w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Design Mark & Mark İncilipınar Mah. Muammer Aksoy Bulvarı Vakıflar İş Merkezi Altı No:14/A Şehitkâmil/ Gaziantep/ TÜRKİYE Editors Nihan SALGAR Dilek ÇOBANOĞLU August 2018 © All rights reserved. No part of this publication may be copied, distributed and reproduced by electronical, mechanical, photocopy and similar means or by other recording devices without the permission of the publishing company and the writer. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Münster.Westfälische Wilhelms Üniversitesi`ne bağlı Küçük Asya Araştırma merkezi Gaziantep Arkeoloji Müzesi ile yıllar boyunca devam eden yakın ilişkiler içerisinde Doliche/Dülük antik kenti ve Dülük Baba Tepesi`nin zirvesinde konumlu Iupiter Dolichenus Kutsal Alanı`nda oldukça önemli araştırmalar gerçekleştirmektedir. Bu çalışmalar esnasında kazanılmış veriler ve şimdiye dek ele geçmiş buluntular sayesinde burasının oldukça büyük bir öneme sahip tarihi bir yerin varlığını kanıtlamaktadır. Bu sadece Gaziantep`in tarihinin araştırılmasında önem taşımamakta, aynı zamanda Antik dönemdeki Türkiye toprakları ve geri kalan bütün Akdeniz dünyası için de oldukça mühim sonuçlar ortaya koymaktadır. Bizim buradaki göre- vimiz, farklı kültürler arasında yer alan köprüyü tanıtmaktır. Elimizdeki geliştirilmiş ve yenilenmiş, Michael Blömer ile Engelbert Winter tarafından hazırlanmış olup, Şehitkamil Belediyesi tarafından basımı gerçekleştirilmiş 3. Basım`daki bu rehber kitap, kentin tanıtımının yapılması için takip edilen yolun ilk adımlarını oluşturmaktadır. Bu kitap sayesinde; Gaziantep’teki Rıdvan FADILOĞLU önemli bir tarihsel değeri, dünya kamuoyunun dikkatine sunmaktan son Şehitkamil Belediye Başkanı / Bürgermeister von Şehitkamil derece mutlu ve gururluyuz. Mayor of Şehitkamil Die Forschungsstelle Asia Minor an der Westfälischen Wilhelms-Universität zu Münster erforscht in enger Zusammenarbeit mit dem Archäologischen Museum Gaziantep seit Jahren ein bemerkenswertes Kulturerbe in der antiken Stadt Doliche/ Dülük und im Heiligtum des lupiter Dolichenus auf dem Gipfel des Dülük Baba Tepesi. Die im Verlauf dieser Forschungen gewonnenen Erkenntnisse und die bisherigen Fundstücke zeigen deutlich, dass es sich dabei um einen wichtigen his- torischen Ort handelt, der nicht nur für die Erforschung der Geschichte Gazianteps, sondern auch für die der gesamten antiken Türkei und der restlichen Mittelmeerwelt Bedeutung ist. Unsere Aufgabe besteht darin, diese wichtige Brücke zwischen den unterschiedlichen Kulturen bekannt zu machen. Der vorliegende Führer, der nunmehr in einer 3., erweiterten Auflage erscheint, von Michael Blömer und Engelbert Winter verfasst und von der Stadtverwaltung Şehitkamil gesponsert wurde, bildet lediglich den ersten Schritt einer langen Kette zur Präsentation dieses bedeutsamen Ortes. Wir freuen uns, durch diese Publikation die antike Stadt Doliche einem breiten Publikum vorstellen zu dürfen. For many years the Forschungsstelle Asia Minor (Westfälische Willhelms - Universität Münster) in cooperation with the Archaeological Museum of Gaziantep has been conducting researches in the ancient city of Doliche/Dülük and in its sanc- tuary of lupiter Dolichenus on the Dülük Baba Tepesi, one of the most relevant archaeological sites in southeastern Turkey. The new information and the important finds provided by the current excavations testify to the importance of this place for the cultural history of Gaziantep, not least for ancient Turkey and the rest of the Mediterranien world. Our intention is to present the richness of this region, crossroad of cultures, through a series of publications of which this one presented here is the third, enlarged edition of a previous book written by Michael Blömer and Engelbert Winter, with the support of the Şehitkamil municipality, Gaziantep. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Fotoğraflar: Küçük Asya Araştırma Merkezi ya da fotoğraf alt yazısına bakınız Harita ve planlar: M. Balk, K. Krüger, J. Wagner, R. Wirtz Çeviri: N. Salgar, D. Çobanoğlu (Türkçe), M. Facella (İngilizce) Abbildungen: Forschungsstelle Asia Minor oder siehe Fotonachweis Karten und Pläne: M. Balk, K. Krüger, J. Wagner, R. Wirtz Übersetzung: N. Salgar, D. Çobanoğlu (Türkisch), M. Facella (Englisch) Figures: Forschungsstelle Asia Minor or see credits Maps and Plans: M. Balk, K. Krüger, J. Wagner, R. Wirtz Translation: N. Salgar, D. Çobanoğlu (Turkish), M. Facella (English) w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e İçindekiler - Inhalt - Contents Önsöz - Vorwort - Foreword 08 Doliche`nin tarihçesi - Geschichte der Stadt Doliche - History of Doliche 10 Ulaşım - Anfahrt - Arrival 12 Antik Şehir Alanı (Keber Tepe) Antikes Stadtgebiet (Keber Tepe) The area of the ancient city (Keber Tepe) 16 Paleolitik Buluntular - Paläolithische Fundplätze - Paleolithic sites 18 Taş Ocakları- Der Steinbruch- The Quarries 22 Şehir Mezarlığı - Die Stadtnekropole - The Necropolis of Doliche 24 Hristiyanlık Döneminde Doliche - Christliches Doliche - Doliche in the Christian Period 30 Mithraeumlar - Die Mithräen - The Mithraea 34 Dülük Baba Tepesi ve Jüpiter Dolichenus Kültü Der Dülük Baba Tepesi und das Heiligtum des lupiter Dolichenus The Dülük Baba Tepesi and the Sanctuary of lupiter Dolichenus 44 Teşup`tan Jüpiter Dolichenus`a/Bir tanrının değişimi Von Teşup zu Iupiter Dolichenus/Die Entwicklung einer Gottheit From Teşup to lupiter Dolichenus/The Development of a Deity 46 w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Jüpiter Dolichenus İçin Yeni Bir Votiv Stel Eine neue Votivstele für Iupiter Dolichenus A new Votiv Stele for Iupiter Dolichenus 60 Kutsal Alanın Erken Tarihi ile İlgili Die Frühgeschichte des Heiligtums The Early History of the Sanctuary 62 Geç Antik Dönem ve Ortaçağ’da Dülük Baba Tepesi Der Dülük Baba Tepesi in Spätantike und Mittelalter The Dülük Baba Tepesi in Late Antiquity and Medieval Age 76 Rahipler Mezarlığı - Die Priesternekropole - The Necropolis of the priests 78 Doliche Kent Kazıları Die Stadtgrabung in Doliche The Doliche city excavations 80 Erken Hıristiyan Dönemi Bir Bazilika Eine frühchristliche Basilika A late ancient basilica 82 Roma Dönemi Bir Hamam Yapısı Eine römische Badeanlage A Roman bath 84 Kent Arşivi Das Stadtarchiv The city archive 86 Bibliyografya - Bibliographie - Bibliography 88 w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 08 Önsöz Bugün Gaziantep, Güneydoğu Anadolu´nun en büyük metropolü olarak dünyaca tanınmaktadır. Bu ünün kökenleri ise Dülük Baba Tepesi´nde ana kutsal merkezi bulunan Jüpiter Dolichenus Kültü sayesinde antik dönemde yatmaktadır. Tüm Roma İmparatorluğu’nda yaygın olarak tapınım gören Jüpiter Dolichenus´un izleri, Dülük Baba Tepesi´nden başlayarak Kuzey Afrika ve Ren Nehri kıyılarına oradan da İngiltere ve Tuna Nehri´ne kadar uzanmaktadır. Adını tanrının ismine veren antik Doliche kenti, bugün Gaziantep il sınırları içinde yer alan Dülük Köyü´nün çevresinde bulunmaktadır. Bu civarlarda günümüze ulaşabilmiş tarihi kalıntılar bölgenin sadece antik dönemdeki önemini değil aynı zamanda orta çağdaki hikayes- ini de anlatmaktadırlar. Almanya Münster Üniversitesi 1997´den bu yana Gaziantep Arkeoloji Müzesi’nin desteğiyle ve Al- man Araştırma Kurumu’nun (DFG) finansiyel yardımlarıyla bu kalıntılar üstünde çalışmaktadır. Dülük Köyü yakınlarında keşfedilen tanrı Mitras´ın tapınım gördüğü iki mağara tapınağının keşfiyle tüm Roma dönemi içinde benzerine rastlanma- yan önemli bir buluntu ortaya çıkartılabilmiştir. Jüpiter Dolichenus merkez kutsal alanında arkeolojik kazı çalışmaları sayes- inde Güneydoğu Anadolu’nun en önemli dini merkezlerinden biri hakkında çarpıcı bilgiler edinilebilmiştir. 2015 yılından itibaren arkeolojik kazı çalışmalarının orta noktasını Doliche antik kent alanı oluşturmaktadır. Amaç edinilen kentin tarihini ve burada yaşamışinsanların günlük hayatlarını canlandırabimektir. Elinizdeki bu rehber bu eserlerin yarattığı coşkuyu sizlerle paylaşmayı amaçlayan ve Doliche´nin kültür mirasının sadece bir kısmını gözler önüne seren bir yayındır. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Vorwort Heute ist Gaziantep die wichtigste Metropole der Südosttürkei und als solche weltweit bekannt. Weltweit bekannt war die Region jedoch bereits in der Antike, als der Gott Iupiter Dolichenus, dessen Heiligtum sich auf dem Dülük Baba Tepesi bei Gaziantep befindet, im gesamten Römischen Reich verehrt wurde. Vom Dülük Baba Tepesi aus verbreitete sich sein Kult von Nordafrika bis an den Rhein, von England bis an die Donau. Die antike Stadt Doliche, nach welcher der Gott benannt ist, befindet sich bei dem Dorf Dülük, wenige Kilometer von Gaziantep entfernt. Zahlreiche Monumente zeugen noch heute von der Bedeutung des Ortes in der Antike und seiner wechselhaften Geschichte im Mittelalter. Seit 1997 erforscht die Uni- versität Münster in enger Zusammenarbeit mit dem Archäologischen Museum Gaziantep und finanzieller Unterstützung der Deutschen Forschungsgemeinschaft (DFG) die Denkmäler Doliches. Mit der Entdeckung zweier Höhlen mit Kultstät- ten für den römischen Mysteriengott Mithras im antiken Stadtgebiet ist hier ein weiterer religionshistorisch bedeutsamer Fund gelungen. Die Mithräen zählen zu den größten dieser Art in der gesamten Mittelmeerwelt. Die Grabungen im Heilig- tum des Iupiter Dolichenus zeigen, dass es sich bei diesem Ort um einen der bedeutendsten Kultplätze Südostanatoliens handelt. Seit 2015 steht das Stadtgebiet selbst im Mittelpunkt der Untersuchungen. Ziel ist es, die Geschichte der Stadt und das Leben ihrer Bewohner zu erforschen. Möge dieses Buch dazu beitragen, die Faszination der Denkmäler Doliches zu veranschaulichen und das so bedeutsame kulturelle Erbe in der Region Gaziantep für die Zukunft zu erhalten. 09 Foreword Gaziantep is today one of the most important and well-known cities in Southeastern Turkey. However, this region was already famous in antiquity as the homeland of lupiter Dolichenus, whose main sanctuary was located on the top of Dülük Baba Tepesi. From here, the cult diffused across the rest of the Roman Empire, from North Africa to the Rhine, from Hadrian’s Wall to the Danube. The ancient city of Doliche, from which the god derives his name, is located near to the modern vil- lage of Dülük, a few kilometres from Gaziantep. Numerous significant archaeological remains testify to the importance of this site in the ancient and medieval periods. Since 1997 the University of Münster, in cooperation with the Archaeological Museum of Gaziantep and with the financial support of the German Research Foundation (DFG), has been at the forefront of research into Doliche and its territory. The discovery of two subterranean shrines for the mystery cult of Mithras near the ancient city has greatly improved our knowledge of the cultural and religious history of this region; indeed, the mithraea of Doliche are the largest currently known in the Mediterranean. The results of the excavations at the lupiter Dolichenus sanctuary help us to understand the central position of this cult place within the context of South-East Anatolia and North Syria, not least the rest of the Roman world. In 2015, excavations started in the are of the city of Doliche. The goal of this new project is to improve our knowledge of urbanism in the Hellenistic, Roman, and Byzantine Near East. We hope that with the publication of the fascinating monuments of Doliche in this book, we will contribute to the preservation of the rich cultural heritage of the Gaziantep region and stimulate further interest in this part of the world. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Doliche`nin tarihçesi Doliche / Dülük, Gaziantep şehrinin yaklaşık 10 km kuzeybatısında yer almaktadır. Tahminen M.Ö. 300 yılları civarında ku- rulan şehir antik dönemlerin önemli ticari ve askeri yollarının üzerindedir. Bu merkezi pozisyon sayesinde, şehirde Mezo- potamya, Suriye, İran, Yunanistan ve Roma gibi büyük uygarlıkların izlerine rastlamak mümkündür. Çok erken dönemlerden itibaren şehrin yakınlarındaki Dülük Baba Tepesi´nin doruklarında Kuzey Suriye ve Anadolu´da tapınım gören fırtına ve gökyüzü tanrısı Teşup-Hadad´a ait merkezi bir kutsal alan bulunduğu bilinmektedir. Milattan sonraki ilk üç yüz yılda aynı tanrıya Jüpiter Dolichenus olarak Roma İmparatorluğu’nda tapınılmıştır. Bu tanrıya ait kutsal alanın şehrin sınırları içersinde yer alması şehrin gelişmesinde kuşkusuz önemli bir rol oynamıştır. İran kralı I. Šapur yerle bir ettiğinde, Jüpiter Dolichenus Kültü de sona ermiştir. M.S. 5. yüzyılda Doliche´de bir piskoposluk merkezi kurulmuştur. M.S. 7. yüzyıldan itibaren Bizans ve Arap Devletleri arasında meydana gelen sınır savaşlarında şehir önemli bir rol oynamıştır. 1156 yılında Doliche Selçuklular tarafından tahrip edilmiş ve komşu şehir Ayıntap/Gaziantep karşısında önemini tamamen yitirmiştir. 10 Geschichte der Stadt Doliche Doliche/Dülük liegt ca. 10 km nordwestlich von Gaziantep. Die vermutlich um 300 v. Chr. neu gegründete Stadt lag in der Antike an wichtigen Handels- und Heerstraßen, über die mesopotamische, syrische, persische, griechische und römische Einflüsse nach Doliche gelangten. Schon seit frühester Zeit befand sich auf dem nahe gelegenen Dülük Baba Tepesi eine zentrale Kultstätte für den in Nordsyrien und Anatolien verehrten Sturm- und Gewittergott Teşup-Hadad. Er wurde als Zeus Dolichaios/Iupiter Dolichenus in den ersten drei Jahrhunderten n. Chr. im gesamten Imperium Romanum verehrt. Die Verbindung mit dem Heiligtum muss für die Entwicklung der Stadt von besonderer Bedeutung gewesen sein. Die Blütezeit Doliches findet ihr Ende mit den Eroberungszügen des Perserkönigs Šapur I., der die Stadt im Jahre 253 n. Chr. zerstörte. Im 5. Jh. n. Chr. wird Doliche Sitz eines Bischofs. Größere Bedeutung erlangte die Stadt noch einmal seit dem 7. Jh. in den byzantinisch - arabischen Grenzkriegen. Im 10. Jh. konnten die Byzantiner die Stadt zurückerobern. Doliche wurde zur Hauptstadt einer Grenzprovinz erhoben. Im 12. Jh. war die Stadt dann Teil der von den Kreuzfahrern gegründeten Grafschaft Edessa. Im ahr 1156 wurde Doliche von den Seldschuken zerstört und verlor seine Bedeutung in der Region zugunsten des benachbarten Ayıntap/Gaziantep. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  11 Doliche kentinin antik Kommagene bölgesindeki konumu. Lage von Doliche in der antiken Landschaft Kommagene. Location of Doliche in the ancient region of Commagene. History of Doliche Doliche/Dülük lies ca. 10 km north-west of Gaziantep. The ancient city, probably refounded around 300 B.C., lay near the main trading and military roads. This position at the crossroads explains the various cultural influences (Mesopotamian, Syrian, Persian, Greek and Roman) to which the city was exposed. The close hill Dülük Baba Tepesi had been from earlier times a central place for the cult of Teşup-Hadad, a weather god worshipped in North Syria and Anatolia. Later, in the first three centuries A.D., this god was worshipped in the entire Roman Empire as Zeus Dolichaios/Iupiter Dolichenus. The link with the sanctuary must have been particularly important in the development of the city. The flourishing period of Doliche ends with the destruction of the city in 253 A.D. by the Persian king Šapur I. In the Vth century A.D., Doliche was a bishop’ see. The city became important once again in the VIIth century, during the conflict between the Arabs and the Byzantins. In the XIIth century Doliche lost its importance in the region, in favour of the neighbouring ‘Ayntap/Gaziantep. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 12 Doliche ve Dülük Baba Tepesi haritası. Karte von Doliche und Umgebung. Map of Doliche and surroundings. Ulaşım: Doliche´ye ulaşabilmek için Gaziantep´den arabayla Adıyaman istikametine doğru yola çıkılıp şehir sınırı terk edildikten sonra ana cadde üstünden Doliche/Dülük levhasından sola dönülür. Beylerbeyi köyünün içinden geçildikten 6 km sonra Dülük´e varılır. Dülük Baba Tepesi´ne ulaşmak için ise Adana yolu üstünden sağa, Dülük Baba Ormanı piknik alanı içerisin- den Kutsal Alan ve Rahipler Mezarlığı levhaları takip edilir. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Anfahrt: Nach Doliche verlässt man Gaziantep mit dem Auto in Richtung Adıyaman und biegt, nachdem man das Stadtgebiet verlassen hat, von der Hauptstrasse links in die ausgeschilderte Strasse nach Doliche/Dülük ab. Dabei durchquert man zunächst das Dorf Beylerbeyi, nach ca. 6 km erreicht man Dülük. Zum Dülük Baba Tepesi folgt man der Ausfallstrasse Rich- tung Adana. Von dieser biegt man rechts in den Natur- und Freizeitpark Dülük Baba Ormanı ein und folgt der Beschilde- rung Richtung Pristernekropole und Heiligtum. Dülük Baba Tepesi’ne bakış Blick auf den Dülük Baba Tepesi View of Dülük Baba Tepesi 13 Arrival: To travel to Doliche by car you should leave Gaziantep in the direction of Adıyaman. On leaving the city limits turn left onto the signposted road to Doliche Ancient town. Crossing through the village of Beylerbeyi, after 6km you arrive in Dülük. If you want to visit Dülük Baba Tepesi, follow the arterial road in the direction of Adana. After a few kilometers turn right and enter the public recreation area called Dülük Baba Ormanı. Signposts indicate the way to the necropolis of the priests and the sanctuary of Iupiter Dolichenus. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 14 Doliche’de ele geçen ve şu anda Dülük’de bulunan Roma Dönemine ait kompozit sütun başlığı. Römisches Kompositkapitell aus Doliche, aufgestellt in Dülük. Roman composite capital from Doliche (now in Dülük)  15 Dülük Baba Tepesin’de bulunan yumurta dizili dor sütün başlığı. Dorisches Kapitell mit Eierstab vom Dülük Baba Tepesi. Doric capital with egg-and-dart moulding from Dülük Baba Tepesi.  Dülük Köyü Keber Tepe 16 Dülük Baba Tepesi’nden antik Doliche şehrinin görünümü. Blick vom Dülük Baba Tepesi auf das Stadtgebiet von Doliche. The area of ancient Doliche seen from Dülük Baba Tepesi. Antik Şehir Alanı (Keber Tepe) Modern adıyla Dülük Köyü´nün karşısında yer alan Keber Tepe´deki alan günümüzde tarımsal amaçlar için kullanılmaktadır. Bina kalıntıları yüzeyde görülmemekle birlikte civarda bulunan seramik buluntuları antik şehrin sınırları hakkında önemli ipuçları vermektedir. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Antikes Stadtgebiet (Keber Tepe) Das antike Stadtgebiet erstreckt sich auf dem Keber Tepe, einer natürlichen Anhöhe gegenüber dem modernen Dorf Dül- ük, die heute landwirtschaftlich genutzt wird. Reste von Bauten sind heute obertägig nicht mehr sichtbar, jedoch lassen große Mengen von Keramik die Ausdehnung der antiken Besiedlung erahnen. 17 Dülük’ten bir görüntü. Ansicht von Dülük. The village of Dülük. The area of the ancient city (Keber Tepe) The ancient city spread over Keber Tepe, natural hill next to the modern village of Dülük. There are only few remains of antiquity visible on the hill, which is now used for cultivation. The extension of the ancient settlement, however, can be deduced from the large quantity of ceramic finds. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Paleolitik Buluntular Doliche´de insanlık tarihinin en eski devri olan eski taş çağından kalma yerleşim kalıntılarına rastlanmıştır. Keber Tepe´nin batı yamacında yer alan mağarasal kaya yapıları o dönemde de sığınak olarak kullanılmıştır. Bundan sonra 1940´lı ve 1980’li yılların Türk bilim adamları tarafından gerçekleştirilen kazı çalışmalarında bu döneme ait bazıları yüzbinlerce yıllık buluntu ele geçmiştir. Aynı çağa ait işlenmiş taşlardan arta kalan parçalara ve taş baltalarla Çimşit Tepe´nin yamaçları ve teraslarında rastlanmıştır. Bu kalıntılar burada araç gereç üretimine işaret etmektedir. Bu buluntular ışığında Doliche/Dülük Anadolu´nun bilinen en erken yerleşim yerlerinden biri olarak da önem kazanmaktadır. 18 Dülük’te bulunan paleolitik dönemden kalma el baltaları. Paläolithische Handbeile aus Dülük. Paleolithic hand axes from Dülük. Kebertepe’nin batı yamacında bulunan Die imposanten Felsformationen am The massive rock formations on the west görkemli kayalıklar ve mağarasal Westhang des Keber Tepe boten bereits den slopes of Keber Tepe offered shelter to the oluşumlar eski taş çağından bu yana Menschen der Altsteinzeit Schutz. people of the Stone Ages. insanlara korunak olmuştur. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Paläolithische Fundplätze Bereits in der Altsteinzeit, der ältesten Epoche der menschlichen Geschichte, siedelten Menschen in Doliche. Der Keber Tepe bildet nach Westen höhlenartige Felsüberhänge aus, die als Unterschlupf genutzt wurden.Türkische Grabungen der 40er und 80`er Jahre des 20. Jhs. konnten hier zahlreiche Artefakte dieser frühen Epochen bergen, die zum Teil mehrere hunderttausend Jahre alt sind. Auch auf den Hängen und Terassen des Çimşit Tepe sind zahlreiche Steinabschläge und Steinbeile der Altsteinzeit entdeckt worden, die auf eine Werkzeugproduktion an diesem Ort hinweisen. Damit ist Doliche/ Dülük einer der ältesten bekannten menschlichen Siedlungsplätze in Anatolien. 19 Keber Tepe’nin batı yamacının Dülük’ten görünüşü. Die Westflanke des Keber Tepe von Dülük aus gesehen. The west side of Keber Tepe seen from Dülük. Paleolithic sites Doliche was already settled in the Paleolithic, the most ancient time of human history. Keber Tepe displays cave formations on its west side, which were used as shelters. Turkish excavations carried out in the 1940’s and 1980`s rescued many ancient artifacts, some of which are several hundred thousand years old. On the slopes and terraces of Çimşit Tepe many palaeoli- thic artefacts and hand axes were found, indicating a production of tools in this place. For this reason Doliche/Dülük is one of the most ancient sites known in Anatolia. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Keber Tepe’nin batı yamacında yer alan prehistorik buluntu alanları. Westabhang des Keber Tepe mit prähistorischen Fundplätzen. Western slope of Keber Tepe showing prehistoric find spots. 