Wegens omstandigheden

Voortgang, jaarboek voor de neerlandistiek 24 (2006), 97-107 Wegens omstandigh eden J. Lachlan Mackenzie∗ Abstract – The Dutch expression wegens omstandigheden (lit. ‘because of circumstances’) has no equivalent in English. Although semantically anomalous, it is used, above all in announcements and advertisements, to indicate that the author has reasons for the statement s/he is making, but does not wish to divulge these. It is argued in the paper that this invariable expression should be analysed in terms of Politeness Theory as a construction directed to the positive face of the language user and the negative face of the addressee. In this light, it is seen as an example of subjectivization and in Func- tional Discourse Grammar as a modifier of the Communicated Content at the Interpersonal Level. 1. Inleiding In de Functionele Grammatica van Dik (1997) wordt een onderscheid gemaakt tussen geïmpliceerde en niet-geïmpliceerde satellieten. Bijvoorbeeld wordt in een predicatie van het type Handeling waarin de spreker geen satelliet van Wijze specificeert, desondanks altijd een satelliet van Wijze geïmpliceerd. Om het voorbeeld van Dik (1997: 227) over te nemen, de gebruiker van (1) impliceert dat Peter het deksel verwijderde op een bepaalde manier: (1) Peter removed the lid from the jar. Het is daarom zinloos (en ongrammaticaal) om dit feit te expliciteren, te ont- kennen of de relevantie ervan te bevragen (Dik 1997: 227): (2) a *Peter removed the lid from the jar in a manner. b *Peter removed the lid from the jar, but not in a manner. c *Did Peter remove the lid from the jar in a manner, or didn’t he? Verder is de impliciete Wijze beschikbaar als discourse-referent; daarom is het volgende tekstje (Dik 1997: 228) volledig coherent: (3) Peter removed the lid from the jar. The manner in which he did it was rather cautious. ∗ Graag wil ik Mike Hannay danken voor hulp met het voorbereiden van dit artikel. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van het project Discourse Analysis in English: Aspects of cognition, typology and second language acquisition, gefinancierd door het Spaanse Ministerie van Onderwijs (subsidie no. BFF2002-02441), met additionele steun van de Xunta de Galicia (XUGA, subsidie no. PGIDIT03PXIC20403PN). Adres van de auteur: Avenida António Augusto de Aguiar 110 6B, 1050-019 Lisboa, Portugal. <lachlan_mackenzie@hotmail.com>. 98 J. Lachlan Mackenzie Zoals de lezer zelf zal kunnen nagaan, zijn satellieten van Plaats (4a) en Tijd (4b) ook altijd geïmpliceerd, terwijl bijvoorbeeld satellieten van Gezelschap (4c) niet geïmpliceerd zijn: (4) a *Peter danced the waltz in some place. b *Peter danced the waltz at some time. c Peter danced the waltz with someone. Voor predicaties met een menselijke Agens verwachten we dat ook satellieten van Reden worden geïmpliceerd. Rationele wezens doen dingen immers niet zonder reden, vgl. (5): (5) *Peter removed the lid from the jar for a reason. In het Nederlands bestaat echter juist een dergelijke onbepaalde, niet-specifieke uitdrukking van Reden die in predicaties met een menselijke Agens voorkomt, te weten wegens omstandigheden. In het Duits vinden we het soortgelijke umstände- halber maar bijvoorbeeld in het Engels is een combinatie zoals because of circum- stances ondenkbaar, tenzij deze omstandigheden nader gespecificeerd worden, zoals in because of circumstances beyond our control of because of unforeseen circumstances. Waar een Nederlands bord WEGENS OMSTANDIGHEDEN GESLOTEN aangeeft, zal zijn Engelstalige pendant slechts CLOSED luiden. Doel van deze bijdrage is het nader verkennen van deze semantisch anomale uitdrukking als voorbeeld van de complexe interactie tussen semantiek en prag- matiek die in Theo Janssens werk telkens weer aan de orde komt. Hierbij zal ik enig gebruik maken van onderscheidingen die in de nieuwste versie van de Functionele Grammatica (Functional Discourse Grammar, afgekort FDG; Hengeveld en Mackenzie 2006) zijn aangebracht, zonder echter in details te tre- den. Ik zal beweren dat de semantische anomalie van de uitdrukking, die niet verklaard wordt door Diks (1997) benadering (die zich grotendeels tot de se- mantiek beperkt), gered wordt door haar te analyseren als behorend tot het tus- senpersoonlijke niveau van taalanalyse dat kenmerkend is voor FDG-analyses. 