Skip to main content

Dýrlingar og daglegt brauð í Langadal: Efni og samhengi í AM 461 12mo

Gripla 30, 2019
This paper
A short summary of this paper
5 Full PDFs related to this paper

Academia.edu

Dýrlingar og daglegt brauð í Langadal: Efni og samhengi í AM 461 12mo

Dýrlingar og daglegt brauð í Langadal: Efni og samhengi í AM 461 12mo

GRIPLA RITSTJóRAR HAU K U R Þ O RGEIRSSON OG ELIZ A BET H WA LG E N B A C H XXX R E Y K J AV í K Stofnun Árna MagnúSSonar Í ÍSLEnSKuM frÆÐuM 2019 Sto fn un Ár n a M ag n ú S S o n ar Í Í SL E nSKu M f rÆÐ u M R I T 102 Prófarkalestur h ö f u n d a r , r i t s t j ó r a r , s va n h i l d u r m a r í a g u n n a r s d ó t t i r Umbrot sverrir sveinsson Prentun og bókband litlaprent ehf. Prentþjónusta og dreifing h á s k ó l a ú t g á fa n Handritaskrá h a u k u r þ o r g e i r s s o n o g e l i z a b e t h wa l g e n b a c h Meginmál þessarar bókar er sett með 10,5 punkta Andron Mega Corpus letri á 13,4 punkta fæti og bókin er prentuð á 115 gr. Munken Pure 13 pappír printed in iceland ISSN 1018-5011 ISBN 978-9979-654-51-4 EF N I R I T RÝ N T E F N I Katelin Parsons: Albert Jóhannesson and the Scribes of Hecla Island: Manuscript Culture and Scribal Production in an Icelandic-Canadian Settlement 7 Kolbrún Haraldsdóttir: Eiríks saga víðfǫrla í miðaldahandritum 47 Tom Grant: A Problem of Giant Proportions: Distinguishing Risar and Jötnar in Old Icelandic Saga Material 77 Svanhildur Óskarsdóttir og Árni Heimir Ingólfsson: Dýrlingar og daglegt brauð í Langadal: Efni og samhengi í AM 461 12mo 107 Elizabeth Walgenbach: The Canon Si quis suadente and Excommunication in Medieval Iceland 155 Kristján Jóhann Jónsson: Hetjur og hugmyndir: Um endurritanir og túlkanir Gríms Thomsen á fornum textum 187 Sigurður Pétursson: To Tell the Truth – But not the Whole Truth 215 Hjalti Hugason: „Allt hafði annan róm [. . .]“: Kvæði Bjarna Borgfirðingaskálds um hrörnun Íslands 245 Handrit 279 107 S VA N H I L D U R ó S K A R S D ó T T I R og ÁrnI HEIMIr IngÓ LfSSon DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ í LANGADAL Efni og samhengi í AM 461 12mo1 Inngangur þau eru mörg , handritin sem geyma fjölskrúðugt efni og geta við fyrstu sýn virst sundurleit og óreiðukennd. Fæst þeirra eru ítarskráð í handritaskrám og það gerir rannsakendum erfiðara að öðlast yfirsýn um efni þeirra og koma auga á einhvern þráð eða samnefnara sem tengir ólíka þætti saman. Þó er það einmitt samspil hluta og heildar sem gerir þessi handrit að sérlega heillandi viðfangsefni og býður heim spurningum um tildrög þess að efninu var safnað saman á bók, um notkun bókarinnar og um eigendur og umhverfi þeirra.2 í þessari grein verður hugað að lítilli bók frá sextándu öld sem reynist geyma merkan vitnisburð um hversdagslegt trúarlíf á íslandi undir lok kaþólsks siðar. Handritið AM 461 12mo er kver í litlu broti sem telur nú 72 blöð. Það hefur einhvern tíma verið efnismeira, því í það vantar blöð á nokkrum stöðum. Mest munar væntanlega um dagatal (kalendarium) sem ætla má að hafi verið heilt í handritinu. Af því eru nú aðeins leifar á blöðum 27 og 28. Blað 27 byrjar á 5. október og lýkur á 7. nóvember. Á milli blaðanna vantar eitt blað og síðan byrjar blað 28 á 14. desember og nær til ársloka. út 1 Rannsókn þessi er hluti af verkefninu Hið hræranlega helgihald: Hefðir og samhengi Gregors- söngs á Íslandi 1500–1700 sem nýtur styrks úr Rannsóknasjóði. Taka skal fram að engan veginn er hægt að gera öllu efni handritsins skil í þessari grein. Unnið er að ítarlegri efn- isskráningu sem verður aðgengileg á handrit.is. Höfundar þakka Giselu Attinger, Söruh Baccianti, Margaret Cormack, Natöshu Fazlic, Guðbjörgu Kristjánsdóttur, Hjalta Snæ Ægissyni, Daniel Saulnier og Kristoffer Vadum fyrir margvíslega aðstoð. 2 Guðrún Ingólfsdóttir hefur rannsakað handritasyrpur frá 18. öld og ræðir í bók sinni m.a. um skilgreiningar á slíkum handritum og viðhorf til þeirra, sjá „Í hverri bók er manns- andi.“ Handritasyrpur – bókmenning, þekking og sjálfsmynd karla og kvenna á 18. öld, Studia Islandica 62 (Reykjavík: Bókmennta- og listfræðastofnun Háskóla íslands, 2011), 23–30. Um skilgreiningarvandann sjá einnig Marilena Maniaci, „Miscellaneous Reflections on the Complexity of Medieval Manuscripts,“ Collecting, Organizing and Transmitting Knowledge. Miscellanies in Late Medieval Europe, ritstj. Sabrina Corbellini, Giovanna Murano og Giacomo Signore, Bibliologia 49 (Turnhout: Brepols 2018), 11–22. Gripla XXX (2019): 107–153 108 GRI PLA frá þessu má reikna að dagatal ársins fram að 5. október hafi rúmast á níu blöðum sem hafa þá verið framan við blað 27. Það sem nú fer á undan blaði 27 í handritinu er byrjun á páskatöflu fyrir árin 1539–58, eða 22. sólaröld eins og segir í yfirskriftinni.3 Líklegt er að handritið hafi verið skrifað um það leyti sem hún rann upp, eða litlu áður, sem sé á fjórða áratug sextándu aldar. Bróðurpartur handritsins er skrifaður með einni og sömu hendi, ef frá eru skildar sjö línur á bl. 50v, en í síðasta kverinu, sem telur fjögur blöð (bl. 69–72), koma aðrar hendur við sögu. Ekki er gott að segja til um hvort það kver hefur heyrt handritinu til frá öndverðu. Það sker sig frá meg- inhluta handritsins í því að þar er að finna texta með nótum, alls níu lög. í það vantar a.m.k. eitt tvinn (tvö blöð) og útsíður þess eru mjög máðar sem bendir til þess að þær hafi verið óvarðar og kverið því kannski verið stakt. Það á hins vegar ekki eingöngu við um síðasta kverið, því síður 8v, 9r, 16v, 32v, 33r, 38v, 39r og 46v, sem allar eru á kveraskilum, eru einnig máðari en aðrar síður í handritinu. Að öllum líkindum hefur bókin legið laus í kverum um einhvern tíma og eftir að blöðin fóru að týna tölunni hefur röð þeirra raskast. Þannig lítur út fyrir að 4. kver handritsins, eins og það er nú, sé samsett úr leifum af tveimur óheilum kverum og að þau hafi verið sett saman eftir að heilt kver, sem geymdi þorra dagatalsins, týndist. Sé gert ráð fyrir að dagatalið hafi eitt sinn verið í heilu lagi í handritinu má hugsa sér að kveraskiptingin hafi verið eins og sýnt er á mynd á bls. 109. Efni handritsins má skipta gróflega í þrjá flokka: rímfræði, bænir og lagagreinar. Á fyrstu 29 blöðunum, eða þar um bil, er einkum rím og tímatalsfræði ýmiss konar,4 þar með talin fyrrnefnd páskatafla og dagatalið ásamt minnisversunum Cisiojanus (18v8–20r4) sem halda utan um alla messudaga kirkjuársins.5 Nafnið er dregið af upphafi fyrsta versins sem 3 „Þetta er aunnur tuttugsta aulld“ 25v1. Sjá N. Beckman, „Inledning,“ Alfræði íslenzk II. rímtǫl, útg. N. Beckman og Kr. Kålund (København: Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur, 1914–16), ci. 4 Langmest af rímfræði handritsins á sér hliðstæður í öðrum handritum og er útgefið í Alfræði íslenzk II. Kålund gerir grein fyrir AM 461 12mo á bls. ccxxix–ccxxxi og vísar þar til þess hvar í bindinu er að finna efni úr handritinu. 5 Sjá Alfræði íslenzk II, 223–228. Beckman notar ekki AM 461 12mo við útgáfuna en fjögur önnur handrit: AM 249 c fol., GKS 3260 4to, Hauksbók og GKS 1812 4to en þar er Cisiojanus á bl. 1r í handritshluta sem er tímasettur til 14. aldar. Cisiojanus textinn í 461 kemur best heim við textann í 1812. Á undan Cisiojanus í 461 eru minnisvers um sunnudags- bókstafi (Frangit eglo) og þau er einnig að finna í Hauksbók, sjá Hauksbók, útg. Finnur Jónsson, (København: Kongelige nordiske oldskrift-selskab, 1892–96), cxxix–cxxx og Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 109 1 2 34 9 10 11 12 17 18 19 20 13 14 15 16 21 22 23 24 5 6 78 I II III 25 26 27 28 29 30 31 32 IV *V VI 33 34 35 39 40 41 42 47 48 49 50 51 52 36 37 38 43 44 45 46 VII VIII IX 53 54 55 56 61 62 63 64 69 70 57 58 59 60 65 66 67 68 71 72 X XI XII 110 GRI PLA vísar til fyrstu hátíðar almanaksársins, Circumcisio Domini, umskurðar- hátíðar Drottins, sem var 1. janúar. Hverjum mánuði eru helgaðar tvær línur og á atkvæðafjöldi þeirra samanlagt að koma heim við fjölda daga í hverjum mánuði. Messudagar dýrlinga eru yfirleitt gefnir til kynna með fyrsta atkvæði í nafni dýrlingsins, t.d. tho fyrir Thomas. Vers af þessu tagi voru útbreidd í Mið- og Norður-Evrópu. Þau tóku mið af þeim hátíðum sem lögboðnar voru, eða haldnar í heiðri, á hverjum stað og því eru versin til í ýmsum gerðum.6 Það kemur ekki á óvart að versin í 461 koma svo til alveg heim við leifarnar af dagatalinu; af hvoru tveggja má sjá hvaða hátíðir átti að halda í því héraði þar sem handritið varð til eða var í notkun. í dagatalinu er enn fremur sums staðar bætt inn fyrirmælum um föstur fyrir helgidaga og um það hversu lengi var heimilt að vinna, t.d. má lesa í 9. línu á bl. 28r: „fasta fyrir vid þurt vinna til nons“ og á þetta við Þorláksmessu 23. desember. Þessar upplýsingar kallast á við efni í síðasta hluta handrits- ins (bl. 55–68, síðustu 14 blöðin áður en kemur að nótnablöðunum) sem geymir lagagreinar úr Kristinrétti Árna biskups Þorlákssonar og Jónsbók. Jónsbókargreinarnar snúast mest um eignarrétt, svo sem um stuld og reka,7 en ákvæðin úr Kristinréttinum lúta einkum að föstum og helgihaldi, meðal annars er fjallað um hvaða verk má vinna á og fyrir helga daga.8 í fyrsta hluta handritsins er, auk eiginlegrar rímfræði, líka að finna ýmiss konar fróðleik sem ekki varðar beinlínis tímatalsútreikninga heldur fjallar um eiginleika tiltekinna daga eða atburði sem þeim tengjast. Af því tagi má nefna klausu um illa daga svokallaða (dies mali, 16r9–17r5), en á þeim er ein stund „er wnyt er til allra lækninga“ (16r12) og mikilvægt að kunna skil á því svo ekki væri gripið til læknisráða á tíma sem gerði lækn- inguna fyrir fram gagnslausa.9 Stuttu síðar kemur í handritinu texti um þau 229–230. Á eftir Cisiojanus er í 461 minnisvers um fingrarím, blaði síðar (21r8–12) er minn- isvers sem vísar á mikilvægustu staðina í talbyrðingi og nokkru aftar (bl. 29r11–29v19) eru minnisvísur um hvenær tungl kviknar. 6 Uta M. Merzbach, „Calendars and reckoning of time,“ Dictionary of the Middle Ages 3, 21. Sam Owen Jansson og Oloph Odenius, „Cisiojanus,“ KLNM 2, 564–565. 7 Efni úr Þjófabálki, köflum 7, 9–10, 14–15, og Landsleigubálki, köflum 58, 68 og 71. Sjá Járnsíða og Kristinréttur Árna Þorlákssonar, útg. Haraldur Bernharðsson o.fl. Reykjavík: Sögufélag, 2005. 8 Þetta er efni úr köflum 22–24, 26, 29–32. 9 Jens Eike Schnall, „Die dies mali und andere Unglückstage: Kontextualisierung, Kompila- tionsmuster und Wissensordnung in nordeuropäischen Handschriften des Spätmittelalters,“ Opuscula 12 (2005): 343–378. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 111 tákn sem verða á hinum síðustu 15 dögum fyrir dómsdag (17r10–18r6)10 og nokkru aftar (23v5–24r15) er að finna hina svokölluðu Jólaskrá sem spáir fyrir um árferði miðað við það á hvaða vikudag jóladagur fellur.11 Þar á eftir (24v1–8) fer stuttur texti sem lagður er í munn Híerónýmusi kirkjuföður („Suo seigir jeronimus prestur ...“) og skýrir hvernig vikudagarnir tákna hinar sjö gjafir heilags anda. Þessu fylgir ágrip af sköpunarsögunni með upptalningu nokkurra lykilatburða biblíunnar sem sagðir eru hafa orðið á sunnudegi (24v8–25r15). Miðhluti handritsins, bl. 30r–55r, er að mestu lagður undir bænir, bæði á íslensku og latínu, og nafnaþulur sem brúkast eiga til verndar gegn háska og illum öflum. Líta má svo á að söngvarnir sem fylla aftasta kverið heyri hér til og í þessari grein verður sjónum einkum beint að þessu efni, söngvum og bænum, en lögð áhersla á að skilja það út frá því samhengi sem það fellur inn í. Handritið AM 461 12mo virðist nefnilega prýði- legur fulltrúi þeirra bóka sem fólk hafði sér til stuðnings í trúarlífi sínu: Rímfræðihlutinn heldur utan um hræranlegar hátíðir, föstur og önnur minnisatriði um sérstaka daga; margar lagagreinanna snúast einnig um helgihald, föstur og aðrar skyldur kristinna manna; og bænahlutinn ásamt söngblöðunum fjórum vísar okkur á það trúarlega innihald sem fyllti út í þennan ramma. Með því að rýna í þessa litlu bók getum við ef til vill komist nær þeim veruleika sem eigandi (eða eigendur) hennar hrærðist í, veruleika sem rúmaði Maríu guðsmóður og aðra helga dýrlinga ekki síður en heilaga þrenningu, heim þar sem jafnvel einber nöfn heilagra töldust bera í sér vernd. Þessari heimssýn átti siðbreytingin eftir að bylta, þótt lengi hafi eimt eftir af þeim trúarsiðum sem almenningi voru svo inngrónir á síðmiðöldum. Til þess að komast til einhvers skilnings á þeim veruleika 10 James W. Marchand, „Early Scandinavian Variants of the Fifteen Signs before Doomsday,“ Acta Philogica Scandinavica 31 (1976): 117–132. Fyrir utan 461 er textann að finna í Skarðsbók Jónsbókar (AM 350 fol.), AM 135 4to og AM 194 8vo. Texta 461 ber mjög saman við þann sem er í síðastnefnda handritinu. 11 Sjá Alfræði íslenzk II, 175–178. Jólaskrá er varðveitt á latínu í Hauksbók (Hauksbók, 468) og virðist þýðingin í 461 vera ættuð frá þeim texta, sjá t.d. lesháttinn ‘meliores moriuntur’ í Hb (9. lína) fyrir ‘mulieres moriuntur’ (Alfræði íslenzk II, 177) — þetta er þýtt „hiner betri menn munv deyia“ í 461. Finnur Jónsson, útgefandi Hauksbókar rekur textann til Beda prests (Hauksbók, cxxvii), en hann mun vera eldri og gengur oft undir heitinu Revelatio Esdrae. Sjá Finn Hødnebø, „Juleskrå,“ KLNM 8, 19; The Old Testament Pseudepigrapha. Vol. I. Apocalypic Literature and Testaments, útg. James H. Charlesworth, (New York: Doubleday, 1983), 601–604. 