20 21 22 Günümüze ulaşabilen su kanallarından bir kısmına halen girilebilmektedir. Der Wasserleitungstunnel ist noch über mehrere hundert Meter erhalten und teilweise begehbar. The aquaeduct is still preserved over a distance of a few hundred meters and partly accessible. Taş Ocakları Modern köyün güneyinde Doliche taş ocaklarının etkileyici kalıntıları yer alır. Antik dönemlerden günümüze kadar bu ocaklardan işlenmesi kolay kireç taşı kazanılmıştır. Oldukça dik bir açıyla aşağıya uzanan görkemli ana duvarın üstünde roma döneminden kalma su kanallarının girişlerine rastlanmaktadır. Bu kanallar vasıtasıyla Keber Tepe´nin su ihtiyacı karşılanmıştır. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Ocaktan kireç taşı çıkartma işlemleri Unmitttebalbar hinter der steil ab- The ancient water channel runs di- esnasında oluşan ve oldukça dik fallenden Felswand, die im Zuge der rectly behind the steep rock face bir açıyla yukarıya uzanan kayalık Steinabbauarbeiten entstanden ist, formed by the quarriying of the duvarların hemen arkasında antik su verläuft der antike Wasserleitungs- stones. hattının geçtiği tünel bulunmaktadır. tunnel. 23 Der Steinbruch Südlich des modernen Dorfes erstreckt sich die imposante Kulisse des Steinbruchs von Doliche. Von der Antike bis in die Neuzeit hat man hier einen leicht zu bearbeitenden Kalkstein gebrochen. In der eindrucksvollen steil abfallenden Hauptab- bruchwand kann man Zugangsschächte zu einem römischen Wasserleitungstunnel erkennen, der Wasser auf den Keber Tepe führte. The Quarries The massive quarries of Doliche are located at the southern border of the modern village. From antiquity until modern times these quarries have provided a type of limestone which is soft and easy to work. The main face of the quarry, which is particularly steep, shows a number of openings. They belong to a aquaeduct built in the Roman period to bring water to the hill of Keber Tepe. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Kayalara oyulmuş bir oda mezarlığının girişi Eingang zu einem Felskammergrab. Entrance to a rocky tomb. Şehir Mezarlıkları Antik şehrin karşısındaki, kayalıklarla örtülü Çimşit Tepe´de Doliche´nin şehir mezarlığı yer almaktadır. Kısmen modern Dül- ük Köyü’nün evleri altında kalan nekropole ait yeraltındaki mezar odaları, köy sakinleri tarafından ticari ve tarımsal amaç- 24 larla depo olarak kullanılmaktadır. Bugüne kadar bulunulabilen mezar sayısı 100´ü aşmaktadır. Nekropolde bulunan tüm mezarlar kayaların içine oyulmuş odalardan oluşmaktadır. Bunların büyük bir kısmı, farklı sayıda odalar içeren, genellikle mimari bezemeler taşıyan, değişik tipte aile mezarlıklarıdır. Ölüler genellikle yan duvarlarda bulunan nişlerin (arkosol) içine gömülmüşlerdir. Bazı odalarda nişlerin içine yerleştirilmiş taştan yapılma yastıklardan başka hiç bir bezeme görülmezken, diğerleri son derece zengin bir dekorasyona sahiptirler. Bu nişlerin bir kısmı girlandlar, boğa başları ve rozetlerle süslü la- hitler biçiminde işlenmiştir. Die Stadtnekropole Gegenüber dem antiken Stadtgebiet erstreckt sich auf dem felsigen Çimşit Tepe die Nekropole von Doliche. Teile der Nekropole sind heute vom modernen Dorf Dülük überbaut, dessen Häuser die unterirdischen Grabkammern häufig als Wirtschaftsräume nutzen. Bislang konnten in der Stadtnekropole weit mehr als 100 Gräber lokalisiert werden. Es handelt sich dabei ausschließlich um Felskammergräber, die zumeist als Familiengräber konzipiert sind und mitunter eine sehr große Zahl von Bestattungen enthalten können. Sie bestehen aus einer oder mehreren Grabkammern, deren Grundriss variiert. Die Toten sind zumeist in Nischen der Seitenwände (Arkosolien) bestattet. Wie in der Zahl der Bestattungen und im Grundriss unterscheiden sich die Gräber auch in der Art und im Aufwand der Ausschmückung. Während manche Gräber keinerlei Schmuck aufweisen und Grabnischen als einfache Kisten angelegt sind, zeigen andere eine reiche Dekoration. Häufig sind die Grabnischen in der Art von Sarkophagen gestaltet und mit Girlanden, Stierköpfen oder Rosetten geschmückt. Die Grabkammern weisen oft architektonischen Dekor auf. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  25 Bir mezar odasında bulunan özenle işlenmiş nişler (arkosol). Aufwendig ausgestaltete Nischen (Akrosolien) im inneren eines Grabes. Decorated niches (arcosolii) of a tomb. The Necropolis of Doliche The necropolis of Doliche is situated on Çimşit Tepe, the rocky hill in front of the site of the ancient city. Part of this ne- cropolis is now incorporated into the modern village of Dülük, the inhabitants of which often use the underground rooms of the tombs as store rooms. More than 100 tombs have thus far been located. The tombs, consisting of rooms cut into the rock, were designed for families and therefore able to accomodate a large number of burials. A tomb can be formed by one or more rooms of varying lay-out. The bodies were usually buried in vaulted niches excavated in the sides (arcosolia). The tombs vary not only through the number of burials and shape, but also through the type and richness of the embellish- ments. While some tombs present no decoration and simple arcosolii, others show rich ornaments. The niches are often sculptured in the manner of sarcophagi and therefore adorned with wreaths, bull’s heads or rosettae. The grave rooms are often embellished by architectural decorations. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 26 Altıgen kaya mezarlığının, mezar sahiplerinin niş içinde kabartmalarının bulunduğu ön avlusu. Vorhof des “hexagonalen Felsgrabes”. In Nischen befinden sich Reliefs der Grabinhaber. Court of the “hexagonal rock tomb”. The reliefs in the niches represent the deceased. Mezarlar arasında en zengin süslemelere modern köyün kuzeydoğusunda kalan ve altıgen kaya mezarı olarak adlandırılan anıtta rastlanmaktadır. Bu yapı, ön avlusu dahil, kayalara işlenmiş kabartmalarla süslenmiştir. Bu avludan geçerek altıgen şeklindeki, piramit tavanlı mezar odasına ulaşılır. Oda girişinin köşeleri plasterlerle dekore edilmiş olup, duvarda bitkisel motiflerle süslü bir friz görülmektedir. Üç adet nişin yer aldığı odanın beşik tonozlu çatısının köşelerinde kanatlı Viktoria figürleri bulunmaktadır. Odanın tam ortasına yerleştirilen lahitin dört tarafı da görülebilmektedir. Girişin karşı duvarında göze çarpan büyük boyuttaki kabartmada, yunan tanrısı Hermes´in ölülerin ruhunu temsil eden kanatlı dişi bir figürü yer altı tanrısının krallığı Hades´e götürmesi tasvir edilmektedir. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Ein besonders prächtig ausgeschmücktes Grab ist das soge- nannte hexagonale Felsgrab am Nordostrand des modernen Dorfes. Bereits der Vorplatz ist aufwendig gestaltet und mit Felsreliefs geschmückt. Durch eine Vorhalle betritt man die sechseckige Grabkammer mit pyramidenförmiger Decke. Die Ecken sind mit Pilaster betont, ein Rankenfries ziert den Wandabschluß. Drei Grabnischen sind fertiggestellt, die Gewölbebögen sind mit Viktorien verziert. In der Raummitte befindet sich ein freiplastischer Sarkophag. Die dem Eingang gegenüberliegende Seite schmückt ein großformatiges Re- lief, das den Gott Hermes zeigt, wie er eine geflügelte weib- liche Figur, die Verkörperung der Seele, zu Hades, dem Gott des Totenreiches, führt. 27 Altıgen kaya mezarlığının önden görünümü ve kesit planı. Grundriss und Aufriss des “hexagonalen Felsgrabes”. Ground plan and vertical section of the “hexagonal rocky tomb”. A richly adorned tomb is the so-called „hexagonal rock tomb”, which lies at the north-eastern limit of the modern village. The decorations extend to the court, which is magnificently ornated with reliefs. The access to the hexagonal room is via an entrance-hall. The ceiling of the main room is pyramidal in shape, the corners are emphasised with pilasters and a frieze runs along the upper border of the walls. Three niches are dug into the walls, the vaults are adorned with Victories. A sar- cophagus is placed in the centre of the room. To the sides in front of the entrance a full scale relief of the god Hermes is carved, leading a winged female figure, symbolizing the soul, to Hades, the god of the deceased. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 28  29 Yeraltı dünyasında geçen bir sahneyi tasvir eden bir kabartma. Relief mit Unterweltszene. Relief of Hermes leading the dead soul to the underworld. Mezar odasındaki nişlerin köşelerinde roma zafer tanrıçası Viktoria’nın tasvirleri görülmektedir. Im Inneren des “hexagonalen Felsgrabes” schmücken Viktorien die Grabnischen. Victories adorning the niches of the “hexagonal rock tomb”. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Hristiyanlık Döneminde Doliche M.S. 4. yüzyılda tüm Roma İmparatorluğu´nda olduğu gibi Doliche´de de hristiyanlık en önemli din olarak birinci plandaki yerini almış ve bu tarihten itibaren 12. yüzyıla kadar piskoposluk merkezi olarak kalmıştır. Bu dönemde Bizans ve Arap hükümdarlıkları arasında süre gelen sınır savaşları süresince önemli bir rol oynamaya devam etmiştir. Eski Suriye dilinde yazılmış bir seyahatnamede Doliche´den küçük bir köy olarak bahsedilmesi şehrin12. yüzyıldan itibaren önemini yitir- meye başladığına işaret etmektedir. İki kaya kilisesi şehrin hristiyanlık döneminden günümüze ulaşan en ilginç kalıntılar olarak göze çarpmaktadır. Daha önce kaya mezarlıkları oldukları anlaşılan bu yapılar antik şehir mezarlığının yakınında, taş ocaklarının batısında yer almaktadırlar. Özellikle girişini iki taraftan çevreleyen merdivenler yüzünden halk arasında „Basamaklı Mağara” olarak adlandırılan kilise son derece etkileyici bir görüntü sergilemektedir. Zengin bir dekorasyonla bezenmiş, M.S. 6. ile 9. yüzyıl arasına tarihlenebilen bu yapıda Arapça yazıtlara da rastlanmıştır. 30 Güneydeki avlulu kilisenin cephesi. Fassade der Südkirche mit Vorplatz. Façade of the south church and its court. Christliches Doliche Im 4. Jh. n. Chr. hat sich in Doliche wie im gesamten römischen Reich das Christentum durchgesetzt. Doliche wurde Sitz eines Bischofs und blieb es bis ins 12. Jh. n. Chr. Als wichtige Festung im umkämpften Grenzgebiet zwischen dem byzan- tinischen Reich und den arabischen Herrschaften in Syrien spielte die Stadt in dieser Epoche weiterhin eine wichtige Rolle. Erst im 12. Jh. setzt der Niedergang der Stadt ein, in einem arabischen Reisebericht dieser Zeit wird Doliche nur noch als kleines Dorf geschildert. Heute zeugen vor allem zwei Felskirchen vom christlichen Doliche. Sie befinden sich westlich der Steinbrüche außerhalb des Stadtgebietes, am Rande der Stadtnekropole. Bei beiden Kirchen handelt es sich ursprünglich um Felskammergräber, die zu dreischiffigen Kirchen umgewandelt wurden, wobei sich jeweils mehrere Bauphasen fest- stellen lassen. Beide Kirchen sind zwischen dem 6. und 9. Jh. n. Chr. entstanden. Noch heute eindrucksvoll ist insbesondere die wegen der beiden Treppen, die den Eingang flankieren, Basamaklı Mağara (Stufenhöhle) genannte Kirche. Sie weist eine reiche Dekoration auf, zudem ist die Bauinschrift in syrischer Sprache erhalten. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  31 Güneydeki kilisenin içi. Im Inneren der Südkirche. The south church (inside). Doliche in the Christian Period During the IVth cent. AD Christianity spread through Doliche, as it did through the entire Roman empire. The city became a bishop’ see and remained so until the XII th cent. AD. Doliche played an important role as a central fortress in the border conflicts between the Arabs and the Byzantins. The fall of the city begun in the XIIth cent.: in an Arabic travelogue of this period Doliche is described as a small village.The most important evidence of Christianity in Doliche are the two churches cut into the rock. These churches are on the west side of the quarry, i.e. outside the ancient city area and near its necropolis. The different phases show that these constructions were originally rocky tombs, the space of which was later transformed into churches with three naves. Both churches were built between the VIth and IXth cent. AD. Particularly beautiful is the Basamaklı Mağara (stepped cave), so called because of the steps which flank the entrance. This church displays rich decora- tion and a building inscription in Syriac. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Başka bir kilise ise Dülük tren garı yakınlarında bulunmaktadır. Buradaki inşaat çalışmaları esnasında ele geçen mozai- kler bugün Gaziantep Müzesi´nde sergilenmektedir. Yazılı kaynaklarda adı geçen bir manastırın yeri ise henüz tespit edilememiştir. Hristiyanlık ve eski dinler arasında yaşanan sürtüşmelerin izlerine Doliche´de bulunan Mithras mağaralarında da rastlamak mümkündür. Birinci mağaradaki Mithras kült kabartması hristiyan cemaat tarafından tahrip edilip, üstüne hristiyanlığın eski dinlere karşı kazandığı zaferi simgeleyen bir haç kazılmıştır. 32 Birinci Mithraeum’da yer alan kült kabartmasından detay, Figürlerin nasıl işlenmiş olduğu belirgin bir şekilde görülmektedir. Önceden tanrı Mithras’ın başının yer aldığı yere sonradan bir Hristiyan haç kazılmıştır. Detail des Kultreliefs aus dem ersten Mithräum. Deutlich zu erkennen ist, wie die Figuren abgearbeitet wurden. Wo einst der Gott Mithras zu sehen war, ist nun ein christliches Kreuz eingemeißelt. Detail of the cult relief from the first Mithraeum. The figures have clearly been intentionally axed. A Christian cross appears where the head of the god Mithras once was. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Eine weitere Kirche existierte im Bereich des Bahnhofs von Dülük, wo bei Bauarbeiten auch Mosaiken entdeckt wurden, die sich heute im Museum Gaziantep befinden. Aus der schriftlichen Überlieferung wissen wir zudem von einer Klosteranlage, die allerdings noch nicht identifiziert werden konnte. Spuren des nicht immer friedlichen Konfliktes zwischen dem frühen Christentum und den alten Religionen lassen sich in den Mithräen von Doliche fassen. Das Kultrelief in Mithräum 1 ist von Christen zerstört worden. Den Kopf des Gottes Mithras hat man dabei durch ein christliches Kreuz ersetzt, um diesen Gott “unschädlich” zu machen und den Triumph des Christentums zu betonen. 33 Ekmekleri damgalamak için kullanılan mühür. Geç antik Doliche il sınırları içinde bulunmuş haçlı seferleri zamanından dönemden beri bu tip mühürlere ayinler esnasında kalma bir sikke (1098- 1175). Bu dönemde şehir kısa bir kullanılacak ekmekler Hristiyanlık gelenekleri gereği süre için haçlı seferleri sırasında önemli bir kale olan Edessa damgalanmıştır. kontluğunun (bugünkü Urfa) egemenliği altına girmiştir. Brotstempel aus dem Bereich des Heiligtums des Iupiter Kreuzfahrermünze aus Doliche (1098–1175). Nach dem er- Dolichenus. Mit solchen Stempeln hat man seit der sten Kreuzzug war Doliche für einige Zeit Teil der Grafschaft Spätantike Brotlaibe zu kultischen Zwecken mit christli- Edessa (heute Urfa). chen Symbolen versehen. Crusader coin from Doliche (1098–1175). In this period the Bread stamp from the area of Iupiter Dolichenus’ sanctu- city was for a certain time under the control the county of ary. From late antiquity loaves used in cultic rites were Edessa FC (the present Urfa). imprinted with Christian symbols. In another church situated near the railway station of Dülük, mosaics were found during some construction works, now relocated to Gaziantep Museum. From literary sources we are informed of the existence of a monastery, which has not yet been identified. Indications of the not always peaceful confrontations between the early Christians and representatives of other religions can be seen in the Mithraea of Doliche. The cult relief of Mithraeum 1 was destroyed by the Christians. The head of the god Mithras was replaced by a Christian cross, thus making the god „harmless” and stressing the triumph of Christianity. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Mithraeumlar Işık tanrısı Mithras´ın Kommagene´nin dinler tarihi açısından önemi bilim dünyasında uzun za- mandan beri bilinmektedir. Tanrının kökenleri iyinin, gerçeğin ve ışığın simgesi olarak İran kül- türünde karşımıza çıkmaktadır. Büyük Pers krallarına eşlik eden Mithras yukarıda sayılan özel- likleriyle hükümdarlık kültlerine benzerlik göstermektedir. Tanrının erken Hellenistik döneminden kalma tasvirleri Kommagene krallarına ait hanedanlık kutsal alanlarında bulunmuştur. Bu tasvirl- erde Mithras yunan tanrıları Apollon, Helios ve Hermes ile özdeşleştirilmektedir. Yeni araştırmalar Kommagene´de de Mithras gizli ayinlerinin yapıldığını ortaya çıkarmıştır. Efsaneye göre ışık tanrısı kutsal boğayı öldürdükten sonra, boğanın bedeni ve kanından çeşitli hayvan ve bitki türlerinin doğmasından dolayı, yaratan sıfatını almıştır. Kayalardan doğmuş olan Mithras, Mithraeum adı ver- ilen ve mağaralarda ya da onlara benzerlik oluşturulan kült alanlarında tapınım görmekteydi.1997 ve 1998 yıllarındaki çalışmalarda Doliche´nin de bulunduğu yerleşim tepesinin eteklerinde yer alan bir kaya oyuğunun içinde Mithras gizli ayinlerinin yapıldığı iki kült alanı tespit edilmiştir. Her ikisi de şaşırtıcı genişlikleriyle kayaların içine oyulmuş büyük bir meydan izlenimi uyandırmaktadırlar. Duvarlarda görülen çok sayıda nişin içine yağ lambaları ve heykelcikler yerleştirilmiştir. Burada gerçekleştirilen kazılar sayesinde, mağaraların tarihlendirilmesi hakkında önemli ipuçları elde 34 edilebilmiştir. Bu buluntular ışığında mağaraların M.Ö. 1.- M.S. 3. yüzyıllar arasında kült aktivitel- erine ev sahipliği yaptığı kesinlik kazanmıştır. Nemrud Dağı’nda bulunan Mithras başı. Kopf des Mithras auf dem Nemrud Dağı. Die Mithräen Head of Mithras from Nemrud Dağı Die besondere Bedeutung des Lichtgottes Mithras für die Religionsgeschichte Kommagenes ist seit langem bekannt. Als Verkörperung des Guten, der Wahrheit und des Lichts begegnet er uns im iranischen Kulturkreis. Durch diese Eigen- schaften rückt Mithras schon früh in die Nähe des Herrscherkultes und erscheint im Umfeld der persischen Großkönige. Die frühesten hellenistischen Darstellungen finden sich in den dynastischen Heiligtümern der kommagenischen Könige. Hier wird Mithras mit den griechischen Göttern Apollon, Helios und Hermes gleich gesetzt. Dank neuer Zeugnisse lassen sich jetzt auch die Mithrasmysterien in Kommagene nachweisen. Im Mythos wurde der Lichtgott durch die Tötung des heiligen Stieres zum Schöpfer, denn aus Leib und Samen des Opfertieres entstanden sämtliche Tier und Pflanzenarten. Verehrt wurde der aus dem Fels geborene Mithras in kleinen Kultstätten, sogenannten Mithräen, die Höhlen oder Grotten nachahmten. 1997 und 1998 wurden in einem tief in den Fels gearbeiteten Steinbruch am Südhang des Siedlungshügels von Doliche zwei Kultstätten für die Mithrasmysterien entdeckt. Beide Mithräen vermitteln aufgrund ihrer erstaunlichen Ausmaße den Eindruck riesiger Felshallen. Mehrere Nischen dienten der Aufstellung von Öllämpchen oder Statuetten. Durch die Grabungen in den Mithräen wurden darüber hinaus wichtige Erkenntnisse zur Datierung gewonnen. Bisher zeichnet sich ein Nutzungszeitraum der Höhlen vom 1. Jh. v. Chr. bis zum 3. Jh. n. Chr. ab. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Doliche’nin bulunduğu tepenin eteklerinde keşfedilen prehistorik mağara. Ok Mithras kült mağaralarının girişini göstermektedir. 35 Prähistorische Höhle unterhalb des Siedlungshügels von Doliche ; rechts der durch einen Pfeil markierte Eingang zu den Mithräen. West side of Keber Tepe; on the right, the entrance to the Mithraea, indicated by an arrow. The Mithraea The importance of the god of light Mithras in the religious history of Kommagene has long been known. In the Iranian cultural sphere we find Mithras as an incarnation of the Goodness, the Truth and the Light. These characteristics explain why Mithras was from the beginning taken into the ruler cult and the Persian Great King`s court. The earliest Hellenistic representations of this god can be found in the dynastic sanctuaries of the Commagenian kings. Here Mithras is identified with the Greek gods Apollon, Helios and Hermes. New evidence now casts light on the Mysteries of Mithras in Commagene. In the mythology, the god of light creates the world by killing the sacred bull, since from the body and seed of the sacrified animal come all types of animals and plants. Mithras, who, according to the myth, was born from the rocks, was worshipped in small cult spaces (the so-called Mithraea), which imitated caverns or caves. In 1997 and 1998 two cult spaces for the Mysteries of Mithras were discovered in an underground quarry located underneath the ancient site of Doliche. Because of their exceptional size, both Mithraea give the impression of massive rock halls. The Various niches were used to place lu- cernae (little oil lamps) or small statues. The excavations of the Mithraea have provided important results concerning their date. So far it seems that the cave where the Mithraea are located was used from the I BCE until the III CE. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 36 Birinci Mithras mağarasının arka duvarında kült kabartması bulunan iç odası. Kultraum des ersten Mithräums mit dem Kultrelief an der rückwärtigen Wand. The cultic hall of the first Mithraeum with the relief of Mithras on the wall. 37  Doliche Mithraeumlarının kesit planı (Hazırlayanlar: A. Schütte - Maischatz, E. Winter, R. Wirtz). Grundrißplan der Mithräen in Doliche (nach A. Schütte - Maischatz, E. Winter, R. Wirtz). Plan of the Mithraea in Doliche (A. Schütte - Maischatz, E. Winter, R. Wirtz). 38 İki kült kabartmasında da, üzerlerindeki tahribata rağmen, başka örneklerden de bilinen boğa öldüren Mithras tasviri seçile- bilmektedir. Kutsal boğanın sırtına dizini yaslamış olan Tanrı, elindeki hançerle hayvanın boynunu kesmek üzereyken tasvir edilmiştir. Efsanede adı geçen akrep, yılan ve köpek gibi diğer hayvanlar ise zorlukla görülebilmektedir. Meşale taşıyıcıları Cautes ve Cautopates bu sahneyi sağdan ve soldan çevrelerken, üst kısımdaki kemerin üzerinde güneş tanrısı Sol ve ay tanrıçası Luna yer almaktadır. Bu kabartmada tanrının başına zarar verilip, yerine bir haç kazınmıştır. Bu haç sayesinde kutsal alanın tahribatından sorumlu olanların Hristiyan cemaatine dâhil oldukları kesinlik kazanmaktadır. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Zwei Kultreliefs lassen trotz starker Zerstörungen die bekannte Darstellung des stiertötenden Mithras erkennen: Der Gott kniet auf dem heiligen Stier, um ihm einen Dolch in den Hals zu stoßen. Weitere zum Mythos gehörende Tiere (ein Skorpion, eine Schlange und ein Hund) sind dagegen nur noch schwach zu sehen. Die beiden Fackelträger Cautes und Cautopates rahmen das Geschehen. Die Szene wird oben durch einen Bogen abgeschlossen, über dem sich die figürlichen Darstellungen des Son- nengottes Sol und der Mondgöttin Luna andeuten. An diesem Relief wurde der Kopf des Gottes abge- schlagen und durch ein Kreuz ersetzt, ein deutlicher Hinweis auf die Zerstörung der Kultstätte durch Christen. 39 Boğa öldüren Mitras’ın birinci Mithraeum’daki kült kabartması. Kultrelief des stiertötenden Mithras im ersten Mithräum. Reilef of Mithras killing the bull in the first Mithraeum. Despite the fierce destruction, it is possible to recognize in two reliefs the well-known representation of Mithras the bull- slayer. The god is kneeling on the sacred bull to stab it in the neck. A scorpion, a snake and a dog, animals which often appear in the sort of representation can be made out with difficulty. The two torch bearers, Cautes and Cautopates, flank the scene which is enclosed above by an arch; the figures of the sun god Sol and moon goddess Luna appear above it. In this relief, the head of the god was smashed and replaced with a cross: a clear hint of the destruction of this cult place by the Christians. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 40 Boğa öldüren Mithras’ın birinci Mithraeum kült kabartması. Kultrelief des stiertötenden Mithras im ersten Mithräum. Relief of Mithras killing the bull in the first Mithraeum.  41 Kült resminin çizimi (A. Schütte - Maischatz) Umzeichnung des Kultbildes (A. Schütte - Maischatz) Drawing of the cult relief (A. Schütte - Maischatz) 42 Keber Tepe`nin yamacında Şehitkamil Belediyesi`nin sağlamış olduğu bütçe ile bir Arkeolojik Park meydana gelmiştir.bu geniş alan üzerindeki levha- lar kent Doliche`nin tarihi ve arkeolojik belgeleri hakkında bilgilendirmektedir. Alan`in orta noktasında Mithraeumların kendileri yer almakta olup, ışıklandırma sistemi ile aydınlatılmış ve ahşap geçitler üzerinde gezinilebilir haldedir. Am Fuß des Keber Tepe entstand mit Mitteln der Stadtverwaltung von Şehitkamil ein Archäologischer Park. In dem weitläufigen Areal informieren Schautafeln über die Geschichte und archäologischen Zeugnisse der Stadt Doliche. Im Mittelpunkt stehen die Mithräen selbst, die nun ausgeleuchtet und über Holzstege begehbar sind. With support of the city council of Şehitkamil an Archaeological Park was recently established at the foot of the Keber Tepe. In this park posters inform about the history and achaeological remains of Doliche. Central elements are the mithraea themselves, which are now illuminated and accessible by wooden stairs and platforms. 43  Doliche Kent Kazıları 2015 yılında Doliche kent alanında arkeolojik araştırmalar başlatılmıştır. Bu çalışmaların hedefi kentin gelişimi ve değişimini ve kültürel varlıklarını tarihi gelişimi kapsamında incelemek olacaktır. Kent nüfusunun günlük hayatını araştırmak ve poli- tik, dini ve ekonomik değişimlerin kente nasıl etkide bulunmuş olduğu sorusuna cevap bulabilmek bu çalışmalarda özel- likle dikkate alınan noktalar olacaktır. Bütün kent alanında yapılan yoğun yüzey araştırması, Jeofizik çalışmaları ve merkezi konumlardaki arkeolojik kazıları bu hedeflere önümüzdeki yıllarda ulaşabilmeye yardımcı olacaktır. Antik yaşam dünyasına ait yüksek çözünürlükteki bir resmini ortaya koyabilmek için proje kapsamında arkeolojiyi fen ve jeo bilimsel analizlerle araştırmaları bütünleyecektir. Die Stadtgrabung in Doliche Im Jahr 2015 begann die archäologische Untersuchung des Stadtgebietes von Doliche. Ziel ist es, Entwicklung und Wandel der Stadt und ihre materielle Kultur in diachroner Perspektive zu erforschen. Besondere Beachtung findet dabei die Unter- suchung des täglichen Lebens ihrer Bewohner und die Frage, welche Auswirkungen Veränderungen der politischen, re- 44 ligiösen und ökonomischen Rahmenbedingungen auf die Stadt hatten. Ein intensiver Survey des gesamten Stadtgebietes, geophysikalische Prospektionen und Ausgrabungen zentraler Bereiche werden helfen, diese Ziele in den kommenden Jahren zu erreichen. Um ein hochauflösendes Bild der antiken Lebenswelt zu erhalten, vereint das Projekt kontextorienti- erte Archäologie mit natur- und geowissenschaftliche Analysen. The Doliche city excavations In 2015, a new excavation project started in the ancient city of Doliche. The aim is to improve our knowledge of the urban layout and the material culture of Doliche in a diachronic perspective. Special attention will be paid to the study of daily life, domestic practices, and the city dweller`s responses to the changing tides of time. An intensive survey of the whole city area, geophysical prospections, and the excavation of key areas will help to achieve this goal. A high definition approach plays a central role in the project. This implies the application of a strictly contextual approach, new scientific methods, and a comparative perspective in order to increase the amount and the quality of the data that we can infer from the archaeo- logical evidence. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Keber Tepe`nin güney yamacında Geç Antik Dönemi Kilise`sine bir bakış, Photo Peter Jülich. Blick in die spätantike Kirche am Südhang des Keber Tepe, Photo Peter Jülich. Detail of the late ancient church on the south slope of Keber Tepe, Photo Peter Jülich. 45 Geç Antik Dönemi bir mozaik tabanı üzerindeki son tabaka kaldırılmakta, Photo Peter Jülich. Die letzte Schicht über einem spätantiken Mosaik wird entfernt, Photo Peter Jülich. Removing the soil above an late antique mosaic, Photo Peter Jülich. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Erken Hıristiyan Dönemi Bir Bazilika Keber Tepe`nin güney yamacında gerçekleştirilen kazı çalışmalarının neticesinde, bu alanın Geç Antik dönemde yoğun bir yerleşime sahip olduğu görülmektedir. Burada Erken Hıristiyanlık dönemine ait bir Bazilika özellikle dikkati çekmek- tedir. Kilise`nin tabanını süsleyen mozaik yapıyı MS 4. yüzyıla tarihlendirmektedir. Daha sonraki dönemlerinde ise yapıda gerçekleştirilen değişimler ve yenilemeler uygulanarak daha iyi bir hale getirilmiştir.gerçekleştirilmiş olan kimi yenileme inşa çalışmaları dini seremonide gerçekleşmiş olan değişimlerle bağlantılıdır. Kilise, büyük bir olasılıkla MS 7. yüzyılda mey- dana gelmiş deprem sonucunda gerçekleşmiş tahrip sonucunda terk edilmiştir. Eine frühchristliche Basilika Ausgrabungen am Südhang des Keber Tepe zeigen, dass dieser Bereich in der Spätantike dicht besiedelt war. Besondere Beachtung verdient dabei die Entdeckung einer frühchristlichen Basilika. Das Mosaik, das den Boden der Kirche schmückt, 46 datiert den Bau in das 4. Jh. n. Chr. In späterer Zeit sind jedoch verschiedene Umbauten und Ausbesserungen vorgenom- men worden. Einige der Maßnahmen stehen mit Änderungen der Ritualpraxis im Zusammenhang. Die Kirche wurde im 7. Jh. n. Chr. aufgelassen, wahrscheinlich nach der Zerstörung durch ein Erdbeben. A late ancient basilica Excavations showed that the south slope of Keber Tepe was densely occupied in late antiquity. The most intriguing discov- ery was a large Christian basilica. Based on the analysis of the splendid mosaics that cover the floor, the original construc- tion dates to the late 4th century. However, various subsequent building- and restauration phases can be distinguished. Some of the later alterations imply changes in ritual practice. The church was abandoned in the 7th century, probably after an earthquake caused the building to collapse. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  2015 ve 2017 yılları kazı sezonlarında Bazilika`nın açığa çıkarılmış merkezi orta nişi ve yannişlerine bir bakış. Blick auf die 2015 und 2017 freigelegten Teile des zentralen Mittelschiffes und der Seiten- schiffe der Basilika View of the excavated parts of the central aisle and the side aisles of the church. 47 Geç Antik dönemi Kilise`ye ait mozaik tabanının detay görüntüsü Detail des Mosaikbodens der spätantiken Kirche Detail of the mosaic floor of the late ancient church w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Roma Dönemi Bir Hamam Yapısı Keber Tepe`nin doğu platosunda 2017 yılında Roma Imparatorluk döne- mine tarihlendirilen bir hamam tesisatı açığa çıkarılmıştır. Şimdiye dek sü- tunlarla çevrelenmiş olan bir yüzme havuzu kısmen açığa çıkarılmıştır. Ko- runa gelmiş ve havuzu çevreleyen bir mozaik taban yapı bütünlüğünü MS 2./3. yüzyıla tarihlendirmektedir. Bu döneme ait Güneydoğu Anadolu`da ve Suriye bölgesinde sadece az sayıda hamam tesisatı bilindiğinden dolayı, yapılmış olan bu hamam tespiti oldukça önemli bir anlam taşımakta olup, Doliche kent yaşamı hakkında mühim bir bilgilendirme sağlayacaktır. Hamam tesisatı en geç MS 4. yüzyılda terk edilmiştir. Eine römische Badeanlage Auf dem Ostplateau des Keber Tepe wird seit 2017 eine Badeanlage der römischen Kaiserzeit freigelegt. Bislang wurde unter anderem ein Schwimmbecken, das in der Antike von Säulen umstanden war, teilweise 48 freigelegt. Ein Mosaikboden, der das Becken umgibt, datiert den Kom- plex in das 2./3. Jh. n. Chr. Da nur wenige Badanlagen dieser Zeit aus Südostanatolien und Syrien bekannt sind, ist diese Entdeckung von be- sonderer Bedeutung und wird auch unsere Kenntnis des antiken Stadtle- bens in Doliche erheblich erweitern. Das Bad wurde spätestens im 4. Jh. n. Chr. verlassen. A Roman bath Imparatorluk dönemi hamam tesisatinın 2017 yılı kazı On the eastern plateau of Keber Tepe, a large building complex was dis- sezounda açığa çıkarılmış bölümüne ait görüntü covered that must be interpreted as a bath building of the Roman Imperial Ansicht der 2017 freigelegten Teile der kaiserzeitlichen period. Most intriguing was the partial excavation of a swimming pool, Badeanlage. which was once surrounded by a colonnade. A mosaic floor that flanks View of the partially excavated bath complex of the the pool dates the complex to the Roman Imperial period. Since only few Imperial period. Roman bath complexes have been excavated in South East Anatolia and Syria so far, this discovery is of great importance and will considerably im- prove the understanding of urban life in Doliche. The building was appar- ently abandoned in the late IVth century CE at the latest. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  49 Hamam tesisi bölümünde bir mozaiğin temizlenmesi Reinigung eines Mosaiks im Bereich der Badeanlage Cleaning of a mosaic floor in a Roman bath complex, Photo Peter Jülich w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Kent Arşivi Keber Tepe`nin doğu platosunda şimdiye dek tespit edilmiş binlerce mühür baskısı buluntuları oldukça büyük bir öneme sahiptir. Bunlar Papyrus veya Parşömen üzerine yazılı belgelerin mühürlenmesinde kullanılmıştır. Baskıların kimisi büyüklüklerinden dolayı, üzerindeki betimlemelere dayalı ve bazen de üzerindeki yazıtlara bağlı olarak kentin resmi mühürlerini işaret etmektedir. Mühürlerin incelenmesi sonucunda kentin idaresi hakkında ve bölgesel ağlarla olan bağlantısını ortaya koyabilecektir. Ayrıca bu buluntular kentin arşivinin kazı çalışmalarının gerçekleştirildiği yakın alan içerisinde yer almış olduğuna işaret etmektedir. Yakın zamanda bu öenmli arşiv mimarisinin de tam tespiti gerçekleştirilip, açığa çıkarılması ümit edilmektedir. Mühür baskısında tanrı Iuppiter Dolichenus ile bir Roma Imparatoru`nun el sıkışma sahnesi Das Stadtarchiv görülmekte, Photo Peter Jülich Der Siegelabdruck zeigt den Gott Iuppiter Bemerkenswert ist der Fund mehrerer tausend Siegelabdrücke hellenistischer Dolichenus im Handschlag mit einem römischen und römischer Zeit auf dem Ostplateau des Keber Tepe. Sie dienten dazu, auf Kaiser, Photo Peter Jülich 50 Papyrus oder Pergament geschriebene Dokumente zu versiegeln. Einige der A seal impression with Iuppiter Dolichenus Abdrücke können aufgrund ihrer Größe, der Darstellungen und manchmal shaking hand with a Roman emperor after its discovery, Photo Peter Jülich auf aufgrund von Beischriften als Amtssiegel der Stadt gedeutet werden. Die Untersuchung der Siegel verspricht wichtige Einblicke in die Verwaltung der Stadt und ihre Einbindung in regionale Netzwerke zu geben. Zudem zeigen die Funde, dass das Archiv der Stadt in der Nähe gelegen haben muss, und es ist zu hoffen, dass es in Zukunft ausgegraben und erforscht werden kann. The city archive Remarkable is the discovery of several thousand seal impressions the Hellenis- tic and Roman periods on the eastern plateau of Keber Tepe. They were used to seal documents written on parchment and papyrus. Some of them are likely the official seals of the city due to their size, frequent occurrence, and in some cases due to inscriptions. The study of the seal impressions will give the unique opportunity to study the city`s administration and its entanglement in regional networks. In general, this find complex indicates that the city archive of Doliche Çeşitli mühür baskıları was located nearby and it is to hope that the archive itself can be identified and Verschiedene Siegelabdrücke studied soon. Group of clay sealings w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  51 Üzerinde Zeus ve Hera başının mühürle yapılmış baskı Abdruck eines Siegels mit den Köpfen des Zeus und der Hera Seal impression with the heads of Zeus and Hera w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Dülük Baba Tepesi ve Jüpiter Dolichenus Kültü Der Dülük Baba Tepesi und das Heiligtum des lupiter Dolichenus The Dülük Baba Tepesi and the Sanctuary of lupiter Dolichenus 52 Dülük Baba Tepesi’nin havadan Luftbild des Dülük Baba Tepesi. Auf dem Aerial view of the Dülük Baba Tepesi. The görünüşü. Tepenin eğimsiz doruğunda Jüpiter flachen Gipfelpateau erstreckt sich das sanctuary of lupiter Dolichenus is situated on Dolichenus Kutsal Alanı bulunmaktadır. Heiligtum des lupiter Dolichenus. the plain summit. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  53 Dülük Baba Tepesi ve Doliche/Dülük haritası. Karte vom Dülük Baba Tepesi und Doliche/Dülük. Map of Dülük Baba Tepesi and Doliche/Dülük. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Teşup`tan Jüpiter Dolichenus`a - Bir tanrının değişimi Doliche´nin dinler tarihi için önemi bilim dünyasında uzun zamandan beri bilinmektedir. Roma tanrısı Jüpiter Dolichenus´un anayurdu olarak Komma- gene bölgesel sınırlarını aşan bir üne sahiptir. Bu tanrının tapınım gördüğü bölgeler Akdeniz´in büyük kısmını kaplamaktadır. Jüpiter Dolichenus´un günü- müze ulaşan büyük çoğunluğu üstün bir kalite sergileyen tasvirleri, Roma İmparatorluğu´nun bir çok eyaletinde, özellikle Ren ve Tuna nehirleri civarlarında ve Roma şehri sınırları içersinde bulunmuştur. Doliche´nin hava tanrısının en belirgin özellikleri arasında gökyüzünün güçlü hakimlerinden biri olması, haklının gözeticisi, öç alan ve yağmurlara hükmeden olarak anılması sayılabilir. Başpınar Zeytintepe mevkiinde bulunan kabartmada da görüldüğü üzere, tas- virlerdeki ikonografik detaylar, özellikle de başlığında yer alan boynuzlar ve toplanmış uzun saçları tanrının kökenlerinin doğuya uzandığını göstermekte- dir. Yukarıya kaldırdığı ellerinde gücünün temsilcileri çifte balta ve yıldırım de- metini tutmaktadır. Bu özellikleriyle Jüpiter Dolichenus´un Önasya bölgesinde yaygınlıkla tapınım gören Sami hava tanrısı Hadad ve Hitit tanrısı Teşup ile eş 54 tutulduğu anlaşılmaktadır. Gözlühöyük/İslahiye’de bulunmuş üzerinde Teşup tasvirli bir stel (Gaziantep Müzesi). Stele mit Teşupdarstellung vom Gözlühöyük/İslahiye (Museum Gaziantep). Stele from Gözlühöyük/İslahiye depicting Teşup (Gaziantep Museum). Von Teşup zu Iupiter Dolichenus - Die Entwicklung einer Gottheit Die Bedeutung Doliches für die römische Religionsgeschichte ist seit langem bekannt. Als Ursprungsort des Iupiter Doli- chenus gelangte der Name der Heimatstadt dieses Gottes über die Grenzen Kommagenes hinaus weit nach Westen. Er wurde in weiten Teilen der Mittelmeerwelt verehrt. Aus den vielen Provinzen des römischen Reiches, insbesondere aus den Regionen an Rhein und Donau, aber auch aus Rom selbst, sind uns eine Vielzahl zum Teil qualitätvoller Darstellungen des Gottes überliefert. Der Wettergott von Doliche war ursprünglich ein mächtiger Himmelsgott, der auch als Beschützer und Rächer, Wahrer des Rechts sowie als Regenspender angebetet wurde. Zahlreiche ikonographische Details wie die auf dem Relief des Gottes vom Zeytintepe bei Başpınar erkennbaren Hörner am Kopfschmuck des Gottes oder der lange eingerollte Zopf verweisen auf altorientalische Traditionen. Der Gott hält in den erhobenen Händen die charakteristischen Attribute Blitzbündel und Doppelaxt - die Zeichen seiner Macht. Diese alte, im gesamten vorderasiatischen Raum verbrei- tete Darstellungsweise ist kennzeichnend für den semitischen Wettergott Hadad und den hethitischen Teşup. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Mauer an der Url-Avusturya’da bulunan Jüpiter Dolichenus heykelciği (Vienna Sanat Tarih Müzesi). lupiter Dolichenus Statuette aus Mauer an der Url, Österreich (Kunsthistorisches Museum Wien). Zeytintepe Başpınar’da bulunan stel (Antakya Müzesi). Stele vom Zeytintepe bei Başpınar (Museum Antakya). Statuette of lupiter Dolichenus from Mauer an der Url, Austria 55 Votive stele from Zeytintepe near Başpınar (Antakya Museum). (Museum of Art History, Vienna). From Teşup to lupiter Dolichenus - The Development of a Deity The importance of Doliche in the history of Roman Religion has been recognized for a long time. The name Doliche over- came the boundaries of Commagene, and the city which was the birthplace of Iupiter Dolichenus became well-known in the West. The god was worshipped in various places of the Mediterranean world. A considerable number of depictions of the god, of which some are of high quality, have been found in Rome and in the provinces of its Empire, in particular in the regions around the Rhine and the Danube river. The god of Doliche was originally a powerful celestial divinity, who was honoured also as Protector, Vindicator, Custodian of the Justice, Provider of Rain. Some iconographic details, as for example the horned cap horns and the rolled up tail of the god’s headgear on a stele fromZeytintepe (near Başpinar) recall ancient oriental traditions. The god holds in his lifted hands his typical attributes, the thunderbolt and the double-edged axe, which are the signs of his power. This way of representation, so ancient and widespread in the Near East, is characteristic for the Semitic storm-god Hadad and the Hittite Teşup. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 56 Kazı alanından Gaziantep’e bakış. Blick vom Grabungsgelände auf Gaziantep. View of Gaziantep from the excavation area. Kısa bir süre öncesine kadar Jüpiter Dolichenus´un Doliche´de tapınım gördüğü yer, bilim dünyasında kısıtlı olarak bilinme- kteydi. 20. yüzyılın başlarında Franz Cumont adlı bir araştırmacı bu merkezi kutsal alanın Doliche´nin 3 km güneybatısında yer alan Dülük Baba Tepesi´nde aranması gerektiğini dile getirmiştir. Günümüzde eteklerinde Gaziantep şehrinin geliştiği bu tepe, civarın en yüksek noktalarından biri olarak göze çarpmaktadır. Kült milattan sonraki ilk üç yüz yılda çevreye hâkim bu tepeden bütün Roma Imparatorlugu`na doğru yayılmıştır. Nur wenig bekannt war bis vor kurzem insbesondere der Ort der Verehrung des Iupiter Dolichenus in Doliche selbst. Bereits im frühen 20. Jh. vermutete der Forscher Franz Cumont das Heiligtum des Gottes auf dem ca. 3 km südwestlich des Stadtgebiet von Doliche gelegenen Dülük Baba Tepesi, einem weithin sichtbaren Berggipfel, zu dessen Füssen sich heute die Metropole Gaziantep ausbreitet. Von hier aus verbreitete sich der Kult des Stadtgottes von Doliche im Verlauf der ersten drei Jahrhunderte n. Chr. in das gesamte Römische Reich. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  57 Jüpiter Dolichenus Kutsal Alanı 2001 yılından beri Küçük Asya Araştırma Kutsal alanın tabanı roma döneminde büyük bazalt plakalarla döşenmiştir. Merkezi tarafından Gaziantep Müzesi işbirliğiyle araştırılmaktadır. Das Heiligtum war in römischer Zeit mit großfomatigen Basaltplatten Seit 2001 wird das Heiligtum des lupiter Dolichenus von der Forschungs- gepflastert. stelle Asia Minor in Zusammenarbeit mit dem Museum Gaziantep erforscht. The sanctuary was paved in Roman period with very large basalt slabs. Since 2001 the Forschungsstelle Asia Minor investigates the area of the sanctuary of lupiter Dolichenus in collaboration with the Gaziantep Mu- seum. Few information on the sanctuary of Iupiter Dolichenus were at hand until recently. As recently in the early 20th century the scholar Franz Cumont suggested that the sanctuary of the god lay on a mountain 3 km southwest of Doliche, Dülük Baba Tepesi, the top of which can be seen from far. Today the metropolis Gaziantep extends to the foot of the hill. From here the cult of the god of Doliche spread to the rest of the Roman Empire during the first three centuries AD. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 58 Kazı alanından Gaziantep’e bakış. Blick vom Granbungsgelände auf Gaziantep. View of Gaziantep from the excavation area. 59  2001 yılından beri Münster Üniversitesi bünyesinde faaliyet gösteren Küçük Asya Araştırma Merkezi (Forschungsstelle Asia Minor) Gaziantep Müzesi iş birliğiyle Dülük Baba Tepesi´nin doruğunda araştırmalar yapmaktadır. Uluslararası bir ekip tarafından yürütülen jeofizik, topografik ve arke- olojik çalışmalar sayesinde ilk kez kutsal alanın buradaki varlığı kanıtlanabilmiştir. Buluntular arasında özellikle geniş alana yayılmış roma döne- mine tarihlenen yapı kalıntıları ve “Doliche´nin namı duyulmuş tanrısına” adanmış çok sayıdaki eski yunanca ve Latince dillerindeki adak yazıtları bu tahminleri desteklemektedir. Bunun dışında ele geçen roma imparatorluk dönemine ve daha erken çağlara tarihlenen sayısız küçük buluntu Jüpiter Dolichenus Kültü ve kült alanı hakkında önemli bilgiler aktarmaktadır. 