Η ΚΟΡΙΝΘΟ΢ ΚΑΣΑ ΣΙ΢ ΓΔΚΑΔΣΙΔ΢ ΑΜΔ΢Ω΢ ΠΡΙΝ ΣΟ ΢ΔΙ΢ΜΟ ΣΟΤ 1858 ΤΠΟ ΣΟ ΦΩ΢ ΣΗ΢ ΑΡΥΑΙΟΛΟΓΙΚΗ΢ ΔΡΔΤΝΑ΢ ΚΑΙ ΑΝΑ΢ΚΑΦΩΝ ΑΠΟ ΣΟ 1959 Ω΢ ΢ΗΜΔΡΑ. GUY D. R. SANDERS ΑΜΔΡΙΚΑΝΙΚΗ ΢ΥΟΛΗ ΚΛΑ΢ΙΚΩΝ ΢ΠΟΤΓΩΝ ΑΝΑ΢ΚΑΦΔ΢ ΚΟΡΙΝΘΟΤ O θαζεγεηήο Henry Robinson, δηεπζπληήο ησλ Αλαζθαθώλ ηεο Ακεξηθαληθήο ΢ρνιήο ζηελ Αξραία Κόξηλζν από ην 1959 σο ην 1965, πίζηεπε αθξάδαληα όηη όιεο νη ρξνληθέο πεξίνδνη ηεο αξραηνινγίαο είλαη εμίζνπ ζεκαληηθέο. Άλζξσπνο ηεο δξάζεο θαη όρη ησλ ιόγσλ, ν Robinson, πηζηόο ζηηο πεπνηζήζεηο ηνπ, αλέζθαςε θάζεηο θαηνίθεζεο ηεο Αξραίαο Κνξίλζνπ ηηο νπνίεο νη πεξηζζόηεξνη από ηνπο ζπγρξόλνπο ηνπ ζεσξνύζαλ αλάμηεο ηεο πξνζνρήο ηνπο. Σν 1959 μεθίλεζε αλαζθαθή ζηα λόηηα ηεο Νόηηαο ΢ηνάο (Δηθ. 1). Δθεί ήηαλ νξαηά ηα εξείπηα ελόο ζπηηηνύ πνπ αλήθε ζηελ νηθνγέλεηα Γηακπνπξάλε, ην νπνίν δελ είρε θαηαζηξαθεί από ην ζεηζκό ηνπ 1858: κάιηζηα, ηνίρνη ηνπ πςώλνληαλ αθόκα κέρξη ηελ θαηεδάθηζή ηνπ ζηε δεθαεηία ηνπ 1920. Σν ζπίηη ηνπ Γηακπνπξάλε είρε ρηηζηεί πάλσ ζηα ζεκέιηα ελόο θαιά θαηαζθεπαζκέλνπ νζσκαληθνύ ζπηηηνύ ηνπ 18νπ θαη 19νπ αηώλα (Δηθ. 2). Έλαο από ηνπο ζηόρνπο ηνπ Robinson ήηαλ λα ζηεξεώζεη ην ζπίηη απηό θαη λα ην κεηαηξέςεη ζε επηζθέςηκν κλεκείν. Ο Robinson δηνρέηεπζε ην ελδηαθέξνλ ηνπ γηα απηήλ ηελ θνληηλή ρξνληθά πεξίνδν ηνπ παξειζόληνο ζηε ζπγγξαθή ελόο άξζξνπ κε ζέκα ηνλ πξώηκν ζύγρξνλν ειιεληθό πνιενδνκηθό ζρεδηαζκό. ΢πλέιεμε επίζεο θσηνγξαθίεο από ζρέδηα θαη γθξαβνύξεο πνπ απεηθνλίδνπλ ηελ Κόξηλζν πξηλ θαη κεηά ηελ ειιεληθή επαλάζηαζε. Δπηπιένλ, ελζάξξπλε θαη άιινπο κειεηεηέο πξνο ηελ ίδηα θαηεύζπλζε, κεηαμύ ησλ νπνίσλ θαη ηε γπλαίθα ηνπ Rebecca Robinson, ηεο νπνίαο ην άξζξν κε ζέκα ηα νζσκαληθά ηζηκπνύθηα παξακέλεη κέρξη ζήκεξα ε απζεληία ζην ζέκα. Με ηε δηθή ηνπ ελζάξξπλζε, ν Pierre MacKay δεκνζίεπζε έλα άξζξν γηα ηελ Κξήλε ηνπ Hadji Mustapha θαη έλα δεύηεξν ζην νπνίν παξνπζηάδεη ηελ πεξηγξαθή ηνπ Αθξνθόξηλζνπ από ηνλ Σνύξθν πεξηεγεηή Evliya Chelebi. Με ηελ απνρώξεζή ηνπ από ηε δηεύζπλζε ησλ Αλαζθαθώλ, ν Robinson παξέδσζε ηα ελία ζε έλα άηνκν επζπλείδεην πνπ αθνινπζνύζε κεζόδνπο έξεπλαο θαη κειέηεο ιεπηνκεξείο θαη δηεμνδηθέο. Ο Charles K. Williams, ν νπνίνο δηεύζπλε ηηο έξεπλεο ηεο Ακεξηθαληθήο ΢ρνιήο ζηελ Αξραία Κόξηλζν επί ηξηάληα ρξόληα, πίζηεπε επίζεο ζηελ ίζε αμία όισλ ησλ πεξηόδσλ πνπ αληηπξνζσπεύνληαη ζηελ πνιηηηζηηθή θιεξνλνκηά ηεο Διιάδαο. Καηά ηε δηάξθεηα ηεο