2. Achtergrond van het onderzoek Wie wegens omstandigheden zegt (of waarschijnlijker: schrijft) geeft aan dat degene die deze niet nader gespecificeerde omstandigheden aanvoert (meestentijds de spreker/schrijver zelf), rationeel handelt maar dat hij/zij de motivatie voor zijn /haar handeling niet wenst prijs te geven. De uitdrukking komt dan ook groten- deels overeen met zegswijzen als om privé-redenen of om [X] moverende redenen. Het verschil zit ’m in het feit dat de gebruiker van wegens omstandigheden niet eens de privé-sfeer noemt: de ware aard van de motivatie blijft volledig buiten beschou- wing. Nu rijst de vraag: als de lezer mag veronderstellen dat de schrijver inder- Wegens omstandigheden 99 daad ‘wegens omstandigheden’ handelt, dat wil zeggen rationeel (dit is immers de strekking van de analyse van satellieten van Reden als ‘geïmpliceerd’), waar- om neemt de schrijver dan toch de moeite om expliciet aan te geven dat hij wegens omstandigheden handelt? De bestaansgrond van de uitdrukking moeten we in haar interactionele functie zoeken. Om de gebruikswijze van wegens omstandigheden te achterhalen neem ik mijn toevlucht tot het Internet, omdat de bestaande corpora van het Nederlands te weinig voorbeelden opleveren, bijv. slechts 3 voorkomens in het Parole-corpus van meer dan 20 miljoen woorden (INL PAROLE-CORPUS 2004). Ondanks de hieruit naar voren komende zeldzaamheid van de uitdrukking in het journa- listieke genre is wegens omstandigheden in bepaalde tekstsoorten toch zeer gang- baar, en zelfs clichématig te noemen. Een zoekopdracht met Google leverde op 20.01.06 91.700 voorkomens op, zijnde 4,4% van alle voorkomens van wegens en 4,7% van alle voorkomens van omstandigheden. De uitdrukking wordt niet genoemd in het WNT (al worden de zegswijzen Het hangt van omstandigheden af, een samenloop van omstandigheden, verzachtende/verzwarende omstandigheden, naar om- standigheden en in gezegende omstandigheden verkeren wel opgesomd). Zij vindt waar- schijnlijk haar oorsprong in juridisch taalgebruik, waar de woordsequentie nog steeds wordt aangetroffen in voorbeelden als (6) en (7):1 (6) Mocht vervolgens opnieuw levering uitblijven wegens omstandigheden die aan [...] zijn toe te rekenen, dan is de klant gerechtigd tot ontbinding van de overeenkomst. (7) Indien wij wegens omstandigheden die zich buiten onze schuld voordoen verhinderd worden onze verplichtingen na te komen, ... Door weglating van de beperkende betrekkelijke bijzin waarin de omstandighe- den nader worden omschreven, ontstaat een uitdrukking die ondanks gebruik in alledaagse situaties nog iets van de stilistische waarde van het juridische tekst- type ademt. Hiermee gaat gepaard dat de uitdrukking overwegend gebruikt wordt in aankondigingen, een type taalhandeling dat net als wetten en andere ju-ridische bepalingen, bedoeld is voor meerdere ontvangers en derhalve geken- merkt wordt door onpersoonlijk taalgebruik en het gebruik van ‘dure’ woorden als wegens en omstandigheid. 3. Betekenis en gebruik Voordat we ingaan op de pragmatische functie van wegens omstandigheden, dienen we eerst een blik te werpen op de semantische contexten waarin de uitdrukking wordt gebezigd. Het valt onmiddellijk op dat wegens omstandigheden bijna uitslui- 1 Alle cursivering door mij aangebracht. 