112 GRI PLA sem íslendingar bjuggu við á sextándu öld verður að skoða menningu þeirra í samhengi við þá grónu umgjörð sem trúarlífið skapaði hversdagslífi jafnt sem hátíðum. í riti sínu The Stripping of the Altars vakti írski sagnfræðingur- inn Eamon Duffy athygli á því hversu mjög sýn okkar á tímann fyrir siðaskipti hefði mótast af viðhorfum siðbreytingarmanna og nýaldar. Hvað trúarlífinu viðvíkur hefur það meðal annars leitt af sér tilhneigingu til þess að flokka og aðgreina siði og venjur, skilja skarpt á milli leikra og lærðra og á milli ‘alvöru’ trúarathafna og annarra athafna sem ekki verðskulda að falla í þann flokk.12 Þá verður líka freistandi að merkja sem hjátrú eða galdra ýmislegt sem fremur ber að líta á sem þræði í samfellu hversdagslífsins þar sem hið trúarlega svið var ekki til hliðar við veruleikann heldur samofið honum. í slíku samfélagi liggur beint við að heita á dýrling til árnaðar þegar gerð vill ekki komast í ölið,13 syngja bæn yfir sjúkum kálfi, leggja handrit Margrétar sögu í rúm hjá fæðandi konu14 og bera á sér skinnblað með 72 nöfnum Guðs ef ske kynni að dauðinn kæmi á óvæntri stund áður en tími hefði gefist til skrifta og hinstu smurningar. Himnabréf og kraftur helgra nafna Á bl. 33r1–33v3 í handritinu má lesa eftirfarandi:15 12 Eamonn Duffy, The Stripping of the Altars. Traditional Religion in England c. 1400–c. 1580, 2. útg. (New Haven og London: Yale University Press, 2005), 1–6. Skylda gagnrýni má sjá hjá Matthíasi Viðari Sæmundssyni, Galdrar á Íslandi: Íslensk galdrabók (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1992), 55. 13 Jarteinabók Þorláks biskups hin forna. Biskupa sögur 2, útg. Ásdís Egilsdóttir, Íslenzk fornrit 16 (Reykjavík: Hið íslenska fornritafélag, 2002), 113. 14 Um notkun handrita Margrétar sögu við fæðingarhjálp sjá Jón Steffensen, „Margrétar saga og ferill hennar á íslandi,“ Menning og meinsemdir. Ritgerðasafn um mótunarsögu íslenzkrar þjóðar og baráttu hennar við hungur og sóttir (Reykjavík: Sögufélag, 1975), 208–215, og „Hugleiðingar um eddukvæði“, sama rit, 199–201; og Ásdís Egilsdóttir, „Handrit handa konum,“ Góssið hans Árna. Minningar heimsins í íslenskum handritum, ritstj. Jóhanna Katrín friðriksdóttir (reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, 2014), 51–61. Ásdís bendir á að viðbótarefni svo sem bænir, kunni að hafa verið skorið úr sumum handrit- unum. 15 Hér er textinn prentaður að nútíðarhætti og greinarhöfundar hafa sett greinarmerki til hægðarauka. Þeim sem vilja komast nær stafsetningu handritsins er bent á útgáfur þeirra Kr. Kålund í Alfræði íslenzk III. Landalýsingar m.fl. (København: Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur, 1917–18), 112–13 og Svavars Sigmundssonar, Íslenskar bænir fram um 1600 (reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, 2018), 120–21. Í þessum útgáfum er að finna lungann úr bænaefninu sem er í AM 461 12mo en þó vantar Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 113 Þetta er transskriftarbréf út af því bréf [svo!] er engill Guðs færði úr himnaríki til páfans í Róm, hinum helga Leoni, og honum bauð að skila því til kóngs Karlamagnús þá hann átti að fara til bardaga í Rúnzival, og sagði að það skyldi geyma þann sama mann, sem þetta bréf ber á sér fyrir öllum hans óvinum, andligum og lík- amligum, fyrir eldi og vatni, fyrir reiðum og himneskum eldi og fyrir öllum óhreinum öndum, fyrir þjófum og morðingjum, fyrir drukknun og illum svefni og illum draumi. Og hann skal aldrei misfarast í nokkrum háska, og hann skal aldrei falsliga dæmdur vera af nokkrum dómanda, og hvorki karl né kona skal hafa hug í móti honum saklausum. Og eigi skal hann deyja utan með rétt skriftamál og þar með bergjandi holdi og blóð vors herra Jesu Christi. Eigi skal hann riðusótt fá. Og ef kona liggur á sæng eður á gólfi og hefur hún þetta bréf á sér þá skal hún innan lítils tíma verða við skild sinn burð og það barn skírn fá en móðir fulla heilsu með krafti þessara nafna vors herra Jesu Christi sem hér eru eftir skrifuð. Þetta er svokallað himnabréf en þau eiga sér langa sögu í evrópskri menn- ingu. Don Skemer rekur uppruna þeirra til apókrýfs texta sem sagður var vera bréf Krists til Abgars V, konungs í Edessa í Tyrklandi. Evsebíus af Cesareu tók bréfið upp í kirkjusögu sína og það varð þekkt á Vesturlöndum eftir að kirkjusagan var þýdd á latínu.16 Þar urðu til afbrigði af bréfinu, meðal annars af því tagi sem varðveitt er í 461 og gerir ráð fyrir því að eng- ill hafi fært Leó III páfa bréfið til þess að hann færði það Karlamagnúsi í aðdraganda Rúnsivalsbardaga. Það er eftirtektarvert að í upphafi textans í 461 er tekið fram að bréfið sé transskriftarbréf, þ.e. eftirrit af hinu upprunalega bréfi. Þetta atriði er eitt einkenni himnabréfanna og tengist notkun þeirra sem verndargripa. Skemer rekur sögn um Egeriu, sem líklega var nunna eða abbadís og ferð- aðist frá Galisíu á Spáni til Edessa að vitja grafar Tómasar postula. Biskup staðarins las yfir henni bréf Krists en gaf henni að auki afrit af því henni til dálítið af því efni sem er á latínu. Áður hafði Ólafur Davíðsson tekið nokkrar bænanna í AM 461 12mo upp í þjóðsagnasafn sitt, sjá Íslenzkar þjóðsögur I, útg. Jónas J. Rafnar og Þorsteinn M. Jónsson (Akureyri: Þorsteinn M. Jónsson, 1945), 339–344. 16 Don Skemer, Binding Words. Textual Amulets in the Middle Ages (University Park: The Pennsylvania State University Press, 2006), 96. 114 GRI PLA verndar á heimleiðinni.17 Verndarkraftur bréfsins eyddist ekki þótt textinn væri lesinn upp eða afritaður og himnabréf urðu eitt vinsælasta efni ritaðra verndargripa (e. textual amulets) sem fólk bar á sér. Himnabréf tíðkuðust hérlendis fram á 20. öld, og þótt efni þeirra sé að einhverju leyti breytilegt er ljóst að þráður liggur frá hinum yngri bréfum aftur á síðmiðaldir og til þeirrar hefðar sem himnabréfið í AM 461 12mo er fulltrúi fyrir.18 Textinn í 461 tekur til alls kyns ógna og gefur góða mynd af því sem helst hefur valdið fólki áhyggjum. Vernd gegn óvinum var vænt- anlega kjarni þeirrar verndar sem engillinn bauð Karlamagnúsi en í text- anum hér eru þeir flokkaðir nánar í líkamlega og andlega óvini, þá sem gera manni illt og vilja manni illt; þjófar og morðingjar eru sérstaklega nefndir en líka óhreinir andar. Að baki þeim leynist vitaskuld erkióvinurinn, sjálfur djöfullinn sem situr um sálirnar og var lifandi, sínálæg ógn. í öðru lagi er varað við náttúruöflunum, eldi, vatni, þrumum og eldingum og drukknun sérstaklega tiltekin en þar að auki slæmur svefn og draumfarir. í þriðja lagi snúast áhyggjurnar um réttaröryggi, að saklaus maður verði ekki borinn sökum og dæmdur. í fjórða lagi er komið að mikilvægi þess að ná skriftum og hinstu smurningu áður en farið er úr þessu lífi. í fimmta lagi er vikið að sjúkdómum með því að nefna riðusótt, þ.e. hitasótt, sem ætla má að hafi verið birtingarmynd margra hættulegra pesta. Og að lokum er komið að algengustu dánarorsök ungra kvenna, barnsfæðingu, og mikilvægi þess að hið nýfædda barn nái skírnarsakramenti. Sé þetta dregið saman má segja að hér tvinnist saman líkamleg, andleg og félagsleg velferð: vernd gegn sjúkdómum og slysum í þessu lífi er mikilvæg, sem og vernd gegn glæpum og óréttvísi, en ekki er síður áríðandi að tryggja heill í því næsta og þar voru sakramenti og syndaaflausn lykilatriði. Himnabréfið, beri maður það á sér, á að stuðla að þessu, einkum og sér í lagi fyrir kraft þeirra nafna Jesú Krists 17 Sama rit, 97. 18 Jón Aðalsteinn Jónsson gerir nokkra grein fyrir himnabréfum á íslandi á síðari öldum í greininni „Himnabréf ömmu minnar Guðrúnar ólafsdóttur frá Eystri-Lyngum í Meðal- landi, Ritmennt 10 (2005): 18–48. Hann rekur þar hefð himnabréfa hérlendis aftur á 18. öld „eða jafnvel síðari hluta 17. aldar“ (31) en hún nær raunar mun lengra aftur, t.d. byggist kvæðið Leiðarvísan eftir Gamla kanoka (12. öld) á einni tegund himnabréfa, sjá Katrina attwood, „Leiðarvísan and the ‘Sunday letter’ tradition in Scandinavia,“ Til heiðurs og hugbótar. Greinar um trúarkveðskap fyrri alda, ritstj. Svanhildur óskarsdóttir og Anna Guðmundsdóttir (Reykholt: Snorrastofa, 2003), 53–78. Sjá einnig Walter W. Skeat, „A Fifteenth Century Charm,“ Modern Language Quarterly 4 (1901): 6–7. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 115 sem næst fara í handritinu og hafa væntanlega þurft að fylgja textanum, hafi maður viljað afrita hann á skinnblað sér til verndar: Dominus jhesus christus mesias soter emanu[e]l sabahot . adonaij unitas trini[tas] : sapientia uia uita : uirtus omnipotens homo usio salvator caritas pro teruus19 creator : redemptor sine fine unigenitus . fons spes salus sacerdos : ymas otheus origo manus splendor : lux gracia flos mundus ymago : paracletus columba : corona propheta humilitas fortissimus alltissimus : paciencia athanatos kirios jskiros mediator azola : agios tetra gramaton caput alpha et oprimogenitus : et nouissimus panton craton ysos agnus oues uitulos : serpens ariens20 leo uermis : Wnus spiritus unus pater unus filius wnus spiritus sanctus : eley eley lamazabatani . (33v4–18) Trú á verndargildi sérstakra nafna nær aftur fyrir kristni en nöfn Guðs urðu ríkur þáttur í bænum og særingum og oft dregin, ásamt krossi eða krossum, á hluti eða verndargripi. Þessari trú á sérstakan kraft nafnsins mátti finna grundvöll í ritningunni, svo sem í bréfi Páls til Filippímanna þar sem segir: „Fyrir því hefur og Guð hátt upp hafið hann og gefið honum nafnið, sem hverju nafni er æðra, til þess að fyrir nafni Jesú skuli hvert kné beygja sig á himni, jörðu og undir jörðu“ (2.9–10). En það er greinilegt að fólki hefur snemma fundist öruggara að nefna fleiri en eitt nafn; ýmsum nöfnum Guðs var raðað saman í lista, gjarnan þannig að fjöldi þeirra næði táknrænni tölu. Nöfn Guðs voru mjög oft 72, en þá tölu tóku kristnir í arf frá Gyðingum. Meðal þeirra nafna Guðs sem voru höfð í mestum hávegum eru umritanir úr hebresku og grísku: Adonai, Emmanuel og Messias úr hebresku, Hagios, On, Sother og Theos úr grísku. Svo mikil helgi var á nafninu JHWH (Jahve), hinu hebreska nafni Guðs Gamla testamentisins, að það var álitið óímunnberanlegt en í staðinn vísað til þess með gríska orð- inu Tetragrammaton, með skírskotun til bókstafanna fjögurra.21 19 Svo í hdr. en gæti verið afbökun á eternus, sbr. Nadia Carrisi, „I nomi di Cristo e di Maria in un libro d’ore quattrocentesco di Varese,“ Aevum 80/2 (2006): 540. 20 Svo í hdr. Latínan er ónákvæm á köflum og hér ætti fremur að standa ‘ouis uitulus : serpens aries’. 21 Skemer, Binding Words, 110–115; Peter Foote, „Nafn guðs hit hæsta,“ Aurvandilstá. Norse Studies. The Viking collection 2 (Odense: Odense University Press 1984), 124–126. 116 GRI PLA En á sama hátt og betra var að ákalla Guð með fleiri nöfnum en færri, þá var líka sterkara að kalla fleiri til aðstoðar. Englum, postulum og öðrum dýrlingum var aukið við rununa, eins og raunin er í AM 461 12mo:22 Casper fert mirram : melkior thus : balthazar aurum : Hec tria nom- ina regum quis super se protulit soluitur ab is que liboret morbo deum pietate caducor aua apta : Jhesu christe nazrenus rex iudeorum Jhesu christe filij dei uiui miserere mei : Salua me et sana me et custodi me domine deus meus : quia in te confido ipso : quia opera manuum tuarum sum ego : Michael . Gabriel . Raphael . Baraciel . Seratiel . Ciel . Wriel . Thobiel . Raguel . Deus abraham . Deus isaac . Deus isaac . Deus abraham . Deus iacob . Petrus . paulus . Andreas . Jacobus . Philippus . Simon . Barnabas . Tomas . Johannis . Taddeus . Matheus . Bartholomeus . Marcus . Matheus . lucas . Johannis . Wt me defundat ab omni malo et periculo et ab omnibus infirmitatibus a subetanea morte . a malis preteritis presentibus et futuris. Amen (33v18–34r19) Þannig lýkur himnabréfinu í AM 461 12mo og fyrir neðan hefur skrif- arinn bætt við sjöunda orði Krists á krossinum: „Jn manus tuas domine commendo spiritum“. Þarna eru vitringarnir þrír, postularnir tólf, guð- spjallamennirnir fjórir og níu höfuðenglar. Aftar í handritinu (bl. 46r5–20) er greint frá því hvaða kraftur fylgir nöfnum Guðs engla. Þar kemur meðal annars fram að hafi maður Gabríel í hug sér þegar maður heyrir reið- arþrumur þá muni þær ekki til meins verða, „Wriel er þu fer j moti wuinum þinum þa muntu sigra þa ... Barakielem er þu kemr at domi þa munu þar aller þin ord uel virda“.23 Á eftir himnabréfinu koma í handritinu nokkrar bænir gegn sjúk- dómum sem fjallað verður um hér aftar en síðan er aftur komið að nöfnum Guðs: Þetta eru sialfs guds nofn . kirion iskiros tetra gramaton ihesus soter sabahot messias emanuel saluator adonai unigenitus uia uita manus homo wsion principium primogenitus sapiencia uirtus : 22 Textinn er sums staðar afbakaður, einkum og sér í lagi er erfitt að fá botn í það sem fylgir á eftir orðinu soluitur til og með apta. 23 Sbr. Alfræði íslenzk III, 116–117 og Íslenskar bænir, 128. Kålund og Svavar lesa báðir ‘Xuriel’ en í handritinu stendur ‘Wriel’. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 117 alpha caput fines flos origo paracletus mediator : agnus oues uitulus serpens ariens leo uermis Wnus os werbum splendor : lux gloria lux : ⟨p⟩orta ego panis flos uitis mons janus petra lapis : angelus sponsus propheta sacerdos athanatos kirios theos panton craton ysos : eley eley robustus : fortis tetra gramaton jot wau het deus dominus in ex celsis magister figuramm brachium aquila fundamenta cora hostem24 oriens : eternus inuisibilis incorruptibilis incommutabilis jnpassibilis : ⟨im⟩mortabilis rex omnipotens pater filius sanctus redemptor saluator adiutor : sumus bonus unitas trinitas omnipotens : Huer sem þessi naufn ber  sier fyrir rietta trw sialfur gud seigiz þessa manz minnazt skulu jhans dauda tima og hans sl til eilifs fagnadar snu (37r16–38r2) Þarna kemur aftur fram mikilvægi þess að bera nöfnin á sér til þess að tryggja að allt fari vel á dauðastundinni. Þessi nafnaruna kann að virðast keimlík hinni fyrri og vera tilviljunarkennd romsa en við nánari athugun reynist fyrri hluti hennar koma nokkuð vel heim við litúrgískan texta sem þekktur var í Noregi og á íslandi. Þetta er sekvensían Alma chorus Domini sem samanstendur af tólf línum undir hexametri og talin upprunnin í Frakklandi.25 Fyrstu þrjár línurnar eru varðveittar, ásamt nótum, á blaði úr norskri messubók frá 12. öld26 en Flateyjarbók geymir einnig vísbend- ingu um að sekvensían hafi verið þekkt í Niðarósbiskupsdæmi. Þar er sagt frá því, í Sverris sögu, að þegar orrusta þeirra Sverris og Magnúsar konungs Erlingssonar við Norðnes stóð sem hæst, „gekk Sverrir kon- ungr fram á þiljur ok lagði af sér vápn sín ok féll á kné ok hélt höndum til himna ok söng sequenciuna Alma chorus domini til enda ok hlífði sér ekki á meðan“.27 Samkvæmt sögunni átti orrustan sér stað sunnudag- inn eftir hvítasunnu en sekvensían Alma chorus Domini heyrir einmitt til 24 Svo hdr., fyrir þessi tvö orð ætti að standa ‘caro’ og ‘ostium’. 25 Analecta hymnica 53, 152. Sjá Lilli Gjerløw, „Alma chorus Domini,“ KLNM 1, 92–94. 26 NRA fragm. 251, sjá Erik Eggen, The Sequences of the Archbishopric of Nidarós, Bibliotheca Arnamagnæana 21–22 (Copenhagen: Munksgaard, 1968) I, 106; II, 104. 27 Sbr. Flateyjarbok 2, útg. Guðbrandur Vigfússon og C.R. Unger (Christiania: P.T. Malling, 1862), 583–584. Stafsetning hér samræmd. í útgáfunni stendur „Alma chorus dei“ en í handritinu (bl. 150vb31) er síðasta orðið bundið og hægt að lesa úr því hvort sem er dei eða domini. 118 GRI PLA þeim tíma kirkjuársins.28 í sekvensíunni eru nöfn Guðs talin upp í tíu línum sem upphafs- og lokalína mynda ramma um. Upptalningin hefst á nöfnunum „Messias, soter, emanuel, sabaoth, adonai“, og henni lýkur á „Athanatos, kyrios, theos pantocrator, Iesus“. Sá hluti rununnar í 461 sem þessu samsvarar varðveitir ekki bragarháttinn; það eru í henni tilfærslur og örlitlar úrfellingar en þó koma flest nöfnin fyrir í sömu röð og þau eru í sekvensíunni. Þetta getur bent til áhrifa frá litúrgíunni, að hún hafi átt þátt í að festa nöfnin í minni fólks og í tiltekinni röð. Það getur líka átt við um síðari hluta rununnar því þau nöfn koma næstum öll fyrir í annarri sekvensíu, Christe, Salvator, og í sömu röð.29 Lilli Gjerløw benti á að nöfn úr þessum sekvensíum er að finna á blýkrossum sem fundust í Stafangursbiskupsdæmi og að Alma chorus Domini er auk þess varðveitt í heild sinni á skinnblaði í Arendals Museum sem er frá 15. öld, ef ekki eldra.30 Skinnblaðið hefur verið verndargripur sem fólk hefur borið á sér en mjög lítið er um að slíkir gripir hafi varðveist; eðli þeirra samkvæmt urðu þeir auðveldlega fyrir hnjaski eða týndust og enn fremur var óráðlegt að hafa þá í fórum sér á galdraöld þegar hvers kyns særingar ollu tortryggni. Textinn á skinnblaðinu hefst á upphafi Jóhannesarguðspjalls (Jóh 1.1–14) sem var allt að því staðaltexti á slíkum gripum enda var mikill átrúnaður á mætti þess gegn öllu illu.31 Á honum hefst enda eina íslenska kveisublaðið sem hefur varðveist. Það er talið vera frá um 1600 og varðveittist í Biskupsskjalasafni (nú Lbs fragm. 14). Meginefni þess er bæn eða særing gegn kveisum ýmiss konar og þar er Drottinn ákallaður með alls kyns nöfnum, þeim sömu og koma fyrir í 461.32 íslenska blaðið er löng skinnræma, 58,4 cm, sem ætla má að hafa 28 Gjerløw, „Alma chorus Domini,“ 93; Foote, „Nafn guðs hit hæsta,“ 130. 29 Analecta hymnica 8, 37. Sjá Lilli Gjerløw, „Christe, Salvator,“ KLNM 2, 562 og Foote, „Nafn Guðs hit hæsta,“ 132–133. Ýmsum nöfnum sem eru í þessari sekvensíu er sleppt úr upptaln- ingunni í 461, en það eru yfirleitt nöfn sem koma fyrir í Alma chorus Domini og því þegar upptalin í handritinu. 30 Dipl Norv. VII, nr. 441. Gjerløw, „Alma chorus Domini“, 93. Arendals Museum er nú KUBEN Aust-Agder Museum og Arkiv og safnmark skinnblaðsins PA-2566/F01/L0131. Nöfn Guðs, engla og postula koma einnig fyrir á rúnagripum, sjá Mindy MacLeod og Bernard Mees, Runic Amulets and Magic Objects (Woodbridge: The Boydell Press, 2006), 190–194. 31 Skemer, Binding Words, 87–89, Duffy, The Stripping of the Altars, 276. 32 Magnús Már Lárusson, „Eitt gamalt kveisublað,“ Fróðleiksþættir og sögubrot (Reykjavík: Skuggsjá, 1967), 196–206. Áður birt í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1951–52. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 119 verið lögð við sjúklinga eða henni vafið um limi sem heila átti, en norska blaðið „virðist hafa verið borið sem verndargripur, margbrotið saman“ eins og Magnús Már Lárusson kemst að orði.33 Bæði eru blöðin fágætir vitn- isburðir um skikk sem ætla má að hafi verið útbreiddur hérlendis á síðmið- öldum (og síðar), að nýta guðsorð og ekki síður nöfn Guðs á efnislegan hátt til lækninga og verndar. Brynjubæn Þótt gott gæti verið að bera á sér efnislegan grip, hlaðinn töframætti orðanna, má þó ekki gera lítið úr krafti hins talaða orðs. Bæn sem farið er með upphátt getur þjónað sem óefnisleg verja gegn óvininum líkt og herklæði vernda í stríði. Á bl. 48v14–16 í aM 461 12mo má lesa: „Les þessa bæn er eptir skrifud er huersdagliga þui hun er sett uid aullum skeytum fiandans. hun heitir bryni“. Á eftir (49r1–50r5) fer bæn á latínu sem hefst á ákalli til heilagrar þrenningar þar sem hún er beðin að vera brynja sálar þess sem biður, frá hvirfli til ilja og að innan jafnt sem utan („esto lorica anime mee a planta pedes usque ad verticem intus et fores“ 49r2–4). Þá eru talin upp öll skilningarvitin sem brynjan á að vernda og síðan líkams- hlutar. Næst er Drottinn beðinn að vernda mælanda á allar hliðar, í lofti, á jörðu, í vatni og á sjó, í hvers kyns stöðu eða ástandi (svo sem gangandi, sitjandi, þegjandi, talandi o.s.frv.), á öllum tímum alls staðar. í síðari hluta bænarinnar er vikið að hættum í náttúrunni, bæði kvikindum (villidýrum, vofum, ránfuglum, ferfætlingum og skriðdýrum) og náttúruhamförum (eldi, hagli, þrumum og eldingum, jarðskjálftum o.s.frv.). Að síðustu er vikið að vondum mönnum og hvers kyns ásóknum synda og djöfla áður en bæninni lýkur með almennu ákalli til Drottins um vernd gegn öllu illu fyrir dauðann, á dauðastundu og eftir dauðann.34 Af þessari upptalningu má sjá að bænin á ýmislegt sammerkt með himnabréfinu en það sem er sérstakt við brynjubænir er áhersla þeirra á líkamann. Brynjubænir eru keltneskar að uppruna og til eru bænir af þessu tagi bæði á írsku og latínu. Brynjan í 461 er hluti af lengri bæn sem kennd er við heilagan Brendan (6. öld) þótt óvíst sé að hann sé upphafsmaður hennar. 33 Sama rit, 205. 34 Um fasta efnisþætti brynjubæna sjá Gearóid S. Mac Eoin, „Invocation of the Forces of Nature in the Loricae,“ Studia Hibernica 2 (1962): 212–213. 120 GRI PLA Bæn heilags Brendans má skipta í tólf hluta og er brynjan sá tíundi.35 útbreiðsla og handritageymd Brendansbænar hefur ekki verið rannsökuð til hlítar og við útgáfu hennar í ritröðinni Corpus Christianorum studd- ist útgefandinn, Pierre Salmon, einungis við sex handrit.36 Samanburður texta 461 við útgáfuna leiðir í ljós að íslenska handritið á mesta samleið með handriti frá 11. öld sem komið er frá benediktínaklaustrinu í Bury St Edmunds í Suffolk á Englandi.37 Athyglisvert er, að í enska handritinu er einungis brynjan, ekki aðrir hlutar Brendansbænar, alveg eins og í 461, sem bendir til þess að brynjan hafi að einhverju marki dreifst stök, án samhengis Brendansbænarinnar. Ekki er kunnugt um brynjubænir annars staðar á Norðurlöndum og AM 461 12mo er eina íslenska handritið, svo vitað sé, sem varðveitir brynju á latínu.38 Á hinn bóginn er nokkrar íslenskar brynju- bænir að finna í handritum en heillegt yfirlit yfir þær er ekki til og líklegt að fleiri slíkar bænir komi í ljós eftir því sem nákvæmri handritaskráningu vindur fram.39 Skýrastar íslenskar hliðstæður við latínubænina er að finna í tveimur handritum sem bæði eru í Svíþjóð. Þetta eru Holm. Papp. 8vo nr. 23, tímasett til 17. aldar, og handrit í safni Kungliga Vitterhets-, Historie- 35 Hlutar IV–VII eru samstæðir og geyma röð ákalla sem hefjast á Libera me, Domine. Þar á meðal eru áköll þar sem Drottinn er beðinn að frelsa þann sem biður, eins og hann frels- aði tiltekna biblíupersónu (t.d. „sicut liberasti Iob de temptationibus satanae“ o.s.frv. – Testimonia orationis Christianae antiquioris, útg. Pierre Salmon, Charles Coebergh og Pierre de Puniet, Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis 47 (Turnhout: Brepols, 1977), 6). Nokkur slík áköll má finna á bl. 35v í 461: „Og svo leys þú þenna mann af verk og kveisu, sem þú leystist úr kviði Maríu meyjar móður þinnar, og svo sem þú leystir spjót og nagla úr þínum signuðum sárum, höndum og fótum og síðu, og Susannam af lognum lesti, Danielem af gröf ólmra dýra og þrjá sveina af ofni brennanda, Davíð af synda sauri, Móises af valdi heiðinna þjóða, Paulum af böndum en Petrum af sjó ...“ Alfræði íslenzk III, 114, Íslenskar bænir, 122. Sjá einnig Jonna Louis-Jensen, „Súsannam af lognum lesti,“ Con amore. En artikelsamling udgivet på 70-årsdagen den 21. oktober 2006, ritstj. Michael Chesnutt og Florian Grammel (København: C.A. Reitzel, 2006), 213–215; og Duffy, Stripping of the Altars, 266–268. Duffy bendir á að vísanirnar til Davíðs, Daníels, Súsönnu og drengjanna þriggja í eldsofninum eigi rætur að rekja til bænar fyrir sálu manns á dánarbeði, sbr. http://www.preces-latinae.org/ thesaurus/Varia/CommendatioAnimae.html. Skoðað 9. september 2019. 36 Testimonia orationis Christianae antiquioris, útg. Pierre Salmon, Charles Coebergh og Pierre de Puniet, Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis 47 (Turnhout: Brepols, 1977), xxxviii. Listi yfir öll handrit sem útgefandi þekkti til, 54 að tölu, er á bls. xxii–xxiv. 37 Bibliotheca Apostolica Vaticana Reg.lat.12 (https://digi.vatlib.it/view/MSS_Reg.lat.12). Skoðað 31. mars 2019. Bænin er á bl. 180v–181r. 38 Jakob Benediktsson, „Lorica,“ KLNM 10, 695–696. 39 Sjá þó Gearóid S. Mac Eoin, „Some Icelandic Loricae,“ Studia Hibernica 3 (1962): 143– 154. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 121 och Antikvitetsakademien í Stokkhólmi sem er að líkindum skrifað í lok 16. aldar og á 17. öld.40 í þeim handritum báðum er stungið inn í bænina svolítilli runu af nöfnum Drottins sem sýnir enn hve miðlægur sá þáttur er í bænunum. Hér má líka geta þess að í einu handriti, AM 960 XV 4to (5v), er brynjubæn á stöku blaði, sem greinilega hefur verið brotið saman og væntanlega borið sem verndargripur. Ikt og kveisa og Jesú síðusár í brynjubæninni má segja að beðið sé um heildarvörn fyrir öllum sjúkdómum, svo kirfilega sem allir hlutar líkamans eru tíundaðir. AM 461 12mo geymir einnig bænir sem fremur er beint að ákveðnum sjúkdómum og fylgja þær á eftir nafnarunum himnabréfsins í handritinu. í þeim er ikt (væntanlega slitgigt eða liðagigt) gert hátt undir höfði og sjúkdómnum meira að segja fundinn staður í frásögninni af krossfestingu Krists: Þá er Drottinn vor, Jesus Christus, allrar skepnu skapari, skyldi ganga og þola og bíða þann sára dauða og biturligu pínu fyrir vorra synda sakir, þá skalf öll veröldin. Þá skalf og allt það sem nær var. Þá skalf og hans signaði líkami, eigi af hræðslu fyrir sinn dauða, heldur af júðanna viðurmæðu fyrir vorra synda sakir. Þá spurði júðanna réttari og talaði svo til Jesum: „Manneskja, þú ert igtugur.“ „Nei,“ sagði vor herra Jesus Christus, „eigi er ég igtugur og aldrei var ég og svo mega allir vera þeir sem trúa til Guðs og þetta treysta satt vera.“ Þá hneigði vor herra Jesus Christus sitt signaða höfuð og gaf sinn helgan anda út í síns föðurs vald svo segjandi: Consummatum est + Eloy + eloy + lama zabatani + Deus meus + Deus meus + ut 40 Það síðarnefnda var gefið út af Nat. Lindqvist, En isländsk Svartkonstbok från 1500-talet, (Uppsala: Appelbergs Boktryckeri, 1921). Brynjubænin er á bls. 36–40 í útgáfunni. Bænin úr Holm. Papp. 8vo nr. 23 er prentuð í Íslenskar bænir, bls. 145. Þar eru einnig brynju- bænir úr eftirtöldum handritum: Holm. Perg. 8vo nr. 4 (bls. 143–144), Lbs 1064 4to (bls. 151–152), JS 379 8vo (bls. 152–155) og UU R:719 (bls. 220–221). ólafur Davíðsson tók tvær brynjubænir úr AM 960 4to upp í þjóðsagnasafn sitt, sjá Íslenzkar þjóðsögur I, 1945, 346–350. Sú seinni af þeim er samhljóða bæninni í Lbs 1064 4to og er sú gerð skyld lat- ínubæninni og bænunum í handritunum í Stokkhólmi sem nefnd eru hér í meginmáli. Jón Árnason prentaði þrjár brynjubænir í safni sínu. tvær þeirra eru þær sömu og í JS 379 8vo en sú þriðja er í bundnu máli, sjá Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri I. (Leipzig: J.C. Hinrichs, 1862), 454–459. 