ζεηείαο ηνπ Williams, νη Aλαζθαθέο Κνξίλζνπ αλαδείρζεθαλ ζε δπλακηθό θέληξν επηζηεκνληθήο αξηηόηεηαο θαη θύξνπο ζην ρώξν ηεο αξραηνινγίαο. Καηά ηηο πξόζθαηεο αλαζθαθηθέο πεξηόδνπο από ηελ άλνημε ηνπ 2008 θαη κέρξη ζήκεξα oη αλαζθαθηθέο εξγαζίεο ηεο ΢ρνιήο ζηελ Αξραία Κόξηλζν επηθεληξώλνληαη ζηελ πεξηνρή ηελ νπνία αλέζθαςε ν Robinson ζηα λόηηα ηεο Νόηηαο ΢ηνάο, θαη ε νπνία ήηαλ κέρξη πξόζθαηα εγθαηαιειεηκέλε. ΢ηόρνο καο είλαη λα ηεθκεξηώζνπκε, λα ζηεξεώζνπκε θαη λα δεκνζηεύζνπκε ηα κεζαησληθά, νζσκαληθά θαη πξώηκα ζύγρξνλα πιηθά θαηάινηπα, ηα νπνία ν Robinson είρε αξρίζεη λα απνθαιύπηεη. Ξεθίλεζα ηε ζεηεία κνπ σο δηεπζπληήο ησλ Αλαζθαθώλ αλαζθάπηνληαο ζην νηθόπεδν ηεο Παλαγηάο ζηελ Αξραία Κόξηλζν. Σν νηθόπεδν νλνκάδεηαη έηζη επεηδή έλα κεγάιν κέξνο ηνπ αλήθε ζηελ παιαηά εθθιεζία πνπ ήηαλ αθηεξσκέλε ζηε Θενηόθν θαη ε νπνία βξηζθόηαλ ζην ρώξν ηνλ νπνίν ζήκεξα θαηαιακβάλεη ην γήπεδν θαιαζνζθαίξηζεο απέλαληη από ην ζρνιείν ηνπ ρσξηνύ. Οη αλαζθαθέο καο ζηελ Παλαγία έθεξαλ ζην θσο ηα ζεκέιηα δηάθνξσλ ζπηηηώλ (Δηθ. 3). Σα ζπίηηα απηά έρνπλ δηαηεξεζεί κόλν κέρξη ην επίπεδν ησλ δαπέδσλ ηνπο θαζώο νη ζύγρξνλεο αξώζεηο έρνπλ θαηαζηξέςεη ηελ αλσδνκή ηνπο. Σα ζεκέιηά ηνπο ήηαλ ρηηζκέλα από αξγνύο ιίζνπο θαη ρώκα ηνπνζεηεκέλα ζε κηθξό βάζνο. Απνηεινύζαλ ηε βάζε πιίλζηλσλ ηνίρσλ νη νπνίνη πεξηέθιεηαλ απιέο κνλόξνθεο θαηαζθεπέο. Σν θαιύηεξα ζσδόκελν από ηα ζπίηηα απηά δηαηεξνύζε αθόκε κέξνο από ην πάησκα θηηαγκέλν από παρύ ζηξώκα άζπξνπ πεινύ (αζπξόρσκα) θαη ηκήκαηα από ηα θνληάκαηα ησλ ηνίρσλ από πειό αλακεκηγκέλν κε θνπξηά. Η ζπάληα αλεύξεζε θεξακηδηώλ από ηηο ζηέγεο ησλ ζπηηηώλ απηώλ είλαη ίζσο ελδεηθηηθή ηνπ γεγνλόηνο όηη νη ηδηνθηήηεο ηνπο πήξαλ ηα θεξακίδηα καδί ηνπο όηαλ εγθαηέιεηςαλ ηα ζπίηηα ηνπο. Αλαζθάςακε δηάθνξνπο ιάθθνπο κε ζθνππίδηα, ην ςσκνηύξη ηεο αξραηνινγίαο, πνπ ρξνλνινγνύληαη από ηελ επνρή ηεο θαηνίθεζεο ησλ ζπηηηώλ. Οη ιάθθνη απηνί πεξηείραλ πνζόηεηεο εθπαισκέλεο θεξακηθήο. Πήιηλα πηάηα κε γξαπηή καύξε γξακκηθή δηαθόζκεζε ηνπ ηύπνπ Albisola, γλσζηά θαη σο «taches noires», εηζάγνληαλ από ηε Ληγνπξία ηεο Ιηαιίαο. Παξόκνηα πηάηα έρνπλ βξεζεί ζε όιε ηε Μεζόγεην, θαζώο επίζεο θαη ζηε Μεγάιε Βξεηαλία θαη ηνλ Καλαδά. Μέρξη ην ηέινο ηνπ 18νπ αηώλα ππήξραλ ζηελ Albisola 48 εξγαζηήξηα θαη ην θάζε έλα από απηά παξήγε θαηά κέζν όξν δέθα ρηιηάδεο αγγεία ην ρξόλν. Η εηζβνιή ηνπ Ναπνιένληα