheid in evolutionair meer keuzen meer vrijheid inhoudt. Individuele hebben? Geenszins. Wat in deze ontwikkelingen hij zijn ‘belofte’ niet serieus meende? Wat in dat perspectief ’. keuzevrijheid, daar gaat het om. Maar is dat zo? steeds duidelijker naar voren komt, is dat veel rijtje telt als excuus? Wat telt als een oorzaak die Natuurlijk, geen keuzen hebben is onvrijheid. Maar van wat wij doen bepaald wordt door factoren excuseert? Dat zijn lastige vragen, vragen die geen gebonden zijn in het verlangen naar meer keuzen die wij niet in het vizier hebben, waarvan wij ons van allen door een hersenscan beslecht kunnen is dat evenzeer, zeker als we geen inzicht hebben in niet bewust zijn. Dit heeft tot tal van interessant worden (zie Buruma, Keizer en Slors 2011). Wat wat ons in dat verlangen drijft. Toch gaan we er met onderzoek geleid over onze zogenaamde morele we wel kunnen zeggen, aldus de compatibilist, is onze vrije wil in mee. Zo vrij zijn we. drijfveren en motieven. Wat daarin naar voren dat we een onderscheid kunnen maken tussen een komt, is dat wij zeer geneigd zijn onszelf in termen volwassen mens die op basis van overwegingen Vrije wil: idée fixe of realiteit van redenen te rechtvaardigen, ook als die redenen een keuze maakt en een klein kind dat hetzelfde aantoonbaar niets met ons gedrag van doen heb- doet. Eveneens kunnen we zeggen dat iemand die ben (zie Tiemeijer, Bransen 2011). Dat noodzaakt gedwongen wordt iets te doen tegen zijn wil in, tot een gezonde portie wantrouwen ten aanzien zich onderscheidt van iemand die handelt op basis van de redenen die wij zo gemakkelijk uitwisselen van eigen overwegingen (uit vrije wil?). en aandragen. Misschien zijn wij ten diepste praatjesmakers en, zoals de wetenschappers dat De kernvraag is niet of de vrije wil bestaat, maar noemen, confabuleren wij redenen veelal pas na hoe dat begrip precies in te vullen. Compatibi- Maureen Sie is universitair hoofddocent in de afloop van ons gedrag. Maar betekent het ook listen menen dat voor een dergelijke invulling meta-ethiek en morele psychologie aan de faculteit idee februari 2011 dat het hele idee overboord moet dat wij op basis zelfcontrole en het vermogen te handelen op basis wijsbegeerte van de Erasmus Universiteit Rotterdam. van redenen kunnen handelen, dat wij slechte en van redenen volstaat. Of ze er hiermee in slagen goede keuzes kunnen maken en dat we dat kunnen al onze belangrijkste intuïties met betrekking tot André Kalden doen op basis van de slechte en goede overwegin- de vrije wil voldoende tot uitdrukking te brengen, Dit artikel is te beluisteren als Podcast Auteur van Boeddha Basics gen? Dat lijkt een zeer voorbarige conclusie. blijft natuurlijk de vraag. Eén van de vele vragen. www.d66.nl/kennis/item/podcast_idee in Vorm & Leegte Bestuurslid Boeddhistische Unie Nederland  Binnen het sociaal-liberalisme staat keuzevrijheid centraal: men- 10 11 sen mogen zelf beslissen over de invulling van hun goede leven: wat ze willen doen, kopen, eten of drinken. Maar toch wil ook D66, alhoewel in beperkte mate, invloed hebben op de levenskeu- zen en – stijl van mensen, ter preventie van erger of in het alge- meen belang. Beïnvloeding van menselijk gedrag is zeker mo- gelijk, zo meent Henriëtte Prast, maar we moeten wel af van ons mensbeeld als rationele actor: we handelen juist vaak irrationeel. door Henriëtte Prast De vrije wil bestaat Henriëtte Prast De vrije wil bestaat … en zoekt hulp in de keuzehuishouding Op vele manieren probeert de overheid het gedrag ‘vrije wil’ ten opzichte van ‘gedragsverandering’ van het rationele model, en wel in drie opzichten: door neuro-economisch onderzoek, dat met van de burger te beïnvloeden: we moeten gezonder blijkt wel uit uitspraken rond het dossier preven- in hun preferenties, in hun overtuigingen en het behulp van functionele mri scans laat zien dat bij eten, meer bewegen, minder lenen. De campagne tie en gezondheidsbevordering. ‘Wat wel lastig omgaan met informatie, en hun gedrag (Potters verleidelijke keuzes de neocortex nogal eens wordt ‘Geldlenenkostgeld’, het verplichte Uniform Pen- is, is de preventieportefeuille. Die heeft al snel te en Prast 2009). Het gevolg is dat er omstandig- overruled door het limbale hersengedeelte (Prast sioen Overzicht, de discussies rond een verbod op maken met de leefstijl van mensen. Via voorlich- heden en terreinen zijn waarvoor geldt dat er een 2005). Dit verklaart waarom mensen geneigd zijn kredietreclames zijn voorbeelden van hoe beleids- ting kun en mag je mensen wel bewust maken, structureel verschil is tussen wat mensen doen, om zaken als sparen voor het pensioen, stoppen makers burgers willen stimuleren de goede keuzen maar keuzes over eten, bewegen, drinken en roken en wat mensen zouden moeten doen gezien hun met roken en snoepen, en starten met sporten, te maken als het gaat om geld. ‘Neem vaker de blijven terecht altijd een keuze van mensen’, aldus eigen doelstellingen – ook als ze goed geïnformeerd uit te stellen tot morgen – ze denken dat het dan trap – gratis training’, het Convenant Overgewicht, Ab Klink in zijn functie als minister van vws. Zijn zijn. Dat betekent niet dat de vrije wil niet bestaat. gemakkelijker zal zijn om voor de verstandige keus het Nationaal Actieplan Sport en Bewegen, de opvolgster Edith Schippers, maakte tijdens haar Het betekent wel dat wat mensen doen minder te gaan. Omdat het niet gaat om een gebrek aan discussie over snoepreclames en vettaks zijn dito eerste optreden als minister in de Tweede Kamer afhangt van factoren die volgens het rationele informatie maar om een gebrek aan wilskracht is Vrije wil: idée fixe of realiteit voorbeelden voor gezondheidsgerelateerd gedrag. duidelijk dat ze veel van informatieverstrekking model van belang zijn, en meer van andere, vaak beleid gebaseerd op informatie ineffectief en soms en educatie verwacht: ‘Informatie is ontzettend onderschatte factoren. Ook mensen met een vrije zelfs contraproductief. In sommige Amerikaanse Huidig beleid gericht op het gedrag van de indivi- belangrijk, evenals kennisontwikkeling’. wil kiezen maar al te vaak iets anders dan over- staten zijn horecagelegenheden verplicht om op duele burger leunt sterk op informatie, educatie eenkomt met hun eigen doelstellingen. Enkele de menukaart het aantal calorieën te vermelden. en transparantie1, en wordt er tevens gepoogd met De gedragseconomie, die sociale psychologie, factoren maken de kans daarop groter (Beshears Deze informatie heeft ertoe geleid dat mensen financiële prikkels gedrag in de gewenste richting economie en social marketing combineert, maakt en anderen 2008). die aan de lijn doen juist meer calorieën tot zich te sturen. Het beleid is daarmee, al dan niet expli- echter duidelijk dat mensen zich systematisch en nemen (Downs, Loewenstein en Wisdom 2009). ciet, gebaseerd op het rationele keuzemodel: dat mensen afgewogen keuzes maken op basis van ra- voorspelbaar anders gedragen dan het rationele keuzemodel veronderstelt (Prast 2005; Dellavigna 1 Intertemporele keus met verleiding Bij intertemporele keus met verleiding is er Ook informatie op verpakkingen heeft perverse effecten – behalve voor de voedingsindustrie. Van idee februari 2011 tioneel denken en voldoende informatie. Zeker als 2009; Kooreman en Prast 2010; Prast 2010). De een interne strijd gaande tussen de ‘planner’ en light chips eten mensen zoveel dat ze uiteindelijk het gaat om leefstijlkeuzes wordt beleid al snel als belangrijkste ‘diagnose’ is niet zozeer dat het de ‘doener’ in ons. De planner denkt aan het lange meer calorieën tot zich nemen, net als van pro- betuttelend ervaren als het iets anders doet dan in- rationele keuzemodel geen adequate beschrijving termijnbelang, de doener is een eendagsvlieg en ducten met ‘0% vet’, en ook het label ‘kleine portie’ formeren, waarschuwen, en aansporingen geven.2 is van de werkelijkheid – dat is niet echt een ver- wil onmiddellijke behoeftebevrediging (Thaler en leidt tot meer consumptie (Wansink en Chandon Hoezeer de politiek worstelt met het dilemma rassing – maar dat mensen systematisch ‘afwijken’ Shefrin 1981). Deze interne strijd is aangetoond 2006; Mevius 2010).  2 Complexiteit en stilzwijgende keus respectievelijk gepatenteerde cartridges, aan de Want dat is het goede nieuws van de gedragseco- Literatuur 12 13 De traditionele visie stelt dat hoe groter het goedkope (of zelfs gratis) mobiele telefoon en hoge nomie. Mensen verwelkomen mechanismen die Barr, M., S. Mullainathan en E. Shafir (2008). Behaviorally informed Financial services regulation. New America Foundation. aanbod en hoe meer informatie, des te groter de kosten bij ‘overtreden’ van de bundel. Voor goede- hen helpen om ondanks hun zwakheden welover- Beshears, J. en J. Choi, D. Laibson, en B. Madrian (2008). ‘How are kans dat het individu iets kiest wat precies bij zijn ren waarvan de klant zijn toekomstige consumptie wogen keuzes te maken. Uit vrije wil kiezen ze preferences revealed?’, Journal of Public Economics, Elsevier, vol. wensen past. Maar Herbert Simon, psycholoog, overschat geldt de omgekeerde prijsstructuur – voor trucjes en mechanismen tot zelfbinding. Je 92(8-9), pages 1787-1794, August. wiskundige, en Nobelprijswinnaar voor de econo- een dure jaarkaart voor de gym met als gevolg dat handtekening zetten onder een contract waarmee Bodie, Z. en H.Prast (2010). Rational pensions for irrational people: mie, liet zien dat meer informatie niet altijd beter de doorsnee klant uiteindelijk per keer meer kwijt je overeenkomt dat je over twee jaar automa- Behavioral science lessons for the Netherlands. Paper gepresenteerd hoeft te zijn voor de consument. Doordat mensen is dan wanneer hij een tienrittenkaart had gekocht tisch meer gaat sparen voor je pensioen – het tijdens de cpb/Netspar Conference on the Macroeconomics of Pension Reform, Den Haag, 7 – 8 oktober. beperkte cognitieve capaciteiten hebben kunnen (Dellavigna en Malmendier 2006). leidde in de VS tot een verviervoudiging van de Brown K., J. Kroll, M. Hudson, M. Ramsay, J. Green, C. Vincent, G. ze juist afgeleid worden door informatie (Simon In de bankensector zijn dakpanconstructies in de pensioenbesparingen (Thaler en Benartzi 2004). Fraser en N. Sevdalis (2010). ‘Omission bias and vaccine rejection by 1955). Sociaal psycholoog Schwartz (2004) heeft rente een bekend voorbeeld, maar ook de barrières Profiteren van het feit dat je werkgever standaard parents of healthy children: Implications for the influenza a/h1n1 aangetoond dat hoe meer keuzemogelijkheden, die de klant (als ‘planner’) moet nemen als hij een een verzekering of pensioencontract voor je vaccination programme’, Vaccine. des te banger mensen zijn dat ze verkeerd kiezen. kredietfaciliteit wil beëindigen zodat zijn ‘doener’ afsluit – niet verplicht, maar je moet je afmelden DellaVigna, S. (2009). ‘Psychology and Economics: Evidence from Uit angst spijt te krijgen kiezen ze dan maar niet meer in de verleiding kan komen om geld te als je het niet wilt (Bodie en Prast 2010). Kleine the Field’, Journal of Economic Literature, 47 (2): 315-372. niets, hoewel ook dat vaak in feite een keus is, of lenen zijn er niet toevallig. Het opzeggen van een borden en glazen kopen zodat je ‘vanzelf ’ minder DellaVigna, S. en U. Malmendier (2004). ‘Contract Design and Self-Control: Theory and Evidence’, Quarterly Journal of Economics, ‘zomaar wat’. De voorkeur voor niets doen vloeit afgeloste kredietfaciliteit kan niet via e-mail of des- eet (Wansink en anderen 2009). Ingaan op het 119 (2004), 353-402. ook voort uit een voorkeur voor de status quo en noods een pdf-formulier, maar vergt een telefoontje aanbod van de werkgever om niet maandelijks, DellaVigna, S. en U. Malmendier (2006). ‘Paying Not to Go to the uit de ‘omissie bias’. Als iemand niets kiest en het of zelfs bezoek aan het bankfiliaal tijdens kantoor- maar tweewekelijks loon te ontvangen.4 Het zijn Gym’, American Economic Review, vol. 96, pp. 694-719. gaat fout, voelt dat minder erg dan als iemand een uren om een formulier aan te vragen. Ook het feit maar een paar voorbeelden van technieken die Glaeser, E. (2006). ‘Paternalism and Psychology’, The University of actieve keus maakt die achteraf onjuist blijkt te dat sigaretten buiten winkeltijden te koop zijn is burgers zouden verwelkomen zodat hun vrije wil Chicago Law Review, vol. 73, pp. 133-156. zijn. Dit verklaart ook waarom ouders de risico’s een vorm van ‘evil marketing’. De tevreden roker een optimale kans krijgt. Henriëtte Prast De vrije wil bestaat Johnson, E. J. en D.G. Goldstein (2003). ‘Do defaults save lives?’, van griepvaccinatie veel zwaarder laten wegen kan prima een slof of wat inslaan voor de rest van Science, 302, 1338-1339. dan die van de griep zelf waardoor er gezien de de maand en de 24/7 verkrijgbaarheid is er dan ook Boodschap is dan ook dat de vrije wil bestaat, Kooreman, P. en H. Prast (2010). ‘What Does Behavioral Economics objectieve risico’s te weinig voor vaccinatie wordt vooral om het de stopper en minderaar moeilijk te maar wel zo nu en dan een handje geholpen moet Mean for Policy? Challenges to Savings and Health Policies in the Netherlands’, De Economist , Volume 158, Issue 2. gekozen (Brown en anderen 2010)3. maken. Als Minister Schippers over het voorstel om worden. Helaas gebeurt dat nog onvoldoende. het aantal verkooppunten van tabak te verminderen Werk aan de winkel voor de politicus, beleidsma- Merton, R. en Z. Bodie (2005), ‘Design of Financial Systems: Towards a Synthesis of Function and Structure’, Journal of Investment 3 Weinig mogelijkheid om te leren van fouten Van je fouten kun je leren. Maar dat gaat niet altijd op bij ‘mijn volgende harttransplantatie zegt: ‘Dit past helemaal in het rijtje verbieden en belasten…’, slaat ze dan ook de plank volledig mis. ker en toezichthouder (Barr en anderen 2008) die zowel keuzevrijheid als het welzijn van de burger hoog in het vaandel heeft staan. Management 3(1), 1 – 23. Mevius, Lucas (2010). ‘Onnozele gulzigheid door misleidende labels’, Nederlands Tijdschrijft Geneeskd. 