100 J. Lachlan Mackenzie tend in ‘negatieve’ predicaties voorkomt.2 De negatie kan de vorm aannemen van een ontkennende uitdrukking als geen of niet: (8) Wegens omstandigheden vindt de voorstelling geen doorgang. (9) Wegens omstandigheden gaat het concert niet door. Frequenter zijn echter collocaties met predicaten die de negatieve (en dus ge- markeerde) pool aangeven van een semantisch contrast; men denke aan werk- woorden als afhaken, adjectieven als absent, bijwoorden als alleen en preposities als buiten: (10) Wegens omstandigheden is de voetbalwedstrijd afgelast. (11) Wegens omstandigheden moeten wij ons geliefde hondje wegdoen. Voorbeelden van deze polaire opposities, waarbij de negatieve pool telkens rechts staat, zijn in Tabel 1 te vinden: doorgaan afgelast/verschoven/uitgesteld/geannuleerd/afgezegd worden gebeuren uitblijven bijwonen missen aanwezig absent/afwezig actief werkloos ook alleen bereikbaar slecht te bereiken in gebruik buiten gebruik op tijd vertraagd werken ontslagen zijn Tabel 1. Polaire opposities bij werkwoorden die samen voorkomen met wegens omstandigheden Wellicht wordt de voorliefde voor deze negatieve predicaten ingegeven door een wens om de pil te vergulden door vermijding van direct negatieve items (want de predicatie geeft doorgaans een emotioneel teleurstellende stand van zaken aan): vertraagd zou in deze optiek iets minder confronterend zijn dan niet op tijd, enz. In paragraaf 4 zullen we zien dat het vermijden van confrontatie behoort tot de pragmatische lading van wegens omstandigheden. Wanneer een bestaande of verwachte situatie niet doorgaat, want dit is de gemeenschappelijke factor bij alle vetgedrukte werkwoorden in Tabel 1, dan wordt vaak een voor alle partijen optimale oplossing gezocht. Ook op de aan- kondiging van deze oplossing kan wegens omstandigheden van toepassing zijn. Er 2 Wegens omstandigheden geopend zou in deze visie onmogelijk moeten zijn. Op de web- pagina http://www.antrop-ver.nl/motief/nummers/motief28-4.htm wordt de uit- drukking echter creatief gebruikt als titel van een bericht over het onverwacht open- blijven van een boekwinkel. Wegens omstandigheden 101 lijkt hier sprake te zijn van een metonymische link tussen twee nauw met elkaar verbonden situaties: (12) Wegens omstandigheden wordt de vergadering van aandeelhouders uitgesteld. (13) Wegens omstandigheden zoeken wij een nieuwe datum voor de vergade- ring van aandeelhouders. Strikt genomen hebben de omstandigheden die niet verder wordt toegelicht ‘ons’ genoopt om de vergadering uit te stellen; dit wordt bekendgemaakt in (12). Na deze negatieve beslissing nemen we de positieve stap om te gaan zoe- ken naar een alternatieve datum, zoals aangekondigd in (13). De reden waarom we zoeken naar een nieuwe datum hoeft niet verzwegen te worden: dat komt natuurlijk omdat de vergadering van aandeelhouders is uitgesteld. Wegens om- standigheden wordt dus ‘verkeerd’ toegepast op de predicatie in (13). Wij kunnen dit verklaren via de omweg van een cognitief samenvoegsel (vgl. de notie van een ‘conceptual blend’ in Fauconnier en Turner 1996, 2002, zoals ook Faucon- nier 1999). Dit is alweer te verklaren uit de (interactionele) wens om een posi- tieve draai te geven aan een teleurstellende boodschap. Soortgelijke blends ko- men vaak voor; relevante voorbeelden zijn ook (14) en (15): (14) Wegens omstandigheden verhuist ons bedrijf binnenkort naar Almere. (15) Wegens omstandigheden moet Fikkie weg bij zijn baasje. De duidelijk het vaakst voorkomende blends zijn die waarin men door niet na- der omschreven omstandigheden iets waardevols (roerend goed, maar dikwijls ook een huisdier) niet langer wenst te houden. Dit leidt ertoe dat voornoemde artikelen te koop worden aangeboden of zelfs kosteloos afgehaald mogen wor- den. Ook de aanbieding van de koopwaar kan volgens de taal wegens omstandighe- den gebeuren: (16) Wegens omstandigheden bieden we