ζηελ Ιηαιία θαη ε επηβνιή λέσλ δαζκώλ εηζαγσγήο θαη εμαγσγήο πξντόλησλ επέθεξαλ βαξύ πιήγκα ζηε βηνηερλία ησλ θεξακεηθώλ κε ζπλαθόινπζε ζεκαληηθή κείσζε ησλ εμαγσγώλ. Από ην 1817 θαη εμήο ιίγα πξντόληα δηαθηλνύληαλ πέξα από ηα ζύλνξα ηεο Ληγνπξίαο. ΢ηα θεξακεηθά επξήκαηα ηεο αλαζθαθήο ζπγθαηαιέγνληαη επίζεο θηλέδηθεο θαη επξσπατθέο πνξζειάλεο, θεξακεηθά ηύπνπ Κηνπηάρεηαο θαη Σζαλάθ Καιέ, πνπ παίξλνπλ ην όλνκά ηνπο από πεξηνρέο ηεο ζεκεξηλήο Σνπξθίαο, θεξακεηθά ηύπνπ Γηδπκόηεηρνπ από ηε βνξεηναλαηνιηθή Διιάδα θαη ηύπνπ Grottaglie από ηελ Απνπιία. Σα πεξηζζόηεξα από ηα εθαηό θαη πιένλ λνκίζκαηα πνπ βξέζεθαλ είλαη παξάδεο θαη άζπξα, κηθξήο δειαδή αμίαο ηνπξθηθά λνκίζκαηα από θξάκα αξγύξνπ, ην πην ύζηεξν από ηα νπνία είρε θνπεί επί Mαρκνύη ΙΙ ην 1821 κε 1822. Μεξηθά από ηα λνκίζκαηα έθεξαλ κία ή δύν νπέο θαη επνκέλσο είραλ ρξεζηκνπνηεζεί σο θνζκήκαηα ζε θνξεζηέο. Βξέζεθαλ επίζεο θαη ιίγα λνκίζκαηα κηθξήο αμίαο ηνπ αλαδπόκελνπ ειιεληθνύ θξάηνπο. Έλα κεγάιν κέξνο ησλ απνξξηκκάησλ ρξνλνινγείηαη πξνγελέζηεξα ηεο ειιεληθήο επαλάζηαζεο. Αληηπξνζσπεύνπλ ίζσο ζπληξίκκηα πνπ δεκηνύξγεζε ε βία ηνπ 1821 θαη ηα νπνία ζηε ζπλέρεηα πεηάρηεθαλ σο ζθνππίδηα ζε ιάθθνπο. Τπάξρνπλ ηεκάρηα από ηνπιάρηζηνλ δύν ρξεζηκνπνηεκέλεο κπάιεο θαλνληώλ, ζπαζκέλα κπνπθάιηα θξαζηνύ, γπάιηλα πνηήξηα, θαη κηα ρηέλα γηα ςείξεο. „Δλαο από ηνπο ιάθθνπο πεξηείρε επίζεο ηκήκαηα ζηξαηησηηθήο ζηνιήο, αγθξάθεο, θνπκπηά, κηα θόπηηζα, δύν κνιύβδηλεο ζθαίξεο θαη ηζαθκαθόπεηξεο από έλα θαξπνθύιιη. Γύν ζηξαηησηηθά κπξνύληδηλα θνπκπηά, ην έλα κε ηελ επηγξαθή «επάξγπξνο» θαη ην άιιν κε ηηο ιέμεηο «θαιιίζηε πνηόηεο» πάλσ από έλαλ ακεξηθαληθό αεηό, απνηεινύλ ίζσο ζηνηρεία ηθαλά λα καο νδεγήζνπλ ζε κηα ξνκαληηθή θαη πξνθιεηηθή ππόζεζε. Θα ήηαλ άξαγε ππεξβνιή λα ππνζέζνπκε όηη απηό ην ηειεπηαίν θνπκπί είρε θνπεί από ηε ζηνιή ελόο ακεξηθαλνύ θηιέιιελα, ν νπνίνο αλήθε ζην ζώκα ησλ μέλσλ εζεινληώλ πνπ ζπγθέληξσζε ζηελ Κόξηλζν ν Μαπξνθνξδάηνο ηνλ Απξίιην θαη Μάην ηνπ 1822, θαη νη νπνίνη, όπσο μέξνπκε, παξέιαζαλ ζην ρώξν ηεο εθθιεζίαο ηεο Παλαγίαο ηελ Κπξηαθή ηνπ Πάζρα ηνλ ίδην ρξόλν; Η έληαμε ησλ ζπηηηώλ ηεο Παλαγίαο θαη ησλ επξεκάησλ ηνπο ζην γεληθόηεξν ηζηνξηθό πιαίζην είλαη ζρεηηθά απιή αιιά πινύζηα ζε αληακνηβέο ράξη ζηηο θσηνγξαθίεο θαη ηα θείκελα πνπ βξίζθνληαη ζηε ζπιινγή ηνπ Robinson. Δπηιεθηηθά παξνπζηάδνληαη θάπνηεο