2010;154:c780. zoek ik een goede chirurg’, en ‘in mijn volgende Gevolgen voor beleid Potters, J.J.M. en H.M.Prast (2009). ‘Gedragseconomie in de praktijk’, leven – aldus de zeventigjarige – ga ik meer sparen Voor de beleidsmaker betekent deze systematische Henriëtte Prast is hoogleraar persoonlijke financiële in Tiemeijer, Thomas en Prast (eds), De menselijke beslisser – over de voor mijn pensioen’. Ook van beslissingen die irrationaliteit van de burger zowel slecht als goed planning aan Tilburg University, lid van de WRR, en lid psychologie van keuze en gedrag, wrr/Amsterdam University Press, The Hague/Amsterdam, pp 47 – 62. elke dag genomen worden zijn de gevolgen pas nieuws. Het slechte nieuws is dat het huidige op van de Raad van Toezicht van de AFM. Prast, H. (2005). De mythe van de persoonlijke financiële planning. merkbaar als ze zijn opgestapeld, zoals bij veel informatie gebaseerde beleid ineffectief en soms Oratie, Tilburg University 3 juni. eten en weinig sporten. Het gevolg is dat er geen zelfs contraproductief is. Het kost geld, levert Vrije wil: idée fixe of realiteit Prast, H. (2010). ‘Gedragseconomie en de financiële crisis’, in heilzame werking uitgaat van het maken van niets op en kan zelfs ‘pervers’ uitpakken. Als zelfs 1 Al worden ook maatregelen om gedragsverandering dwingend op Arjen van Witteloostuijn (Red.), Preadviezen Koninklijke Vereniging te leggen niet geschuwd – denk aan het verbod op gloeilampen. fouten – in tegendeel. geïnformeerde burgers bij goed werkende markten Staathuishoudkunde. systematisch iets kiezen waarvan ze voorspelbaar 2 Overigens is het een misverstand te denken dat voor voorlich- Schwartz, B. (2004). The Paradox of Choice: Why More Is Less. Ecco, 2004. tingscampagnes zou gelden ‘baat het niet, het schaadt niet’. Gedrag van marktpartijen spijt krijgen, wat moet je dan als overheid die Campagnes rond gezonde voeding, bijvoorbeeld, betekenen een Simon, H. (1955). ‘A Behavioral Model of Rational Choice’, Quarterly Bedrijven kunnen deze systematische irrationa- zich verantwoordelijk voelt voor het welzijn en de psychologische belasting voor ‘tevreden dikkerds’: die veranderen Journal of Economics 69 (1): 103 – 110. liteit van hun klanten uitbuiten. Ze profiteren, al keuzevrijheid van de burger? Het goede nieuws is hun gedrag niet, maar hebben er wel minder plezier van. Thaler, R.H. en S. Benartzi (2004). ‘Save More Tomorrow: Using Tegenover die last staan, anders dan bij financiële belasting, geen dan niet doelbewust, van het wilskrachtprobleem, dat er effectieve beleidsalternatieven zijn die net zo inkomsten en dus is er een ‘deadweight loss’ voor de samenleving. Behavioral Economics to Increase Employee Saving’, Journal Political Economy, vol. 112: 164-187. de neiging tot een stilzwijgende keus en het min als informatie en educatie ingrijpen in de keu- Zie Glaeser (2006). suboptimale leren door de klant (Prast 2010). Dat zevrijheid van de burger. Paradoxaal genoeg biedt Thaler, R. en H. Shefrin (1981). ‘An Economic Theory of Self-Control’, 3 Een bekende onderstreping van de effecten van de ‘stilzwijgende idee februari 2011 Journal of Political Economy 89, 2: 392-410 doen ze vooral met hun prijsstructuur en contract- de irrationaliteit juist de mogelijkheid om burgers keus’ is dat het percentage orgaandonoren in een land sterk afhangt van het systeem: ‘ja, tenzij’, respectievelijk ‘nee, tenzij’ Wansink, B. en P. Chandon (2006). ‘Can “Low Fat” Nutrition Labels voorwaarden (Dellavigna en Malmendier 2004). te helpen de keuzen te maken die ze zelf willen, Lead to Obesity?’, Journal of Marketing Research, 43,4 (November): 605-17. Johnson en Goldstein (2003). Goederen waarvan de klant zijn toekomstige zonder aan de keuzevrijheid te tornen (Merton en 4 Het imf betaalt zijn werknemers tweewekelijks. Het is moeilijk Wansink, B., D. Just, en C. Payne (2009). ‘Mindless Eating and consumptie onderschat hebben een lage basis- Bodie 2006). Bijkomend voordeel is dat het gaat om verdedigbaar waarom anno 2011 de stand van de maan bepalend Healthy Heuristics for the Irrational’, American Economic Review, prijs en hoge variabele kosten. Denk aan printer beleid dat nauwelijks geld hoeft te kosten. zou moeten zijn voor de frequentie van salarisbetaling. 99,2 (May): 165-69.  Kiest een drugsverslaafde voor zijn leven in 14 15 een doos in het Amsterdamse Oosterpark? Kiest iemand met overgewicht ervoor om juist nog meer te eten? Een van de meest prangende maatschappelijke kwesties waarbij het wel of niet bestaan van een ‘vrije wil’ van grote invloed is op het beleid is verslaving. Is voorlichting genoeg om mensen op het goede pad te brengen? Of moet de overheid veel drastischer ingrijpen? door Astrid Vellinga Astrid Vellinga Verslaafd uit vrije wil? Verslaafd Foto: Herman Wouters uit vrije wil? Kun je bij mensen met een verslaving spreken van mer). Diverse experimenten laten zien dat voordat een chronische (hersen-) ziekte, met als centraal Kortom, de vraag rondom verslaving en vrije wil een vrije wil? Deze vraag lijkt in eerste instantie we het ons bewust zijn veel beslissingen reeds probleem dat mensen steeds meer de con- dient gezien bovenstaande ontwikkelingen aan eenvoudig te beantwoorden. De term verslaving zijn genomen. Achteraf creëren we verklaringen trole kwijtraken over hun gebruik en gedrag. Dit een nadere beschouwing te worden onderworpen verwijst naar ‘jezelf tot slaaf maken van een mid- waarbij we ons geen rekenschap geven van factoren perspectief maakt het ook mogelijk om mensen om een genuanceerde visie te ontwikkelen. In het Vrije wil: idée fixe of realiteit del’. Per definitie beschik je dan niet meer over die onbewust ons gedrag hebben beïnvloed. met een verslaving in uiterste zin tegen hun wil onderstaande zal worden stilgestaan bij het beeld een vrije wil. Ook suggereert de term verslaving Ten tweede is er sprake van een ‘paradigma shift’ op te nemen in een psychiatrisch ziekenhuis, en dat van verslaving gegeven wordt in de literatuur, dat zij die verslaafd zijn, de vrijheid van denken in het concept verslaving. Alhoewel de term eventueel te behandelen onder dwang. Verslaving als representatie van ‘onze’ maatschappelijke op- en handelen ontberen, terwijl zij die niet verslaafd verslaving sinds de 18e eeuw het ‘jezelf tot slaaf wordt dus beschouwd als een ziekte die dusdanig vattingen. Daarna worden enkele recente inzichten zijn blijkbaar wel over deze vrijheden kunnen maken van een middel’ centraal stelt, hielden we ontwrichtend is, dat we iemand niet meer geheel uit de genetica, de neurobiologie en de psychologie beschikken. tot een aantal decennia geleden mensen zelf ver- verantwoordelijk kunnen houden voor het eigen beschreven die hierbij aansluiten. Alles slechts in Bij nadere beschouwing stuiten we echter op een antwoordelijk voor hun verslaving. Dat leidde er gedrag. Hulpverleners worden dan geacht mensen vogelvlucht gezien de lengte van het artikel (voor aantal problemen. Ten eerste staat het concept ‘de toe dat mensen slechts in behandeling voor de ver- met verslaving tegen zichzelf te beschermen, een uitgebreide beschouwing zie Wiers 2008). vrije wil’ op losse schroeven. Wetenschappelijke slaving konden komen als zij hiertoe gemotiveerd omdat zij niet in staat kunnen worden geacht zelf idee februari 2011 inzichten uit neurobiologisch en psychologisch waren en het zelf besloten hadden. Onder invloed verantwoordelijkheid te dragen voor eigen gedrag De verbeelding van verslaving onderzoek suggereren dat het concept vrije wil niet van nieuwe neurobiologische en psychologische en herstel. Overigens wordt hier in de praktijk De wijze waarop verslaving maatschappelijk bestaat, maar opgevat moet worden als een gevoel inzichten is deze visie de afgelopen decennia van de verslavingszorg nogal verschillend mee wordt gepercipieerd, wordt tastbaar in de ver- dat wijzelf creëren (zie bijvoorbeeld het boek van veranderd. Verslaving wordt tegenwoordig in de omgegaan: in sommige delen van Nederland is er beelding in de kunst. In een eerder gepubliceerde Victor Lamme, gerecenseerd achterin dit num- psychiatrie en gezondheidsrecht beschouwd als ruimte voor dwangopname, in andere delen niet. essay ‘De aap op mijn rug’ (2008), analyseerde ik  Vrije wil twee romans – ‘De man met de gouden arm’ van is om de verslaving te doorbreken. Het standpunt een sterker positief effect ervaren, zullen sneller 16 17 N. Algren en Sokolov’s ruimte van L. de Winter – dat de mens enerzijds bepaald wordt door diverse de kans lopen om verslaafd te raken, dan zij die is voor mij en een autobiografie: ‘Op de rug van vuile zwanen’ van R. Stoute. In deze boeken wordt beschreven factoren (zoals genetica, levensomstandigheden, de voorzienigheid), maar aan de andere kant ook dit niet hebben. Tot slot is ook aangetoond dat sommige mensen een lager niveau van activiteit in een wonder hoe de verslaving van de hoofdpersoon voortvloeit uit moeilijke levensomstandigheden. Het gebruik vrij is om keuzes te maken en hiervoor verant- woordelijkheid te dragen, wordt in de filosofische bepaalde delen van de hersenen hebben (prefron- tale hersenschors), waardoor zij eerder geneigd van middelen als cocaïne, alcohol en heroïne discussie over de vrije wil het uitgangspunt van zijn om avontuur te zoeken. Dit kan leiden tot Ik heb wat te willen … Ik zeg dus nee tegen stelsels wordt als een tijdelijke vrijheid beleefd: een compatibiliteit genoemd (zie Maureen Sie in bungee jumpen, maar ook tot het experimenteren die zeggen: ‘Je hebt niets te willen. Je bent slechts manier om even los te komen van deze moeilijke dit nummer). In de hierna volgende analyse van met middelen die het gevoel van een kick geven. een product van gisteren, van je geboorte, van je omstandigheden. Totdat deze middelen zelf ook recente wetenschappelijke inzichten zal getoetst Ook deze mensen hebben een verhoogd risico om genen, van je (voor)ouders, van de oerknal’. Dat ben geleidelijk de hoofdpersonen onvrij maken. worden in hoeverre dit standpunt bij verslaving verslaafd te raken. ik (misschien) allemaal ook, maar ik ben meer. Ik Tegelijkertijd wordt beschreven dat het mogelijk en vrije wil houdbaar is. Genetische variatie speelt ook een rol bij karak- heb wat te willen. Kan ik dat bewijzen? Nee. Ik kan is om de verslaving te doorbreken. Centraal tereigenschappen die al dan niet het risico om ook niet bewijzen dat liefde bestaat. En toch bestaat hierin staat een sterke wil. Tevens wordt een grote Een verslavingsgen? verslaafd te raken kunnen verhogen. Zo is van de het. Zeg maar: als een wonder. motivationele kracht toegeschreven aan het appel Zoals eerder beschreven wordt verslaving gezien neiging tot impulsiviteit aangetoond dat er een van een belangrijk ander persoon op degene met als een hersenziekte, waarin genetische factoren associatie is met een verhoogd risico op versla- Het is stuitend wanneer mensen klein worden de verslaving. In beide romans speelt de liefde van een belangrijke rol spelen. Maar als er iets is als ving. Bij al deze genetische factoren geldt ove- gehouden met woorden als: ‘Jij hebt niets te willen, de hoofdpersoon voor een vrouw een doorslag- een verslavingsgen, dan kun je toch niet meer rigens dat zij niet bepalen dat iemand middelen je luistert maar’. Ik ben liberaal in hart en nieren en gevende rol om van de middelen verlost te raken, spreken over de vrije wil? Dan is alles bij voorbaat gaat gebruiken, maar dat zij invloed hebben vanaf ben tegen tirannie, van welke soort dan ook. Mooi, en bij het uitblijven hiervan, weer terug te vallen. toch al gedetermineerd? Dat is echter een te het moment dat er middelen gebruikt worden. Astrid Vellinga Verslaafd uit vrije wil? die regel in ons volkslied: ‘De tirannie verdrijven, In het boek van Stoute is er nog een tweede manier eenvoudige visie. Concluderend: genetische variatie betekent niet die mij mijn hart doorwondt’. De overheid moet waarop de ander een belangrijke rol speelt: de Ten eerste wordt de rol die genetische factoren dat mensen die verslaafd zijn hier geheel toe gene- een dam tegen tirannie opwerpen. dood van een medegebruiker doet een dusdanig spelen gemiddeld geschat op 50%. Dit betekent tisch gepredisponeerd zijn. Genetische factoren sterk appel op de hoofdpersoon, dat hij het besluit dat er dus nog 50% andere factoren van invloed verhogen wel de kans dat iemand die eenmaal Er is ook een andere kant: alleen maar ‘ik wil’ is neemt de verslaving te staken. zijn op het ontwikkelen van verslaving. Deze middelen gebruikt heeft, verslaafd kan raken. erg beperkt. Het wordt al snel een molen die in zijn bijvoorbeeld de invloed van de sociale groep het luchtledige ronddraait. Er is zoveel dat mijn ik en (imitatiegedrag van zij die populair zijn), of De verslavingsspiraal overstijgt. Waarheid, goedheid en schoonheid. Ik ‘Naarmate men de hoeveelheid stress. Ten tweede is er niet één Er blijft dus aanvankelijk de keus om een middel laat mijn wil erdoor aansteken. Ik wil dus wat mijn verslavingsgen, maar spelen meerdere genen een te gebruiken. Maar als eenmaal gestart wordt met ‘ik’ te boven gaat. ‘De waarheid zal je vrijmaken’, ernstiger verslaafd rol in de invloed die zij hebben op iemand die al het gebruik, worden er verschillende mechanis- staat ergens in de Bijbel. Vrij van je tunnelvisie, dan niet verslaafd wordt. Deze komen in verschil- men in gang gezet. Behalve genetisch beïnvloede onverschilligheid en egoïsme. is (en zich dieper in lende mate voor bij mensen, zodat de invloed van lichamelijke reacties, zijn dat ook veranderingen de genetische bepaaldheid voor de een groter kan in de hersenen die worden veroorzaakt door het De vrije wil is trouwens niet alleen vrij van, maar de verslavingsspiraal zijn dan voor de ander. middel en de wijze waarop mensen verder reageren ook vrij voor. Van Jezus heb ik geleerd dat het vooral De meeste genetische invloeden betreffen op middelengebruik. Wiers heeft dit overzichtelijk bevindt) is er steeds Vrije wil: idée fixe of realiteit gaat om vrijheid voor liefhebben: van anderen en lichamelijke processen die beïnvloeden hoe je samengevat in een ontwikkelingsmodel (2008). van God. Voor mij is dat het echte wonder van de op een middel reageert. Bijvoorbeeld: er is een Verslaving wordt binnen de neurobiologie en vrije wil. minder ruimte gen dat via de aanmaak van een eiwit zorgt voor psychologie begrepen als verstoring van een ba- de afbraak van alcohol in je maag. Mensen die lans tussen automatische processen, waar we ons voor een vrije wil’ een variant van dit gen hebben maken een eiwit grotendeels niet bewust van zijn, en controlerende aan dat alcohol juist niet snel afbreekt. Als deze processen, waar we ons grotendeels wel bewust mensen veel alcohol drinken, worden ze al snel zijn. Naarmate men ernstiger verslaafd raakt, raakt In de verbeelding van verslaving en de vrije wil misselijk. De variatie van dit gen heeft dus een deze balans meer verstoord en wordt het moeilij- wordt enerzijds benadrukt hoe gedetermineerd beschermende factor om niet verslaafd te raken. ker zich uit de cirkel van de verslaving te bevrijden. idee februari 2011 de mens is, namelijk door zijn levensomstan- Verder zijn er ook varianten bekend in de mate In de neurobiologie worden meerdere modellen digheden en door het middel dat steeds meer waarin mensen de opwindende effecten van een onderscheiden die veranderingen in de hersenen de controle over het leven van de hoofdpersoon middel ervaren. Sommige mensen ervaren meer beschrijven. Deze hebben vooral betrekking overneemt. Anderzijds wordt beschreven hoe een ‘kick’ direct na inname van alcohol dan zij die op beloningssystemen in de hersenen. De men op basis van sterke wilskracht toch in staat een andere genetische variant hebben. Mensen die sensitisatie-hypothese is dat het dopaminesys- Arjan Plaisier Scriba Protestantse Kerk in Nederland  teem hypergevoelig wordt door het gebruik van Slotbeschouwing 18 19 middelen. Dopamine is een neurotransmitter De huidige wetenschappelijke hypotheses sug- argumenten & citaten welke met genotsbeleving te maken heeft. Door gereren dat er sprake is van een verslavingsspiraal: het nemen van een middel stijgt de hoeveelheid naarmate er meer en langduriger gebruikt wordt, dopamine in de hersenen, wat een prettig gevoel zijn er veranderingen in de hersenen die er op geeft. Bij gebruik van middelen gaat het dopamine zichzelf toe leiden dat de neiging om een middel systeem steeds sterker reageren, met als gevolg te gebruiken steeds sterker wordt. Voorts wordt dat iemand al een reactie kan vertonen bij het zien het vermogen van controlerende processen steeds van een middel. Dit wordt sensitisatie genoemd. zwakker. Dit model suggereert dat naarmate Dit systeem maakt uiteindelijk dat de zucht naar men ernstiger verslaafd is (en zich dieper in deze het middel gaat overheersen en maakt dit belang- spiraal bevindt) er steeds minder ruimte komt rijker dan het plezier dat aanvankelijk nog met het voor een vrije wil. Het risico dat je genetisch met gebruik samenging. je meedraagt om verslaafd te worden heeft weinig Een andere theorie (pathologische gewoonte the- te maken met een vrije wil. orie) claimt dat juist evolutionair jongere onder- Echter, de mogelijkheid om zichzelf te bevrijden delen van de hersenen een belangrijke rol spelen uit deze verslavingsspiraal lijkt vooralsnog wel te (orbitofrontale cortex en dorsolaterale gedeelten). lopen via het pad van de (vrije?) wil. Immers: veel Dit systeem is belangrijk bij het afwegen van mensen zijn in staat zich van hun verslaving vrij te verschillende beloningen. Vanuit deze hypothese maken zonder professionele hulp. Hierbij wordt komt het gebruik van drugs steeds minder onder verondersteld dat zij dit kunnen op basis van een controle te staan van de verwachte beloning. sterke wens tot veranderen. In de professionele [ argumenten & citaten: vrije wil ] Het wordt steeds meer een dwanghandeling. Dit hulp wordt hierop momenteel ook ingezet: er is wordt onderbouwd door de bevinding dat er bij veel bewijs dat motivationele gespreksvoering mensen met dwangsstoornissen in de hersenen een efficiënte methode is om verslaafden te vergelijkbare afwijkingen zijn als bij mensen met behandelen. een verslaving. Tevens wordt het steeds moeilijker om andere beloningen (eten, seks, werk, vrienden) Tot besluit: onze vrije wil kan gecompromitteerd te waarderen en wordt uiteindelijk dit neuronale worden door genen, ons onbewuste en door circuit meer inactief. Dat leidt tot gevoelens van levensomstandigheden, maar kan ook aangewak- apathie en somberheid (wat vaak weer aanzet tot kerd worden. Het appel van de ander kan daarbij middelengebruik). een doorslaggevende rol hebben. In psychologisch onderzoek worden verschillende processen omschreven die wellicht samenhangen met deze veranderingen in de hersenen. Er is veel Astrid Vellinga is psychiater en plaatsvervangend bewijs dat verslaving gepaard gaat met leerproces- geneesheer directeur Arkin (GGZ-instelling te Vrije wil: idée fixe of realiteit sen: het middel houdt bijvoorbeeld steeds meer de Amsterdam, waarvan Jellinek onderdeel uitmaakt). D66 vertrouwt op de eigen kracht van mensen. Deze eigen kracht aandacht vast. Dat hangt samen met een toename van automatische associaties met gevoelens van is onlosmakelijk verbonden met uitgangspunten als ‘de vrije opwinding en een neiging tot toenadering van mens’ met een ‘vrije wil’. Maar die wil is zeker niet helemaal ‘vrij’, het middel. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat meer controlerende processen, die we normaal Dit artikel is te beluisteren als Podcast zo laat veel onderzoek van de laatste decennia zien. Een beknopt gesproken kunnen gebruiken om ons gedrag in www.d66.nl/kennis/item/podcast_idee overzicht van enkele argumenten waarom onze keuzes sterk wor- toom te houden meer en meer verstoord raken bij verslaving. Middelen kunnen dus een acuut effect den beïnvloed door ons genetische opmaak en omstandigheden. idee februari 2011 Literatuur hebben op deze controlerende functies, zoals de A. Vellinga (2008), ‘De aap op je rug’. In: A. Oderwald, K. Neuvel, W. ontremming bij veel alcohol, maar ook zijn er van Tilburg (red.). Aan de ketting. Verslaving verbeeld. De Tijdstroom, samengesteld door Eline van der Mast aanwijzingen dat op lange termijn het vermogen Utrecht. van de hersenen om controlerende functies uit te Wiers, R. (2008). Slaaf van het onbewuste. Over emotie, bewustzijn en oefenen daalt. verslaving. Bert Bakker. 20 21 argument 1 argument 3 sociaal-maatschappelijk neurologisch Als verweer of excuus pleiten criminelen vaak ver- andere kant is criminaliteit slechts uit te drukken In de jaren ’80 van de vorige eeuw ontdekte D. Daynes dat zelfs al zeven seconden van te voren minderd- of compleet ontoerekeningsvatbaar te in waarschijnlijkheden – sommige mensen die alle de Amerikaanse fysioloog Benjamin Libet dat te zien was in je hersenen wat je zou besluiten. zijn. De uitspraak hierover is dan afhankelijk van statistieken tegen zich hebben, worden vaak ook het gedeelte van je hersenen waar je motoriek Wat betekent dit voor de vrije wil? Moet vrije wil een psychiatrisch en psychologisch onderzoek, wél succesvol in de samenleving. Het bestaan van geregeld wordt, al zo’n 0,35 seconden vóór je bewust zijn? Is een veto-optie genoeg? Volgens dat ook de mate van straf bepaalt. Maar onderzoek een neiging of predispositie is dus niet genoeg om bewuste besluit oplicht. Maar ook al ‘besluiten’ je neuroloog Dick Swaab van de Universiteit van heeft uitgewezen dat er sterke correlaties zijn determinisme te concluderen. Moeten we onder- hersenen iets te gaan doen voordat je het zelf door Amsterdam worden bijna al onze kenmerken tussen opleidingsniveau van ouders, opleiding- scheid maken tussen individuen en de samenle- hebt, je hebt volgens Libet wel een veto: je kunt bepaald door onze genetische opmaak en embryo- sniveau John van de persoon zelf, IQ , et cetera. Als we Leonard ving als statistisch gegeven? Wanneer laten we dan besluiten om het niet te doen. In 2008 ontdekte J. nale ontwikkeling. het zo bekijken, lijkt het alsof bijna alle criminelen de cijfers spreken, en wanneer het individu? wel verminderd toerekeningsvatbaar zijn. Aan de ‘In God’s body shop, each of us was customized. But science ‘Het is een plezierige illusie’ came along to substitute statistical inference for free will. We are Dick Swaab now a tribe of likelihoods’ Argument 4: Criminologisch [ argumenten & citaten: vrije wil ] In Nederland hebben we geen traditie van uithu- Prison Experiment toonde aan dat mensen zich welijking: mensen kiezen zelf hun partner. Maar extreem snel voegen naar hun al dan niet reële Argument 2: Economisch in hoeverre eigenlijk? Aantrekkingskracht hangt machtspositie en makkelijk sadistisch worden. grotendeels af van feromonen en genetische op- Niet alleen druk, macht en biologie, zelfs de let- maak. We kunnen niet kiezen wie we aantrekkelijk ters van de namen van mensen hebben invloed op Vóór de teleurstelling die de financiële crisis geef ons een grotere portie, en we eten meer – ook vinden. Niet alleen feromonen, ook groepsdruk en keuzes: men neigt naar banen en woonplaatsen die bracht, was er het sterke geloof in de vrije markt al vinden we het viezer. We vinden Pepsi lekkerder macht kunnen mensen dingen laten doen die ze dezelfde letters hebben als hun eigen naam, vooral van de jaren ’80 en ’90, zoals beschreven door o.a. dan Coca Cola – totdat we het label zien. We kopen eigenlijk niet willen, kijk maar naar het Milgram hun initialen (het naam-letter-effect). Er wonen Friedrich von Hayek. Bij een vrije markt hoort een gewoon één blikje tomaten – totdat de supermarkt experiment van begin jaren ’60 en het Stanford meer Jacks in Jacksonville dan verwacht. Betekent vrije keuze en daarmee een vrije (rationele) wil. er ‘maximaal drie per klant’ bovenhangt. Ook Prison Experiment van begin jaren ’70. Uit het het feit dat we menselijk gedrag statistisch vaak Inmiddels is het idee van de homo economicus verkiezingscampagnes zijn vaak (al dan niet Milgram experiment bleek dat mensen gemak- vrij goed kunnen voorspellen en beïnvloeden dat wat minder in trek; we zijn blijkbaar wat minder effectief ) manipulatief en gericht op marketing. kelijk zijn over te halen om anderen pijn te doen we geen vrije wil hebben? rationeel en wat meer beïnvloedbaar dan we Wat zegt dat over stemgedrag en vrije wil? Volgens terwijl ze het eigenlijk niet willen, en het Stanford dachten. In plaats van door informatie en cijfers G.W. Bush niet zoveel: Vrije wil: idée fixe of realiteit laten we ons leiden door marketing en reclame: ‘ One cannot base one’s conduct on the idea that everything is de- termined, because one does not know what has been determined. Instead, one has to adopt the effective theory that one has free ‘We know how to secure a more just and prosperous life for will and that one is responsible for one’s actions. […] There is also man on Earth: through free markets, free speech, free elections, a Darwinian reason that we believe in free will: A society in which the individual feels responsible for his or her actions is more idee februari 2011 and the exercise of free will unhampered by the state’ likely to work together and survive to spread its values’ G.W. Bush Stephen Hawking  Het christendom worstelt al eeuwen met de vrije wil. Want hoe 22 23 kan God allesbepalend zijn, en de mens tegelijk zijn leven zelf inrichten? Voorbestemming en zelfbeschikking lijken op gespan- nen voet met elkaar te staan. In de 17de eeuw vond over dit onder- werp een hoogoplopend conflict plaats, dat zowel religieus als politiek werd uitgevochten. Een van de meest intrigerende dispu- ten in de Nederlandse geschiedenis ging over de ‘Vrije Wil’: de rek- kelijken versus de preciezen. ‘Soo acht ick dat hy door Boris van der Ham vermach het goede te dencken, te willen ende te volbrenghen’ Boris van der Ham Religie en de vrije wil Arminius Religie en de vrije wil ‘De vryen wille des menschen’ Hoe vrij is de mens? Vooral het christendom heeft vraag is dan echter: waar heeft de mens dan nog Arminius vs. Gomarus vend oordeel rekenen waarmee God de keuzen veel geworsteld met die vraag. Andere godsdien- zelfbeschikking? Het christendom heeft ook lange Deze vragen stonden centraal in een theologisch van de mens kon rechtvaardigen. sten veel minder. In de islam, bijvoorbeeld, wordt tijd een groot belang gehecht aan het verhaal van debat aan het begin van de 17de eeuw aan de De strenge Calvinistische Gomarus (de precieze) niet gesteld dat de mens volledig afhankelijk is de aangeboren zondigheid van de mens. Doordat Universiteit Leiden. In 1603 werd daar theoloog bestreed deze visie op felle wijze. Hij stelde dat van God. De ‘vrije wil’ is juist iets waarmee de Adam en Eva in het Bijbelse scheppingsverhaal Arminius tot hoogleraar benoemd. Zijn collega- God zo’n rechtvaardiging alleen maar kon geven mens kan aantonen of hij juiste keuzes maakt. aten van de verboden vrucht, is de mens gedoemd hoogleraar Franciscus Gomarus protesteerde als hij wist waartoe de acties van de mens zouden Sjiieten stellen zelfs dat de ‘vrije wil’ van de mens tot het leven in zonde. Die erfelijke belasting hier heftig tegen. Arminius stond namelijk leiden. Hij hield vast aan de visie dat de mens vol- Vrije wil: idée fixe of realiteit essentieel is voor God, opdat hij de mens kan kan niet uit vrije wil worden afgeworpen, was de bekend om zijn afwijkende opvattingen over de ledig door God wordt geleid, en als zodanig geen beoordelen. Mensen kunnen op basis van de ge- gedachte. predestinatieleer. Arminius stelde dat de mens ‘vrije wil’ heeft. De Armenianen (of de rekkelijken) toonde verantwoordelijkheid gewogen worden op In de meest orthodox visie op de mens is het leven wel degelijk invloed kon uitoefenen op zijn leven, hekelden deze visie weer op hun beurt. Zij stelden de dag des oordeels. Ook het jodendom kiest min volledig voorbestemd; geen gebeurtenis of hande- en op de uiteindelijke plek in de hemel. Hij stelde dat indien alles inderdaad door God ‘gewild’ zou of meer voor die benadering. In de joodse filosofie ling is toevallig, alles is door God van tevoren dat de mens een deel van zijn leven naar eigen zijn, dat het God tot auteur van de zonde zou wordt benadrukt dat de ware vrijheid weliswaar bedacht. Ook is al voor de geboorte bepaald of inzicht kon inrichten. Of hij of zij vervolgens in de maken. God zou dan feitelijk verantwoordelijk uiteindelijk wordt gevonden door de verbintenis een mens uiteindelijk tot de hemel zal worden hemel zou komen was echter wel afhankelijk van zijn voor al het leed in de wereld. Dat was voor met God, maar dat de vrije wil’ voortkomt uit de toegelaten, en zijn zonden dus vergeven, of dat hij het feit of hij of zij in God geloofde. Hij stelde dat Arminius onbestaanbaar. menselijke ziel. zal moeten branden in de hel. Deze zogenaamde Jezus Christus was aangesteld om de mensheid Het religieuze meningsverschil werd al snel idee februari 2011 Het christendom heeft, zogezegd, een veel meer ‘predestinatieleer’ zorgde binnen het christendom van de zonde te bevrijden, mits de mens in zijn onderdeel van een politieke strijd. Hoewel lang complexe verhouding tot de ‘vrije wil’. God is echter tot veel discussie. Want als alles is voor- bevrijding wilde geloven. Maar hier zat dus een niet iedereen het met de theologische visie van immers omnipotent, alomtegenwoordig, en heeft bestemd, wat heeft het dan nog voor zin om het duidelijke vrijheid voor de mens: hij kon immers Arminius eens was, werd gesteld dat hij wel de mens in de palm van zijn hand. Hij is de alfa goede te doen? Maakt het nog uit of een mens zijn ook besluiten niet in Jezus’ verlossing te geloven. deze mening mocht uitdragen. Ook een deel van en omega, de schepper van al het levende. De leven betert en de juiste keuze maakt? De mens kon door zijn geloof in God op een verge- de elite had deze overtuiging. Een van hen was  De vrije wil Johan van Oldenbarnevelt, Raadspensionaris af dat hij de strikte predestinatieleer afkeurde en In 1611 organiseerde Raadspensionaris Van Olden- 24 25 van de Republiek, een soort minister-president dat er ruimte moest zijn voor andere opvattingen. barnevelt opnieuw een conferentie in Den Haag. onder Stadhouder Maurits. Bij hem lag nog vers Hij sprak over het belang van de ‘vryen wille des Opnieuw leidde dit tot niets, en het conflict esca- Vrije wil is voor mij een ontwikkelingsopdracht. in het geheugen hoe nog geen twintig jaar eerder menschen’ en stelde: ‘Soo acht ick dat hy (de mens, leerde verder. In 1618 werd een algemene kerkver- Je wordt niet geboren met een volledig ontwikkelde de Nederlanden de tirannieke heerschappij van BvdH) vermach het goede te dencken, te willen gadering gehouden, de Synode van Dordrecht, vrije wil – die is alleen in potentie aanwezig. In Phillips II hadden afgezworen. Phillips’ bewind ende te volbrenghen’. waarin de theologische positie van Arminius uit- het begin word je alleen nog maar gestuurd door verketterde elke afwijkende religieuze opvatting De hoorzittingen leidden niet tot het gewenste eindelijk werd afgewezen. De Armenianen werden je genen, je hormonen en de invloeden vanuit je met gewelddadige sancties. Met die dwingelandij resultaat, en de spanningen bleven. Hoewel Ar- zelfs verboden. Stadhouder Maurits misbruikte omgeving. Nature and nurture, in een complexe in het achterhoofd werd tolerantie gepredikt, ook minius in 1609 overleed, hielden zijn aanhangers dit politiek momentum bovendien ook voor configuratie. in de richting van de Armenianen. vol. In 1610 verscheen er van hun hand zelfs een enkele politieke afrekeningen. Hij liet Van Olden- verzoekschrift – een Remonstrantie – waarin hun barnevelt executeren vanwege hoogverraad, en hij Op een dag dient het eerste sprankje of vonkje van visie op de vrije wil in vijf punten werden uitge- sloot rechtsgeleerde Hugo de Groot – ook een een vrije wil zich aan. Misschien nog niet eens ‘De “predestinatieleer” werkt. Daarin werd gesteld dat met ‘een eeuwich, pleitbezorger van tolerantie – op in Slot bewust, als een vage bromtoon in de ziel. Iets van: onveranderlijck besluyt’ van God het leven ooit Loevestijn. ‘Ooit kom ik hier uit en dan zal ik meer van mijn zorgde binnen het was begonnen. Maar daar voegden zij meteen aan Hoewel Maurits de Remonstranten had verboden, leven maken dan mijn ouders.’ Maar het kan ook toe dat de schepping niet inhield dat God had lieten zij zich niet kennen. Ze doken onder en won- een helder besluit zijn: ‘Ik word dokter.’ En dan christendom tot veel gekozen om sommigen te verkiezen en anderen te nen daar aan aanzien. Zo preekten de Remonstran- niet omdat je vader dokter is of je moeder het zo verwerpen. In een volgend artikel werd de vergif- ten niet van een kansel, want, zo was de gedachte: graag wil, maar als origineel en eigenwijs besluit. discussie. Als alles is fenis van Christus benadrukt die ‘voor alle ende de waarheid komt via discussie tot stand. Er was Boris van der Ham Religie en de vrije wil Sommige kinderen hebben dat. Anderen laten zich yeder Mensche gestorven’ is. In het derde artikel niet één persoon die het woord voerde tijdens nog jarenlang drijven door wat er op ze afkomt, voorbestemd, heeft het werd benadrukt dat mensen het ‘salich-maecken- bijeenkomsten, zoals normaal was bij protestantse vanbinnen en vanbuiten. De meeste mensen laten de gheloove’ niet uit zichzelf hebben, maar dat diensten, maar verschillende mensen namen zich in belangrijke mate sturen door wat er op hen dan nog zin om het het hen gegeven wordt door Genade van God. In het woord bij. Ze gaven elkaar hun persoonlijke afkomt en in die zin hebben ze geen vrije wil. Maar het vierde artikel werd echter de vrije wil onder- visies op de Bijbel en gingen hierover in debat. dat wil niet zeggen dat de vrije wil niet bestaat: die goede te doen? Maakt streept: Gods genade ‘is niet onwederstandelijck’: De gedachte was dat de mens pas werkelijk boven moet alleen nog ontwikkeld worden. Bevochten op Kortom, de mens moet er ‘ja’ op zeggen, maar kan de beperktheid van zijn eigen werkelijkheid uit de macht van natuur en opvoeding. het nog uit of een mens het ook afweren. De mens heeft dus keuzevrijheid. kon komen als hij luisterde naar de opvattingen In het laatste artikel wordt zelfs beschreven dat van een ander. Door verder te willen blijven zoeken Als mensheid zijn we al tientallen duizenden jaren zijn leven betert en de een mens door ‘naelaticheyt’ of verwaarlozing het benadert men de werkelijkheid steeds meer. bezig ons te ontworstelen aan onze eigen primitie- door God geschonken geloof kan verliezen. Ook ve, dierlijke of biologische natuur. Hoe verder wij juiste keuze maakt?’ daar is er dus keuzevrijheid. Deze wijze van opereren werkte als een magneet daarvan af groeien, hoe vrijer we worden. En hoe op vrijdenkers uit heel Europa. Zo correspondeer- meer liefdevol. Want ook liefde is, net als de vrije Politieke escalatie den de Fransman Bayle en de Engelsman John wil, een ontwikkelingsopdracht. Die twee hangen Hoorzittingen Hoewel deze woorden en dogma’s in de ogen van Locke uitgebreid met Remonstrantse theologen. dan ook nauw samen. In lijn met de politiek van tolerantie werd in een 21ste eeuwse lezer nog behoorlijk orthodox Ook de Nederlandse vrijdenker Spinoza hield Vrije wil: idée fixe of realiteit 1607 een commissie in het leven geroepen die het klinken, waren deze stellingnames in die tijd nauwe contacten met hen. Hun verlichte denk- conflict moest beslechten. In oktober 1608 vond er uitermate vrijzinnig en baanbrekend. De Remon- beelden werden mede door deze ontmoetingen zelfs een heuse hoorzitting plaats aan het Binnen- strantie wierp weer nieuw olie op het vuur van geïnspireerd. De geschiedenis rond Arminius hof in Den Haag. De Staten-Generaal ontving on- het al hoog opgelopen conflict. Dat werd nog eens en Gomarus vormt voor mij een van de meest der meer Gomarus en Arminius die hun visies op aangewakkerd door allerhande belangengroepen intrigerende religieus-politieke conflicten in de de kwestie mochten laten horen. Arminius legde die het conflict gebruikten als middel voor andere Nederlandse geschiedenis. Een strijd om ‘de vrije tijdens die hoorzitting opnieuw een verklaring politieke doeleinden. wil’ zonder weerga. idee februari 2011 Lisette Thooft Freelance journalist voor Boris van der Ham is Tweede Kamerlid voor D66. o.a. Happinez, en schrijfster van De onverzadigbare vrouw (en de afwezige man).  Levert de discussie over het wel of niet bestaan van de vrije wil In een democratie maken burgers in vrijheid een Misverstand 2 26 27 keuze voor die partij die hun belangen het beste Vrije wil versus burgerlijke vrijheden problemen op voor de democratie? De politicologen Van der Vos- vertegenwoordigt. Op het eerste gezicht liggen De wens ons leven vrij en naar eigen inzicht in te sen en Scheltens stellen dat het functioneren en de legitimatie van begrippen als ‘rationele keuze’ en ‘vrijheid van richten ligt ten grondslag aan een aantal van onze burgers’ dan ook voor de hand in een discussie meest dierbare mensenrechten en burgerlijke de democratie vooralsnog niet in gevaar zijn. Sterker nog, het hui- over de relatie tussen de vrije wil en democratie: vrijheden. Zijn zulke vrijheden in gevaar door de dige debat over de vrije wil toont aan dat er een bijzondere waarde mocht de vrije wil niet bestaan, kunnen burgers ontkenning van het bestaan van de vrije wil? Het dan nog wel in vrijheid deze rationele afweging is een vergissing te denken dat de vrije wil het schuilt in de democratie. maken? fundament is voor ons recht op vrijheid. In de verdragen en documenten waarop onze wettelijke door Bas van der Vossen & Jerome Scheltens In dit artikel betogen we dat het wel of niet rechten momenteel zijn gebaseerd wordt nim- bestaan van een vrije wil geen afbreuk doet aan de mer verwezen naar de vrije wil. Je zult vergeefs Bas van der Vossen & Jerome Scheltens Democratie en de vrije wil essentie van een democratie. Eerst helpen we twee zoeken naar verwijzingen naar de vrije wil in de misverstanden uit de weg over de relatie tussen Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens, vrije wil, rationele keuzen en burgerlijke vrijheid. het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Daarna staan we stil bij de idee van de vrije wil en Politieke Rechten (zie met name artikel 25, het recht de recente discussie over het wel of niet bestaan op deelname aan het openbare leven), de Neder- Foto: Herman Wouters ervan. In onze ogen ligt de werkelijke dreiging van landse Grondwet of zelfs in inspiratiebronnen als het ontkennen van het bestaan van de vrije wil de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring en de in het potentieel dat dit leidt tot een ontkenning Amerikaanse Grondwet. van het bestaan van moraliteit. Maar als de vrije In tegenstelling tot een nadruk op de vrije wil wil bestaat – of als moraliteit het niet bestaan van hebben deze teksten iets anders gemeen: de de vrije wil zou kunnen overleven – dan leidt dat waardigheid en integriteit van het individu. En tot een bijzondere waarde van de democratie. In dit is de basis voor de fundamentele waarde, dit stuk stellen wij voor dat democratie, en alleen onvervreemdbaarheid en vanzelfsprekendheid democratie, tot een morele politieke gemeenschap van diens rechten. Het individu is dus heilig, met kan leiden. Want alleen in een democratie zijn of zonder vrije wil. burgers in staat tot het uitoefenen, als burgers, van een vrije wil. De vrije wil en moraliteit Wat is dan die vrije wil? En wat zou het betekenen Misverstand 1 als, zoals hersenonderzoekers nu beweren, wij Vrije wil versus rationele keuze geen vrije wil hebben? Volgens Dick Swaab zijn Wellicht lijkt de ontkenning van het bestaan van er grofweg drie elementen te onderscheiden: [a] de vrije wil problematisch voor de legitimiteit van Een wil is alleen vrij wanneer er de keuze was voor democratische processen, omdat het verhindert een alternatieve beslissing (een mogelijkheid die Vrije wil: idée fixe of realiteit dat burgers in hun eigen belang zullen stemmen. benut kan, maar niet hoeft te worden); [b] Een En is niet het hele idee van democratie dat burgers wil is alleen vrij wanneer er een motief was om vrij kunnen kiezen voor partijen die hun belangen de beslissing te nemen; [c] Een wil is alleen vrij zullen vertegenwoordigen? Dit laatste is waar, wanneer de beslissing echt uit jezelf is genomen, maar toch schuilt hierin niet het gevaar van het zonder interne of externe beperkingen. ontkennen van het bestaan van de vrije wil. De Maar voorzichtigheid is hier geboden. Waar [a] Democratie vraag of we een vrije wil hebben is namelijk niet plausibel lijkt als een noodzakelijke voorwaarde hetzelfde als de vraag of we rationeel kiezen. Want voor een vrije wil, zijn [b] en [c] problematisch. hoewel het klopt dat de vraag of we rationeel Element [b] is enigszins overdreven want we idee februari 2011 kiezen alleen maar opduikt als we een vrije wil handelen vaak genoeg zonder eerst goed na te en de vrije wil hebben, zijn het toch twee verschillende kwesties. denken, of juist instinctief. Volgens hersenonder- De vrije wil, als we die hebben, staat ons juist toe zoekers worden we ons hier een fractie later pas om wel of juist niet op basis van ons eigenbelang van bewust, en dat bewustzijn ervaren we dan als te stemmen. onze vrije wil. De échte vrije wil zou daarmee dus  Vrije Wil niet bestaan. Dit fenomeen wordt de ‘onbewuste alleen een vrije wil als al ons handelen niet reeds Zonder controle, geen verantwoordelijkheid. 28 29 wil’ genoemd. Maar dat we in zulke gevallen ‘van te voren is bepaald’. Binnen de filosofie wordt Dit is waar voor onze daden als individuen, maar geen duidelijk motief hebben voor ons handelen dit de dreiging van het determinisme genoemd. het is ook waar voor onze daden als lid van een Denkend aan ‘Holland’ zijn we altijd geneigd te volstaat niet om aan te tonen dat we geen vrije wil Wat als al ons handelen vooraf bepaald is, zeg door gemeenschap. Ons handelen blijft niet beperkt tot denken dat iedere burger voluit zijn eigen vrije hebben. Mocht ons handelen nooit op een motief God, of door de natuurwetten? wat we doen in onze dagelijkse activiteiten, zoals wil kan volgen. We vinden dat zo belangrijk dat zijn gebaseerd, dan lijkt de vrije wil inderdaad in Het grootste probleem van het determinisme werken, boodschappen doen, koken, enzovoort. een aantal onderwerpen waarin de vrije wil een gevaar – in dat geval zou al ons handelen geba- is dat het geen ruimte laat voor individuele We zijn leden van onze families, onze buurten, rol speelt, uitgangspunten zijn voor artikelen in seerd zijn op iets anders dan onze wil. Maar dat is verantwoordelijkheid, en dus voor moraliteit. Als maar ook van onze politieke gemeenschappen. de Grondwet. Denk aan vrijheid van godsdienst, een veel sterkere, en ook veel minder plausibele, we nooit iets anders hadden kunnen doen dan We handelen dus ook als burgers. Of we het nu vrijheid van meningsuiting enzovoort. stelling. we deden, hoe zijn we dan ooit verantwoordelijk leuk vinden of niet, de overheid of staat handelt Dit veronderstelt dat deze vrijheden in ons land Element [c] heeft meer met vrijheid an sich te voor ons handelen? In welke zin kunnen we dan vaak in onze naam. Binnen- en buitenlanders zien dus beschermd zijn en verdedigd worden, maar maken. Stel, bijvoorbeeld, dat Jan een pistool juist of verkeerd handelen? We uiten onze morele de daden van de overheid als op de een of andere Bas van der Vossen & Jerome Scheltens Democratie en de vrije wil is dat wel zo? Zijn er geen andere factoren die een tegen het hoofd van Piet houdt en hem dwingt zijn oordelen enkel richting die personen die controle manier een reflectie van de wil van het volk. rol spelen bij de vraag: hoe vrij is mijn (of uw) wil geld te overhandigen – een duidelijke externe be- hebben over hun handelen: mensen met een vrije eigenlijk? Kun je een vrije wil met wetsartikelen perking. Piet is zeker in zijn vrijheid geschonden, wil. Als jij tegen mij aanbotst op straat neem ik Maar als we alleen verantwoordelijkheid kunnen afdwingen? maar zijn vrije wil blijft intact. Jan zorgde er alleen het je alleen maar kwalijk als je er op de een of an- dragen voor ons handelen als we ook iets anders De praktijk leert dat het zo eenvoudig niet ligt. voor dat Piet niet volgens zijn eigen vrije wil kon dere manier voor koos om dat te doen. Die reactie hadden kunnen doen, dan heeft democratie een handelen. Of stel je voor dat Jan aan Piet een leugen zou immers misplaatst zijn als mocht blijken dat zeer bijzondere waarde. Want alleen in een democra- Neem nou de Godsdienstvrijheid. Je mag in dit vertelt – en daarmee een interne beperking schept. iemand anders jou tegen mij aanduwde. Geen tie is er een situatie waarin we als burgers iets anders land geloven wat je wilt. Maar de vraag is: mag je je Ook dan is Piet zijn vrije wil nog steeds intact. schuld, kritiek of boete zonder verantwoordelijk- hadden kunnen doen. En dus kunnen we als burgers ook zo gedragen? Twee schrijnende voorbeelden: heid. Maar ook geen complimenten, bewondering alleen in een democratie verantwoordelijkheid Vrouwen binnen de islam worden verplicht hoofd- of beloning. Als het determinisme waar is, is er dragen. Op reis worden we soms aangesproken op doeken te dragen omdat hun mannen opgewonden ‘Net zoals onze status dan überhaupt nog ruimte voor moraliteit? wat onze regering doet. Soms zijn we dan trots op raken van vrouwenhaar. Dus werd besloten om wat Nederland politiek bereikt heeft – andere keren deze mannen te beschermen door het voorwerp van van moreel wezen als Een morele politieke gemeenschap schamen we ons diep. Soms wordt gezegd dat zulke verleiding te laten bedekken. Oefenen vrouwen hier Wellicht zullen hersenonderzoekers in de oordelen slechts berusten op louter nationalisti- hun vrije wil uit? individu afhangt van toekomst aantonen dat het determinisme waar sche mythes, of anderszins gebaseerd zijn op een Kinderen van gelovenden worden opgevoed in is. Volgens sommige filosofen (zogenaamde vergissing. Maar in een democratie hoeft dat niet de godsdienst van hun ouders, inclusief rituelen onze controle over ons incompatibilisten) zou dat inderdaad het einde het geval te zijn. In een democratie kunnen burgers die in de eerste jaren van hun leven erbij horen. betekenen van individuele verantwoordelijkheid invloed uitoefenen op het handelen van hun over- Geloven zij in de goden van hun ouders uit vrije handelen, zo hangt onze en moraliteit. Anderen (compatibilisten) denken heid, en dus kunnen zulke gevoelens en oordelen in wil? Nee, ze kunnen niet anders, want ze weten niet dat moraliteit zelfs het determinisme kan overle- een democratie daadwerkelijk zinvol zijn. anders! status van moreel wezen ven. Die vraag gaan we hier uit de weg (maar zie Er is dus een groot verschil tussen het soort De vrije wil van moslimvrouwen en kinderen van de bijdrage van Sie in dit themanummer). Onze morele burgerschap dat mogelijk is in een demo- gelovenden wordt hier beperkt of zelfs geschonden. als burger af van de vraag is niet of het determinisme waar is, noch cratie en de status die we zouden hebben wanneer Vrije wil: idée fixe of realiteit Het Atheïstisch Verbond streeft naar het recht op of moraliteit ermee ‘compatibel’ is. Onze vraag mensen slechts onderdanen zijn van een regime. èchte vrije wilsuitoefening. controle die we hebben gaat over de waarde van democratie. Onze stelling Een willekeurige Zimbabwaan moreel veroordelen is dat alleen in een democratie burgers als burgers voor de daden van dictator Robert Mugabe is over ons handelen een vrije wil kunnen bezitten. En in die zin kan bespottelijk. Er is namelijk geen situatie waarin dus alleen een democratie een morele politieke deze onderdaan – en dat is iets anders dan een als lid van een politieke gemeenschap vormen. burger – controle heeft over het handelen van de Het element [a] hierboven suggereert dat alleen Zimbabwaanse staat. Maar in een democratie kan gemeenschap’ daden waarover we controle hebben moreel aan burgerschap werkelijk een morele categorie zijn. ons kunnen worden toegeschreven. Want alleen Zonder democratie verworden burgers tot slechts idee februari 2011 als er een situatie bestaat waarin we iets anders onderdanen. De echte zorgen over de vrije wil liggen dus bij [a]. hadden kunnen doen, kunnen we morele verant- Een persoon heeft slechts een vrije wil wanneer we woordelijkheid dragen voor ons handelen. Onze Het idee van democratie en het idee van een zinvol kunnen zeggen dat hij iets anders had kun- morele verantwoordelijkheid hangt dus onder morele politieke gemeenschap zijn dus diep Rolf Venema nen doen dan hij deed. Dat wil zeggen, we hebben andere af van onze controle over ons handelen. verweven. Net zoals onze status van moreel wezen voorzitter van het Atheïstisch Verbond atheistischverbond.nl  als individu afhangt van onze controle over ons voor de beslissingen en het gedrag van de over- Gastcolumn 2 Prikkelend zou je kunnen zeggen dat voor 30 31 handelen, zo hangt onze status van moreel wezen heid wanneer er werkelijke en zinnige vormen een partij die intergenerationele solidariteit als burger af van de controle die we hebben over ons handelen als lid van een politieke gemeen- van participatie en inspraak mogelijk