onze caravan te koop aan. (17) Wegens omstandigheden moeten wij ons bootje verkopen. In korte advertenties volstaat zelfs de uitdrukking wegens omstandigheden als aan- duiding van de verkoopwens: (18) Wegens omstandigheden: teefje. Dat deze uitdrukking voor sommige taalgebruikers verbleekt is tot een lege ver- koopformule, zien we in voorbeelden als (19) terug, waarin onmiddellijk na wegens omstandigheden de verkoopgrond specifiek wordt genoemd: 102 J. Lachlan Mackenzie (19) Wegens omstandigheden, het fietsen bleek te zwaar voor mijn armen, een handbike te koop. Waarom lijkt men een (weliswaar lege) rechtvaardiging te willen geven van zijn wens om iets te verkopen? De economie leeft bij gratie van het kopen en ver- kopen van goederen – men heeft toch geen excuus nodig! Hier schijnt een tweetal implicaties in het spel te zijn die bedoeld zijn om de verkoop gunstig te beïnvloeden. Ten eerste is er de implicatie dat de transactie zich buiten de nor- male kanalen zal afspelen: in de reguliere handel hoeft men geen reden aan te voeren en worden goederen derhalve nooit wegens omstandigheden te koop aange- boden. Het gebruik van deze uitdrukking in voorbeelden als (16) of (17) kan bij de eventuele koper de indruk wekken dat hij/zij het artikel tegen een bijzonder lage prijs kan verwerven, hetgeen de verkoop bevordert. Ten tweede wordt geïmpliceerd dat de verkoper het artikel in principe niet van de hand zou doen, ware het niet dat een niet gespecificeerde lotsbepaling in de persoonlijke sfeer (men denke aan emigratie, onverwacht overlijden, ...) de verkoop nodig maakte; sterker nog, het zou onkies zijn geweest om deze omstandigheden te noemen. Hieruit wordt de koper vervolgens geacht de implicatie af te leiden dat het arti- kel niet wegens mankementen of andere tegenvallers van de hand wordt ge- daan, misschien zelfs dat hij een door het lot getroffen medemens een plezier zou doen door het aangeboden artikel tegen betaling over te nemen. Wegens om- standigheden wordt aldus gebruikt om klanten te lokken, als verkooptruuk wel- licht, maar in elk geval in een poging om kopers van de aantrekkelijkheid van de offerte en tegelijkertijd van de eerlijkheid van de verkoper te overtuigen. Met deze semantisch lege uitdrukking kan aldus veel gecommuniceerd worden. Het bestaan van de uitdrukking wegens omstandigheden als constructie (vgl. de Construction Grammar, Croft 1999 enz.) lijkt bekend te zijn bij taalgebruikers, die zich ook nog zeer bewust zijn van haar potentiële bedrieglijkheid. Juist om- dat de omstandigheden niet genoemd worden, kan men namelijk met wegens omstandigheden de indruk wekken dat men betamelijke redenen heeft voor zijn handelen, terwijl de ware omstandigheden het licht niet kunnen verdragen. We- gens omstandigheden te koop – krap bij kas soms, een onzichtbaar mankement in de koopwaar? Wegens omstandigheden afgelast – acteerprestaties beneden peil? Wegens omstandigheden niet op tijd ingeleverd – luiheid, slecht tijdmanagement? We vinden dan ook zelfironiserende voorbeelden als (20) en verongelijkte als (21): (20) Wegens omstandigheden (zoals dat heet): stoelen, verstelbaar. (21) Zij was “wegens omstandigheden” afwezig: tja, zo kon je het ook noe- men natuurlijk. Een zekere gêne blijkt ook nog uit een aankondiging van afzegging waarin men uitdrukkelijk weigert wegens omstandigheden te gebruiken, na een niet vlot verlo- pende zwangerschap als motivatie voor een annulering te hebben genoemd: Wegens omstandigheden 103 (22) ... omdat het anders bij een “wegens omstandigheden” of “in verband met privé-redenen” blijft. Zoals bekend kunnen constructies tot op zekere hoogte variatie toelaten. We vinden dan ook voorbeelden waarin omstandigheden wordt gemodificeerd, zonder dat de motivatie daardoor veel helderder wordt. Men denke aan de toevoeging van een kwantor in wegens vele/verschillende