θσηνγξαθίεο, όπσο έλα ζθίηζν ηνπ William Gell ην νπνίν ζρεδίαζε ζηηο αξρέο ηνπ 19νπ αηώλα θαη κηα γθξαβνύξα ηνπ Haygarth ε νπνία ρξνλνινγείηαη δύν δεθαεηίεο αξγόηεξα (Δηθ. 4, 5). Καη ηα δύν ζθίηζα απεηθνλίδνπλ ην κνπζνπικαληθό ηέκελνο θαη ηηο θξήλεο λόηηα ηνπ παιαηηνύ ηνπ Kηακήι κπέε κε ζέα πξνο ηνλ Αθξνθόξηλζν. ΢ην πξώην, ην κεγαιείν θαη ν πινύηνο ηεο Κνξίλζνπ ζηα νζσκαληθά ρξόληα είλαη έθδεια. Σν δεύηεξν δείρλεη ηηο απώιεηεο ζε αλζξώπηλεο δσέο θαη ηηο θαηαζηξνθέο ζε πεξηνπζίεο θαη ζηελ πνιηηηζηηθή θιεξνλνκηά ηεο Διιάδαο πνπ πξνθάιεζε ν αηκαηεξόο αγώλαο γηα ηελ αλεμαξηεζία ηεο. ΢ηελ νζσκαληθή πεξίνδν ν πιεζπζκόο ήηαλ θαηαλεκεηκέλνο κεηαμύ ηνπ νηθηζκνύ ζηνλ Αθξνθόξηλζν θαη ελόο νηθηζκνύ ν νπνίνο εθηεηλόηαλ ζηα άλδεξα βόξεηα ηνπ Κάζηξνπ. ΢ην ηέινο ηνπ 17νπ αηώλα, ζηε κνπζνπικαληθή ζπλνηθία εζσηεξηθά ηεο ηειεπηαίαο πύιεο ηνπ Αθξνθνξίλζνπ, ππήξραλ 200 ιηζόρηηζηα ζπίηηα κε θεξακνζθεπέο, έμη κνπζνπικαληθά ηεκέλε, έλα θαθελείν θαη έλα κηθξό θαηάζηεκα. Άιια 200 ζπίηηα, αξθεηέο κηθξέο εθθιεζίεο θαη δέθα θαηαζηήκαηα απνηεινύζαλ ηελ ειιεληθή ζπλνηθία κεηαμύ ηεο δεύηεξεο θαη ηεο ηξίηεο πύιεο. Δθηόο από ηηο θαηνηθίεο ηνπο ζηνλ Αθξνθόξηλζν, νη εμέρνληεο κνπζνπικάλνη δηέζεηαλ κεγάια ζπίηηα ζηελ θάησ πόιε. Καηά ηε δηάξθεηα ηνπ 18νπ αηώλα απηό ην ηκήκα ηεο Κνξίλζνπ επεθηάζεθε, ελώ ν Αθξνθόξηλζνο βαζκηαία εγθαηαιείθζεθε. ΢ηελ αξρή ηνπ 19νπ αηώλα ε θάησ πόιε πεξηιάκβαλε ηνπιάρηζηνλ 400 νηθνγέλεηεο, από ηηο νπνίεο ηα δύν ηξίηα ήηαλ νξζόδνμεο θαη ην έλα ηξίην κνπζνπικαληθέο. Σα λνηθνθπξηά ήηαλ θαηαλεκεκέλα θύξδελ-κίγδελ ζε γεηηνληέο, ή καραιάδεο, ζπκπεξηιακβαλνκέλνπ ηνπ καραιά Tνπ Mπέε, ηνπ Καιακάηα καραιά γύξσ από ην νηθόπεδν ηεο Παλαγηάο, ηνπ Κνπηζνκαραιά (Kutchuk καραιά), ηεο Αλαπλνάο θαη ηνπ Υαηδή Μνπζηαθά. Σα ζπίηηα δηέζεηαλ πεξηηνηρηζκέλνπο θήπνπο κπξνζηά από ηα καγεηξηά ηνπο θαη αλάκεζα ζηηο γεηηνληέο εθηείλνληαλ ακπέιηα θαη ζηαξνρώξαθα. ΢ηα αξρεία ηεο Ακεξηθαληθήο ΢ρνιήο ππάξρνπλ ζπάληεο πςειήο πνηόηεηαο θσηνγξαθίεο ησλ ζρεδίσλ κε κνιύβη ηνπ Gell. Σα πξσηόηππα ζρέδηα βξίζθνληαη ζήκεξα ζην Βξεηαληθό Μνπζείν. O Gell δηέζεηε αλακθίβνιε ηθαλόηεηα ζην ζρέδην. Δθηόο από δηάθνξεο απόςεηο κέζα ζην ρσξηό, ζπκπεξηιακβαλνκέλνπ ελόο ζαπκάζηνπ ζρεδίνπ ηνπ παιαηηνύ ηνπ Ννπξή κπέε θαη ηνπ κνπζνπικαληθνύ ηεκέλνπο, ζρεδίαζε παλνξακηθέο απόςεηο ηεο Κνξίλζνπ από δηαθνξεηηθέο νπηηθέο γσλίεο. ΢ηα ζρέδηα