122 GRI PLA quid dereliquisti me + Sator + arepo ten⟨e⟩t + opera + rotas + Christus uincit + Christus regnat + Christus imperat + In nomine patris et filii et spiritus sancti. (34v1–35r2)41 Á síðmiðöldum þróaðist mikil andakt kringum píslir Krists og hélst í hendur við aukna dulhyggju. Nýjar klausturreglur áttu mikinn þátt í þessu, ekki síst fransiskanar, en umþenking pínu Krists varð með tímanum einnig lykilatriði í trúarlífi leikmanna.42 Þessa sér merki í íhugunarritum, í myndlist og í helgileikjum og að sjálfsögðu einnig í litúrgíunni og í bænabókum. Tvennt varð fólki einkum að efniviði: sár Krists, sem gáfu tilefni til nákvæmra og á stundum allt að því gróteskra útfærslna, og orð hans á krossinum. í kaflanum hér að ofan eru Fjórða og Sjötta orð Krists tilfærð (í öfugri röð) en ákallið Elí, Elí, lama sabaktaní kemur einnig fyrir í nafnarununum sem áður var fjallað um. Á bl. 30v8–10 í 461 er enn fremur að finna þessa ráðleggingu: „Ef þu geingr uillur j myrkre [ok se] haska u[on] syng þetta. Elon elon lamazabatani deus meus [+ deus] meus + wt quid dereliquisti [me]“.43 í þessum mismunandi birtingum Fjórða orðsins í handritinu má sjá hvernig tengist saman guðspjall og eilítið frjálsleg út- legging á því (sbr. iktsýkin), sú áhersla á sjö orð Krists á krossinum sem útbreidd var orðin á sextándu öld og trú á sérstaka virkni nafna Guðs, ekki síst þeirra sem framandi eru. Jafnframt fáum við innsýn í praktíska notkun þessara bjargráða: Mælt er með söng. Svipuð tengsl milli formlegrar litúrgíu, alþýðutrúar og algengra bjargráða má sjá þegar kemur að sárum Krists. Á bl. 36r5–36v15 í 461 má lesa: Ég manar þig ikt og kveisa og höfuðverk og tröllanálg, við sól og mána og við þann [svo!] helgu stjörnu og fyrir þær helgu fimm undir og hans helga dýra blóð, sem út rann af hans hægri síðu fyrir þann [svo!] fyrstu manneskju er hann í heiminn skapti. [...] Ég manar þig ikt fyrir þau sömu bönd sem vor herra Jesus Christus var bund- inn með og fyrir þá sömu nagla sem negldir voru í gegnum hans hendur og fætur, og fyrir þá sömu þyrnikórónu sem þrengd var að 41 Sbr. Alfræði íslenzk III, 113; Íslenskar bænir, 121. Styttri útgáfa af frásögninni er á bl. 37r12–16 í handritinu, sjá Alfræði íslenzk III, 115 og Íslenskar bænir, 123. 42 Duffy, Stripping of the Altars, 234–235. 43 Sbr. Alfræði íslenzk III, 110. Blaðið er nú skemmt en hefur verið heillegra þegar Kålund las úr því. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 123 hans signaða höfði, og fyrir það sama spjótið sem Longinus lagði í gegnum hans hægri síðu, þar er út flaut blóð og vatn fyrir allra synd- ugra manna skuld. Ég manar þig ikt fyrir þá sömu sorg sem jungfrú María hafði þá er hún saknaði síns sæta sonar þrjá daga. Ég manar þig ikt með míns guðdóms sterkleika sem er himinríki og jarðríki og þú verð⟨ur⟩ ekki þessum manni að skaða í öllum hans lífs tíma [...]44 Fjöldi sára Krists var ekki alltaf talinn sá sami en algengast var að hafa þau fimm eins og hér virðist gert.45 ólæsir voru minntir á undirnar með myndum af krosshanganum umkringdum píslartólum, t.a.m. spjóti, svipu og nöglum.46 í bæninni hér á undan eru þau fjötrar, naglar, þyrnikóróna og spjót. Síðusárið, sem Longinus veitti Kristi á krossinum, hafði sérstaka stöðu, var „meginundin“ og það er undirstrikað í textanum hér með því að minnst er sérstaklega á hið helga blóð sem úr því rann. Um leið er minnt á að Guð fórnar sér fyrir sitt eigið sköpunarverk, manninn. Hin kröftuga mynd af sigurdauða Krists á krossinum styrkti fólk í trú á að með tilstyrk hans gæti það stöðvað blæðingar — en þær gátu verið ógnvekjandi vandi sem dró fólk til dauða á skömmum tíma.47 AM 461 12mo gefur innsýn í þetta vandamál því þar er að finna eftirfarandi blóðstemmu: Tak fingri þínum, er pollex heitir, og gjör fimm krossa með þessum orðum sem hér segir: Stemmist þér blóð í nafni föður og sonar og anda heilags. Les In principio erat verbum og Pater noster + Panem nostrum cotidianum da in nomine patris, og stattu blóð in nomine patris. Adiuro te, blóðbogi, per Deum vivum, per Deum verum, per Deum sanctum, þann er þig stemmdi á sjálfum sér í sínu lífláti, hangandi á 44 Sbr. Alfræði íslenzk III, 114–115, Íslenskar bænir, 122. 45 Það er reyndar ekki ótvírætt hvernig lesa á töluna í handritinu. Kålund las stafinn sem ‘w’ með bandi yfir og prentar ‘vid-under’ (Alfræði íslenzk III, 114). Svavar Sigmundsson túlkar stafinn sem ‘xv’ og telur því að þarna sé átt við 15 undir (Íslenskar bænir, 122). Stafurinn líkist þó fremur ‘w’, sem skrifarinn ritar á mjög einkennandi hátt með flúri á fremsta lið, og því hugsanlegt að túlka hann sem töluna 5. 46 í íslensku teiknibókinni er að finna mynd af krossfestingunni með píningartáknum, sjá Guðbjörg Kristjánsdóttir, Íslenska teiknibókin (Reykjavík: Crymogea, 2013), 134–135. í bókinni er einnig bæn til hinna fimm unda Krists, sjá bls. 150 og 162, sbr. Íslenskar bænir, 82–83. 47 Carole Rawcliffe, Sources for the History of Medicine in Late Medieval England (Kalamazoo: Medieval Institute Publications, 1995), 90–91. 124 GRI PLA hinum helga krossi, þá er hann mælti þessi orð: Consummatum est, inclinato capite emisit spiritum. Pax, vax, vax, hero, boro, iuva tartar gegimata + In nomine patri et spiritus sancti (32r4–15)48 Að sjálfri særingunni er sem sé formáli með upphafi Jóhannesarguðspjalls og Faðirvorinu (eða hluta þess, eftir því hvernig túlka ber „Panem nostrum“). Síðan er blæðingin særð burt við nafn Guðs og vísað til Sjötta orðs Krists á krossinum. En lykilatriði í særingunni er hreyfingin sem kveðið er á um í upphafi: gera skal fimm krossa með þumlinum — og krossarnir vísa trúlega til hinna fimm unda Krists. í þessari blóðstemmu blandast íslenska og latína rækilega saman og erfitt að geta sér til um hversu mikið þau sem hugsanlega fóru með þessa særingu skildu af latínunni. Sú staðreynd að undir lokin koma orðin inclinato capite emisit spiritum í beinu framhaldi af Consummatum est, gæti bent til þess að fólk gerði sér ekki grein fyrir að þau eru ekki lögð Kristi í munn. Á hinn bóginn er eðlilegt að gera ráð fyrir því að skrifari AM 461 12mo hafi haft einhverja latínukunn- áttu, því ýmsar bænanna í handritinu eru á latínu og skiljanlegar, þótt þar komi fyrir villur. í frásögn guðspjallanna af krossfestingunni gegna Jóhannes lærisveinn Krists og María guðsmóðir ákveðnum hlutverkum sem dulúð síðmiðalda gerði hátt undir höfði í samræmi við þá auknu Maríudýrkun sem einkenndi tímabilið. Á bl. 39r til 41r í aM 461 12mo er rósakrans þar sem píslarsagan er römmuð inn af 50 Maríuversum (Ave Maria) og fimm Faðirvorum. Rósakransinn er byggður þannig upp að milli Faðirvoranna koma tíu Maríuvers og milli Maríuversanna koma setningar sem lýsa atburðum píslarsögunnar eins og hér, í fjórða hluta rósakransins, þar sem uppistaðan eru sjö orð Krists á krossinum: Pater noster. Þann sem negldur var á krossinn í gegnum hendur og fætur með sljóvgum nöglum. Heil ⟨María⟩. Þann sem bað fyrir þá sem hann krossfestu og sagði svo: Faðir, fyrirgef þeim því að þeir vita ekki hvað þeir gjöra. Heil María. Þann sem talaði til spillvirkj- ans sig biðjandi: í dag skaltu vera með mér í paradiso. Heil ⟨María⟩. Þann sem bífalaði sankti Jóhannes sína sor⟨g⟩fullustu móður svo segjandi: Kvinna, sjá þinn son. Heil María. Þann sem hrópaði: 48 Sbr. Alfræði íslenzk III, 111. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 125 Heley heley lamazabatani, það er, Minn Guð, því hefur þú yfirgefið mig. Heil María. Þann sem sagði: Mig þyrstir og var skenkt edikk galli blandið. Heil María. Þann er sagði: Fullkomið er, því hann hafði þá allt fullkomið allt það hann vildi og skyldi þola fyrir vorar sakir. Heil María. Þann sem sagð⟨i⟩: faðir, í hendur þínar fel ég anda minn. Heil María. Þann sem virtist að deyja fyrir oss verðuga manneskja hinum bitrasta dauða. Heil María. Hvers helgasta síða var upp lokin með spjóti og út rann blóð og vatn í vora synda fyrir- gefning. (39v9–40r15)49 Það vantar framan á rósakransinn, því í handritinu vantar eitt blað á milli blaða 38 og 39. Textinn á bl. 39r hefst inni í annarri tíund Maríuversanna, á undan 18. versi að því er virðist.50 Athyglisvert er að hér fer meira fyrir móðurmálinu en latínu, orð Krists á krossinum eru tilfærð á íslensku og Maríuversin eru gefin til kynna með orðunum Heil María. Ef lagðir voru saman þrír rósakransar með 50 Maríuversum var búið að mynda Maríusaltara með 150 versum sem mynduðu hliðstæðu við Davíðssálmana 150 sem eru uppistaðan í hefðbundnum tíðabænum. Hver rósakrans um sig var helgaður sérstökum leyndardómi trúarinnar, gleði, sorg og dýrð sem kölluðust á við þrjár stórhátíðir kirkjuársins, jól, páska og hvítasunnu.51 Rósakransinn í 461 er sorgarkrans, og þar koma til bæði píslir Krists en líka sorg Maríu. Hennar raunum eru gerð enn frekari skil í öðrum bænakransi aftar í handritinu (bl. 52v–53v) þar sem ákallinu er beint til Krists en með tilvísun til sorga guðsmóðurinnar, sem urðu, ásamt fögnuðum Maríu, mjög útbreitt minni á síðmiðöldum með vax- 49 Sbr. Íslenskar bænir, 124. í þá útgáfu vantar að mestu orðin í efstu línunum á bl. 39r (sjá næstu nmgr.) og Maríubæn, sem fer á eftir rósakransinum í handritinu, er prentuð í beinu framhaldi af honum eins og væri hún hluti hans. útgefandi hefur líka leiðrétt orðið speudu [= spéuðu] í spendu en það er líklega á misskilningi byggt. 50 Rósakransinn er einnig varðveittur í AM 426 12mo, sem er frá 17. öld, en þar vantar jafnmikið framan á textann sem bendir til þess að handritið sé skrifað eftir 461. Bl. 39r í 461 er máð svo efstu línurnar eru torlæsilegar en þar hjálpar 426 til við að endurgera text- ann. Fyrstu sjö línur á bl. 39r virðast vera: 1 [þann sem sig umbreytti] upp  fiallinu 2 [Tab] or [fyrir] sinum l[æri]sueinum [petrum] 3 [jac]obum ok [iohannem] Heil mar[ia þann] 4 [uppuakt]i lazarum af dauda [sem] fio[ra] 5 [d]aga hafdi l[e]ig[it] j graufunni Heil 6 [þann] sem [] palma dag war inn j iherusal 7 [em med] myklum heidri . pater noster Heil 51 Ole Widding og Hans Bekker-Nielsen, „Rosenkrans,“ KLNM 14, 416; Guðbjörg Kristjánsdóttir, „Sjö A fyrir Ave-vers á altarisklæði frá Reykjum í Tungusveit,“ Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 89 (1992): 87–89. 126 GRI PLA andi Maríudýrkun.52 Sorgirnar voru oft taldar sjö: Spádómur Símeons, flóttinn til Egyptalands, Jesús týnist í musterinu, María mætir Kristi á Via dolorosa, krossfestingin, síðusár Krists og niðurtaka af krossinum, greftrun Krists. í kransinum í 461 eru bænirnar fimm og vísa til jafnmargra sorga (spádómur Símeons, Jesús týnist í musterinu, Kristur fangaður í Getsemane, krossfestingin, niðurtakan af krossinum). Þær eru aðskildar með Faðirvori á sama hátt og tíundirnar í rósakransinum. Bænir innan og utan kirkju Krosstáknið sjálft er vitaskuld kjarni píslarsögunnar og hefur verið álitið búa yfir sérstökum krafti og vernd gegn öllu illu. í bænunum í AM 461 12mo kemur það sums staðar fyrir (sjá t.d. hér að ofan, bls. 121–122), vænt- anlega til að minna fólk á að gera krossmark á tilteknum stað í bæninni. (Himnabréf og kveisublöð eru líka iðulega með krossmarki og öðrum verndartáknum, t.d. ferningnum sator arepo tenet opera rotas53 — þau orð er líka að finna í 461 bl. 15v2–3.) í þessu vísar handritið út fyrir sig, til ytri veruleika og gjörða þeirra sem nýttu sér það, og í því er, auk kross- anna, sums staðar að finna leiðbeiningar um hvernig skuli auka mátt bæna. Þannig segir á bl. 30v1–5: Ef þú vilt biðja nokkurs, rist þessi orð og lát liggja undir sjö messum: Jhe[sus, J]ohannes, mediator, mediatrix, medicus, tet[ri, f] aratum — og haf þessi orð í hendi þér þáttú biður nokkurs og muntu fá það er þú biður.54 Og á 38v10–12: Og ef nokkur lætur segja messu af vorri frú, Vultum tuum, yfir þessi bæn og ber hana á sér, hann skal hafa vináttu af höfðingjum.55 52 Sorgir og fögnuðir Maríu eru algengt efni í íslenskum Maríukvæðum síðmiðalda, sjá Maríukver. Sögur og kvæði af heilagri Guðsmóður frá fyrri tíð, útg. Ásdís Egilsdóttir, gunnar Harðarson og Svanhildur óskarsdóttir (Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 1996), xxxvi–xxxviii. Einn af Maríusöngvunum aftast í 461 er helgaður fögnuðum Maríu, sjá hér aftar bls. 135. 53 Ásdís Egilsdóttir, „Handrit handa konum,“ 54–55. 54 Sbr. Alfræði íslenzk III, 109–110. 55 Sbr. Alfræði íslenzk III, 116, Íslenskar bænir, 123. Vultum tuum vísar til Introitusvers sem var sungið við upphaf messu á ýmsum Maríuhátíðum, ekki síst á boðunardegi Maríu. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 127 Þarna virðist fólki ráðlagt að skrifa eða rista orð og bænir á einhvern efnislegan hlut og bera í kirkju til þess að helga verndargripinn og auka mátt hans. Slíkar ráðleggingar vekja til umhugsunar um tengsl hversdagslegs bænalífs utan kirkju við guðsþjónustur og aðrar formlegar trúarathafnir. Raunar býður handritið í heild sinni upp á slíkar vangaveltur og leiða má líkur að því að það sýni okkur einmitt þessa tengingu, sýni hvernig tilteknir þættir úr formlegu helgihaldi skila sér inn í og móta bænalíf og bjargráð einstaklinga. Hin formlegri hlið kemur skýrt fram á bl. 47–48 í handritinu þar sem skipulega er minnt á hvaða bænir biðja skal við tilteknar aðstæður. Morgunbænir eru til að mynda þessar: In nomine Patris (signing), Credo (trúarjátning), Kyrie (miskunnarbæn), Pater noster (Faðir vor), og síðan bænir úr niðurlagi Te Deum og úr saltaranum. Kvöldbænirnar eru: Miserere mei, Deus (Sálm 50), Gloria, Kyrie, Pater noster, Ave (Ave Maria, líklega), Deus propicius esto (Sálm 102), Domine Deus virtutum (Sálm 79), Domine, exaudi orationem meam (Sálm 101). Allt eru þetta algengir textar úr lit- úrgíunni, ýmist messum eða tíðagjörð, sem fólk hefur kunnað á latínu og farið með heima hjá sér. í handritinu er líka leiðbeint um hvaða bæn á að lesa „ langa friadag adur þu krypur til kross: Ecce lig⟨n⟩um crucis in quo salus mundi pependit uenite adoremus“ (47v15–48r1) sem er einmitt and- stef fyrir föstudaginn langa. Þegar gengið er í kirkjugarð þar sem gröftur er skal lesa Requiem aeternam, sem hefur verið flestum mjög kunnugt sem Introitus í sálumessum, og þá gengið er í kirkju Praesta Domine ut quisquis sem var andstef við kvöldtíðir á kirkjudegi (vígsludegi kirkju). Annars staðar í bókinni koma fyrir leiðbeiningar þar sem litúrgískir textar eru viðhafðir í minna hefðbundnum aðstæðum: Ef þú vilt að kálfar lifi, þá syng versið Tunc acceptabis yfir kálfunum þrim sinnum [...] (32v9–11)56 Við blóðrás úr nösum syng þetta í hægra eyra á þeim er blæðir: Sumax pax og þrjár pater noster og þessi orð: Sicut vere credimus et Sancta Maria verum deum genuit, sic tua vera sanguine tuam racione in nomine patri. (30r14–17)57 56 Sbr. Alfræði íslenzk III, 112. Textinn er skrifaður með villuletri. 