omstandigheden of aan slechts zeer ge- deeltelijk duidelijker uitdrukkingen als wegens familiale /sociale /persoonlijke /medi- sche /tragische omstandigheden of anders wegens onvoorziene /onverwachte /onduidelijke omstandigheden. De reeds genoemde formele stijl van de uitdrukking zien we ook weer in voorbeelden als wegens omstandigheden van familiale/medische/chantabele aard. 4. Beleefdheidstheorie Hoe kunnen we begrijpen waarom wegens omstandigheden wordt gebruikt ondanks de semantische leegte ervan? Zoals we reeds gezien hebben, wordt de onderha- vige uitdrukking principieel ingezet in situaties waarin een teleurstellende mede- deling wordt gedaan of geïmpliceerd. Een teleurstellende mededeling doen vormt een dubbele bedreiging voor het gezicht van de gesprekspartners (c.q. schrijver en lezer). Voor degene die een verwachte gebeurtenis moet afgelasten (bijv. het annuleren van een concert) of een prettige toestand moet beëindigen (bijv. het bezit van een katje), is iedere openbare mededeling hierover een be- dreiging voor zijn/haar positief imago (in termen van Brown en Levinsons be- leefdheidstheorie (1978): ‘loss of positive face’). Tegelijkertijd wordt het nega- tief gezicht van de hoorder bedreigd, omdat ‘de toegesprokene wordt belem- merd bij wat hij van plan was te doen of te laten’ (Janssen 1997: 99) – hij zal een concert niet kunnen bezoeken, hij zal onder enige druk komen om een kat- je aan te schaffen. Toch wil de spreker de gezichtsbedreigende taalhandeling uitvoeren. Terwijl de Engelstalige spreker dit vrijuit en onomwonden (‘bald on record’ volgens de beleefdheidstheorie) zal doen, grijpt de Nederlandstalige spreker met het ge- bruik van wegens omstandigheden tot ‘redressive action’ middels positieve beleefd- heid: de toegesprokene/lezer wordt uitgenodigd om toch iets positiefs te zien in een taalhandeling die enigermate vernederend is voor de spreker/schrijver (vgl. Janssen 1997: 102). De implicatie is duidelijk: al moet de taalgebruiker een teleurstellende mededeling doen, hij doet dit niet willekeurig. Er zijn redenen voor zijn handelen, hij blijft een rationeel wezen. Huls (2002: 150) wijst erop dat we door redenen te geven (ook al worden ze feitelijk verzwegen), kunnen overbrengen dat we met onze gesprekspartner samenwerken. Dat de spreker ook gevoelig kan zijn voor het negatief gezichtsverlies van de ontvanger van de boodschap, blijkt uit de zeer frequente collocatie van wegens omstandigheden en helaas (21,5% van alle Google-voorkomens). Het tussenwerp- 104 J. Lachlan Mackenzie sel helaas (net als jammer genoeg, dat ook regelmatig met wegens omstandigheden voor- komt) fungeert om aan te geven dat de taalgebruiker beseft hoezeer de mede- deling storend of pijnlijk zal zijn voor de toegesprokene. Deze dubbele aanslag op de beleefdheid komt duidelijk in die voorbeelden naar voren waarin zowel wegens omstandigheden als ook helaas voorkomen. Wan- neer beide binnen een zin naast elkaar worden geplaatst, treffen we beide volg- ordes regelmatig aan: helaas wegens omstandigheden (28.3%) en wegens omstandigheden helaas (71.7%). Ook vooropplaatsing is voor beide een beschikbare optie: (23) Helaas gaat wegens omstandigheden de cross van dit jaar niet door. (24) Wegens omstandigheden gaat helaas de cross van dit jaar niet door. Beleefdheid en respect voor het negatief gezicht van de gesprekspartner is m.i. ook de verklaring van het regelmatig voorkomende gebruik, in relevante voor- beelden, van het modale werkwoorden moeten. Hier doel ik op gevallen waarin dit werkwoord een hele stand van zaken in zijn bereik heeft, zoals in (25): (25) Wegens omstandigheden moeten wij helaas onze caravan verkopen. Net als we iemand beleefd kunnen verzoeken om niet te roken met Je mag hier niet roken door de inbreuk op diens vrijheid onder een algemene verplichting te rangschikken (zie