απηά, αλ θαη είλαη θηηαγκέλα από απόζηαζε, ν Gell ζρεδηάδεη κε ιεπηνκέξεηα αθόκα θαη ηηο ζηέγεο θαη ηηο πόξηεο ησλ ζπηηηώλ. Από ηηο ελδείμεηο ηεο ππμίδαο κε ηηο νπνίεο εθνδηάδεη ηα ζρέδηά ηνπ, είλαη δπλαηό λα βξεη θαλείο ην αθξηβέο ζρεδόλ ζεκείν ζην νπνίν θαζόηαλ όηαλ ζρεδίαδε ην θαζέλα απ‟ απηά. Γύν ζθίηζα πνπ απεηθνλίδνπλ ην παιάηη ηνπ Κηακήι κπέε, ην ραξέκη ηνπ θαη ηα ινπηξά ηεο Αθξνδίηεο κε θόλην ηνλ Αθξνθόξηλζν ηα ζρεδίαζε ην πξώην, θαζηζκέλνο θάπνπ θάησ ζηελ πεδηάδα, ζηα Κξεηηθά, κε ζέα πξνο ηα λνηηνδπηηθά, ελώ ην δεύηεξν είλαη ζρεδηαζκέλν κε ζέα από ηα βνξεηνδπηηθά (Δηθ. 6 θαη 7). Αλ πξαγκαηνπνηνύζακε ζήκεξα ηνπνγξαθηθέο κεηξήζεηο ζε ζεκαληηθά θηήξηα πνπ απεηθνλίδνληαη ζηα ζρέδηα ηνπ Gell, ζα κπνξνύζακε λα θαηαξηίζνπκε έλα αξθεηά ιεπηνκεξέο ζρέδην ηεο Κνξίλζνπ γύξσ ζηα 1800. Έλαο ιόγνο γηα ηνλ νπνίν απηό δελ έρεη γίλεη κέρξη ηώξα είλαη επεηδή έρνπκε ήδε ζρέδηα ηνπ ρσξηνύ, αλ θαη απηά ρξνλνινγνύληαη από πεξίπνπ είθνζη ρξόληα αξγόηεξα. Ο Peytier, κεραληθόο ηεο γαιιηθήο Expedition de la Morée, έθαλε έλα ηνπνγξαθηθό ζρεδηάγξακκα ηεο Κνξίλζνπ ην 1829-45. Σν βνξεηναλαηνιηθό ηκήκα ηνπ ζρεδίνπ ηνπ Peytier ρξεζηκνπνηήζαλ νη Abbele θαη Schaubert σο βάζε γηα ην ζρέδην πνπ θαηήξηηζαλ όηαλ είρε πξνηαζεί λα γίλεη ε Κόξηλζνο πξσηεύνπζα ηεο Διιάδαο. Η πξόηαζε γηα ηε ρσξνζέηεζε ηνπ παιαηηνύ ηνπ βαζηιηά Όζσλα ζηελ άθξε ηνπ βόξεηνπ άλδεξνπ, ζεκείν ην νπνίν ελζσκαηώλεη ηα θαηάινηπα ηνπ παιαηηνύ θαη ησλ θήπσλ ηνπ Kηακήι κπέε αλαπαξάγεηαη σο Δηθ. 8.  Αλ αθαηξέζνπκε ηηο πξνζζήθεο ησλ Abbele θαη Schaubert έρνπκε έλα ιεπηνκεξέο θαη αθξηβέο ζρέδην ηεο Κνξίλζνπ γύξσ ζηα 1830-40 (Δηθ. 9). Οη ηδησηηθέο θαη νη θξαηηθέο πεξηνπζίεο δειώλνληαη κε επθξίλεηα. Οη πεξηνπζίεο πνπ δειώλνληαη σο θξαηηθέο αλήθαλ ζην παξειζόλ ζε Μνπζνπικάλνπο πνπ είηε είραλ δηαθύγεη ή είραλ αθαληζηεί ζηελ ειιεληθή επαλάζηαζε. Λίγεο απεηθνλίζεηο ηεο θαζεκεξηλήο δσήο ππάξρνπλ. Η Δηθ. 10 δείρλεη έλα ράλη πνπ βξηζθόηαλ θνληά ζηελ θξήλε ηνπ Υαηδή Μνπζηαθά ζηνπο πξόπνδεο ηνπ Αθξνθόξηλζνπ Οη δπηηθνεπξσπαίνη ηαμηδηώηεο έρνπλ αθήζεη ηα άινγά ηνπο θαη ηηο απνζθεπέο ηνπο λα ηνπνζεηεζνύλ ζηα θάησ δσκάηηα ελώ νη ίδηνη αλεβαίλνπλ ζηα δσκάηηα ηνπ πάλσ νξόθνπ. ΢ύγρξνλεο κε ηηο απεηθνλίζεηο απηέο γξαπηέο καξηπξίεο δελ ζεσξνύληαη αληηθεηκεληθέο θαζώο ρξσκαηίδνληαη από ηηο δπηηθέο πξνθαηαιήςεηο ησλ ζπγγξαθέσλ ηνπο. Δπηπρώο έρνπκε ζηα ρέξηα καο