zijn. Het democratiseren van de politiek is dus een diep Daar ben je veel serieus neemt de grootste tekortkoming van onze democratie is dat volgende generaties geen schap. Politieke gemeenschappen kunnen dus meer zijn dan enkel groepen onderdanen, slechts moreel streven. Het doel is om van onze politieke gemeenschap meer te maken dan een gemeen- te jong voor … stemrecht hebben. Hun belangen – duurzaam- heid, staatsschuld – blijven daardoor onderver- verenigd door de gemeenschappelijke dwang van schap waarin we allemaal slechts onderdanen zijn. tegenwoordigd. Bovendien neemt, kort door de de wet. Politieke gemeenschappen kunnen morele Het doel is om als burgers verantwoordelijkheid Democratie is de staatsvorm waarbij de bevolking bocht gesteld, door de vergrijzing het percentage uiting geven aan een belangrijk aspect van ons te dragen voor ons collectief handelen. Het doel kiest door wie zij geregeerd wordt. In 1919 werd in oudere ten opzichte van jongere kiezers verder bestaan: ons bestaan als burger. Maar daarvoor is is morele politieke verantwoordelijkheid voor Nederland het algemeen kiesrecht ingevoerd. Het toe. Een lagere kiesgerechtigde leeftijd kan voor democratie een vereiste. iedereen. lijkt zo eenvoudig. Maar is dat wel zo? Is iedereen een betere balans in de behartiging van beide nu ‘vrij’ om te stemmen? belangen zorgen. Verkiezingen winnen hiermee 3 D66 en democratie De ontwikkeling van het kiesrecht de afgelopen 140 aan representativiteit; Dat wil niet zeggen dat elke regeringsvorm die Bas van der Vossen studeerde politicologie en filoso- jaar laat een steeds bredere kring der kiesgerechtig- Mijn stelling is dat ‘de’ 16-jarige van vandaag de naam democratie draagt van een politieke fie aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde den zien. Dit gebeurde grofweg langs drie dimen- een beter geïnformeerde burger is dan een gemeenschap meteen een morele gemeenschap in politieke filosofie aan Oxford University. Hij was een sies. De eerste periode (1870 – 1910) kenmerkte zich 23-jarige in 1922. De ‘grotere geïnformeerdheid maakt. De controle van burgers over hun overheid jaar Visiting Assistant Professor aan de University of door verlaging van de ‘maatschappelijke welstand’ van jonge kiezers door de betere ontwikkelings- moet wel reëel zijn. En hoe groter de invloed van Arizona en een jaar Visiting Scholar, Social Philosophy die vereist was voor mannen om te mogen stem- kansen vergeleken met vroeger, alsmede de betere burgers op de overheid, hoe meer morele verant- and Policy Center, Bowling Green State University, men. Hierin speelde wetgeving van vooruitstre- voorlichting door nieuwe media’ was in 1970 een woordelijkheid burgers kunnen dragen voor hun Ohio. Momenteel is hij Assistant Professor aan de vende liberalen als minister Tak van Poortvliet en belangrijk argument voor o.a. D66-Kamerlid An- handelen als burgers. University of North Carolina in Greensboro. Sam van Houten een belangrijke rol. De tweede neke Goudsmit om te pleiten voor verlaging naar fase was dat ook vrouwen gekozen konden worden 18. Die ontwikkeling heeft de afgelopen 40 jaar in 4 D66 moet hier als oorspronkelijk aanjager van Jerome Scheltens studeerde politicologie aan de Uni- en mochten – of eigenlijk: moesten – stemmen. ieder geval niet stilgestaan; het democratiedebat een sleutelrol spelen. En de versiteit van Amsterdam. Voor D66 zat hij de afgelopen Hierbij waren de liberaal Van der Linden (passief, Zijn jongeren van 16 te onverantwoordelijk gepresenteerde relatie met moraliteit geeft extra jaren in de LVC, AVC Amsterdam en organiseerde hij 1917) en vrijzinnig-democraat Marchant (actief, om te stemmen? In Oostenrijk (sinds 2007) voeding aan dit debat, door verder te gaan dan enkele jaren D-café, het politiek café van de afdeling 1919) leidend. Toen inkomen en geslacht geen en Brazilië (1988) mogen 16-jarigen bij alle verkie- een klassiek beroep op recht op democratie en Amsterdam. Als senior medewerker is hij clusterhoofd belemmering meer vormden, begon de (Grond) zingen stemmen. Nergens is uit gebleken dat zij participatie. We voegen er de morele noodzaak Speciale projecten bij het Huis voor democratie en wetgever aan het derde criterium: leeftijd. In 1922 daar onverantwoordelijk mee omgaan. Bovendien auteur Titel van verantwoordelijkheid aan toe. Het individu rechtsstaat, het voormalige Instituut voor Publiek en – de eerste verkiezingen waar zogenaamd ‘ieder- mogen zij volgens de Nederlandse wet zelfstandig is alleen moreel verantwoordelijkheid te houden Politiek (IPP), bekend van onder andere de StemWijzer. een’ mocht stemmen – was de kiesgerechtigde beslissen over een medisch onderzoek of behande- leeftijd nog 23 (actief ) en 30 jaar (passief ). Pas bij ling. Ook mag je vanaf die leeftijd seks hebben de verkiezingen van 1986 konden 18-jarigen zowel en kan je een gevangenisstraf krijgen. Ten slotte kiezen als gekozen worden. Anno 2011 is daarmee neemt verantwoordelijkheidsbesef vaak toe als in Nederland nog steeds meer dan 20% van ‘de mensen die verantwoordelijkheid daadwerkelijk 5 bevolking’ uitgesloten van het democratische krijgen. De vrijblijvendheid voorbij; Vrije wil: idée fixe of realiteit machtsvormingsproces. Hoezo algemeen? Een 16-jarige mag 24 uur per week werken Tegen deze achtergrond en de rol die D66’ers en betaalt daarover gewoon belasting. Hoe avant la lettre daarin hebben gespeeld, vond ik de verhoudt zich dit tot het idee van ‘no taxation negatieve reacties uit progressieve hoek op het without representation’? voorstel om 16-jarigen stemrecht te geven verras- send. Waarom zou het kiesrecht nu opeens ‘af ’ zijn? Kortom, voor sociaal-liberalen voldoende redenen Graag draag ik wat gedachten aan om op te kauwen: om het pleidooi voor uitbreiding van de kring der 1 kiesgerechtigden met 16 en 17-jarigen serieus te ne- We moeten waken voor een instinctieve men. Progressieve politici zouden de status quo op idee februari 2011 ‘insiders’-reflex: ‘Als meer mensen mogen dit punt dan ook ter discussie moeten blijven stellen. stemmen, neemt mijn invloed af. Liever niet dus’. Deze redenering – waarvan de geschiedenis Dit artikel is te beluisteren als Podcast genoeg voorbeelden kent – verhoudt zich slecht Joost Sneller is lid van de gemeenteraad in Den Haag www.d66.nl/kennis/item/podcast_idee tot het progressieve gedachtegoed; en werd 16 in 1998.  Oud-fractievoorzitter in de Eerste Kamer gen die hij met argwaan bezag. Zo werd het tot het wilde niet zeggen dat de inrichting ervan niet 32 33 Eddy Schuyer werkte veel samen met Jan Vis. stand komen van de basisschool en het afschaffen beter zou kunnen. Met name de democratische Hij kijkt terug op diens leven. van de kleuterschool in de jaren tachtig met 74 legitimatie was een aspect dat hem voortdurend tegen 1 in de Eerste Kamer aangenomen. Onnodig bezig hield. Daarin werd hij de vertrouwensman te zeggen wie de tegenstemmer was. Laat die van Hans van Mierlo, zijn baas zoals hij dat soms kinderen toch een tijd spelen, was zijn visie. in de fractie formuleerde. Hij sprak er zelden over, maar het falen van de Toen Jan kort na het tot stand komen van Paars I Journalist Nederlandse politiek direct na de Tweede We- reldoorlog inzake het beleid ten opzichte van het benoemd werd als lid van de Raad van State volgde ik hem op als fractievoorzitter in de Eerste Kamer. Docent toenmalige Nederlands-Indië liet diepe sporen na ten huize van de familie Vis. En het kan niet Natuurlijk heb ik met regelmaat in het begin over- leg met hem gevoerd: hoe die mand met kikkers te Staatsrechtgeleerde anders of dit heeft op de zoon Jan grote indruk gemaakt en voor een deel zijn kijk op het politieke benaderen. In die tijd heb ik Jan vooral als een wijs mens leren kennen. Politicus bedrijf mede bepaald. Steeds meer – het was in de Kamer al een trend – Ganzenbordspeler Na zijn journalistieke loopbaan werd Jan hoog- leraar in Groningen, wetenschapper en docent. wwconcentreerde hij zich op zijn kinderen en kleinkinderen. De vakanties, meestal doorge- Vooral in die laatste hoedanigheid hebben veel bracht in Frankrijk, waren daar de hoogtepunten Als D66’er van het eerste uur was Jan Vis voor alle mensen hem goed leren kennen. Hij genoot daar in. Als je hem vroeg wat hij in de vakantie zoal zou oudgedienden een bekende persoonlijkheid. Maar ook van en ongemerkt kwam er een ‘school’ tot gaan lezen en schrijven, stelde hij voorzichtig: ook de jonge generatie kende hem goed vanwege stand van lieden voor wie het denken over staats- ‘niet zo veel, ik ga vooral veel ganzenbord spelen de regelmatige commentaren die hij op radio en recht sterk is beïnvloed door zijn colleges. Onze met mijn kleinkinderen’. Ik heb dat nooit gezien televisie gaf over staatsrechtelijke vraagstuk- huidige fractievoorzitter in de Eerste Kamer, Hans maar zo herinner ik me Jan het liefst. ken. En de lezers van idee kenden hem als een Engels, is bijvoorbeeld bij hem gepromoveerd. jan vis [ in memoriam ] Jan Vis uitmuntend columnist. Zelf heb ik Jan heel goed Zijn optreden als staatsrechtgeleerde in de media Hij ruste in vrede. leren kennen vanwege twee gebeurtenissen. In maakte hem tot een landelijk bekende persoonlijk- 1933 – 2011 1992 kwam ik in de Eerste Kamer in een fractie van heid. Minder bekend is dat hij in de Eerste Kamer twaalf die Jan als fractievoorzitter koos. En in 1994 enkele zeer diepgravende bijdragen heeft geleverd heeft Jan een groot aantal weken bij mij gewoond op het terrein van het staatsrecht. Toen in 1983 in de twee perioden waarin hij als informateur een grondwetswijziging tot stand kwam waarbij werkte aan het tot stand brengen van Paars I. de verkiezing van de Eerste Kamer grondig werd Vooral in zo’n periode leer je elkaar op een andere gewijzigd, voorspelde hij dat dit problemen zou manier kennen. kunnen gaan opleveren in relatie tot het verkeer met de Tweede Kamer. Een voorspelling die in de Tot 1973 was Jan parlementair journalist en hij recente politiek maar al te zeer waar is gebleken. Vrije wil: idée fixe of realiteit heeft in die tijd een schat aan ervaring opgedaan over het reilen en zeilen van het dagelijkse Het hoogtepunt van Jan’s politieke optreden werd politieke metier. Op gezette tijden gebruikte hij zijn informateurschap dat het tot stand komen die ervaring in de fractie als sommigen van ons van Paars I voorbereidde. Doordat – zoals gezegd – meenden dat er zich nu toch een werkelijk unieke Jan in die periode bij mij woonde, heb ik dagelijks situatie voor deed waartegen heftig stelling moest kunnen ervaren hoe hij van die functie genoot. worden genomen. Ongemerkt verkreeg de hele Natuurlijk was de afspraak dat we thuis niet over fractie een meer dan gemiddelde kennis over de politiek zouden spreken tenzij hij aangaf daar het recente verleden. Jan was een relativerende behoefte aan te hebben. Dat kwam toch met regel- idee februari 2011 persoonlijkheid die de mogelijkheden van de maat voor. Zo heb ik gezien hoe de relativerende politiek tot bescheiden proporties wist terug te kijk op de politiek als metier ongetwijfeld heeft brengen als er zich te veel hemelbestormers rond bijgedragen om aanvankelijke tegenstellingen tot hem verzamelden. Typerend bijvoorbeeld was zijn de juiste proporties terug te brengen. Ook al zag Eddy Schuyer houding tegenover de vele onderwijsvernieuwin- hij de mogelijkheden van de politiek als begrensd, oud-senator D66  Het bestaan van een vrije wil lijkt maar moeizaam samen te gaan 34 35 met ons streven naar een duurzame samenleving. Want hoeveel mensen zijn er vrijwillig ‘groen’? Voor de planeet is het misschien helemaal niet zo erg dat die vrije wil niet bestaat, zo betogen Frank Meester en Ad van Vugt. Mensen hebben de neiging om de grillen van anderen te volgen. En wanneer het hip is om groen te zijn, gaat het hard met de duurzame samenleving. door Frank Meester & Ad van Vugt Green to be Seen Frank Meester & Ad van Vugt Green to be seen Foto: Herman Wouters Vrije wil, ijdelheid en duurzaamheid Het is inmiddel genoegzaam bekend dat vlees eten schadelijk is voor het milieu. De dieren nemen het om duurzaamheid gaat, neemt menigeen zijn beslissingen op andere gronden dan beleidmakers sociaal-liberale gedachtegoed. Sociaal-liberalisme betekent immers naast vrijheid voor het individu ‘Met onze consumptie ontzettend veel ruimte in beslag: niet alleen de graasweilanden, maar ook de gebieden waar de geneigd zijn te denken, zo blijkt uit het onderzoek van sociaal psychologen Bram van den Bergh, (libertas), ook de verantwoordelijkheid van het individu voor, of verbondenheid met, de samen- demonstreren wie granen voor het voer verbouwd worden. De sche- ten en boeren van de dieren dragen aanzienlijk bij Vladas Griskevicius en Joshua Tybur waarover zij recent publiceerden in Journal of Personality leving (societas). Mensen zijn zelf verantwoordelijk voor de samenleving waarin zij in vrijheid leven. we zijn en wat onze aan het broeikasteffect en de productie van vlees vergt veel zoetwater. Ondertussen zijn er steeds and Social Psychology. Volgens de onderzoekers is er naast de twee bekende motieven – innerlijke In plaats van een individu dat leeft als onderdeel van een collectief, staat D66 voor een mens die maatschappelijke positie Vrije wil: idée fixe of realiteit meer mensen die steeds meer vlees eten. Hoe kunnen we mensen er toe bewegen om zich betrokkenheid, geldelijke prikkels – nog een derde motief om milieubewust te zijn: reputatie. leeft als individu met verantwoordelijkheid voor het geheel. is. Juist producten die duurzamer te gedragen, ook als ze dat vanuit hun ‘vrije wil’ niet doen? In dit artikel gaan we in op De eerste belangrijke overweging om milieu- bewust te zijn, is dus dat iemand zich oprecht Voortbouwend op de mens als rationeel wezen met een ‘vrije wil’ is er een tweede motief om met de hand gemaakt een vaak vergeten motief om milieubewust te zijn: het is goed voor je reputatie! zorgen maakt over de staat van onze planeet. Hij of zij is geraakt door de dieren die lijden, de milieubewust te zijn: als ‘groen’ gedrag loont. Dit is een denkrichting die ook goed past binnen het zijn, die onnodig duurder Milieubewust uit vrije wil? soorten die uitsterven, de planten en bomen die geen ruimte meer krijgen of door de gedachte sociaal-liberale gedachtengoed. Alle kosten die nodig zijn om de milieu-onvriendelijke effecten zijn dan de fabriekswaar, Is de mens wel een redelijk wezen, dat puur op aan zijn kinderen en kleinkinderen die op een van de productie van bijvoorbeeld vlees te com- geven extra status’ idee februari 2011 grond van de instrumentele rede zijn beslissingen halfopgebrande wereld moeten leven. Daarom penseren zouden moeten worden doorberekent neemt? Uit tal van bijdragen aan deze themanum- stelt hij in vrijheid grenzen aan zijn handelen. De in de prijs van vlees. Zo kunnen we ook de energie mer blijkt dat de vrije wil van de mens misschien persoonlijke moraliteit die voortvloeit uit deze verslindende terraskachels die cafés aanzetten om helemaal niet bestaat, of op z’n minst een stuk intrinsieke bezorgdheid over en betrokkenheid hun klanten in de winter lekker op het terras te minder vrij is dan vaak wordt gedacht. Ook als bij het milieu, sluit uiteraard goed aan bij het kunnen laten zitten, onaantrekkelijk maken door  het wel toe te staan, maar er hoge kosten aan te je het shirt draagt. De Amerikaanse socioloog het onderzoek van de psychologen Jen Shang en Mill meent dat het vinden van de waarheid, of 36 37 verbinden. Mensen kunnen dan zelf blijven kiezen van Noorse afkomst Thorstein Veblen sprak in Rachel Croson. Ze wilden weten of het bedrag het nu gaat om wetenschappelijke, praktisch hoe ze hun leven inrichten; alleen is het veel dit verband al meer dan een eeuw geleden van dat bellers aan een goed doel doneerden hoger morele, economische of politieke inzichten, erbij redelijker vanuit het eigen belang (de portemonee) demonstratieve consumptie. Hij meende dat of lager zou uit vallen als ze te horen krijgen gebaat is dat iedereen zoveel mogelijk meningen, om minder vlees te eten, of de terrasverwarming we met onze consumptie demonstreren wie we hoeveel de vorige beller had gedoneerd. En wat ook onjuiste, kan ventileren. Die veelheid aan uit te laten. zijn en wat onze maatschappelijke positie is. bleek? Naarmate het genoemde bedrag hoger meningen bevordert een zo breed mogelijke Juist producten die met de hand gemaakt zijn, lag, doneerden de bellers aanzienlijk meer dan de markt van meningen, waaruit de beste gekozen Het derde belangrijke motief om milieubewust die onnodig duurder zijn dan de fabriekswaar, mensen uit de controlegroep die deze informatie kunnen worden. Alleen als de morele avant-garde te zijn, draait om status en reputatie. Het is een geven extra status. Veblen schreef in 1899: ‘We niet had gekregen. – een kleine groep mensen met uitzonderlijke motief dat vaak over het hoofd wordt gezien, voelen ons geheel oprecht en argeloos, veel edeler De Australische filosoof Peter Singer haalt dit en en nieuwe ideeën over een betere manier van vooral ook door (sociaal-) liberalen. In Trouw van mensen, wanneer we, zelfs binnen de beschermde vele andere onderzoeken aan in Het kan wel om te leven – de vrijheid krijgt om de meerderheid op 9 april 2010 vertelt Van de Bergh over het artikel omgeving van het eigen gezin, met behulp van laten zien dat de meeste mensen alleen bereid zijn sleeptouw te nemen, is er volgens Mill een kans ‘Going Green to Be Seen’ dat hij samen met de handgesmeed zilveren bestek en een handbeschil- aan goede doelen te geven als ze de indruk hebben dat de mensheid vooruitkomt. twee Amerikaanse onderzoekers schreef: ‘Als je derd porseleinen servies [...] op kostbaar tafellin- dat anderen het ook doen. ‘We zijn geneigd om te De overheid mag van Mill dan ook niet ingrijpen een Prius (een hybride auto die minder slecht nen ons dagelijks maal nuttigen.’ doen wat anderen in onze ‘referentiegroep’ – de in het leven van haar onderdanen, zelfs niet als voor het milieu zou zijn, red.) koopt […] maak je mensen met wie we ons identificeren – doen,’ iemand zijn eigen leven ruïneert. Je kunt een een statement. Ook al ben je niet groen, het zegt Het principe van de demonstratieve consumptie schrijft Singer. Het risico van uitsluiting, of zelfs dronkaard hoogstens op zijn gedrag aanspreken, Frank Meester & Ad van Vugt Green to be seen iets over jou als mens. Net zoals iemand met de kan in deze tijd bijdragen aan de consumptie van uitstoting, zorgt ervoor dat (de meeste) mensen maar je mag hem niet verbieden om naar de fles aanschaf van een Hummer de buitenwereld laat duurzamere producten. Voor een beter milieu geen afwijkend gedrag willen vertonen. Pas als te grijpen. Dat mag je pas doen op het moment weten hoeveel geld hij heeft’. Zelfs als er goede is het immers van essentieel belang dat we meer een substantieel deel van de groep nieuw gedrag dat de zuiplap anderen tot last is. Dit is wat Mill en goedkopere alternatieven zijn, bijvoorbeeld gaan uitgeven aan minder. We kunnen dagelijks gaat vertonen (volgens wetenschappers is daar het no-harm principe noemt: iedereen is vrij te een zeer zuinig rijdende benzine-auto, zal de een groot stuk vlees eten dat we voor een hab- ongeveer 20% voor nodig), volgt de rest. Voor doen en te laten wat hij wil zolang een ander of statuskoper toch voor de Prius gaan. Als we willen bekrats bij de kiloknallerslager kopen, maar het is verandering in groepsgedrag zijn we dus afhan- de samenleving daarvan geen hinder of schade bijdragen aan een duurzamere wereld moeten beter als we voor veel meer geld een kleiner stukje kelijk van een creatieve voorhoede die, misschien ondervindt. Met het no-harmprincipe in de hand we het dus ook hier zoeken: het kan hip zijn om kopen van een koe die goed verzorgd is. Historicus uit ijdelheid, wellicht ook vanuit een persoonlijk kan de politicus ervoor pleiten milieuvervuilende gezien te worden met groene producten. Hoe Maarten van Rossum vertelde aan de Volkskrant gevoelde moraliteit, en hoogst waarschijnlijk activiteiten zo duur te maken dat de schade die ze werkt dit precies? dat hij weinig dierlijk voedsel tot zich neemt en vanuit een combinatie van die twee , het voortouw anderen berokkenen ongedaan wordt gemaakt. dat als hij het al doet, het ‘diervriendelijk vlees’ neemt. In die zin zijn rolmodellen, of dat nu De regionale politicus kan bovendien duurzame Demonstratieve consumptie is: ‘Mijn vrouw koopt vlees van een boer die de BN’ers zijn of dominante types in de wijk, belang- buurtprojecten opzetten met uitstraling. Met zijn Laten we beginnen met nog een voorbeeld. Stel dieren volgens mij naar Mozart laat luisteren en ze rijke katalysatoren voor gedragsverandering. gedrag kan de toonaangevende politicus proberen dat Tommy Hilfiger voor 1 euro een T-shirt laat eerst hun excuses aanbiedt voordat hij ze de nek te behoren tot de morele avant-garde die de maken in China, dan is de kwaliteit daarvan omdraait.’ De politicus meerderheid over de streep kan trekken. Hij kan vergelijkbaar met die van een T-shirt van Zeeman. Waarschijnlijk is het een placebo-effect, maar Wat moet een politicus, en met name sociaal- opzichtig in zijn Prius rondrijden, of beter nog op Het enige verschil tussen de twee shirts is dat op scharrelvlees smaakt beter. Bovendien kun je er liberale, nu met deze informatie over de mens die zijn fiets, hij kan laten zien dat hij Max Havelaar- eentje Tommy Hilfiger staat. Misschien is het indruk mee maken op mensen die je hebt uitge- verkregen is uit eerder genoemde onderzoeken koffie drinkt en in interviews laten vallen dat hij Vrije wil: idée fixe of realiteit belachelijk dat menigeen uitsluitend om die reden nodigd voor het eten als je hun vertelt over het over ‘demonstratieve consumptie’? Deze inzichten geen vlees eet. meer waarde hecht aan het Tommy Hilfigershirt, levensverhaal van de dieren die je hun voorscho- bouwen voort op de overtuiging dat de mens maar daardoor zal hij er wel voorzichtiger mee telt. Producten van het merk Max Havelaar geven niet echt een redelijk wezen is dat in vrijheid kan omgaan. Als je in je Tommy Hilfiger T-shirt bij ook status. De koffie is duurder, maar door deze kiezen hoe hij zijn leven inricht. Hoewel hij mis- een vriend langskomt die net is verhuisd en je te drinken voel je je ‘oprecht en argeloos een veel schien minder vrij is dan lang gedacht, moet je besluit hem even te helpen met schilderen, zul edeler mens’ om met Veblen te spreken. En je wil hem echter wel benaderen alsof hij dat is. Iemand je om oude kleren of een overall vragen, terwijl er graag mee gezien worden. die zich zeer goed bewust leek te zijn van deze te- je het vermoedelijk niet erg zou vinden als je De ijdele persoon die een milieubewuste auto genstelling was de 19e eeuwse filosoof John Stuart Zeemanshirt onder de verf kwam te zitten. Dat koopt, doet niet alleen goed doordat hij met zijn Mill. In On Liberty laat hij zien dat mensen geneigd Frank Meester is filosoof en publicist. idee februari 2011 goedkope shirt gooi je na gebruik gewoon weg. auto minder kwalijke stoffen uitstoot dan iemand zijn zich neer te leggen bij de druk die uitgaat van Onlangs verscheen bij Uitgeverij LJ Veen van zijn hand Aan het merkshirt hecht je je meer en daarom ga die in een gewone auto rijdt, nee, hij zorgt er ook de meerderheid. Hij spreekt van ‘sociale tirannie’: Zie mij. Filosofie van de ijdelheid. je er voorzichtiger mee om. nog eens voor dat anderen zijn voorbeeld volgen. de neiging van de meerderheid om afwijkende Die shirts zijn bijzonder voor je, een beetje heilig. Mensen doen namelijk eerder goed als ze andere denkbeelden de kop in te drukken. Juist daarom Ad van Vugt is ondernemer en bestuurslid van het Die heiligheid straalt ook op jouw persoon af als mensen zien die ook goeddoen. Dit blijkt ook uit moet de mens zo vrij mogelijk gelaten worden. Kenniscentrum D66.  Over de vrije wil wordt momenteel veel geschreven en gepubli- precies uitlegt waarom de wil volgens hem niet Liberty and Necessity: ‘De uiteindelijke grondlegger 38 39 uit vrije eigen beweging kan handelen, bespreekt van al onze wilsuitingen is de schepper van de we- ceerd. De discussie over de vrije wil heeft echter een respectabele hij de visie hierop van een paar toonaangevende reld, die als eerste deze immense machine in gang geschiedenis tot in de oudheid. De Duitse filosoof Schopenhauer voorgangers. zette, en die alle schepselen in een zo bijzondere positie bracht, dat daaruit, met onontkoom- stelde de wil centraal in zijn denken. In zijn werk zette hij zijn God heeft geen enkele schuld bare noodzakelijkheid, alle latere handelingen belangrijkste voorgangers op een rij om dat met zijn eigen visie Zijn we vrij om ‘goed of kwaad’ te handelen? moesten resulteren. Daarom kunnen menselijke Aristoteles (384v.C. - 322v.C.) had het eigenlijk handelingen ofwel in geen enkel opzicht slecht te bekronen. Aan de hand daarvan bespreekt Arthur Olof enkele alleen over de fysieke en intellectuele vrijheid zijn, aangezien ze uit een zo goede oorzaak historische ontwikkelingen in het denken over de vrije wil. van de mens, hoewel hij wel af en toe in de buurt komt van de morele vrijheid: ‘Op een of andere door Arthur Olof manier moet het karakter tevoren al een aanleg ‘Elk mens is er zich min voor deugdzaam handelen bezitten, om het goede te beminnen en het kwade te verafschuwen’. Maar of meer van bewust dat waar komt dan al het kwaad op de aarde vandaan? De Christelijke Kerk worstelde ook vanaf het begin hij verantwoordelijk met het vraagstuk van de morele vrijheid van de Schopenhauer over de vrije wil mens. Clemens van Alexandrië (ca.150-215) begon is voor zijn handelen, met de stelling dat ‘dat God geen enkele schuld omdat hij de dader is. De mens is wat hij doet heeft aan onze verdorvenheid’, maar het kwam pas tweehonderd jaar later tot een volledig ontwik- Uit wat we doen kunnen Arthur Olof De mens is wat hij doet keld bewustzijn bij de kerkvader Augustinus (354-430): ‘Als de zonden hun oorsprong vinden in de ziel, die door God geschapen is, en de ziel we afleiden wat we zijn’ een deel van God is, waarom worden die zonden dan niet via een kleine omweg aan God verweten’? Voor een antwoord op de vraag of de wil vrij is Schopenhauer onderscheidt fysieke, intellectuele Kerkhervormer Maarten Luther (1483-1546) blies voortkomen – ofwel, als ze in een of ander opzicht moet allereerst eenduidig bepaald worden wat en morele vrijheid. Fysieke vrijheid is de afwezig- deze ‘bedenkelijke bespiegeling’ nieuw leven in: slecht zijn, moeten ze onze schepper in dezelfde met ‘de wil’ bedoeld wordt, wanneer hij vrij is en heid van materiële belemmeringen. Intellectueel ‘Gods alwetendheid en almacht zijn in flagrante schuld betrekken, omdat hij geldt als hun ultieme hoe hij zich verhoudt tot het individu. De filosoof vrij is een mens als zijn handelingen het zuivere tegenspraak met de vrijheid van onze wil. [...] oorzaak en grondlegger’. Dit probleem was voor bij wie de wil centraal staat, is Arthur Schopen- resultaat zijn van de reactie van zijn wil op zijn Geen mens komt er onderuit te erkennen dat we Hume onoplosbaar. hauer (1788-1860). Voor hem is de wil de drijvende motieven; daar komt het kenvermogen, het niet uit vrije wil maar uit noodzaak worden wie we Wie volgens Schopenhauer werkelijk doordrong kracht in de wereld, zonder intellect of bewust- bewustzijn van andere dingen, bij kijken. Morele zijn, en dat we dus niet datgene kunnen doen waar tot de kern van het probleem was Thomas Hob- zijn: het is het ontologische wezen in het metafy- vrijheid is de vrijheid die in Schopenhauers ver- we zin in hebben, op grond van de vrije wil, maar bes (1588-1679), die er in 1656 een afzonderlijke sische domein dat aan de empirische (zintuiglijk handeling centraal staat. De vraag is of een mens veeleer datgene wat God met ons voorheeft en met verhandeling aan wijdde, Quaestiones de libertate et Vrije wil: idée fixe of realiteit waarneembare) wereld ten grondslag ligt, maar er zichzelf ervan kan weerhouden blind gehoor te onfeilbare en onveranderlijke besluitvaardigheid necessitate: ‘Niets begint uit zichzelf – alles begint dus niet direct in waarneembaar is. Schopenhauer geven aan de direct op de wil werkende motieven en wilskracht uitvoert’. De Italiaanse filosoof door de inwerking van een of andere oorzaak analyseerde het vraagstuk over de vrije wil in zijn door er andere motieven tegenover te stellen. Vrij- Guilio Cesare Vanini (1584-1619) nam dit argument erbuiten. [...] Omdat het buiten kijf staat, dat de hoofdwerk Die Welt als Wille und Vorstellung (1819) heid slaat hier dus niet meer op het kunnen doen, met verve over en bleef het onvermoeibaar vanuit wil de noodzakelijke oorzaak is van vrijwillige en beknopter in zijn bekroonde opstel Über die maar op het daadwerkelijk willen doen. de meest uiteenlopende gezichtspunten belich- handelingen, en [...] de wil op zijn beurt nood- Freiheit des menschlichen Willens (1839)1. Wat zegt Vervolgens is de vraag of de wil zelf wel vrij is. ten – totdat hij ‘levend werd verbrand, nadat hem zakelijk veroorzaakt wordt door andere dingen Schopenhauer hier over ‘de vrije wil’ en wat zegt Schopenhauer introduceert hier een abstractere eerst de godslasterlijke tong was afgesneden. Dit waarop hij geen invloed heeft, kunnen we stellen ons gedrag volgens hem over wie we zijn? notie van vrijheid: de afwezigheid van elke vorm is namelijk zonder meer het krachtigste argument dat alle vrijwillige handelingen noodzakelijke van noodzakelijkheid. De wil is dan vrij als hij van de theologen, en sinds het hun uit handen oorzaken hebben en dus noodzakelijk in het leven idee februari 2011 Uit eigen beweging ‘zonder noodzakelijkheid’, ‘uit eigen beweging’ is geslagen, gaan de zaken hard achteruit’, aldus worden geroepen’. De noodzakelijkheid waar De analyse van Schopenhauer begint met het een reeks veranderingen in gang kan zetten. Schopenhauer. Schopenhauer om vraagt geldt volgens Hobbes begrip vrijheid. Vrijheid is voor Schopenhauer Dat was de opvatting van zijn grote voorganger Dromen met open ogen dus zowel voor onze vrijwillige handelingen als een negatief begrip2: het geeft de afwezigheid aan Immanuel Kant (1724-1804), maar Schopenhauer Een eeuw later besprak David Hume (1711-1776) onze aanzet om ze te plegen. van elke hinderende en belemmerende factor. is het daarin niet met hem eens. Voordat hij het vraagstuk van de vrije wil in zijn Essay on Hoewel hij aanvankelijk de tegengestelde opvat-  Vrije wil is voor mij... ting vol vuur verdedigde, was Baruch de Spinoza Mous Hoe anders functioneren onze politieke dieren. 