Huls 2002: 154), impliceert de gebruiker van (25) dat hij de toegesprokene niet zou lastig vallen met zijn verkoopwens, ware het niet dat onafwendbare omstandigheden dit afdwongen. Indien deze analyse juist is, dan volgt hieruit dat de raison d’être van wegens omstandigheden, zoals ook helaas en moeten in een zin als (25), gezocht moet wor- den in de interactionele sfeer. Met andere woorden is (25) een coöperatievere, beleefdere versie van (26): (26) Wij verkopen onze caravan. Dit wijst erop dat wegens omstandigheden, als uitdrukking die toch niets kan bijdra- gen tot de objectieve karakterisering van een stand van zaken, een proces van subjectivisering heeft ondergaan, door Harder (1999: 212) gedefinieerd als ‘re- orientation of the conceptual content towards the subjective point of view’. Subjectief, ja, maar ook intersubjectief. Zoals Janssen (2002: 25) duidelijk maakt, ‘[a]ls we het over iets willen hebben, interpreteren we het tot op zekere hoogte zelfs vanuit het gezichtspunt van onze gesprekspartner’. De taalgebrui- ker die wegens omstandigheden aan zijn teleurstellende mededeling toevoegt, stemt zijn taalhandeling af op de verwachte reactie van de toegesprokene en zodoen- de handhaaft hij ook zijn eigen gezicht. Wegens omstandigheden 105 5. Implicaties voor de Functionele Grammatica Laten we tot slot terugkeren naar de implicaties voor de Functionele Gramma- tica. Voor de orthodoxe FG-theorie vormt de uitdrukking wegens omstandigheden een onoplosbaar probleem, want in de voorbeelden die we hebben onderzocht, wordt een geïmpliceerde satelliet expliciet uitgedrukt. Alle menselijke handelin- gen worden tenslotte ‘wegens omstandigheden’ uitgevoerd! In de nu in ontwik- keling zijnde Functionele Discourse Grammatica (Hengeveld en Mackenzie 2006) worden aan alle uitingen vier onderliggende structuren toegekend, waar- van hier twee aan de orde zijn. Op het representationele analyseniveau wordt de objectieve karakterisering van de propositie weergegeven – voorzover van toe- passing, want uitingen als uitroepen en verwensingen omvatten in principe geen propositie. Op het tussenpersoonlijke analyseniveau worden alle aspecten van de uiting weergegeven die te maken hebben met de interactieve functies ervan. Hier vinden we dan ook adverbia terug die de aard van de uiting zelf aangeven (kortom, om het in een notendop te vertellen, ...), de plaats ervan in de interactie (ten tweede, bij wijze van conclusie, ...), de bron van de informatie (naar verluidt, volgens welingelichte bronnen, ...), enz. In deze benadering wordt (inter)subjectivering geïnterpreteerd als de migratie van elementen uit het representationele naar het tussenpersoonlijke analyseniveau, een proces dat door sommigen pragmatise- ring wordt genoemd (vgl. Brinton 1996 voor het Engels, Mosegaard Hansen 2005 voor het Franse enfin, Janssen (in druk) voor het Nederlandse kijk eens en moet je eens kijken als focus-markeerders). Mijn voorstel is dat we wegens omstandigheden als invariabel beleefdheidsparti- kel in het tussenpersoonlijke analyseniveau situeren, en wel net als helaas als modificeerder van de ‘gecommuniceerde inhoud’. Op dat analyseniveau wordt de maximale taalhandeling (A[ct]) (want we hebben ook minimale taalhandelin- gen als uitroepen en vocatieven) als volgt geanalyseerd: (27) (A: [(F) (P)S (P)A (C: [...] (C))] (A)) waarbij A = Act F = Illocution P = Participant (S[peaker] resp. A[ddressee]) C = Communicated Content Tussen de vierkante haakjes kan een aantal deelhandelingen (Subacts) voorko- men, dat zijn deelhandelingen van verwijzing (R[eference]) en toekenning (ascrip[T]ion). Op iedere variabele (A, F, P, C, R, T) kan een (morfosyntactisch uitgedrukte) operator of een (lexicale) modificeerder worden toegepast. In het geval van wegens omstandigheden wordt noch de handeling noch de illocutie gemo- tiveerd, maar