απνζπάζκαηα κηαο αδεκνζίεπηεο επηζηνιήο ηελ νπνία έζηεηιε ν Peytier ζηε Γεσγξαθηθή Δηαηξεία ζην Παξίζη. ΢ηελ επηζηνιή απηή πεξηγξάθεη ηνλ ηξόπν θαηαζθεπήο θαη ηηο ζπλζήθεο δηαβίσζεο ζε έλα ζπίηη όκνην κε απηά πνπ αλαζθάςακε ζην νηθόπεδν ηεο Παλαγίαο (Δηθ. 11). Παξαζέησ απνζπάζκαηα ηεο επηζηνιήο εδώ θαη ρξεζηκνπνηώ σο επνπηηθό πιηθό κηα ιεπηνκέξεηα από έλα από ηα ζθίηζα ηνπ Gell θαη ην ζπίηη ηνπ Κώζηα Γθόηζε ζηελ Αξραία Κόξηλζν ην νπνίν ππάξρεη αθόκα (Δηθ. 12): «… ζύκθσλα κε ηηο ζπλήζεηεο ηεο ρώξαο ε ζηέγε είλαη θηηαγκέλε από θνκκέλα θιαδηά δέλδξσλ ηόζν ρνληξά όζν έλαο αλζξώπηλνο βξαρίνλαο. Σα θιαδηά απηνί ηνπνζεηνύληαη θαηά δηαζηήκαηα,13 έσο 15 εθαηνζηά ην έλα καθξηά από ην άιιν, θαη ρξεζηκεύνπλ σο θαδξόληα. Σα θεξακίδηα ηνπνζεηνύληαη πάλσ ηνπο. Σα ζπίηηα ζηεξνύληαη γεληθά θαπλνδόρνπο θαη ν θαπλόο από ηηο εζηίεο βγαίλεη κέζα από ηα αλνίγκαηα πνπ ππάξρνπλ κεηαμύ ησλ θεξακηδηώλ.» «Μέζα ζηνλ εληαίν εζσηεξηθό ρώξν ηνπ ζπηηηνύ ππάξρεη έλαο κηθξόο θνύξλνο ζηνλ νπνίν ςήλνπλ ςσκί θαιακπνθίζην πνπ ην θηηάρλνπλ όπσο κηα ηεγαλίηα. ΢πρλά ην καγεηξεύνπλ όηαλ πξόθεηηαη λα ην θάλε θαη ην ςήλνπλ ζηε ζηάρηε ηεο θσηηάο.» «Γίπια ζην θνύξλν θαη ην ηδάθη, θηβώηηα θηαγκέλα από μύιν θαη πειό κνηάδνπλ κε πήιηλα δνρεία πνπ ζηεξίδνληαη ζηνλ ηνίρν, θαη ρξεζηκνπνηνύληαη γηα λα απνζεθεύνπλ ην ζηηάξη. Η κπξνζηηλή πόξηα είλαη κόλν 1 κέηξν θαη είθνζη εθαηνζηά ζε ύςνο θαη ζην δσκάηην ππάξρνπλ έλα ή δύν κηθξά παξάζπξα. Γελ μέξνπλ ηε ρξήζε ζηδεξηώλ γηα λα θιεηδώλνπλ ηηο πόξηεο θαη ηα παξάζπξα. Σν θξεβάηη όπνπ θνηκάηαη ε νηθνγέλεηα θαη εθείλν όπνπ θνηκνύληαη νη θηινμελνύκελνη είλαη ηνπνζεηεκέλα ζηηο δύν πιεπξέο ηεο θσηηάο. Οη πην επθαηάζηαηνη θαιύπηνπλ ηα θξεβάηηα κε κάιιηλεο θνπβέξηεο θαη νη θησρόηεξνη κε θνπβέξηεο θηηαγκέλεο από άρπξν.»1 Δλώ ν Peytier δνύιεπε ζηελ Κόξηλζν, ν ακεξηθαλόο θηιάλζξσπνο Samuel Gridley Howe εξγαδόηαλ ζηα Δμακίιηα, ηνλ πηό θνληηλό γείηνλα ηεο Κνξίλζνπ. ΢ηόρνο ηνπ ήηαλ λα ηδξύζεη κηα πξόηππε γεσξγηθή θνηλόηεηα εθεί. Έηζη ηα Δμακίιηα νλνκάζηεθαλ γηα κηα πεξίνδν Washingtonia. Κέληξν ηεο θνηλόηεηαο ήηαλ ην εμνρηθό ζπίηη ηνπ Kηακήι κπέε, ην νπνίν ν Howe κεηέηξεςε ζε έδξα ηεο θνηλόηεηαο θαη ζε ζρνιείν. Η ειιεληθή θπβέξλεζε ηνύ ρνξήγεζε ηελ επηθαξπία ηνπ δεκεπκέλνπ θηήκαηνο ηνπ Kηακήι πνπ εθηεηλόηαλ από ηα Δμακίιηα κέρξη ηε ζάιαζζα ζηηο Κεγρξηέο. Η θνηλόηεηα απνηεινύληαλ από δέθα από ηηο δεθαπέληε νηθνγέλεηεο θνιιήγσλ ηνπ θηήκαηνο ηνπ κπέε πνπ είραλ επηβηώζεη από ηνλ πόιεκν. Ο Howe ηνύο βξήθε λα δνπλ κέζα ζην θόβν, θάησ από άζιηεο ζπλζήθεο ζηηο ζπειηέο ησλ ξσκατθώλ ιαηνκείσλ. Δπίζεο είθνζη έμη νηθνγέλεηεο είραλ έξζεη από ηε Υίν, ην Ατβαιί, θαη ηελ Αζήλα. 