40 41 (1632-1677) in zijn Ethica (1677) van dezelfde Dat zijn mensen die deze kwalificatie als een overtuiging doordrongen. Wie denkt dat hij uit compliment beschouwen. Want met instinct kun Degenen die het maatschappelijk debat een beetje vrij wilsbesluit spreekt of zwijgt of wat dan ook je scoren, dat van Wilders wordt alom geprezen Free volgen, moeten in totale verwarring zijn over de doet, droomt met open ogen. Kant beschouwde als geniaal. Maar juist de identiteit van politici vrije wil. Politiek gezien hebben we steeds meer de noodzakelijkheid waarmee het empirische knapt uit hun kieren, zij redeneren vaak blaar- vrije wil. Eigen verantwoordelijkheid is het devies, karakter door motieven tot handelen wordt trekkend vasthoudend omdat zij graag de indruk en dat vooronderstelt een vrije wil. Neurologisch gebracht als een uitgemaakte zaak. Hij koppelde maken te hebben nagedacht over hun zo eigen gezien hebben we daarentegen steeds minder vrije hieraan wel zijn leer van het naast elkaar bestaan en zo profilerende standpunt. Dat moet ook wel, Willy wil. Werden we vroeger bepaald door God, het lot van de vrijheid en de noodzakelijkheid, op grond want zij worden geacht te stemmen ‘voor zich of de natuur, nu worden we bepaald door onze van het verschil tussen het buitenzintuiglijke en zelven en zonder last van of ruggespraak met de hersens. het empirische karakter. Schopenhauer schaart vergadering, door welke zij benoemd zijn’. Dat Gelukkig is er ook nog een andere weg. Ja, we zich aan zijn kant. staat in artikel 62 van de Grondwet. Daarmee sol hebben een vrije wil en nee, we hebben hem niet je niet uit de losse pols van het instinct. Behalve zomaar. We moeten hem leren, beoefenen en De mens is wat hij wil Wilders dan. ontdekken. De vrije wil is een opdracht, en daar Elk mens is zich er volgens Schopenhauer min Het ideale Kamerlid stemt dus voor zichzelf. Naar kun je wel degelijk op worden aangesproken. Vrije of meer van bewust dat hij verantwoordelijk is eigen inzicht, eigen opvatting, eigen aard. Hoe wil is niet aan- of afwezig maar moet steeds worden voor zijn handelen, omdat hij de dader is. Die modern voor zo een oude wet. Want alle reclames waargemaakt. verantwoordelijkheid betreft in wezen niet zijn roepen het, alle coaches adviseren het: wees handeling, maar zijn karakter, zo stelt Schopen- jezelf ! Iedere loopbaanbegeleider, HR specialist, Hoewel ik als humanist misschien geacht wordt de hauer: ‘Niet de voorbijgaande handeling, maar de iedere beroepskeuzeadviseur vraagt de tobbende vrijheid belangrijk te vinden, intrigeert de ‘wil’ me blijvende eigenschappen van de handelende, dat cliënt: wie ben jij? Maar als die wist wie hij was en vooral. Kun je zelf (mee)bepalen wat je wilt? Kun wil zeggen, het karakter waaruit ze voortvloeien, Zou een orka een willoos dier zijn? Mijn vader wat hij wilde, dan waren consultants aangewezen je je verlangen zo sturen, dat het een ‘goed’ ver- vormen het mikpunt van de haat, de afschuw en wist het zeker: volgens hem waren dieren per op de voedselbank. langen is; een verlangen waar je achter staat? Een de verachting. [...] Daar waar de schuld ligt, moet definitie willoos, hun handelen werd uitslui- Zo gezien is het een wonder dat de democratie verlangen met andere woorden, dat een echte lange ook de verantwoordelijkheid liggen; en aangezien tend ingegeven door instinct, niet door een 150 mensen selecteert die het kunnen. Mensen die termijn ‘wil’ is geworden? De aandacht ligt niet op deze laatste het enige gegeven is waaruit we met overwogen beslissing. Daarmee waren dieren enerzijds de visie van de club koesteren en daar- het ding dat verlangd wordt, maar op het vormen recht de morele vrijheid kunnen afleiden, moeten dus per definitie onschuldig en ook ik vind het binnen dagelijks en doelgericht hun standpunten auteur Titel van de wil en dus van de persoon zelf. we daar ook de vrijheid situeren, dus in het karak- een lachwekkend verhaal, dat van de ter dood bepalen; anderzijds bij zichzelf blijven, integer en Dit soort vragen (en oefeningen) maken onderdeel ter van de mensen’. Uit wat we doen, concludeert veroordeelde zeug, ergens in Frankrijk, ergens in onafhankelijk opereren, als ware exponenten van uit van een klassiek humanistische levenskunde. Schopenhauer, kunnen we afleiden wat we zijn. En de Middeleeuwen. de vrijheid van het individu. Je eigen wil meesturen, dat lijkt me een mooie daarop berust het besef van de verantwoordelijk- Toch doen Lassie, Flipper en Skippy anders Dat wonder voltrekt zich dan ook niet. Een opdracht. Een persoon worden waar je trots op heid en de morele tendens van het leven. De mens vermoeden. Ik groeide op tussen boeren en jagers enkele vermetele nieuweling wil nog wel eens kunt zijn, om maar eens een moderne politieke is al wat hij wil, zijn gedrag is de zuivere uitdruk- en vond Winnie de Poeh een belachelijk boek. een eigenstandige idee ventileren als een echte term te gebruiken. Misschien is dat wel een goed king van zijn eigen, onvervreemdbare wezen. For Maar mijn Haagse moeder gooide stenen naar Koppejan, maar zijn vrije wil wordt subiet en Vrije wil: idée fixe of realiteit liberaal ideaal: jezelf zo sturen dat je niet alleen better or for worse. de woerden in de vijver achter ons huis die op efficiënt gesmoord in fractiediscipline. Oude vrij bent, maar ook trots op wat je met die vrijheid volgens haar onheuse wijze de vrouwtjeseenden rotten die het op hun vrije heupen krijgen worden gedaan hebt. met hun kaal gepikte koppen besprongen. Ik aard heengezonden. Doodzonde, want de kiezer snakt Arthur Olof is redacteur van idee. naar mijn vader, al moet ik de opvattingen van naar authenticiteit. Ik troost mij met de gedachte mijn moeder als gemeengoed erkennen. dat ik van veel Kamerleden vermoed dat zij maar Gemeengoed corrumpeert. Ik heb mijn kat beter niet zichzelf kunnen zijn. In het belang van vernoemd naar Oscar en als ik niet uitkijk word ik het land. boos als hij een vogel heeft gevangen. Volgens mij 1 De Nederlandse vertaling van Hans Driessen werd in 2010 bij de heeft hij een duidelijk karakter, maar is zich van idee februari 2011 Wereldbibliotheek heruitgegeven als De vrijheid van de wil. Een geen identiteit bewust. Hij neemt zijn leven zoals prachtig correcte vertaling die het Duits hier en daar iets strakker volgt dan het Nederlands kan hebben. het komt, maakt geen plannen voor de toekomst en verspilt zorgeloos zijn tijd. Hij existeert maar 2 Dit in tegenstelling tot vrijheid als positief begrip, waarbij ze wordt gedefinieerd als een vermogen om dingen te kunnen doen zo’n beetje voor het vaderland weg, redeneert niet – dus als ‘het vermogen tot’ in plaats van ‘de afwezigheid van’. en is volmaakt authentiek. Marijke Mous Esther Wit Programma-medewerker Humanistisch Verbond 42 43 boekrecensie De vrije wil bestaat niet Over wie er echt de baas is in het brein Victor Lamme (2010) Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker de vrije wil ISBN: ISBN-13: 9789035135390 bestaat niet Neurowetenschapper Victor Lamme heeft veel stof doen opwaaien met zijn boek De vrije wil bestaat niet. Het is inderdaad een onderhoudende pil ‘vol wetenswaardigheden over bewustzijn en onbewuste processen, zombies, “alien hands”, gespleten breinen, tafeldansen, [en] “out of body”- ervaringen’. De vraag waarmee je als lezer blijft zitten [ boekrecensie ] De vrije wil bestaat niet is wat al die wetenswaardigheden zeggen over de ‘wil’. door Arthur Olof De anekdotes die ruim 90% van het boek van psychiatrische patiënten. Door een deel elkaar zet en uit elkaar haalt. Het is zeker elkaar slaan, dan wel met afgewende blik snel vullen zijn fascinerend en informatief. En van de frontale schors los te koppelen van de interessant om te zien hoe de moderne doorloopt. Niet wat hij daar vooraf over zegt. weerzinwekkend, zoals het tragische verhaal rest van het brein zouden, volgens hem, de cognitieve neurowetenschap steeds exacter in Iemands ware aard blijkt uit zijn daden, niet van Rosemary Kennedy, de jongere zus van de gestoorde gedachten van Rosemary vanzelf kaart weet te brengen in welke delen van het uit zijn woorden’. latere president John F. Kennedy en senator verdwijnen’. Er verdween bij de lobotomie brein verhoogde activiteit waarneembaar is bij Robert. Rosemary, geboren op 13 september nog wat meer in deze One flew over the bepaalde prikkels en motieven, tot aan ‘brain Is dat ‘ware ik’ dan de wil? Heeft de wil de 1918, ontwikkelde zich tot een levendige, cuckoo’s nest avant la lettre, die het slachtof- reading’, ‘brain fingerprinting’ en ‘neuro- opstelling van die poppetjes in het veld sociaal vaardige en eigengereide jonge vrouw. fer achterliet als een kasplantje tot haar dood branding’ aan toe. Maar we komen nergens bepaald, ervoor gezorgd dat ze ook in top- In Engeland ging ze montessori-onderwijs in 2005. Lamme: ‘Saillant detail: zij is tot dan dieper dan de ‘stimulus-responsreacties’ in de vorm zijn? Lamme: ‘Iedereen bepaalt zelf of Vrije wil: idée fixe of realiteit volgen toen haar vader er in 1938 Amerikaans de eerste van de Kennedy-broers en -zusters bedding van het erfelijke materiaal, waar al hij een doos chocola koopt of niet. De een ambassadeur werd. Dat beviel zo goed dat ze die een natuurlijke dood sterft’. Het is maar dan niet de scalpel door wordt gehaald. Met doet dat wel, de ander niet. Niet omdat de niet mee terug wilde toen vader Joseph P. wat je natuurlijk noemt. Interessanter is de andere woorden, Lamme legt ons nergens uit een, een sterkere wil heeft dan de ander, maar (Joe) werd teruggeroepen. Uit angst voor een vraag hoe dit trieste verhaal de stelling van de wat hij met de wil bedoelt. Is het de wil die omdat andere stimulus-responskoppelingen buitenechtelijke zwangerschap of ander boektitel ondersteunt. bepaalt hoe ontvankelijk we zijn voor stimuli, de overhand hebben. En die zijn weer afhan- schandaal liet Joe haar toen in een middel- welke stimulus aan het langste eind trekt? kelijk van de geschiedenis van het brein waar eeuws spookverhaal terechtkomen. Hij sloot Brain reading Lamme zegt: ‘Het “ware ik” zijn de poppetjes ze in zitten’. Bepaalt de wil dan misschien haar op in een klooster, en toen dat niet En dat geldt eigenlijk voor het gehele raritei- in het veld, die bepalen wat de uitkomst van de loop van die geschiedenis, de mate waarin afdoende bleek besloot hij haar radicaal te tenkabinet met slaapwandelende moorde- de wedstrijd wordt. Welke stimulus-respons- we openstaan en daardoor onderhevig zijn idee februari 2011 ‘genezen’. Hij nam haar in 1941 mee naar de naars, verminkte Japanse soldaten, sublimi- koppeling is de sterkste? Dat bepaalt hoe aan die koppelingen, de wijze waarop we ze neuroloog Walter Freeman, ‘die toen furore nale boodschappen en een rancuneuze iemand werkelijk is. Dat bepaalt of iemand weerstaan? maakte met een geheel nieuwe behandeling Winston Churchill, dat Lamme voor ons in tussenbeide springt als hooligans een homo in >>  >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> 44 Kwebbeldoos ken zullen houden. De vrije wil speelt hierin Ons ‘angstcentrum’ is gelokaliseerd in de geen rol. Een ander uitgangspunt heeft echter amygdala. Bij Amerikaanse proefpersonen bleek dat deel van de hersenen groter bij Republikeinen dan bij Democraten. Verder een vooral morele ondertoon: retributivisme (vergelding). Hier spelen vrije wil en controle wél een grote rol: ‘Immers, iemand verdient >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> postbus 66 hebben ‘deelnemers van een linkse signatuur in dat geval alleen straf als hij echt zelf moreel [...] meer mediale prefrontale schors. Boven- verantwoordelijk kan worden gehouden voor dien is die mediale prefrontale schors beter in de daad. Maar wat is dat eigenlijk precies? >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> staat om de angstimpulsen vanuit de amy- [...] Wat psychologie en hersenwetenschap gdala te onderdrukken’. Ook hier is dan de vooral laten zien is dat we een verkeerd beeld kip-en-ei-vraag: bepaalt de wil dan hoe groot hebben van de invloed van de ratio op ons ge- >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> die amygdala en mediale prefrontale schors drag. We denken dan wel dat we onze beslis- van nature zijn, of hebben die zich juist sterker singen voorkoken door erover na te denken, ontwikkeld door angst en ‘rechtse’ keuzes? maar in werkelijkheid is het andersom’. Als Lamme toenmalig minister Plasterk in zijn Lamme bepleit niet de afschaffing van de scanner mag schuiven, nuanceert hij de rol van deze twee breincompartimenten weer: ‘We kijken niet alleen naar de amygdala, maar rechtspraak, maar wel een verschuiving van retributie naar utilitarisme, met correcties: ‘Afschrikking van misdadigers is een van de >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> naar het hele brein. Positieve of negatieve associaties kunnen ook op andere plaatsen zitten, en ons idee is dat de uiteindelijke keuze essenties van de utilitaristische grondslagen van het strafrecht. [...] Maar misschien moet er ook vaker dan nu worden gedacht aan heel >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> die iemand maakt wordt bepaald door de optelsom van die associaties. […] in principe kan in elk stukje brein een factor zitten die de andere soorten van straf dan sociale uitslui- ting, bijvoorbeeld een zware boete of juist gedwongen sociale arbeid. [...] Fout gedrag >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> doorslag geeft’. De rationele beredenering behoeft correctie, anders is een werkzame voor onze keuzes helpt niet, want dat is een samenleving onmogelijk. Maar die correctie uitleg ‘met de kennis van nu’ door de ‘brain moet een juiste mix zijn van effectieve af- >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> interpreter’, onze ‘kwebbeldoos’: ‘Iets vinden schrikking en [...] behandeling die past bij het is typisch een functie van de kwebbeldoos. [...] probleem. En vooral: rare ideeën over vrije wil Maar stemmen, of meer in het algemeen een en controle hebben in een juiste rechtspraak >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> keuze maken en iets doen, is veel meer een geen plaats. [...] Het is verkeerd iemand te functie van het brein als geheel. Als een keuze veroordelen op basis van zijn kwebbeldoos in wordt gemaakt kunnen alle stukjes brein die plaats van op zijn daden. Die kwebbeldoos er een “neurale mening” over hebben hun stond er alleen maar bij. Hij was getuige, mis- gewicht in de schaal leggen.’ Is de wil dan ‘het brein als geheel’, een schaal van irrationele afwegingen? schien medeplichtige. De echte dader was de anderhalve kilo vet en eiwitten in het hoofd’. Ook hier blijft dus de vraag in hoeverre de >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> Afschrikking en vergelding Met het bovenste in ons achterhoofd (of in eliminatie van een vrije wil, of de relevantie daarvan, een bewijs is voor de stelling dat hij niet bestaat. Afgezien daarvan is het boek >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> onze kwebbeldoos) is interessant te zien wat Lamme vindt van misdaad en straf. Hij onder- scheidt twee motivaties voor straf: utilitaris- boeiend voer, ook voor psychologen. >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> tisch is het om contraproductieve individuen op te sluiten, in ieder geval zolang het gevaar bestaat dat zij zich niet aan de sociale afspra- Arthur Olof is redacteur van idee. >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>  Het kabinet Rutte zoekt de oplossing voor de huidige econo- 46 47 mische en financiële crisis voornamelijk in bezuinigingen en loonmatiging. Dit laatste is in de Nederlandse politiek sinds jaar en dag het algemeen geaccepteerde recept tegen economische crises. Een loonmatigingsakkoord tussen vakbonden en werkge- vers geldt als panacee voor veel sociaaleconomische problemen. Maar loonmatiging gaat ons niet helpen om tot de top vijf van kenniseconomieën te behoren, zoals ook dit kabinet graag wil. door Corina Hendriks Waarom we het eens zijn over loonmatiging Nederland Consensusland Corina Hendriks Nederland Consensusland Door de huidige economische crisis zijn we het gelegd. Na een diepe economische crisis begin in de jaren ‘60 en ‘70, kent Nederland vanaf de meerderheid van economen de positieve effecten al bijna weer vergeten: nog geen tien jaar geleden jaren tachtig heeft loonmatiging – via verhoogde jaren ‘80 een systeem van vrijwillige loonvorming van loonmatiging benadrukt, zijn er ook econo- stond Nederland volop in de internationale exporten en winsten – ons geld en banen gebracht. waarbij loonmatiging een terugkerend fenomeen men die wijzen op de risico’s van een eenzijdige belangstelling omdat we het economisch heel erg Gezien dit ogenschijnlijke succes is het dan zo is tijdens elke economische crisis. Dat was zo met nadruk op een loonmatigingsstrategie. In de goed deden. De politiek correcte visie is dat het gek dat het kabinet Rutte nu weer afstuurt op een