57 Sbr. Alfræði íslenzk III, 109. 128 GRI PLA Tunc acceptabis er andstef úr morguntíðum á 4. sunnudegi í lönguföstu. Hér er augljóslega gert ráð fyrir því að fólk kunni algeng andstef úr messu- og tíðagjörð og sé vant að syngja. Söngur hefur verið hluti af trúaruppeldi og trúarþátttöku fólks á síðmiðöldum. Á það minnir einnig klausa úr statútu Péturs Nikulássonar Hólabiskups sem tilfærð er í þeim hluta 461 sem geymir lagaákvæði: „jtem huer madur er skylldur at syngia frædi sin  xij. manadum fyrir presti eda profasti ef hann bidur. sekur .vj. aurum ef hann syniar“ (66v11–14). Enn frekari vísbendingu um söngmennt þeirra sem höfðu handritið í höndum er svo að finna í aftasta kveri þess sem nú verður vikið að. Slitur af söngvakveri í síðasta hluta AM 461 12mo eru nótur við kaþólska helgisöngva (69r–72v). Þessum nótum hefur hingað til verið lítill gaumur gefinn og þær hafa ekki verið gefnar út á prenti.58 Þetta eru fjögur blöð (tvö tvinn) og þau eru rituð með annarri hendi en fyrra efni handritsins. Blöð 69v–72r eru uppskafn- ingar, þ.e. skrifuð á uppskafin blöð úr eldri söngbók, og ef vel er rýnt má á stöku stað greina eldri nótur í bland við hinar nýrri. Ekki er unnt að greina nóg af eldri nótunum til að fullyrða neitt um efnið. Kannski hafa eldri lögin þótt úrelt og nýtinn eigandi því skafið þau upp og sett í þeirra stað helgi- söngva sem nutu hylli á meginlandinu um aldamótin 1500. Þessi söngbók hefur í eina tíð verið meiri umfangs en hún er nú. Að minnsta kosti eitt tvinn (á milli 69v/70r og 71v/72r) hefur farið forgörðum, sem sjá má af því að nú vantar aftan við tvö lög og framan við eitt. Blöðin eru tölusett en það hefur verið gert eftir að handritið var sett saman í þeirri gerð sem það er nú, því að engin skörð eru þar sem efni vantar. Hér má sjá efni þeirra blaða sem varðveist hafa: 69r: Sancta Maria, succurre miseris (andstef á Maríuhátíðum) 69v: Nigra sum . . . sicut tabernacula (andstef á hátíðum Maríu og kvendýrlinga) 58 Sr. Bjarni Þorsteinsson prentar upphaf lagsins Ave sanctissima virgo í þjóðlagasafni sínu; sjá Íslenzk þjóðlög (Kaupmannahöfn, 1906–1909), 179–180. Gunnar F. Guðmundsson getur um handritið í grein sinni „Latínusöngur leikra á miðöldum,“ í Til heiðurs og hugbótar. Greinar um trúarkveðskap fyrri alda, 101. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 129 69v: O florens rosa, mater Domini (andstef á Maríuhátíðum; vantar aftan við) ––– 70r: Gaude, Dei genitrix (andstef, oftast á himnaför Maríu; vantar framan við) 70r–71r: Ave sanctissima virgo (Maríubæn, ókunnur sléttsöngur) 71r–v: Ave beatissima civitas (andstef á Maríuhátíðum, vantar aftan við) ––– 72r: Sanctifica nos Domine (andstef á krossmessu á vori, niðurlag vantar) 72v: Ave Maria electa (andstef við fyrirbænir, torlæsilegt, nótur máðar) 72v: Michael prepositus paradisi (andstef við fyrirbænir og á Mikjálsmessu, torlæsilegt, nótur máðar) Svo virðist sem slitur af litlu kaþólsku söngvakveri sem innihélt mest- megnis söngva fyrir Maríuhátíðir hafi verið bundið aftan við annað efni. 59 Á ystu blöðum kversins (69r og 72v) er skriftin afar máð og virðist sem á þeim standi efni úr handritinu í hinni eldri gerð en að á 69v–72r hafi eldra efni verið skafið burt og nýtt skrifað í staðinn. Svo virðist sem ekki hafi að fullu verið lokið við endurgerð kversins. Á 72r er stærstur hluti sléttsöngs- ins Sanctifica nos Domine og hefði hann átt að halda áfram á verso-hlið blaðsins. Þar hefur skrifarinn ekki haldið áfram heldur sést hér glitta í uppskafninginn, þ.e. söngtexta sem að líkindum hefur tilheyrt hinni eldri gerð. Sjálf skriftin virðist hin sama á öllum blöðunum. Ef ystu blöðin eru vitni um eldri hluta bókarinnar má geta sér þess til að sami skrifari hafi síðar ákveðið að uppfæra innihaldið. Á hverju nótnablaði eru fimm línur nótna og texta. upphafsstafir söngvanna eru yfirleitt skreyttir á hæverskan hátt en nokkur munur er á útfærslunni eftir tvinnum. Hið ytra (69/72) er skreytt með svörtu bleki og fíngerðum dráttum: S á 69r, O á 69v og A á 72v; gleymst hefur að teikna 59 Fyrrum eigandi handritsins, Þorsteinn Eyjólfsson, virðist hafa verið áhugamaður um Maríukveðskap. Í safni Árna Magnússonar er handrit með hendi Þorsteins þar sem skrifuð eru upp tvö gömul Maríukvæði (AM 719 c 4to, sjá Kålund, Katalog 2:143–144). Þorsteinn átti fleiri gömul handrit, til dæmis Jónsbók frá 14. öld (AM 154 4to), og skrifaði sjálfur upp brot úr íslendingabók Ara fróða (AM 113 f fol.). 130 GRI PLA AM 461 12mo, bl. 71r. Andstefið Ave beatissima civitas hefst um miðja síðu. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 131 upphafsstaf fyrir Nigra sum á 69v. Ekki verður fullyrt að upphafsstafirnir á 69r og 69v séu eftir sama skrifara, en S á 72r er af allt öðrum toga, teiknað með breiðari dráttum. Innra tvinnið er lýst með rauðu bleki sem mjög hefur dofnað. Hér eru stórir rauðir upphafsstafir, þó án annars skrauts (A á 70r og 71r), og einnig eru við báða söngvana ritaðar fyrirsagnir með rauðu bleki sem harla örðugt er að lesa úr.60 Greina má þrjár ólíkar nótnagerðir en ekki er víst að skrifarar hafi verið svo margir; vera má að sami skrifari hafi haft ólíkar gerðir þeirra á valdi sínu.61 Alls stóðu níu lög á nótnablöðunum í AM 461 12mo en nótur við tvö þeirra eru ólæsilegar eins og áður er getið. Öll lögin eru við latneska bæna- texta og öll eru þau Maríusöngvar utan tvö. Sanctifica nos Domine heyrir til krossmessu á vori (Inventio crucis, 3. maí); Michael prepositus paradisi tilheyrir Mikjálsmessu (29. september) en er einnig varðveittur í broti úr fyrirbænum (suffragia communa) sem taldar eru ættaðar úr Skálholti (aM 241 b I ɛ fol.). Sancta Maria, succurre miseris var oftast sungið á himnaför Maríu (Assumptio Mariae, 15. ágúst) en gat einnig átt við aðrar Maríuhátíðir, til dæmis fæðingardag hennar eða boðunardag. O florens rosa er andstef fyrir Maríuhátíðir og sama gildir um Gaude, Dei genitrix og Ave beatissima civitas. Nigra sum . . . sicut tabernacula, við texta úr Ljóðaljóðum Biblíunnar, er ólíkt sjaldgæfari en annar söngur með sama upphaf og óvíst er hvort hann tilheyrði tilteknum degi. Textarnir eru kunnir úr öðrum evrópskum heimildum, að undanskildu andstefi sem hefst Ave Maria; það hefur aðeins fundist í fyrrnefndu handriti með bænasöng úr Skálholti. Ekki er vitað um nótur við bænina Ave sanctissima virgo í öðrum heim- ildum. Lögin við Sancta Maria, succurre miseris, Gaude, Dei genitrix og Ave beatissima civitas eru hér önnur en þau sem varðveitt eru í erlendum bókum 60 Upphafsstafirnir á 69/72 virðast líkir þeim sem ritaðir eru fyrr í handritinu, til dæmis á 1r; rauðu upphafsstafirnir á 70r og 71r eiga sér einnig hliðstæðu fyrr, í bænahlutanum sem hefst á 47r. Því er ekki ósennilegt að nótnakverið eigi uppruna sinn á sama stað og megnið af handritinu. Hugsanlega eru rauðu upphafsstafirnir á 70r og 71r (A í báðum tilvikum) endur- nýttir úr fyrra lífi handritsins. Fyrirsagnir með rauðu bleki eru í þriðju línu á 70r og annarri línu á 71r en blekið hefur dofnað mjög og ógjörningur er að lesa úr því sem þar stendur. 61 Á 69r eru hreinir ferningar án þess að strik komi úr þeim að ofan- eða neðanverðu, og engin lóðrétt strik afmarka þær nótur sem tilheyra hverju orði fyrir sig. Sama virðist hafa verið raunin á 72v. Á 69v, 70v, 71r–v, 72r og neðri hluta 70r eru halar bæði ofan og neðan úr nótum auk þess sem lóðrétt strik afmarka nótur fyrir hvert orð. í fyrstu tveimur nótna- strengjum á 70r eru langir halar neðan úr nótunum en aðeins hægra megin, og engin lóðrétt strik milli orða. 132 GRI PLA við sömu texta. Ekki er með öllu hægt að útiloka að sumir söngvanna hafi orðið til á íslandi, eða að kunnar sléttsöngshendingar hafi verið felldar að textum sem ekki voru almennt sungnir. Söngbókin sem þetta slitur tilheyrði eitt sinn átti eflaust uppruna sinn í trúarumhverfi en ekki er um litúrgískt handrit að ræða. Hún hefur fremur svarið sig í ætt við óformlegar söngbækur með trúarlegu efni, bækur sem á meginlandinu nefndust Kantional – dregið af latneska orðinu cantio, söngur. Smátt brotið bendir til þess að kverið hafi verið notað við einka- tilbeiðslu fremur en formlegar helgiathafnir. Hér standa lög sem eigandinn vildi geta sungið sér til sáluhjálpar; þau voru vafalaust þáttur í hinu hvers- dagslega trúarlífi kirkju eða klausturs. Sungið til Maríu Hér verður getið nánar um söngvana í AM 461 12mo, uppruna þeirra og aðrar heimildir sem þeim tengjast. Sancta Maria, succurre miseris (69r) er bæn eignuð biskupnum Fulbert í Chartres (um 951–um 1029). Hér er beðið til handa lýðnum, klerkum og kvenfólki, og lagið mátti syngja á hinum ýmsu Maríuhátíðum samkvæmt Breviarium romanum.62 Þetta var vinsæll bænatexti og fjölmargar tónsetn- ingar hans eru til frá 16. öld, meðal annars eftir Nicolas Gombert, Cristóbal de Morales og Jacob Clemens. Textinn í íslenska handritinu er nokkuð máður en hljóðar svo: Sancta Maria succure miseris juua pusillanimes refoue flebiles. Ora pro populo interveni pro clero intercede pro deuoto femineo sexu. Alleluia. Lagið í AM 461 12mo hefur ekki fundist í öðrum heimildum. í netskránni Cantus: A Database for Latin Ecclesiastical Chant (cantus.uwaterloo.ca) eru nokkur lög við þennan texta en þetta lag er ekki þeirra á meðal. Um 62 Breviarium romanum ex decreto sacrosancti concilii Tridentini restitutum, pars autumnalis (New York: Benziger Brothers, 1900), 332, 344, 447 og víðar. Ekki er getið um þennan söng í Ordo Nidrosiensis Ecclesiae. Nótnadæmi 1 . Sancta Maria... Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 133 œ œ œ &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ B ‹ San - cta Ma - ri - - a, suc - cur - re mi - se - ris, &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ B ‹ ju - va pu - sil - la - ni - mes, re - fo - ve fle - bi - les. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ B ‹ O - ra pro po - pu - lo, in - ter - ve - ni pro cle - ro, &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ B ‹ in - ter - ce - de pro de - vo - to fe - mi - ne - o se - xu. œ œ œ œ &b B œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ Al - le - - - - - - - - lu - ia. Nótnadæmi 1. Sancta Maria, succurre miseris (AM 461 12mo). tónræna eiginleika þessa lags og annarra í handritinu er nánar getið síðar í þessari grein. Nigra sum . . . sicut tabernacula (69v) er sléttsöngur sem varðveittur er í allnokkrum erlendum heimildum auk íslenska kversins. Textinn er úr Ljóðaljóðunum (1.4–5) og hljóðar svo: ⟨n⟩igra sum sed formosa filie iherusalem sicut tabernacula cedar sicut pellis salomonis nolite me considerare quod fusca sim quia decolorauit me sol. Sama lag og texti er meðal annars í tíðasöngsbók frá 13. og 14. öld sem ættuð er frá Suður-Þýskalandi (Karlsruhe, Badische Landesbibliothek, Musikabteilung, Aug. LX, 236v). Söngurinn var kunnur víðar í Evrópu, 134 GRI PLA til dæmis í Maríukirkjunni í Utrecht þar sem hann var sunginn á miðviku- dögum utan dymbilviku og páska.63 O florens rosa (69v) er Maríuandstef eignað þýska munkinum, tónskáld- inu og fræðimanninum Hermannus Contractus sem starfaði við klaustrið í Reichenau (1013–1054).64 Þetta Maríuandstef er meðal þeirra sem sett er á tiltekinn vikudag í Breviarium Nidrosiense.65 Textinn er á þessa leið: O florens rosa mater domini spe[ciosa, o virgo mitis, o fecundissima vitis, clarior aurora, pro nobis omnibus ora]. Lagið er einnig þekkt við þennan texta úr heimildum af meginlandi Evrópu.66 Lag og texti við O florens rosa lifðu lengi á íslandi en í nokkuð breyttri mynd. í handritinu AM 102 8vo, sem talið er ritað a.m.k. að hluta af Guðbrandi syni séra Jóns Arasonar í Vatnsfirði um 1680, stendur tvísöngs- lagið O Jesu dulcissime sem fram til þessa hefur verið talið af ókunnum uppruna en er sprottið af O florens rosa.67 Söngtextinn í yngra handritinu 63 Ike de Loos, „Liturgy and Chant in the Northern Low Countries,“ Tijdschrift van de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis 53 (2003): 35. Um aðrar heim- ildir um sléttsöng við þennan texta er getið í Jürg Stenzl, Der Klang des Hohen Liedes. Vertonungen des Canticum Canticorum vom 9. bis zum Ende des 15. Jahrhunderts (Würzburg: Königshausen & neumann, 2008), 2:117. Á vefsíðunni Cantus: A Database for Latin Ecclesiastical Chant (cantus.uwaterloo.ca) hefur lagið í AM 461 12mo auðkennisnúmerið 203248. Sléttsöngurinn Nigra sum hefur yfirleitt nokkuð annan texta en þessi, þ.e.a.s. á eftir „filiae Jerusalem“ kemur „ideo dilexit me Rex“ (sbr. Ljóðaljóðin 1.4). Var sá texti hafður við ýmsar Maríuhátíðir en einnig Lúsíuhátíð og á hátíðisdögum helgra meyja (commune virg- inum). 