1 Δίκαη επγλώκσλ ζηελ Γξ. Lisa French, ε νπνία κνπ έζηεηιε αληίγξαθν ηεο επηζηνιήο ηνπ Peytier. Η κεηάθξαζε είλαη δηθή κνπ.  Ο Howe πξνζέιαβε δηαθόζηνπο άπνξνπο εξγάηεο νη νπνίνη έρηηζαλ ηξηάληα έμη ζπίηηα γηα λα θηινμελήζνπλ ηνπο δηαθόζηνπο θαηνίθνπο. Υξεζηκνπνίεζαλ ιάζπε, πέηξα θαη θεξακίδηα θαη ηα ζπίηηα πξέπεη λα έκνηαδαλ πνιύ κε εθείλα πνπ αλαζθάςακε ζην νηθόπεδν ηεο Παλαγηάο. «Οη μπινπξγνί», γξάθεη, «απαζρνινύληαη κόλν γηα λα ηνπνζεηήζνπλ όια ηα πιηθά καδί, θάλνληαο ηα παξάζπξα, ηηο πόξηεο, θ.ι.π. Όηαλ ιέσ πόξηεο, εληνύηνηο, δελ πξέπεη λα θαληαζηείηε θαηλώκαηα, κεληεζέδεο, ζύξηεο, θιεηδαξηέο, θ.ι.π. Απνηεινύληαη από ηξία ζαλίδηα , 1.80 κέηξα ζην κήθνο, πνπ θαξθώλνληαη καδί, θαη ελώλνληαη κε κηα θπιηλδξηθή ξάβδν. Κάζε άθξε απηήο ηεο ξάβδνπ είλαη αηρκεξή. Σνπνζεηείηαη ζε κηα ηξύπα ζην πιαίζην ηεο πόξηαο πάλσ θαη θάησ, θαη ρξεζηκεύεη σο κεληεζέο.» Οη νηθνγέλεηεο πνπ ζπλέζεηαλ ηελ απνηθία αζρνινύληαλ κε ηε γεσξγία θαη, αλ θαη έθζαζαλ ζην ηέινο ηνπ θαινθαηξηνύ, θύηεςαλ πεξίπνπ δηαθόζηα ζηξέκκαηα κε θαιακπόθη θαη βακβάθη. Ο Howe ηνπο παξείρε ην ζπόξν, ηα βόδηα, ηα εξγαιεία, θαη δειηία ηξνθίκσλ, κηζή νθά θαιακπνθάιεπξν ηε κέξα θαηά θεθαιή, κέρξη ηε ζπγθνκηδή. Γηαηξνύζαλ ηε ζπγθνκηδή εμίζνπ κεηαμύ ηνπ θαιιηεξγεηή θαη ηνπ δηεπζπληή ηεο απνηθίαο. Σν δηθό ηνπο κηζό ήηαλ γηα ηε δηαηξνθή ηνπο, ελώ κε ην άιιν κηζό ν Howe πιήξσλε ηηο δαπάλεο ηεο θαιιηέξγεηαο. Σν πξσί ηεο 21εο Φεβξνπαξίνπ ηνπ 1858 ε Κόξηλζνο θαη ηα Δμακίιηα δελ ήηαλ νύηε πινύζηνη νύηε ηδηαίηεξα αμηνζεκείσηνη νηθηζκνί. Μέρξη ην βξάδπ ηεο ίδηαο κέξαο, θαη ηα δύν ρσξηά είραλ θαηαζηξαθεί θαη έγηλαλ πξσηνζέιηδν ζηηο δηεζλείο εηδήζεηο. Ο ζεηζκόο ηεο 11εο πξσηλήο άθεζε νθηώ λεθξνύο θαη πνιινύο ηξαπκαηίεο. Αλ θαη νη εθθιεζίεο, ην κνπζνπικαληθό ηέκελνο, ε γέθπξα πξνο ην ηείρνο ηνπ Δμακηιίνπ θαη ηα θαιύηεξα ρηηζκέλα ζπίηηα έπαζαλ κόλν ειαθξηέο δεκηέο, νη θίνλεο, ηα θηνλόθξαλα θαη ην επηζηύιην ηνπ λανύ ηνπ Απόιισλα κεηαηνπίζηεθαλ θαη έλαο κεγάινο αξηζκόο ζπηηηώλ κε πιίλζηλνπο ηνίρνπο, ηα νπνία αλήθαλ ζε θησρέο νηθνγέλεηεο, ζπκπεξηιακβαλνκέλσλ εθείλσλ ζηε ζπλνηθία