het Akkoord van Wassenaar begin jaren 80, dat concurrentie met lagelonenlanden helpen die paar Nederlandse poldermodel, zoals dat toen werd loonmatigingsakkoord? was zo met een Nieuwe Koers begin jaren 90, dat procenten loonmatiging ook niet; loonmatiging gedoopt, in de tweede helft van de jaren negentig was zo met de loonmatigingsakkoorden uit 2002 beïnvloedt de koopkracht en dus de consumptie heeft gezorgd voor een hoge economische groei, Altijd weer die loonmatiging en 2003, en dus nu weer. van mensen negatief juist in tijden dat ondercon- Vrije wil: idée fixe of realiteit veel banen voor iedereen, lage inflatie, en een Al decennia vormt loonmatiging het standaard sumptie een groot risico vormt; en loonmatiging laag begrotingstekort. Het meest opvallende was antwoord van de Nederlandse regering op Waarom hebben we het in Nederland altijd over belemmert de groei van de arbeidsproductiviteit destijds dat we dit hadden bereikt door te overleg- economische crisis. In de jaren dertig van de loonmatiging? Het voor de hand liggende ant- omdat werkgevers door lagere loonkosten minder gen, te polderen, in plaats van door te vechten, vorige eeuw meende de Nederlandse regering, woord hierop is dat loonmatiging goed is voor de prikkels hebben om te investeren in vernieuwing zoals in veel andere landen gebeurt. Nederland onder leiding van minister-president Colijn, dat Nederlandse economie. Het lijkt een overtuigende van producten en processen. kent weinig stakingen, geen grote maatschap- loonkortingen in de publieke sector ook loonma- redenering: door lonen te matigen, kunnen we Ook is er een groep economen en politicologen pelijke protesten, geen lock-outs. In Nederland tiging in de industrie zou bewerkstelligen, en dat goedkoper produceren, kunnen we meer exporte- die specifiek de prominente rol van loonmatiging consensusland komen we in goed overleg tot het dit de beste manier was om de Grote Depressie ren en houden we meer geld over dat we kunnen in het economisch wonder van het poldermodel juiste economisch beleid. te lijf te gaan. Na de Tweede Wereldoorlog zette investeren in nieuwe producten of banen. van de jaren negentig relativeert. De economische idee februari 2011 De kern van het poldermodel is het Nederlandse de Nederlandse regering, in samenwerking met successen van de jaren negentig – zo blijkt uit loonmatigingsbeleid. Sinds het Akkoord van vakbonden en werkgevers, een van de meest strikt Toch ligt het niet zo simpel. Economen nu en in steeds meer onderzoek – waren vooral het gevolg Wassenaar uit 1982 heeft Nederland haar lonen gereguleerde systemen van loonvorming in Eu- het verleden verschillen van mening over de spe- van een inhaalslag van onder meer vrouwen op de gematigd, zo ging het Polderverhaal, en dit heeft ropa op om de Nederlandse loongroei in bedwang cifieke rol die loonmatiging in de (Nederlandse) arbeidsmarkt en verhoogde consumptie door de onze economie ogenschijnlijk geen windeieren te houden. Alhoewel dit systeem uit elkaar viel economie speelt en heeft gespeeld. Hoewel een huizenbubbel. Ook relativeren sommige econo-  men de invloed van loonmatigingsakkoorden – Nederland als consensusland kent specifieke Met name tijdens een economische crisis is dat World Economic Forum. In 2000 stond Nederland 48 49 zoals het Akkoord van Wassenaar uit 1982 – op de overleginstituties zoals de Sociaal-Economische van belang; er is geen tijd voor experimenten om nog op de vierde plek. Ondanks de inspanningen Nederlandse economie. Raad en de Stichting van de Arbeid. De ser, consensus te bereiken over relatief vernieuwende van opeenvolgende kabinetten en het Innovatie- Bij elkaar genomen zetten deze argumenten van bestaande uit kroonleden (vaak wetenschappers), ideeën! Het idee van loonmatiging is daarentegen platform zijn we dus niet vooruit gekomen. Dit economen grote vraagtekens bij de redenatie dat werkgevers- en werknemersorganisaties heeft veel al een geaccepteerde oplossing in het Nederlandse komt onder meer door achterblijvende investerin- loonmatiging simpelweg goed is voor Nederland, invloed als het adviesorgaan van de Nederlandse maatschappelijke krachtenveld en kan goed gen in onderwijs en onderzoek, het lage vermogen en dat de regering, vakbonden en werkgevers regering en het parlement over het te voeren geformuleerd worden in termen van het algemeen van bedrijven om kennis te verwerven en te loonmatiging steunen uit economische noodzaak. sociaaleconomisch beleid. De Stichting van de of gemeenschappelijk belang, termen die zo verwerken, te weinig ondernemers die kennis Sterker nog, wellicht is heel ander beleid eco- Arbeid bestaat uit werkgevers- en werknemers- centraal staan in Nederland. Immers, zowel de ook kunnen vermarkten, een gebrek aan kennis- nomisch noodzakelijk. Voordat ik hierop verder organisaties en is het overlegorgaan waarbinnen overheid (belastingen), vakbonden (banen) als werkers in het algemeen en een minder flexibele inga, eerst de vraag waarom loonmatiging dan ze – vaak samen met het kabinet – tot sociale werkgevers (winsten) lijken te profiteren van een arbeidsmarkt, zeker in vergelijking met Aziati- zo populair is in Nederland? Het korte antwoord akkoorden komen met afspraken over onder meer loonmatigingsbeleid. sche landen. Waar anderen steeds beter presteren hierop is dat het wellicht niet economisch loonstijgingen en arbeidsvoorwaarden. Experts, met name het Centraal Planbureau, spe- verliest Nederland aan concurrentiekracht. noodzakelijk is, maar wel politiek wenselijk en len bij het reproduceren van het idee van loonma- Loonmatiging doet niets aan deze onderliggende haalbaar. Loonmatiging past heel goed in Neder- Veel belangrijker echter dan deze formele in- tiging ook een belangrijke rol. Experts hebben een economische vraagstukken. Integendeel, loon- land consensusland. stituties is het gegeven dat er in Nederland ook hele specifieke en belangrijke rol in een consen- matiging ontneemt ons op korte termijn het zicht een overlegcultuur bestaat. Net als in ons gewone susdemocratie. Immers, om tot overeenstemming op de wèl effectieve maatregelen voor vergroting dagelijkse leven kent ook de politiek bepaalde te komen en dus meningsverschillen en potentiële van de Nederlandse concurrentiekracht. Voor ‘Beste Corina, op zich ‘waarden en normen’ waaraan politici en beleid- conflicten te depolitiseren, is ‘onafhankelijke het bereiken van de top moeten we investeren in Corina Hendriks Nederland Consensusland smakers zich moeten houden. Ook in de politiek en objectieve’ informatie cruciaal. Op basis van mensen, want zij moeten het immers doen. Dit hebben we hier nog is niet alles geaccepteerd en normaal gedrag. Een expert analyses kan dan vervolgens de politieke betekent investeren in onderwijs, investeren in voorbeeld van een politieke spelregel (norm) discussie worden gevoerd. Op sociaaleconomisch een leven lang leren, investeren in flexibel – en ook genoeg ruimte voor is dat politici, maar ook werkgevers- en vak- terrein is de rol van het Centraal Planbureau thuis – werken. We moeten mensen stimuleren bondsvertegenwoordigers, redelijk moeten zijn. ongeëvenaard. Cpb analyses vormen de basis en motiveren om niet zozeer harder te werken, als een mooie quote uit Verder moeten ze flexibel en pragmatisch zijn, van het sociaaleconomische beleid. Vakbonden wel slimmer te werken. Voortdurende loonmati- ze moeten openstaan voor dialoog, en ze worden en werkgevers gebruiken dezelfde gegevens van ging is geen goede manier om dit te bewerkstel- jouw artikel: Nederland geacht conflicten zoveel mogelijk vermijden. En het cpb voor het formuleren van hun wensen en lingen. Tijd dus om de consensus te doorbreken bovenal moeten politici spreken in termen van het als basis voor onderhandelingen. Deze positie en en op te houden met die loonmatiging. Consensusland. Waarom algemeen belang. autoriteit geeft het cpb een belangrijke invloed op Al deze spelregels faciliteren de gewenste consen- het sociaaleconomisch beleid. En als sinds haar we het eens zijn over sus en dat wordt over het algemeen gewaardeerd. oprichting heeft het cpb het belang van loonmati- Toch hebben deze spelregels ook een keerzijde. Als ging benadrukt in haar analyses en rapporten. loonmatiging’ je je niet aan de regels houdt dan loop je het risico Loonmatiging is in de Nederlandse maatschappe- om te worden buitengesloten. Zie bijvoorbeeld lijke verhoudingen dus de politiek meest haalbare wat er met Pim Fortuyn gebeurde, of nu met Geert en geaccepteerde oplossing voor vergroting van Vrije wil: idée fixe of realiteit Nederland consensusland Wilders. Deze heren gedragen zich duidelijk niet onze concurrentiekracht geworden. Keer op keer Nederland heeft een politiek systeem dat – alle volgens de consensuele spelregels, en worden wordt, na wat traditioneel gemopper van vakbon- recente polarisering ten spijt – gekenmerkt wordt hard aangevallen door de gevestigde spelers en den, relatief eenvoudig overeenstemming over de door het streven naar consensus, door samenwer- in eerste instantie buitengesloten. Wie wilde er loonontwikkeling bereikt. Maar is dit nu de beste king en overleg. In het buitenland wordt hiervoor, allemaal niet met Wilders regeren? In Nederland manier om Nederland mee te laten doen met de en specifiek toegepast op het sociaaleconomische consensus land is consensus een groot goed, maar top van kenniseconomieën in de 21ste eeuw? terrein, vaak de term corporatisme gebruikt. wie deze consensus afbreekt heeft het moeilijk. Nederland past in het rijtje met sterk corporatisti- Doorbreek de consensus sche landen als Zweden, Denemarken en Oosten- Ruimte voor discussie Want dat is de ambitie van dit kabinet; Nederland idee februari 2011 rijk. In al deze landen treedt de overheid in overleg Een belangrijke consequentie van het consen- moet weer meedoen met de grote kennisecono- Corina Hendriks is medewerker van het met georganiseerde vakbonden werkgevers om suele spel in Nederland is dat er relatief weinig mieën in de wereld. We doen het niet heel slecht, Kenniscentrum D66 en is onlangs gepromoveerd tezamen over economische problemen en oplos- ruimte is voor discussie. Nieuwe en radicale maar zakken wel weg op de ranglijstjes. Nederland aan de Universiteit van Amsterdam op haar singen te spreken. Dit is het Nederlandse polder- ideeën waarvoor (nog) geen draagvlak bestaat zweeft al enige tijd rondom de 10e plaats in het proefschrift getiteld ‘The story behind the Dutch model dat zo bekend werd in het buitenland. ondermijnen immers de gewenste consensus. jaarlijkse Global Competitiveness Report van het model: the consensual politics of wage restraint’.  Welleman idee redactie 50 Constantijn Dolmans (voorzitter), Annelou van Egmond, Corina Hendriks, tijdschrift van het Kenniscentrum D66 Laura Kaper, Mendeltje van Keulen, Gijs van Loef, Frank van Mil, Arthur Olof, Mark Sanders, Heleen Uijt de Haag, Anthonya Visser jaargang 32 nummer 1 eindredactie februari 2011 Corina Hendriks idee verschijnt 6 x per jaar aan dit nummer werkten mee ISSN nr. 0927-2518 Erik Bindervoet, Boris van der Ham, Robbert-Jan Henkes, André Kalden, Eline van der Mast, Frank Meester, Arjan Plaisier, Henriëtte Prast, Jerome Scheltens, Maureen Sie, Joost Sneller, Eddy Schuyer, Lisette Thooft, Astrid Vellinga, Rolf Venema, Bas van der Vossen, Ad van Vugt, Esther Wit fotografie Herman Wouters illustraties Erik Haverkort, Peter Welleman concept Toon Lauwen, Wilmar Grossouw ontwerp de ontwerpvloot druk Drukkerij Uleman-De Residentie, Zoetermeer uitgave en administratie Kenniscentrum D66 Hoge Nieuwstraat 30 Postbus 660, 2514 el Den Haag t. 070 356 60 66 e. kenniscentrum@d66.nl Lezersbijdragen zijn welkom. Inlichtingen over voorwaarden en redactiebeleid kunt lezen op: www.d66.nl/kennis/item/zelf_schrijven of opvragen bij de redactie: idee@d66.nl Een jaarabonnement kost € 36 en voor studenten € 21 (een kopie ov-studentenkaart meesturen). Het abonnement gaat 1 januari in. U ontvangt bij het afsluiten van het abonnement € 6 korting per al verschenen nummer van de lopende jaargang. Opzegging voor 1 december.  –– Dat hangt ervan af, of ik honger heb of dorst. van misselijke ellende! De schade en schande zijn er Dialoog: –– Precies, en dat is altijd zo. Nihil est sine ratione cur altijd en of je wijs wordt is nog maar allerdings de potius sit quam non sit. Alles heeft zijn oorzaak. Als de vraag. Maar dan nog: zelfs als je jezelf kent, wijs bent over de vrijheid omstandigheden weer gelijk zouden zijn, deed je geworden, dan sta je nog als een aapmens tegenover weer hetzelfde. Er is helemaal geen vrije keuze. En je eigen karakter, je ziel. van de wil waar geen vrije keuze is, is geen vrije wil. Wat je wil –– Ik kan er dus niks aan doen wat ik doe? Dat wil ik dat doe je. Daar helpt geen moedertjelief aan. Jij kiest weten. Ik ben er dus niet verantwoordelijk voor? Eigenlijk vind ik de vraag in welke wereld we terecht voor één van de twee met dezelfde noodzakelijkheid –– Juist wel! Want wat je doet dat ben je. –– Is de wil vrij? als waarmede deze steen, eenmaal losgelaten, op je –– Weer synoniemen! –– Hoe bedoel je? kop valt. –– Hou nou ’s even je kop! Ik probeer hier wat uit te –– Nou, gewoon: is de wil vrij? –– Waag het niet! leggen! Ben je nog wel verantwoordelijk voor je –– Wat zijn dat voor vragen? –– Ik heb het inderdaad niet gedaan. Ik ben van nature daden? Ja, want het hangt van jouw karakter af. Je –– Vragen die niet meer gesteld worden. Wie denken een principieel pacifistische schijtlaars, en daarbij doet het zelf. Het is niet een derde persoon die bezit er heden ten dage nog wat. En waarover? De vrijheid hield mijn verstand mij een dwingender motief voor van je neemt. Dit maakt schuld, agenbite of inwit, van de wil is een filosofisch probleem dat het verdient dan de lust die mij (even) bekroop jouw dikke schedel wroeging, opspelig geweten. De tragiek is dat je niet om over nagedacht te worden. In 1839 won de Duitse te splijten met dit neolitische artefact, namelijk de anders kon doen dan je deed: je zet zelf je eigen filosoof van Pools-Nederlandse afkomst Arthur angst voor jouw spierballen, die werkelijk fenome- Noodlot in gang. Je kan er niks aan doen maar je doet Schopenhauer een prijsvraag die was uitgeschreven naal zijn. het wel. Ai! door de Koninklijke Noorse Academie voor Weten- –– Heb je het daarom niet gedaan, omdat je het niet –– Is de wil nou vrij of niet? Voor de draad ermee. schappen in Trontheim handelend juist over juist dit echt wilde? Of wilde je het niet omdat je het niet –– De wil is vrij, maar wij zijn het niet. We kunnen onderwerp. deed? Als je ’t toch pas achteraf kunt zeggen, dan niet willen wat we willen ... –– Is dat nou zo’n moeilijk onderwerp? Vrijheid, dat zijn doen en willen voor jou zo’n beetje synoniemen. –– Wat is dan het filosofische probleem? is: de vrijheid om te doen en laten wat je wil. En dat –– Nee, het zijn geen haarkloverijen of woordspel- –– Ik ben blij dat u me deze vraag stelt. Ik heb hierover kan godzijdank, omdat we in een democratie leven. letjes, het is reëel. Moet ik het nog een keer uitleg- drie stellingen ontwikkeld, die nog moeten uitge- Goed en kwaad zijn maar afspraken. Wat ík goed gen? Ach, waarom niet, Schopenhauer zei ook alles werkt worden. vind, vindt een ander misschien weer slecht. duizend keer. Voor jou en iedereen in het bijzonder 1. Wat is een filosofisch probleem. –– Laat me dit even uitleggen en uitspreken. Als jij geldt: operari sequitur esse. Wat je doet (de omstandig- 2. Wat is is een filosofisch probleem. moet kiezen tussen twee kwaden, bijvoorbeeld heden in acht genomen) volgt uit wat je bent. Maar 3. Wat is is is een taalkundig probleem. tussen water of brood, wat kies je dan? wat je bent, leer je pas kennen uit wat je doet. O bron –– Ik ben benieuwd. Het lijkt me actueler dan ooit. Erik Bindervoet & Robbert-Jan Henkes Schrijvers- en vertalersduo