64 Textinn er í Analecta hymnica 5, 50 og Analecta hymnica 24, 6. Auk þess að vera sunginn við sléttsöng var hann tónsettur af nokkrum höfundum á 15. öld, sjá Julie E. Cumming, The Motet in the Age of Du Fay (Cambridge: Cambridge University Press, 1999), 202 og 256. 65 P.D. Steidl, Vor Frues Sange fra Danmarks Middelalder (Kaupmannahöfn: Katholsk Forlag, 1918), 94. 66 Sama lag við O florens rosa er til dæmis að finna í handriti sem ritað var í Slesíu um 1474 og er nú í Biblioteka Kapitulna í Wrocław í Póllandi (Bibl. Kap. Ms 58, 180v). um hand- ritið sjá Arnold Schmitz, „Ein schlesisches Cantional aus dem 15. Jahrhundert,“ Archiv für Musikforschung 1 (1936): 385–423. 67 Sjá Árni Heimir Ingólfsson, „aM 102 8vo: Kvæða- og tvísöngsbók frá Vestfjörðum,“ Góssið hans Árna. Minningar heimsins í íslenskum handritum, 36–49. Dý rLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 135 hefst með bænarupphafinu „O Jesu mi dulcissime/spes suspirantis animae“ sem eignað er heilögum Bernharði af Clairvaux. Framhald textans er aftur á móti sótt í O florens rosa en bæninni snúið upp á Krist eins og fjöldamörg dæmi eru um eftir siðaskiptin: „O Jesu mitis/o faecundissima vitis/clarior aurora/pro nobis piissime/Jesu, patrem, ora.“68 Meginröddin í AM 102 8vo er nær alveg samhljóða laginu í AM 461 12mo, svo langt sem það nær í hinu síðarnefnda. Virðist sem hinn gamli Maríusöngur hafi verið fyrir- Nótnadæmi 2. mynd að tvísöngslaginu og stærstum hluta textans að auki. Hefur hann því lifað hér á landi í bókum og minni söngvara, með þeim breytingum sem nefndar hafa verið, fram undir lok 17. aldar. & œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ O flo - rens ro - sa, mat - er do - mi - ni spe - & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ O Je - su dul - cis - si - me, spes sus - pi - ran - tis Nótnadæmi 2. O florens rosa (AM 461 12mo) og O Jesu dulcissime (AM 102 8vo, neðri rödd), upphafshendingar. Gaude, Dei genitrix (70r) er bænasöngur til Maríu sem var vinsæll um alla Evrópu á miðöldum og gegndi lykilhlutverki í tíðasöng við Maríuhátíðir. Hann á rætur sínar í minninu um „fimm fögnuði“ Maríu sem var, eins og minnið um sorgir hennar, vel þekkt á íslandi.69 Þessi tiltekni slétt- söngur var talinn hafa sérstakan kraftaverkamátt og hans er getið í þremur íslenskum Maríujarteinum.70 Allar eiga það sameiginlegt að klerkar sem hafa lagt það í vana sinn að syngja Gaude, Dei genitrix „hvern morgin fyrir líkneski sællar Marie“ fá hægt andlát. í einni þeirra birtist María klerki „með dýrð mikilli“ skömmu fyrir andlátið og kveðst hafa búið honum eilífa 68 Um sálm Bernharðs sjá André Wilmart, O.S.B., Le “jubilus” dit de Saint Bernard (Étude avec textes), (Róm: Edizioni di “Storia e letteratura”, 1944). 69 Sjá Guðbjörg Kristjánsdóttir, „Sjö A fyrir Ave-vers,“ 92. Hér eru einnig talin nokkur dæmi um Gaude-andstefið í íslenskum heimildum. 70 Mariu saga. Legender om jomfru Maria og hendes jertegn, útg. Carl Rikard Unger (Christiania, 1871), 1:73–74, 1:261–262, 2:778, 2:1191–1192; sjá einnig Guðbjörg Kristjánsdóttir, „Sjö A fyrir Ave-vers.“ Um Maríujarteinir og evrópskan uppruna þeirra sjá Ole Widding, „Norrøne Marialegender på europæisk baggrund,“ Opuscula 10 (1996): 1–128. Textinn Gaude, Dei genitrix hefur einnig fundist í Björgvin á rúnagrip frá miðri 13. öld og er talið að um verndargrip sé að ræða, sjá MacLeod og Mees, Runic Amulets and Magic Objects, 198–199. 136 GRI PLA gleði. í annarri segir að eftir andlát klerksins hafi fundist í munni hans bréf ritað með gullstöfum, þar sem á stóð textinn „Gaude Dei genitrix“ ásamt þessum orðum: „Suo sem þu bodadir mer iafnliga fὀgnud, suo skal þier ok wera fὀgnudr iafnan med mer at eilifu.“71 í tveimur jarteinanna er textinn einnig þýddur á íslensku og hljóðar önnur þýðingin svo: [Gaude dei genitrix virgo immaculata Fagnaðu, guðs getara flekklaus mær, gaude que gaudium ab angelo suscepisti fagnaðu, er tókt fögnuð af englinum, gaude que genuisti eterni luminis claritatem fagnaðu því, er þú gatz birti eilífs ljós, gaude mater gaude sancta dei genitrix virgo fagnaðu móðir, fagnaðu heilög mær guðs getandi tu sola mater innup]ta þú ert ein ógipt móðir, te laudat omnis factura genitricis lucem þik lofar öll skepna, móðir lióssins; sis pro nobis quesumus perpetua interventrix. biðium vér, að þú biðir at eilífu fyrir oss.72 Hin þýðingin fylgir frásögn af klerki sem var „storliga heimskr ok gálauss“ en framdi þó hvern dag einn hlut er honum hjálpaði mjög, því hann gekk daglega til kapellu vorrar frúar Maríu og bar þar fram antífónu henni til lofs og dýrðar. Þar er íslenski textinn á þessa leið: Fagnaðv, flecklaus mør, gvþs moðir, fagna þv, er fagnað tokt af englinvm, fagnaðv, er gazt eilifan liossins biartleika, fagnaðv moðir, fagnaðv heiløg gvðs gietara, þv ert ein osnortin moðir, þic lofar øll skepna, moðir liossins, biðium ver, at eilifliga ser þv fyrir oss biðiande.73 Þegar klerkur er að dauða kominn flykkjast að honum djöflar sem hyggj- ast grípa anda hans en þá birtist sjálf María, miskunnarinnar móðir, og rekur þá í burtu. Sögur um jarteinamátt þessa bænasöngs eru síður en svo bundnar við ísland eingöngu. í frásögn Williams af Malmesbury var söngur þessi sagður hafa bjargað nunnu einni, og sama átti að hafa gerst þegar klerkur einn í Chartres söng lagið og textann.74 71 Unger, Mariu saga 2:778. 72 Unger, Mariu saga 1:73–74. 73 Unger, Mariu saga 1:261. 74 Kati Ihnat, „Marian Miracles and Marian Liturgies in the Benedictine Tradition of Post- DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 137 Bænaversið Ave sanctissima virgo (70r–71r) er ekki að finna í litúrgíu kaþólsku kirkjunnar. Textinn á raunar margt sameiginlegt með vinsælli rósakransbæn sem eignuð var Sixtusi IV (páfi 1471–1484) og varð einkar vinsæl á síðustu áratugum 15. aldar; hún hefst á sömu orðum en framhaldið er „mater dei, regina coeli, porta paradisi“. Sá texti var aldrei sunginn í sléttsöng heldur var hann sagður fram við bæn og þá helst frammi fyrir líkneski af Maríu mey rétt eins og getið er um í jarteinum um Gaude, Dei genitrix. Stundum hlaut hann raunar tónsetningu mótettuhöfunda á 16. öld.75 í íslenska handritinu er textinn, sem víkur nokkuð frá bæn Sixtusar IV en á margt sameiginlegt með honum, á þessa leið eftir því sem ráðið verður í skriftina: Ave sanctissima virgo maria mater domini nostri ihesu christi regina celorum paradisi porta spetialissima domina mundi. Quia tu es castissima virgo que sine peccato concepta concepisti dominum jhesum christum sine omni peccato. Tu peperisti creatorem et salvatorem mundi in quo nobis nulla est diffidentia obsecramus. Libera nos ab omni malo et ora pro peccatis nostris. Sambærilega gerð textans er óvíða að finna en hann stendur þó í latnesku bænakveri sem talið er ritað í nunnuklaustri í neðra-Saxlandi á 16. öld. Má Conquest England,“ Contextualizing Miracles in the Christian West, 1100–1500; New His- torical Approaches, ritstj. Matthew M. Mesley og Louise E. Wilson. (Oxford: The Society for the Study of Medieval Languages and Literature, 2014), 72–73. Þessi bænasöngur er einnig í ensku handriti frá 15. öld, sjá The Processional of the Nuns of Chester, útg. John Wickham Legg, (London: Henry Bradshaw Society, 1899), 21. 75 Bonnie J. Blackburn, „The Virgin in the Sun: Music and Image for a Prayer Attributed to Sixtus IV,“ Journal of the Royal Musical Association 124 (1999): 168. Um bænina hafa einnig ritað Sixten Ringbom, „Maria in Sole and the Virgin of the Rosary,“ Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 25 (1962): 326–330, og Kathryn M. Rudy, Rubrics, Images and Indulgences in Late Medieval Netherlandish Manuscripts (Leiden: Koninklijke Brill, 2017), 164–168. Textinn er einnig í Henry Luttikhuizen, „Still Walking: Spiritual Pilgrimage, Early Dutch Painting and the Dynamics of Faith,“ Push Me, Pull You: Imaginative, Emotional, Physical, and Spatial Interaction, ritstj. Sarah Blick og Laura D. Gelfand (Leiden: Brill, 2011), 209. Nótnadæmi 3. Ave sanctissima virgo 138 GRI PLA & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ A - ve sanc - tis - sim - a vir - go Ma - ri - a, ma - ter & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ do - mi - ni nos - tri Je - su Chri - sti re - gi - na ce - lo - rum, & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ pa - ra - di - si po - - rta, spe - ti - a - lis - si - ma do - mi - na mun - di. & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ Qui - a tu es ca - sti - ssi - ma vir - go que si - ne pe - cca - to & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ con - ce - pta con - cep - ti - sti do - mi - num Je - sum Chri - stum si - ne & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ omn - i pec - ca - to. Tu pe - pe - ri - sti cre - a - to - rem & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ et sal - va - tor - em mun - di in quo no - bis nu - lla est & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ dif - fi - den - ti - a ob - se - cra - mus. Li - be - ra nos ab omn - i & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœœ ‹ ma - lo et o - ra pro pec - ca - tis no - - - - stris. Nótnadæmi 3. Ave sanctissima virgo (AM 461 12mo). DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 139 ráða af innihaldi bókarinnar að hún er skrifuð af eða fyrir konu.76 í því handriti er aðeins um að ræða bænavers án nótna. Hvergi annars staðar er vitað um nótur við þessa bæn og er íslenska söngbókin því einstök að þessu leyti. Lagið sem stendur í AM 461 12mo er raunar fremur óvenjulegt, í því er nokkuð um stór stökk og endurteknar hendingar með hætti sem ekki tíðkast í sléttsöng. Þar sem nóturnar virðast ekki hafa verið birtar annars staðar fylgja þær hér (sjá nótnadæmi 3). Ave beatissima civitas (71r–v) er andstef til söngs á Maríuhátíðum. Textinn stendur með nótum í ótal sléttsöngsbókum á meginlandinu og er auk þess í þríradda mótettu frá 13. öld, en lagið sem ritað er í AM 461 12mo er ekki hið sama (sjá nótnadæmi 4).77 Þetta er stafrófskvæði, þar sem upphafsstafir hvers orðs mynda saman stærri heild. Stærstur hluti kvæð- isins er það sem kallaðist alphabetum, þar sem upphafsstafir orðanna þræða stafrófið. Þegar stafrófið er á enda taka við orð sem hefjast á sérhljóðunum a–u, og loks mynda lokalínurnar orðin Maria virgo. íslenski skrifarinn leggur ekki áherslu á gripluna með viðeigandi stafsetningu, hefur til dæmis charitatis í stað karitatis og christo í stað xristo. Ave beatissima ciuitas divinitatis eterno felix gaudio habitaculum iustitie charitatis lilio mater nobilis obscecra78 plasmatorem quarenus redemptos sanguine tuearis79 vt viuentis christo 76 Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek–Niedersächsische Landesbibliothek, MS I 76, bls. 233. Sjá Helmar Hartel og Felix Ekowski, Handschriften der Niedersächsischen Landesbibliothek Hannover 1 (Wiesbaden: Otto Harrossowitz, 1989), 76. Nokkrir textar eru til frá miðöldum sem byrja á orðunum Ave virgo sanctissima (sbr. Analecta hymnica 38, 171), en ekki er um orðarugl að ræða í íslenska handritinu, framhald textans er allt annað þar. 77 allt annað lag við textann er til dæmis að finna í handritinu Wrocław, Bibl. Kap. Ms 58 (136v), sjá nánar um handritið í nmgr. 66. Mótettan er prentuð í The Montpellier Codex, Part II: Fascicles 3, 4, and 5, útg. Hans Tischler (Madison: A-R Editions, 1978), nr. 55. 78 Svo hdr., rétt væri ‘obsecra’. 79 Svo hdr., rétt væri ‘tueatur’. 140 GRI PLA ymnizemus. Zima antiquum expurga ipsius oraculo wite mediatrix auxiliatrix reparatrix illuminatrix [adiutrix veni viva reos genetrix omnipotentis].80 Jartein af tilurð antífónunnar er að finna í íslensku handriti frá um 1700, AM 634 4to. Þar segir frá þýskum greifasyni sem sendur var til náms í París og stundaði þar meira hégóma heimsins en listir klerkdómsins. Þegar biskup nokkur í Þýskalandi andaðist var greifasonurinn kjörinn arftaki hans og óttaðist að nú yrði fáfræði hans ljós öllum mönnum. Því hélt hann í Maríukirkjuna, Notre Dame, fleygði sér grátandi fram á gólfið og birtist honum þá María og lofaði öllu góðu. Svo segir í sögunni: „Eftir svo talað líður drottningin brott að sýn, en hann vaknar og sprettur upp gæddur svo mikilli gjöf heilags anda, að án allri dvöl diktar hann nýja antiphonam af sancta Maria bæði í senn að orðum og hljóðum. Sú antiphona er svo fallin: Aue beatissima ciuitas [...]“ og söng hann hana „svo hátt og hvellt að heyrir um alla kirkjuna.“81 Er svo sagt að honum hafi farnast vel í sínum biskups- dómi. Tveir af þremur síðustu söngvum handritsins eru nefndir í Orðubók, ólíkt þeim sem á undan eru. Sanctifica nos Domine (72r) er söngur fyrir krossmessur og er í Orðubók nefndur við þrjár hátíðir, In inventione sancte crucis, In exaltatione sancte crucis og Commemoratio de sancta cruce.82 Lagið er hið sama og finna má í allmörgum erlendum heimildum.83 Textinn er á þessa leið: Sanctifica nos domine signaculo sancte crucis vt fiat nobis obstaculum contra seua jacula inimicorum defende nos domine per lignum sanctum et per precium iusti sanguinis tui in quo nos rede⟨misti. alleluia.