ηεο Παλαγίαο, έπαζαλ ζνβαξέο δεκηέο. Οη ππξθαγηέο πνπ μέζπαζαλ ζηα ζπληξίκηα έθεξαλ αθόκα πεξηζζόηεξε δπζηπρία. Με ην ζπλέδξην απηό γηνξηάδνπκε ηελ εθαηνζηή πεληεθνζηή επέηεην δσήο ηεο λέαο πόιεο ηελ νπνία επέιεμε ε θπβέξλεζε γηα λα κεηαθηλήζεη ηνλ πιεζπζκό ηεο Κνξίλζνπ θαη ησλ Δμακηιίσλ. Γελ κπνξεί θαλέλαο λα ππνζηεξίμεη όηη ε πόιε καο είλαη ε νκνξθόηεξε ζηελ Διιάδα θαη ην ρσξηό πνπ εθηείλεηαη ζηε ζέζε ηεο Αξραίαο Κνξίλζνπ πηνζεηεί πνιύ γξήγνξα ηελ αηζζεηηθή ηνπ ηζηκέληνπ θαη ηελ θπθινθνξηαθή ζπκθόξεζε ηνπ λεώηεξνπ γείηνλά ηνπ. Όηαλ έρνπκε θαηαζηξέςεη ηειεησηηθά θάζε ίρλνο ηεο ζύγρξνλεο θιεξνλνκηάο ηεο Αξραίαο Κνξίλζνπ, ηνπιάρηζηνλ ζα έρνπκε ηελ θιεξνλνκηά πνπ καο άθεζε ν Robinson γηα λα δείμνπκε ζηα παηδηά καο ηί πέηπρε ε γεληά καο. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ambraseys, N. N., θαη J. A. Jackson. 1997. “Seismicity and strain in the Gulf of Corinth (Greece) since 1694,” Journal of Earthquake Engineering 1.3, ζει. 433-474. Aλδξεάδεο, M. 1980. Η Κορινθία μετά το 1821 (1823-1833), Αζήλα. Aλδξεάδεο, M. 1996. Η Κορινθία την Οθωνική περίοδο (1833-1862), Αζήλα. Evliya Celebi, Αδεκνζίεπην. The Travel Journal of Evliya Celebi: Book 8 Travels in Mainland Greece. Μεηάθξαζε P. MacKay. Kalliga, Ch., επηκέιεηα έθδνζεο. 1994. Travellers and Officials in the Peloponnese: Descriptions, Reports, Statistics, Μνλεκβαζία. MacKay, P. 1967. “The Fountain at Hadji Mustapha” Hesperia 36, ζει. 193-195. MacKay, P. 1968. “Acrocorinth in 1668, a Turkish Account,” Hesperia 37, ζει. 386- 397. Richards, L. E. επηκέιεηα έθδνζεο. 1906-9. Letters and Journals of Samuel Gridley Howe vol. 1, Βνζηώλε. Robinson. H. S. 1962. “Excavations at Corinth, 1960,” Hesperia 31, ζει. 95–133. Robinson. H. S. 1976. “Excavations at Corinth: Temple Hill, 1968–1972,” Hesperia 45, ζει. 203–239. Robinson, H. S. 1986. "Urban Designs for Corinth, 1829-1833." Φίλια Έπη εις Γεώργιον Μσλωνάν. Σνκ. 3. Αζήλαη: Αξραηνινγηθή Δηαηξεία Robinson, R. 1985. "Tobacco Pipes of Corinth and of the Athenian Agora," Hesperia 54, ζει. 149-203. Σζαθόπνπινο, Π. 1994. “Οη καξηπξίεο πεξηεγεηώλ θαη απεζηαικέλσλ γηα ηηο πόιεηο ηεο νζσκαληθήο Πεινπνλλήζνπ θαη νη ηνπνγξαθηθέο απνηππώζεηο ηεο πεξηόδνπ 1828- 1836,” ζην Kalliga 1994, ζει. 186-222. Fig. 1. Fig. 2. Fig. 3. Fig. 4. Fig. 5. Fig. 6. Fig. 7. Fug. 9. Fig. 10. Fig. 11. Fig. 12.