de inhoud van de boodschap. Daarom lijkt (28) de juiste analyse te zijn: 106 J. Lachlan Mackenzie (28) (A: [(F) (P)S (P)A (C: [...] (C): wegens omstandigheden (C)] (A)) De uitdrukking krijgt op deze manier een heel andere analyse dan bijvoorbeeld wegens marteling in (29): (29) De majoor is wegens marteling veroordeeld tot een celstraf. Omdat het hier gaat om een objectieve toevoeging van de misdaad die is be- gaan, behoort wegens marteling tot het representationele analyseniveau, zoals weergegeven, met weglating van veel details, in (30): (30) (p: (e: [(f: veroordeel- (f)) (x1) (x2: majoor (x2)) (e1: celstraf (e1)) (e2: marte- ling (e2))Reden] (e)) (p)) Als we stellen dat het inzicht van Dik (1997) betreffende impliciete en niet-im- pliciete satellieten behoort tot het representationele analyseniveau van de FDG, dan hoeven we wegens omstandigheden als beleefdheidsmarkeerder niet meer als theoretische anomalie te beschouwen. 6. Conclusie Uit dit onderzoek naar de uitdrukking wegens omstandigheden is gebleken hoe een semantisch anomale constructie wordt ingezet in het tussenpersoonlijke ver- keer. Dankzij de beleefdheidstheorie hebben we kunnen aantonen dat deze uit- drukking ondanks (en wellicht juist vanwege) haar semantische leegte een dub- bele pragmatische functie uitoefent, namelijk om zowel het positief gezicht van de schrijver als ook het negatief gezicht van de lezer tegemoet te komen. Het is één voorbeeld te meer van het verschijnsel dat Theo Janssen een carrière lang heeft beziggehouden: de wisselwerking tussen semantiek en pragmatiek. Bibliografie Brinton, Laurel (1996). Pragmatic markers in English. Grammaticalization and discourse func- tions. Berlijn: Mouton de Gruyter. Brown, Penelope en Stephen C. Levinson (1978). Universals in language usage. Polite- ness phenomena. In: E.N. Goody (red.), Questions and politeness. Strategies in social inter- action. Cambridge: Cambridge University Press, 56-289. Croft, William (1999). Some contributions of typology to cognitive linguistics and vice versa. In: T. Janssen en G. Redeker (red.), 61-93. Dik, Simon C. (1997). The theory of Functional Grammar. Part 1: The structure of the clause. 2e uitgave, red. K. Hengeveld. Berlijn en New York: Mouton de Gruyter. Fauconnier, Gilles (1999). Methods and generalizations. In: T. Janssen en G. Redeker (red.), 95-127. Wegens omstandigheden 107 Fauconnier, Gilles en Mark Turner (1996). Blending as a central process of grammar. In: A. Goldberg (red.), Conceptual structure, discourse and language. Stanford: CSLI, 113- 130. Fauconnier, Gilles en Mark Turner (2002). The way we think. Conceptual blending and the mind’s hidden complexities. New York: Basic Books. Harder, Peter (1999). Partial autonomy. Ontology and methodology in cognitive lin- guistics. In: T. Janssen en G. Redeker (red.), 195-222. Hengeveld, Kees en J. Lachlan Mackenzie (2006). Functional Discourse Grammar. In: K. Brown (red.), Encyclopedia of language and linguistics, 2e dr. Dl. 4, 668-676. Oxford: Elsevier. Huls, Erica (2002). Beleefdheid als communicatief principe. In: T. Janssen (red.), 143- 161. Janssen, Theo (1997). Communiceren. Over taal en taalgebruik. Den Haag: Sdu. Janssen, Theo (red.) (2002a). Taal in gebruik. Een inleiding in de taalwetenschap. Den Haag: Sdu. Janssen, Theo (2002b). Taal, communicatie en achtergrondkennis. In: T. Janssen (red.), 11-25. Janssen, Theo en Gisela Redeker (red.) (1999). Cognitive linguistics. Foundations, scope, and methodology. (Cognitive Linguistic Research, 15). Berlijn en New York: Mouton de Gruyter. Janssen, Theo (in druk, 2006). Focusconstructies als kijk eens en moet je kijken. Neder- landse Taalkunde 11. Mosegaard Hansen, Maj-Britt (2005). From prepositional phrase to hesitation marker. The semantic and pragmatic evolution of French enfin. Journal of Historical Pragmatics 6, 37-68.