⟩ 80 F.J. Mone, Hymni Latini Medii Aevi 1–3 (Freiburg, 1853–55), 2:439. 81 Unger, Mariu saga 2:1040. Stafsetning hér færð til nútímahorfs. 82 Ordo Nidrosiensis Ecclesiae (Orðubók), útg. Lilli Gjerløw (ósló: Norsk historisk kjeldeskrift- institutt, 1968), 340, 393, 414. 83 Það stendur til dæmis í handriti í Det kongelige bibliotek, GKS 3449 8vo VI (181v–182v); Cantus-auðkennisnúmer 004744. Nótnadæmi 4. Ave beatissima civitas DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 141 œ œ œ œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ A - - ve - - - - be - a - tis - si - ma & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ ci - - vi - tas di - vi - ni - ta - tis, e - ter - no & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ fe - lix gau - di - o, ha - bi - ta - cu - lum i - u - sti - tie, & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ cha - ri - ta - tis li - li - o, ma - ter no - bi - lis, œ œ œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ ob - se - cra plas - - - ma - to - rem, qua - te - nus & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ re - dem - ptos san - gui - ne tu - e - a - ris, ut œ œ œ œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ vi - ven - tis Chri - sto ym - ni - ze - mus. & œ œ œ œ œ œ œ Bœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ Zi - ma. An - ti - quum ex - pu - rga ip - - si - us & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ o - - ra - cu - lo vi - - - - - tae, œ œ œ œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ me - di - a - trix, aux - - i - li - a - trix, & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ‹ re - - pa - ra - trix, il - lu - mi - na - trix... Nótnadæmi 4. Ave beatissima civitas (úr AM 461 12mo, niðurlag vantar). 142 GRI PLA Enn vantar hér aftan á lagið, hluta síðasta orðsins („-misti“ og Alleluia) og var sú hending aldrei skrifuð því ekki getur vantað neitt í handritið á þessum stað. Á síðasta blaði handritsins (72v) eru textar torlæsilegir og engin leið að greina nóturnar. Hér eru tveir söngvar, Ave Maria og Michael prepositus paradisi. Texta þeirra er einnig að finna í sömu röð í handritsbrotinu AM 241 b I ɛ fol., stöku blaði sem talið er ritað um aldamótin 1500 og geymir fyrirbænir (suffragia communia), andstef með versi og bæn, sem voru hluti tíðagjörðar í Skálholtskirkju eða fylgdu á eftir henni. Ave Maria og Michael prepositus paradisi eru þar nr. 2 og 3 af ellefu fyrirbænum óttusöngs; í sömu syrpu eru einnig andstef og bænir til handa heilögum Þorláki og öðrum dýrlingum.84 Söngurinn sem hefst á orðunum Ave Maria fyllir þrjár fyrstu línur blaðsins. Textinn virðist lengri í AM 461 12mo en í Skálholtsbrotinu en ómögulegt er að lesa viðbótina, síðari hluta fyrstu línu. Að því undan- skildu hljóðar textinn svo: Ave maria electa [...] regina gratia plena virgo serena et dei sponsa gemma pulcherrima pro nobis deum ora. Á tveimur neðstu línunum er söngurinn Michael prepositus paradisi, sem auk fyrirbænanna í Skálholti var hafður við fyrri aftansöng á Mikjálsmessu samkvæmt Orðubók.85 Textinn er á þessa leið: Michael prepositus paradisi quem honorificant angelorum ciues intercede pro nobis ad dominum.86 Þessum texta fylgja nótur í allmörgum evrópskum söngbókum en þar sem nóturnar í 461 eru ólæsilegar verður ekki greint hvort lagið er hið sama. Það að bæði Ave Maria og Michael prepositus paradisi séu einnig í AM 241 b I ɛ fol. gæti þýtt að efnið á fyrri blöðum kversins sem hér er til umfjöll- unar hafi upphaflega, áður en það var skafið burt, verið tíðasöngur fyrir 84 Lilli Gjerløw, Liturgica Islandica, Bibliotheca Arnamagnæana 35 (Kaupmannahöfn: C.A. Reitzels Forlag, 1980), 1, 86–91. Um suffragium sjá Lilli Gjerløw, „Suffragium,“ KLNM 17, 421–422. 85 Ordo Nidrosiensis Ecclesiae, 397. í Stjórn (AM 226 fol.) er heilagur Mikjáll sagður „prepositus paradisar forstiori“ og má vera að sú lýsing sé sprottin af söngtextanum sem hér um ræðir. 86 Textinn er prentaður í Gjerløw, Liturgica Islandica 1, 89. DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 143 Skálholtsdómkirkju. Að minnsta kosti sker efnið á 72v sig úr að því leyti að það á sinn fasta stað í litúrgíunni en það á ekki við efni fyrri blaðanna eins og það er nú. Að lokum er við hæfi að hafa nokkur orð um tónræna eiginleika þeirra fjögurra laga í AM 461 12mo sem ekki hafa fundist í öðrum heimildum: Sancta Maria, succurre miseris; Gaude, Dei genitrix; Ave sanctissima virgo og Ave beatissima civitas. Nóturnar að Sancta Maria, succurre miseris er ekki að öllu leyti auðvelt að greina en þó virðist söngurinn vera í F-dúr, því grunn- tónn er F og lækkunarmerki eru greinileg á efstu þremur nótnastrengjum af fimm (sjá nótnadæmi 1). Laginu má skipta í fimm hendingar (sem enda á orðunum miseris, flebiles, clero, sexu og Alleluia) og allar enda á tóninum F nema hin þriðja; hún virðist enda á G en þó er örðugt að lesa úr handrit- inu hér. í 461 lýkur laginu með langri tónarunu á orðinu „Alleluia“ en hinu hefðbundna andstefi litúrgíunnar lýkur með Davíðssálmi eins og hefðin kveður á um. Gaude, Dei genitrix er ekki sama lag og tíðkaðist víða í Evrópu; það lag er í frýgískri tóntegund en þótt aðeins síðustu hendingar lagsins hafi varðveist í AM 461 12mo má af þeim ráða að tóntegundin er dórísk (sjá nótnadæmi 2). í íslensku bókinni lýkur laginu á tóninum D, ekki E eins og í hinum útbreiddari sléttsöng.87 Tónsetningu bænarinnar Ave sanctissima virgo er eins og áður er getið hvergi að finna nema hér (sjá nótnadæmi 3). Lagið er í lýdískri tóntegund og má hér minna á ábendingu Róberts A. Ottóssonar um að tíðni þeirrar tóntegundar í Þorlákstíðum kunni að vera fyrirboði þess hve algeng hún varð í íslenskum söng á 19. öld.88 Allmargar tónhendingar koma fyrir oftar en einu sinni í laginu, til dæmis eru sömu tónar á orðunum Ave og virgo, paradisi og libera nos, porta og creatorem, sine peccato og concepisti, sine omni og nulla est. Lagið við Ave beatissima civitas hefur ekki fundist í erlendum bókum þótt textinn komi víða fyrir (sjá nótnadæmi 4). Niðurlagið vantar en þó virðist ljóst að lagið er í frýgískri tóntegund; upphafshendingarnar sveima 87 útbreiddara lagið hefur auðkennisnúmerið (Cao/Cantus ID) 2920, sjá http://gregorianik. uni-regensburg.de/cdb/2920, skoðað 30. mars 2019. 88 Róbert Abraham Ottósson, Sancti Thorlaci episcopi officia rhythmica et proprium missæ in AM 241 a folio, Biblioteca Arnamagnæana Supplementum 3 (Kaupmannahöfn: Ejnar Munks- gaard, 1959), 65–67. Þó ber að hafa í huga að samkvæmt reglum musica ficta mátti syngja B (B rotundum) þótt skrifað væri H (B quadratum). 144 GRI PLA mjög í kringum tóninn E sem einnig er hvíldarpunktur í lok flestra hend- inga í fyrri hluta lagsins. Nóturnar sem varðveist hafa í AM 461 12mo bregða áhugaverðu ljósi á þá trúarmenningu sem hér ríkti í kaþólskum sið. Þær sýna að bænasöngur átti sér ekki einungis stað í föstu formi messu og tíðasöngs. Aðeins þrír af níu söngvum eru nefndir í Orðubók eða skrifaðir upp í litúrgískum handritum. Það gefur til kynna að flest lögin í 461 hafi verið liður í ann- ars konar bænahaldi, væntanlega þess sem átti bókina. Það að lögin eru önnur en almennt voru sungin við sömu texta annars staðar í Evrópu gæti bent til þess að hér á landi hafi einhverjir fengist við nýsköpun í söng og kvæðagerð, að minnsta kosti með því að fella texta að tónum með nýjum hætti eins og geymd lagsins O florens rosa / O Jesu dulcissime ber með sér. Einnig sýnir kverið að sparneytnir kirkjunnar menn leituðust við að upp- færa söngforða sinn með því að skafa upp bækur og nýta skinnið aftur. Sá sem söng úr þessu litla kveri kunni eflaust ýmsar Maríusögur og kannski hefur honum þótt vissara að eiga og fara með kraftaverkasöngva sem eftir öllu að dæma höfðu reynst öðrum vel. Heimkynni Að endingu er við hæfi að huga að því hvar þetta smáa en efnisríka handrit gæti verið upprunnið. Það kom til Árna Magnússonar frá Þorsteini Eyjólfssyni (um 1645–1714) lögréttumanni á Háeyri í Stokkseyrarhreppi. Engar frekari upplýsingar um feril þess er að finna hjá Árna. Á spássíum í handritinu eru sums staðar páruð mannanöfn — Bjarni Bjarnason, Árni Jónsson og Árni Halldórsson (óvíst)89 — en erfitt er að tengja þau við Þorstein og framættir hans. Þorsteinn hafði verið ráðsmaður í Skálholti á árunum 1682–84 og hugsanlegt er að handritið hafi þá komist í hans hendur fremur en að það hafi verið ættargóss. Spássíukrot á bl. 6v gefur hugsanlega vísbendingu um verustað handritsins einhvern tíma á þeirri hálfu annarri öld sem leið frá því að það var skrifað og þar til það komst í eigu Þorsteins. Þar stendur á neðri spássíu, á hvolfi: „struge J Lang“ og verður að telja líklegt að þar sé átt við bæinn Strjúg í Langadal í Húnavatnssýslu. Svo vill til að í 89 Nafn Bjarna virðist vera á 10v, 26r og 51v, „Arne ionson“ stendur á 57r og á 37r og 41v er nafn sem virðist geta verið Árni Halldórsson. Á 30r má lesa „Mynum god[000] sigurde [...]“ og á bl. 30v hefur barn skrifað upphaf Faðirvorsins. DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 145 AM 461 12mo, bl. 6v, neðri spássía. handritinu er að finna bænir sem einnig geta bent til Langadals eins og nú skal greina. Á bl. 44r3–12 er bæn á latínu sem hefst á þessum orðum: „aue sancta famula sita ihesu christi qui cum tota anima deo placuisti ...“ og lýkur svo: „Ora pronobis beata uirgo sita : ut mundiemur ab omnibus in hac uita“. Þessari bæn er beint til dýrlings sem ekki virðist hafa verið þekktur á íslandi fyrr en á 15. öld, heilagrar Sítu (Zita).90 Síta var uppi á 13. öld, þjónustustúlka í Lucca á ítalíu. Hún varð fyrir barsmíðum og illri meðferð af hálfu húsbænda sinna og samstarfsmanna en eftir dauða hennar fór fólk að heita á hana, ekki síst vinnufólk og þjónustustúlkur. Utan ítalíu verður einkum vart við dýrkun hennar á Englandi og líklegt er að þaðan hafi átrúnaðurinn borist til íslands. Hér á landi var líkneski hennar að finna í fjórum kirkjum á Norðurlandi: í klaustrunum á Þingeyrum og Munkaþverá, í kirkjunni á Möðruvöllum í Eyjafirði og í kirkjunni á Holtastöðum í Langadal.91 Holtastaðir eru næsti bær við Strjúg og nærtækt að gera því skóna að sú hafi verið kirkjan sem eigandi eða eigendur AM 461 12mo sóttu. Hún var helguð heilögum Nikulási og í máldaga kirkjunnar frá 1461 kemur fram að í henni var líkneski hans ásamt Maríulíkneski, líkneski Jóhannesar skírara og þeirra Katrínar og Sítu. í máldaganum er tekið fram að fyrir líkneskjum Nikulásar og Maríu séu ljósastikur. Auk þess er í kirkjunni „tréskrín með helgum dómum“ og „kross með undir- 90 Bænina er einnig að finna í tíðabók frá birgittínaklaustrinu í Syon á Englandi, sjá Charity Scott-Stokes, Women’s Books of Hours in Medieval England. The Library of Medieval England (Cambridge: D.S. Brewer, 2006), 121–122. 91 Margaret Cormack, „Saints of Medieval Hólar: A Statistical Survey of the Veneration of Saints in the Diocese,“ Peregrinations. Journal of Medieval Art and Architecture 3/1 (2011): 34–35. Cormack vekur athygli á því að það var Margrét Vigfúsdóttir sem gaf líkneski Sítu til kirkjunnar á Möðruvöllum en fjölskylda hennar hafði tengsl við England. 146 GRI PLA AM 461 12mo, bl. 44r. Fyrstu tvær línurnar eru á íslensku en síðan hefst bæn til heilagrar Sítu með orðunum Aue sancta famula sita. DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 147 stöðum“.92 Þar hafa sóknarbörnin getað kropið að krossi og í kirkjunni gátu þau ennfremur fært dýrlingunum bænir sínar – gott var að eiga talnaband þegar rósakransinn var beðinn. Ef marka má efnið í 461 stóðu kross Krists og María guðsmóðir þeim næst sem höfðu kverið milli handa sinna. En það sýnir líka að bænir og söngur áttu ekki einvörðungu heima í kirkjunni heldur fylgdu manneskjunum í dagsins önn og voru þeim mikil- vægt haldreipi í verkefninu þrotlausa: að bægja burt syndum og ásókn djöfulsins. Lokaorð Hér hefur verið reynt að gefa yfirsýn um þá efnisflokka sem finna má í AM 461 12mo. Þeir reynast flestir, ef ekki allir, snerta daglegt líf eins og því var lifað innan þess ramma árstíða og kirkjuárs sem kaþólsk kirkjuskipan markaði því. Efnisflokkarnir fléttast saman í handritinu og endurspegla hvernig andleg eða trúarleg efni runnu saman við líkamlegan, félagslegan og efnahagslegan veruleika. Þær lagagreinar úr Jónsbók og Kristinrétti Árna biskups, sem tilteknar eru, snerta bæði eignarrétt, réttar- far og kristnihald. Áföll og sjúkdómar voru fyrirbyggð og við þeim brugðist með bænum og áköllum og bænasjóðurinn nýttist við formlegar kirkjulegar athafnir jafnt sem til bænagjörðar á heimili eða í einrúmi. Þar ófust saman tungumálin tvö sem notuð voru í landinu, íslenska og latína. Þær skýr- ingar sem fylgja bænunum í handritinu vísa ekki eingöngu til helgihalds og bænagjörðar, heldur einnig til þess ytri veruleika sem fólk bjó við, þar sem sinna þurfti skepnum og tryggja velferð þeirra, koma börnum í heim- inn og stöðva blæðingar, ferðast staða á milli í ótryggu veðri og bregðast við náttúruhamförum. Síðast en ekki síst má finna fágætan vitnisburð um söngmennt og söngiðkun í nótnakversslitrinu sem einhvern tíma hefur verið slegið saman við meginhandritið. Sú staðreynd að Maríusöngvar á nótum hafa varðveist í þessu handriti bendir ótvírætt til þess að þeir hafi myndað þátt í þeim vefnaði hversdagslífs í Langadal sem við sjáum leiftur af á síðum AM 461 12mo. 92 DI V, 350. 148 GRI PLA HEIMILDIR HANDRIT Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Reykjavík AM 426 12mo AM 461 12mo GKS 1812 4to Det kongelige bibliotek, Kaupmannahöfn GKS 3449 8vo VI Bibliotheca Apostolica Vaticana Reg.lat.12 Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek – Niedersächsische Landesbibliothek, Hannover MS I 76 Biblioteka kapitulna, Wrocław Bibl. Kap. Ms 58 FRUMHEIMILDIR alfræði íslenzk ii. rímtǫl. útg. n. Beckman og Kr. Kålund. København: Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur, 1914–16. Alfræði íslenzk III. Landalýsingar m.fl. útg. Kr. Kålund. København: Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur, 1917–18. Analecta hymnica medii aevi 1–55. útg. guido Maria Dreves, Clemens Blume og Henry Marriott Bannister. Leipzig: Reisland, 1886–1922. Biskupa sögur 2. útg. Ásdís Egilsdóttir. Íslenzk fornrit 16. reykjavík: Hið íslenska fornritafélag, 2002. Breviarium romanum ex decreto sacrosancti concilii Tridentini restitutum, pars aut- umnalis. New York: Benziger Brothers, 1900. Diplomatarium Islandicum. Kaupmannahöfn og Reykjavík: Hið íslenska bók- menntafélag, 1857–1972. Diplomatarium Norvegicum. Christiania: Malling, 1847–2011. En isländsk Svartkonstbok från 1500-talet. útg. nat. Lindqvist. uppsala: appelbergs Boktryckeri, 1921. Flateyjarbok. útg. guðbrandur Vigfússon og C.r. unger. Christiania: P.t. Mall- ing, 1862. DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 149 Hauksbók. útg. finnur Jónsson. København: Kongelige nordiske oldskrift-selskab, 1892–96. Hymni Latini Medii Aevi 1–3. útg. f.J. Mone. freiburg, 1853–55. Íslenskar bænir fram um 1600. útg. Svavar Sigmundsson. reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, 2018. Íslenzkar þjóðsögur I. Safnað hefur Ólafur Davíðsson. útg. Jónas J. rafnar og Þor- steinn M. Jónsson. Akureyri: Þorsteinn M. Jónsson, 1945. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri I. útg. Jón Árnason. Leipzig: J.C. Hinrichs, 1862. Járnsíða og Kristinréttur Árna Þorlákssonar. útg. Haraldur Bernharðsson, Magnús Lyngdal Magnússon og Már Jónsson. Reykjavík: Sögufélag, 2005. Mariu saga. Legender om jomfru Maria og hendes jertegn. útg. Carl rikard unger. Christiania, 1871. Maríukver. Sögur og kvæði af heilagri guðsmóður frá fyrri tíð. útg. Ásdís Egilsdóttir, Gunnar Harðarson og Svanhildur óskarsdóttir. Reykjavík: Hið íslenzka bók- menntafélag, 1996. Ordo Nidrosiensis Ecclesiae (Orðubók). útg. Lilli gjerløw. Ósló: norsk historisk kjeldeskrift-institutt, 1968. Stjorn. Gammelnorsk Bibelhistorie fra Verdens Skabelse til det babyloniske Fangenskab. útg. Carl rikard unger. Christiania, 1862. The Montpellier Codex, Part II: Fascicles 3, 4, and 5. útg. Hans tischler. Madison: A-R Editions, 1978. The Old Testament Pseudepigrapha. Vol. I. Apocalypic Literature and Testaments. útg. James H. Charlesworth. New York: Doubleday, 1983. The Processional of the Nuns of Chester. útg. John Wickham Legg. London: Henry Bradshaw Society, 1899. Testimonia orationis Christianae antiquioris. útg. Pierre Salmon, Charles Coebergh og Pierre de Puniet. Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis 47. Turn- hout: Brepols, 1977. frÆÐIrIt attwood, Katrina. „Leiðarvísan and the ‘Sunday letter’ tradition in Scandinavia.“ Til heiðurs og hugbótar. Greinar um trúarkveðskap fyrri alda, ritstj. Svanhildur óskarsdóttir og Anna Guðmundsdóttir. Reykholt: Snorrastofa, 2003, 53–78. Árni Heimir Ingólfsson. „aM 102 8vo: Kvæða- og tvísöngsbók frá Vestfjörðum.“ Góssið hans Árna. Minningar heimsins í íslenskum handritum, ritstj. Jóhanna Katrín friðriksdóttir. reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, 2014, 36–49. Ásdís Egilsdóttir. „Handrit handa konum.“ Góssið hans Árna. Minningar heimsins í íslenskum handritum, ritstj. Jóhanna Katrín Friðriksdóttir. Reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, 2014, 51–61. Bjarni Þorsteinsson. Íslenzk þjóðlög. Kaupmannahöfn: S.L. Møller, 1906–1909. Blackburn, Bonnie J. „The Virgin in the Sun: Music and Image for a Prayer 150 GRI PLA Attributed to Sixtus IV.“ Journal of the Royal Musical Association 124 (1999): 157–195. Carrisi, Nadia. „I nomi di Cristo e di Maria in un libro d’ore quattrocentesco di Varese.“ Aevum 80/2 (2006): 529–550. Cormack, Margaret. „Saints of Medieval Hólar: A Statistical Survey of the Veneration of Saints in the Diocese.“ Peregrinations. Journal of Medieval Art and Architecture 3/1 (2011): 7–37. Cumming, Julie E. The Motet in the Age of Du Fay. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. Duffy, Eamonn. The Stripping of the Altars. Traditional Religion in England c. 1400– c. 1580. 2. útg. New Haven og London: Yale University Press, 2005. (1. útg. 1992.) Eggen, Erik. The Sequences of the Archbishopric of Nidarós. Bibliotheca Arnamagn- æana 21–22. Copenhagen: Munksgaard, 1968. Foote, Peter. „Nafn guðs hit hæsta.“ Aurvandilstá. Norse Studies. The Viking col- lection 2. odense: odense university Press, 1984, 124–126. Áður prentað í Speculum norroenum. Norse studies in memory of Gabriel Turville-Petre, ritstj. Ursula Dronke o.fl. Odense: Odense University Press, 1981, 139–154. Gjerløw, Lilli. „Alma chorus Domini.“ KLNM 1, 92–94. –––. „Christe, Salvator.“ KLNM 2, 562. –––. Liturgica Islandica. Bibliotheca Arnamagnæana 35–36. Kaupmannahöfn: C.A. Reitzels Forlag, 1980. –––. „Suffragium.“ KLNM 17, 421–422. Guðbjörg Kristjánsdóttir. Íslenska teiknibókin. Reykjavík: Crymogea, 2013. –––. „Sjö A fyrir Ave-vers á altarisklæði frá Reykjum í Tungusveit.“ Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 89 (1992): 85–98. Guðrún Ingólfsdóttir. „Í hverri bók er mannsandi“. Handritasyrpur – bókmenning, þekking og sjálfsmynd karla og kvenna á 18. öld. Reykjavík: Bókmennta- og list- fræðastofnun Háskóla íslands, 2011. Gunnar F. Guðmundsson. „Latínusöngur leikra á miðöldum.“ Til heiðurs og hug- bótar. Greinar um trúarkveðskap fyrri alda, ritstj. Svanhildur óskarsdóttir og Anna Guðmundsdóttir. Reykholt: Snorrastofa, 2003, 93–112. Hartel, Helmar og Felix Ekowski. Handschriften der Niedersächsischen Landesbi- bliothek Hannover 1. Wiesbaden: Otto Harrossowitz, 1989. Hødnebø, Finn. „Juleskrå.“ KLNM 8, 19. Ihnat, Kati. „Marian Miracles and Marian Liturgies in the Benedictine Tradition of Post-Conquest England.“ Contextualizing Miracles in the Christian West, 1100–1500; New Historical Approaches, ritstj. Matthew M. Mesley og Louise E. Wilson. Oxford: The Society for the Study of Medieval Languages and Literature, 2014, 63–97. Jakob Benediktsson. „Lorica.“ KLNM 10, 695–696. Jansson, Sam Owen og Oloph Odenius. „Cisiojanus.“ KLNM 2, 564–565. DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 151 Jón Aðalsteinn Jónsson. „Himnabréf ömmu minnar Guðrúnar ólafsdóttur frá Eystri-Lyngum í Meðallandi. Ritmennt 10 (2005): 18–48. Jón Steffensen. „Hugleiðingar um eddukvæði.“ Menning og meinsemdir. Ritgerða- safn um mótunarsögu íslenzkrar þjóðar og baráttu hennar við hungur og sóttir. reykjavík: Sögufélag, 1975, 194–207. Áður birt í Árbók Hins íslenzka fornleifa- félags 1968: 26–38. –––. „Margrétar saga og ferill hennar á íslandi.“ Menning og meinsemdir. Rit- gerðasafn um mótunarsögu íslenzkrar þjóðar og baráttu hennar við hungur og sóttir. reykjavík: Sögufélag, 1975, 208–215. Áður birt í Læknablaðinu 1965: 14–20. Loos, Ike de. „Liturgy and Chant in the Northern Low Countries.“ Tijdschrift van de Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis 53 (2003): 9–47. Louis-Jensen, Jonna. „Súsannam af lognum lesti.“ Con amore. En artikelsamling udgivet på 70-årsdagen den 21. oktober 2006, ritstj. Michael Chesnutt og Florian grammel (København: C.a. reitzel, 2006), 213–215. Áður birt í Þorlákstíðir sungnar Ásdísi Egilsdóttur fimmtugri 26. október 1996. Reykjavík: Menningar- og minningarsjóður Mette Magnussen, 1996, 40–42. Luttikhuizen, Henry. „Still Walking: Spiritual Pilgrimage, Early Dutch Painting and the Dynamics of Faith.“ Push Me, Pull You: Imaginative, Emotional, Physical, and Spatial Interaction, ritstj. Sarah Blick og Laura D. Gelfand. Leiden: Brill, 2011, 199–226. Mac Eoin, Gearóid S. „Invocation of the Forces of Nature in the Loricae.“ Studia Hibernica 2 (1962): 212–217. –––. „Some Icelandic Loricae.“ Studia Hibernica 3 (1962): 143–154. MacLeod, Mindy og Bernard Mees. Runic Amulets and Magic Objects. Woodbridge: The Boydell Press, 2006. Magnús Már Lárusson. „Eitt gamalt kveisublað.“ Fróðleiksþættir og sögubrot. reykjavík: Skuggsjá, 1967, 196–206. Áður birt í Árbók Hins íslenzka fornleifa- félags 1951–1952: 81–90. Maniaci, Marilena. „Miscellaneous Reflections on the Complexity of Medieval Manuscripts.“ Collecting, Organizing and Transmitting Knowledge. Miscellanies in Late Medieval Europe, ritstj. Sabrina Corbellini, Giovanna Murano og Giacomo Signore. Bibliologia 49. Turnhout: Brepols, 2018, 11–22. Marchand, James W. „Early Scandinavian Variants of the Fifteen Signs before Doomsday.“ Acta Philogica Scandinavica 31 (1976): 117–132. Matthías Viðar Sæmundsson. Galdrar á Íslandi: Íslensk galdrabók. Reykjavík: Al- menna bókafélagið, 1992. Merzbach, Uta M. „Calendars and reckoning of time.“ Dictionary of the Middle Ages 3, 17–30. Rawcliffe, Carole. Sources for the History of Medicine in Late Medieval England. Kalamazoo: Medieval Institute Publications, 1995. Ringbom, Sixten. „Maria in Sole and the Virgin of the Rosary.“ Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 25 (1962): 326–330. 152 GRI PLA Róbert Abraham Ottósson. Sancti Thorlaci episcopi officia rhythmica et proprium missæ in AM 241 a folio. Bibliotheca Arnamagnæana Supplementum 3. Kaup- mannahöfn: Ejnar Munksgaard, 1959. Rudy, Kathryn M. Rubrics, Images and Indulgences in Late Medieval Netherlandish Manuscripts. Leiden: Koninklijke Brill, 2017. Schmitz, Arnold. „Ein schlesisches Cantional aus dem 15. Jahrhundert.“ Archiv für Musikforschung 1 (1936): 385–423. Schnall, Jens Eike. „Die dies mali und andere Unglückstage: Kontextualisierung, Kompilationsmuster und Wissensordnung in nordeuropäischen Handschriften des Spätmittelalters.“ Opuscula 12 (2005): 343–378. Scott-Stokes, Charity. Women’s Books of Hours in Medieval England. The Library of Medieval England. Cambridge: D.S. Brewer, 2006. Skeat, Walter W. „A Fifteenth Century Charm.“ Modern Language Quarterly 4 (1901): 6–7. Skemer, Don C. Binding Words. Textual Amulets in the Middle Ages. University Park: The Pennsylvania State University Press, 2006. Steidl, P.D. Vor Frues Sange fra Danmarks Middelalder. Kaupmannahöfn: Katholsk Forlag, 1918. Stenzl, Jürg. Der Klang des Hohen Liedes. Vertonungen des Canticum Canticorum vom 9. bis zum Ende des 15. Jahrhunderts. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2008. Widding, Ole og Hans Bekker-Nielsen. „Rosenkrans.“ KLNM 14, 414–415. Widding, Ole. „Norrøne Marialegender på europæisk baggrund.“ Opuscula 10 (1996): 1–128. Wilmart, André, O.S.B. Le “jubilus” dit de Saint Bernard (Étude avec textes). Róm: Edizioni di “Storia e letteratura”, 1944. VEfSÍÐur Bibliotheca Apostolica Vaticana. https://digi.vatlib.it Cantus: A Database for Latin Ecclesiastical Chant. cantus.uwaterloo.ca. Thesaurus Precum Latinarum. http://www.preces-latinae.org/index.htm ÁgrIP Dýrlingar og daglegt brauð í Langadal. Efni og samhengi í AM 461 12mo Efnisorð: bænir, söngvar, himnabréf, litúrgía, trúarlíf, Maríudýrkun, Heilög Síta Handritið AM 461 12mo er að líkindum skrifað á fjórða tug sextándu aldar. Það geymir leifar af dagatali og páskatöflu auk upplýsinga um kirkjuárið og minnisvers um tímatalsútreikninga; einnig stök ákvæði Jónsbókar og Kristinréttar Árna biskups. Þá fer í handritinu mikið fyrir bænum og áköllum, ekki síst þeim sem DýrLIngar og DagLEgt BrauÐ Í LangaDaL 153 tengd eru mætti helgra nafna. Bænirnar eru ýmist á íslensku eða latínu og í handritinu er líka kver með latneskum söngvum á nótum. í greininni er sérstaklega fjallað um bænirnar og söngvana og þau sett í samhengi við annað efni handritsins. Lögð er áhersla á að skýra hvernig þetta efni tengist hversdagslegum veruleika þeirra sem höfðu handritið undir höndum og varpar þannig ljósi á trúarlíf á íslandi undir lok kaþólsks siðar. S U M M A RY Daily and divine affairs in Langidalur. The content and context of AM 461 12mo Keywords: prayers, music, heavenly letters, liturgy, religious life, Marian worship, Saint Zita The manuscript AM 461 12mo was likely written in the 1530s. It contains frag ments of a liturgical calendar and Easter table along with information on the church year and the calculation of dates, as well as individual clauses from Jónsbók and Kristinréttur Árna biskups. the manuscript also contains many prayers and appeals, in Latin and Icelandic, particularly of the kind that invoke the power of holy names. The last quire of the manuscript contains religious songs in Latin with music notation. In this article, particular attention is given to the prayers and songs, and they are examined in the context of the manuscript’s other material. Attention is given to how this material is related to the everyday lives of those who used the manuscript, and how it sheds light on religious life in Iceland in the final decades of the Roman Catholic era. Svanhildur Óskarsdóttir Rannsóknarprófessor Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum Árnagarði v/Suðurgötu IS-101 Reykjavík svanhildur.oskarsdottir@arnastofnun.is Árni Heimir Ingólfsson Nesbala 38 IS-170 Seltjarnarnes arniheimir@lhi.is