60 Kutsal alanda bulunan Jüpiter Optimus Maximus’a adanmış yazıtın parçası. Weihung an lupiter Optimus Maximus aus dem Heiligtum. Dedication for lupiter Optimus Maximus from the sanctuary. Seit 2001 untersucht die Forschungsstelle Asia Minor, Universität Münster, den Gipfelbereich des Dülük Baba Tepesi. Als Folge der seitdem von einem internationalen Forscherteam durchgeführten archäologischen, geophysikalischen und ver- messungstechnischen Arbeiten konnte die Existenz des Iupiter Dolichenus Heiligtums auf diesem Berg erstmals zweifels- frei nachgewiesen werden. Dies belegen neben den bislang entdeckten umfangreichen baulichen Strukturen römischer Zeit, die dem Heiligtum zugeordnet werden können, vor allem mehrere Weihungen an “den erhörenden Gott von Doliche” in griechischer und lateinischer Sprache. Zudem ermöglichen es die reichen Funde aus römischer Zeit wie vor allem auch aus früheren Epochen, sowohl unser Wissen über den Kult des Iupiter Dolichenus als auch über die Frühgeschichte des Kultplatzes zu erweitern. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  61 Kutsal Alan içerisinde bulunan muazzam duvar kalıntılarından bir görünüş. Blick auf eine der freigelegten monumentalen Mauern innerhalb des Heiligtums. View of one of the excavated monumental walls inside the sanctuary. The Forschungsstelle Asia Minor of Münster University (Germany) has been undertaking research at the top of Dülük Baba Tepesi since 2001. The archaeological, geophysical and topographical inquiries carried out by an international team have clearly proved for the first time the existence of the sanctuary of Iupiter Dolichenus on this hill. The location of the sanctu- ary, hinted at by few pieces of architectural sculpture long known, is now confirmed through the discovery of inscriptions in Greek and Latin dedicated to the „hearing God of Doliche”. The rich finds from both the Roman period and earlier times allow us to improve not only our knowledge of the cult of Iupiter Dolichenus, but also of the role of this place in the pre- historic period. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 62  63 Merkez platonun kuzey doğusunda bulunan kazı alanında bir görünüş. Blick auf das Grabungsareal im Nordosten des Zentralplateaus. View of the excavated area in the north-east of the central plateau. 64 Jüpiter Dolichenus’a ithaf edilmiş bir bronz adak plakası. Bronzenes Votivtäfelchen für lupiter Dolichenus. Bronze votive tablet for lupiter Dolichenus.  65 Roma imparatoru Caracalla’ya adanmış bir heykelin yaztlı kaidesi. Statuenbasis mit einer Weihinschrift für den römischen Kaiser Caracalla. Inscribed statue base dedicated to the Roman emperor Caracalla. 66 Jüpiter Dolichenus şeklindeki bronz aplik 2009 yılında kutsal alanda bulunmuştur. Die Bronzeapplik in Gestalt des Iupiter Dolichenus wurde 2009 im Heiligtum entdeckt. The bronze fitting in the shape of Iupiter Dolichenus was found 2009 in the sanctuary. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Bu tanrı resminde bazalt stelden farkı, grek-roma etkisinin belirgin bir şekilde olmasıdır. Im Unterschied zu der Basaltstele ist das Bild des Gottes hier deutlich von griechisch-römischen Vorstellungen beeinflusst. In contrast to the depiction on the basalt stele the image of the god is transformed according to graeco-roman conceptions. Jüpiter Dolichenus’u resmetmiş olan bronz aplik oldukça öenmli bir eserdir. Bu aplik büyük bir olasılıkla, bir kült sancağın üstünde yer almış olan, üç- gen bir bronz tabelasında yer almaktaydı. Böyle sancaklar tanrının kültünde 67 oldukça önemli bir role sahiplerdi ve örnekleri değişik buluntu yerlerinden tanınmaktadır. Jüpiter Dolichenus burada tamamen “Romalı” askeri kiyafet içinde, pantolon ve frig şapkası ile betimlenmiştir. Ein besonderer Fund ist eine Bronzeapplik in Gestalt des Iupiter Dolichenus. Die Applik war wahrscheinlich einst auf einer dreieckigen Bronzetafel an- gebracht, die als Bekrönung von Kultstandarten diente. Solche Standarten spielten im Kult des Gottes eine große Rolle und sind von verschiedenen Fundorten bekannt. Iupiter Dolichenus ist hier ganz „römisch“ in militärisch- er Tracht, Hosen und mit phrygischer Mütze dargestellt. Macaristan, Kömlöd’den ült sancağının ön yüzeyindeki Jüipter Dolichenus. An important find from the excavation is a bronze fitting in the shape of Iupi- ter Dolichenus. Probably the fitting was once attached to a triangular bronze Vorderseite der Kultstandarte des Iupiter Dolichenus aus Kömlöd, Ungarn. tablet, which surmounted a cultic standard. Such tablets are known from various sites. The god is presented in a „roman“ way: He is dressed in military Front side of a cultic standard representing Iupiter Dolichenus from Kömlöd, Hungary. attire, trousers and a phrygian cap. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Jüpiter Dolichenus İçin Yeni Bir Votiv Stel Anavatanından Doliche tanrısının üzerinde betimlenmiş olan, bir bazalt stel ilk defa bulunmuş olan, özel bir buluntu halini ortaya koymaktadır. Stelin alt kısmında bir Altar ve kurban etrafında iki tane rahip betimlenmiştir. Bunun üzerindeki ana alanda tanrının kendisi eşi ile görülmektedir. Tanrı, boğa üzerinde dikilmektedir. Tanrı bir kolu açı yapmış şekilde kaldırılmış sol elinde bir yıldırım demeti tutmaktadır. Tanrının karşısında bir geyik üzerinde dikilmiş bir elinde ayna ve diğer elinde nar tutan eşi durmaktadır. Tanrıların betimle- meleri eski doğu geleneğindeki Fırtına tanrısının betimlemesi halindedir. Fakat daha geç bir imalat olduğu, alt alandaki kurban sahnesinin belirgin bir şekilde grek-roma tarzında çalışılmış olduğundan 68 söylenebilmektedir. Bu kabartma, tüm Roma İmparatorluğu’nun batısından günümüze ulaşabilmiş resimlerine göre tanrı Doliche’nin nasıl bir suret ile şereflendirilmiş olduğu hakkında bilgi vermektedir. Bu buluntu ayrıca tanrının bir merkezi Kült Demir Çağı’nın Kutsal alanında var olduğunun ve burada Roma dönemine dek kalmış olduğu tah- minini desteklemektedir. Doliche öyle bir arabir- imdir ki, bir doğu dini tasarıyı resim ve fikri içinde barındırarak öyle başarılı ’küreselleştirilmiştir’ ki, batının en uzağına dek ulaştırılabilinmiştir. Açığa çıkrılmış olan Stel. Die Stele unmittelbar nach ihrer Freilegung. The stele immediately after being unearthed. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Eine neue Votivstele für Iupiter Dolichenus Einen besonderen Fund stellt die Entdeckung einer Basaltstele dar, die erstmals eine Darstellung des Gottes von Doliche aus seiner Heimat zeigt. In einer unteren Zone stehen zwei Priester um einen Altar und opfern. Im Hauptfeld darüber sieht man den Gott selbst mit seiner Partnerin. Er steht auf einem Stier. In der angewinkelten Linken hält der Gott ein Blitzbün- del. Ihm gegenüber steht auf einem Hirsch seine weibliche Begleiterin mit Spiegel und Granatapfel in den Händen. Die Darstellung der Götter steht ganz in der Tradition altorientalischer Darstellungen des Sturmgottes. Dass es sich aber um ein späteres Erzeugnis handelt, zeigt sich in der Opferszene im unteren Bildfeld, die deutlich griechisch-römisch geprägt ist. Insgesamt gibt das Relief mehr als alle aus dem Westen des römischen Reiches überlieferten Bilder Aufschluss darüber, in welcher Gestalt der Gott in Doliche verehrt wurde. Der Fund unterstützt die Vermutung, dass ein zentrales Kultbild des Gottes bereits in der Eisenzeit im Heiligtum aufgestellt wurde und dort bis in die römische Zeit verblieb. Doliche ist die Schnittstelle, an der Bild und Idee eines genuin orientalischen Religionskonzepts bewahrt und schließlich so erfolgreich ‘globalisiert’ wurden, dass sie den Weg bis weit in den Westen fanden. A new Votiv Stele for Iupiter Dolichenus Particularly relevant is the discovery of a basalt stele which shows the first sculptural evidence of the god found in his sanctuary on the Dülük 69 Baba Tepesi. On the lower level two priests are performing a sacrifice on an altar. In the main field, the God is represented as standing on a bull in front of his consort, who stands on a stag. In his left hand the God holds a thunderbolt, while the Goddess holds in her hands a mirror and a pomegranate. The representation of these deities follows the tradi- tion of the Oriental weather-god, but the sacrificial scene in the lower level patently points to a graeco-roman cultural imprint. As a whole, the stele provides more information on the form in which the God was wor- shipped in Doliche than any other image of the God from the western part of the Roman Empire. This important find supports the suggestion that a codified image for the worship of the God was already in place in the sanctuary during the Iron Age, where it remained until the Roman period. Doliche was an intersection point in which the image and the notion of a purely oriental religious concept were preserved and suc- cessfully diffused, until they found their way to the West. Doliche’nin tanrı çifti betimlemeli Stel. Stele mit dem Götterpaar von Doliche. Stele with the divine couple of Doliche.. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Hellenistik -Roma dönemi temelleri arasında Geç Demir Çağına ait depolanmış sunum atıkları saklanabilmekte. Zwischen Fundamenten hellenistisch – römischer Zeit konnten Deponierungen von Opferabfall der späten Eisenzeit geborgen werden. Remains of sacrifical victims of the late Iron Age were recovered around the building foundations of the Hellenistic and Roman period. Kutsal Alanın Erken Tarihi ile İlgili 70 Tepe zirvesi önde gelen bir Kutsal Alan olarak, ilk defa topraklarda Persler tarafından hüküm altına alındığında (İ.Ö. 6.- 4. yüzyıllar), Geç Demir Çağında ortaya çıkmıştır. Bu döneme ait tabakada gün ışığına çıkarılmış olan binlerce hayvan kemiğinin analizi sonucunda, sunum eyleminin geniş bir çevrede devam ettirilmiş olduğu tespit edilmiştir. Sunum atıklarının depolanması ile bağlı olarak 2500’den fazla değerli küçük buluntu, yoğunlukla inciler ve amuletler, ve de benzersiz yüzlerce damga_ ve silindir mühür bulunmuştur. Kutsal Alanın Geç Demir Çağı mimarisine ait buluntu da açığa çıkarılmıştır. Geç Demir Çağından kırık taşlardan yapılmış kudretli bir kaide, oldukça etkili büyüklükte bir yapıya aittir. Bu arka planın önünde de çok özel bir buluntu, Pers öncüleri gibi çalışılmış bazalt taşından bir boğa başı protomu bulunmaktadır. Die Frühgeschichte des Heiligtums Als prominentes Heiligtum tritt der Berggipfel erstmals in der späten Eisenzeit in Erscheinung, als das Land von den Persern beherrscht war (6.-4. Jh. v. Chr.). Die Analyse mehrerer Tausend Tierknochen aus Schichten dieser Zeit hat bestätigt, dass Opferhandlungen in großem Umfang durchgeführt wurden. Mit der rituellen Deponierung der Opferabfälle verbunden sind über 2500 wertvolle Kleinfunde, zumeist Perlen und Amulette, aber auch die einzigartige Menge von mehreren hundert Stempel- und Rollsiegeln. Die späteisenzeitliche Phase des Heiligtums lässt sich auch im Baubefund fassen. Ein mächtiger Bruchsteinsockel der späten Eisenzeit gehört zu einem Gebäude eindrucksvoller Größe. Vor diesem Hintergrund ist auch ein exzeptioneller Fund wie die nach persischen Vorbildern gearbeitete Stierkopfprotome aus Basalt zu sehen. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e The early history of the sanctuary It was during the late Iron Age, when the country was under the rule of the Persians (VIth – Vth century B.C.), that the sanc- tuary rose to great prominence. The analysis of the many thousands of animal bones found in layers dating back to this period confirms that a huge number of sacrifices were being performed. Together with the remains of sacrificial victims, more then 2500 precious small finds were recovered. Beads and amulets constitute the majority, yet an extraordinarily high number (hundreds) of stamp seals and cylinder seals were also found. The late Iron Age phase of the sanctuary is also documented by a thick wall with a rubble stone base, which must have belonged to an impressive building. The ex- ceptional find of a basalt capital in the shape of a bull’s head, clearly inspired by Persian models, can be traced back to the same historical context. 71 Ortaya çıkarılmış bir Geç Demir Çağına ait duvara bakış. Blick auf den Abschnitt einer spateisenzeitlichen Mauer. Late Iron Age wall. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Dülük Baba Tepesi Güneydoğu Anadolu Bölgesi´nin dinsel faaliyetleri M.Ö. birinci bin yıldan hristiyanlığın etkinlik göster- meye başladığı geç antik döneme kadar kesintisiz süre gelmiş ender yerlerinden biri olarak dikkat çekmektedir. Hellenistik katmanların altında ortaya çıkartılan daha erken dönem kalıntıları sayesinde sadece Roma İmparatorluğu´nun en önemli tanrılarından birinin geçmişi hakkında değil, bölgenin zengin dinler tarihi hakkında da daha fazla bilgi edinmek de müm- kün olacaktır. 72 Achamenidler döneminden kalma boğa başı şeklindeki sütun başı. Achaimenidenzeitliche Stierkopfprotome. Bull`s head capital of the Achaemenid period. Es handelt sich beim Dülük Baba Tepesi offensichtlich um einen der ganz wenigen Orte im südostanatolischen Raum, an dem sich Kulthandlungen vom frühen 1. Jt. v. Chr. bis in die christlich geprägte Spätantike hinein kontinuierlich nach- weisen lassen. Unterhalb des hellenistischen Horizonts noch Zeugnisse früherer Phasen des Heiligtums anzutreffen, ist si- cherlich ein Glücksfall nicht nur für die Erforschung des Heiligtums eines der wichtigsten Götter des römischen Imperiums, sondern auch allgemein für Fragen zur Kultkontinuität und Religionsgeschichte des gesamten antiken Vorderen Orients. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  73 Demir çağından kalma Fibulalar. Eisenzeitliche Fibeln. Iron Age Fibulae. Dülük Baba Tepesi is evidently one of the few places of worship in south-east Anatolia in which religious practices can be followed continously from the 1st millennium a.C. to Late Antiquity. The discovery of evidence dating to pre-hellenistic phases of the sanctuary is fortunate, relevant not only for the history of the sanctuary of Iupiter Dolichenus (one of the most important gods of the Roman Empire), but also for more general questions concerning the continuity of the cult and the religious history of the ancient Near East. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 74 Bir tapınma sahnesiyle bezenmiş silindir mühür, yeni asur dönemi. Neuassyrisches Rollsiegel mit Anbetungsszene. Neo - Assyrian cylinder seal with adoration scene.  75 Kurban sahnesi tasvirli silindir mühür, Akhaemenid dönemi. Achaimenidisches Rollsiegel mit Opferdarstellung. Achaemenid cylinder seal with an offering scene. 76 Mısır tanrısı Osiris’e ait bir heykelciğin başı (M.Ö.6.-5. YY). Kopf einer Statuette des ägyptischen Gottes Osiris (6./5. Jh. v. Chr.). Head of a statuette of the Egyptian god Osiris (6-5th century B.C.).  77 Mısır tanrısı Bes’i tasvir eden bir muska (M.Ö.5. YY.) Amulett in From eines Kopfes des ägyptischen Gottes Bes (5.Jh. v. Chr.) Amulet in the form of the head of the Egyptian god Bes (5th. century B.C.) 78  79 Eski demir çağından kalma scarabeus şeklinde damga mühür. Späteisenzeitliches Stempelsiegel in From eines Skarabäus. Late Iron Age stamp seal in the form of a scarab. 80 Su aygırı biçimli bir kolye taşı. Anhänger in From eines Nilpferdes. Pendant in the form of a hippopotamus.  81 Cam mask, geç demir çağı. Späteisenzeitliches Amulett in From eines Kopfes aus Glas. Late Iron Age glass amulett in the form of a head. 82 Geç demir çağına ait boncuklardan bir derleme. Späteisenzeitliche Schmuckperlen. Late Iron Age beads.  83 Geç yeni babil döneminden kalma damga mühürler. Spätneubabyloniche Stempelsiegel. Late - NeoBaylonian stamp seals. 84 Kutsal Süleyman`ın manastırına ait Diverse Räume des Klosters des Mar Various rooms belonging to the mon- çeşitli mekanlari ortaya çıkarılmış Salomon sind ausgegraben worden, astery of Mar Salomon have been ex- olup, bunların arasında manastırın darunter auch eine Küche. cavated, among them a kitchen, mutfak bölümü de yer almaktadır. Geç Antik Dönem ve Ortaçağ’da Dülük Baba Tepesi Büyük Pers Kralı I. Šapur tarafından İ.S. 253 yılında Doliche’nin tahribatı Kutsal Alan için ağır bir yıkım olmuştur. Bunun ardından gelen kriz döneminde Kult artık yeniden ayağa kaldırılmamış ve İ.S. 4. yüzyılda Roma Imparatorluğu`nun hıristiyanlaşmasından sonra terk edilmiştir. Bizans döneminde kutsal alanın kalıntıları arasında Kutsal Süleyman`ın manastirı kurulmuştur. Bu manastır yapısı 9. Ve 11. yüzyılları arasında en parlak dönemini geçirmiştir. Arkeolojik kazı çalışmaları sonucunda açığa çıkarılmış yapıların çoğu manastır tesisatına ait mekanlardır. Osmanlı döneminde ise Dülük Baba Tepesi’ne,kutsal bir müslüman adama ait mezarı türbe olarak yerleştirilmiştir. Böylelikle Tepe antik dönemden günü- müze dek tapınma için kullanılmış bir alan olarak kalmıştır. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e Der Dülük Baba Tepesi in Spätantike und Mittelalter Einen schweren Schlag für das Heiligtum bedeu- tete die Zerstörung Doliches durch den persisch- en Großkönig Šapur I. im Jahr 253 n. Chr. In der darauf folgenden Krisenzeit konnte sich der Kult wohl nicht mehr erholen und wurde im 4. Jh. n. Chr. nach der Christianisierung des Römischen Reiches verlassen. In byzantinischer Zeit wurde in den Ruinen des Heiligtums das Kloster des Mar Salomon gegründet, das zwischen dem 9. und 11. Jh. n. Chr. seine Blütezeit erlebte. Die Mehr- zahl der ausgegrabenen Gebäude gehören zur Klosteranlage. In osmanischer Zeit schließlich errichtete man auf dem Dülük Baba Tepesi eine Türbe, das Grab eines moslemischen heiligen Mannes. So blieb der Berg von der Antike bis in die Gegenwart ein Ort der Verehrung. Kutsal Süleyman`ın manastırında bulunmuş bir süryanice yapı yazıtı, 807 yılına tarihlendirilmekte 85 Eine Bauinschrift aus dem Kloster des Mar Salomon, datiert in das Jahr 807 n. Chr. A Syriac building inscription from the monastery of Mar Salomon. It is dated to the year 807 CE. The Dülük Baba Tepesi in Late Antiquity and Medieval Age The destruction of Doliche and its territory by the Persian Great-King Šapur I in 253 CE had dramatic consequences for the sanctuary. In the crisis period that followed, the cult of Iupiter Dolichenus was never able to re-acquire its popularity and, finally, it was replaced by Christianity in the IVth century CE. In the Byzantine period, the Christian monastery of Mar Salo- mon was founded in the ruins of the sanctuary. The monastery flourished between the VIIIth and XIth century CE. Most of the excavated buildings were part of the monastery. Later, in the early Osmanic period, a Türbe, a monumental tomb for a Muslim saint, was erected on Dülük Baba Tepesi. From Antiquity to the present day the mountain has therefore preserved its function of worship place. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Rahipler Mezarlığı Kutsal alanın 1 km batısında Rahipler Mezarlığı olarak adlandırılan bir nekropol bulunmaktadır. Burada bu- lunan, büyüklükleri ve yapıları farklı olsa da, istisnasız çok kaliteli bir işçilik sergileyen oda mezarlıkların sayısı 20 den fazladır. Mezar nişleri bazı örneklerde lahit biçiminde oyularak şekillendirilmiştir. Bazı mezarlarda yuvarlanarak girişlerin kapatılmasını sağlayan daire biçimli taş kapılar günümüze kadar ulaşabilmiştir. Ne yazık ki tüm mezarlar, bilim adamları tarafından keşfedilmelerinden önce soyguncuların talanına uğramışlardır. Mezarlıklardan birinin ön avlusu, ayakta duran bir erkek figürüyle bezenmiş bir kabartma ile süslenmiştir. Mezar yazıtı sayesinde burada gömülenin Apollonis adında bir şahıs olduğu bilinmektedir. Başka Bir mezarlığın kabartmalı ve yazıtlı ön avlusu. Vorhof eines Grabes mit Felsreliefs und Inschriften. bir mezarın yazıtı ise ölen şahsın bir Jüpiter Dolichenus Entrance hall of a tomb with rock reliefs and inscriptions. 86 rahibi olduğunu bildirmektedir. Bu bilgiler ışığında ve nekropolün kutsal alana olan yakınlığı da göz önüne alındığında, bu mezarlığın Dolichenus kültü rahipleri ve aileleri için yapıldığı ortaya çıkmaktadır. Die Priesternekropole Etwa 1 km westlich des Heiligtums liegt die so genannte Priesternekropole. Bislang sind hier mehr als 20 Felskammer- gräber entdeckt worden, die sich in Größe und Grundriss unterscheiden. Allen gemein ist jedoch eine sehr hohe Qualität der Ausgestaltung. Die Grabnischen sind zum Teil aufwendig als Sarkophage gearbeitet. Häufig haben sich die Rollsteine, mit denen der Zugang zu den Gräbern verschlossen wurde, erhalten. Leider waren jedoch alle Gräber zur Zeit ihrer Ent- deckung bereits ausgeplündert. Der Vorhof eines der Gräber ist mit dem Relief eines stehenden Mannes geschmückt. Eine Inschrift nennt zudem den Namen einer der Bestatteten, Apollonis. Die Grabinschrift eines anderen Grabes bezeichnet den Bestatteten als Priester des Iupiter Dolichenus. Dies und der deutliche Bezug der Nekropole auf das Heiligtum legen nahe, dass in der Nekropole die Priester des Tempels und deren Familien ihre letzte Ruhestätte fanden. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  87 Bazı mezarlıklarda nişler lahit formuna sokularak şekillendirilmişlerdir. Die Grablegen in den Nischen der Gräber sind z.T. in der Form von Sarkophagen gearbeitet. The burial niches of the tombs are sometimes sculptured as sarcophagi. Yuvarlak taşla kapatılan bir mezar girişi Grabeingang mit einem Rollstein. Entrance of a tomb with a round stone. The Necropolis of the priests Approximately one kilometer to the west of the sanctuary lies the so-called Necropolis of the priests. So far more than 20 rock tombs have been found here, which vary in size and layout. The tombs are generally richly embellished. Some of the niches are carefully sculptured in the manner of sarcophagi. The flagstones used to cover the entrances of the tombs have frequently been found preserved. Unfortunately, all of the tombs were plundered before being discovered by the archae- ologists. The entrance hall to one of the tombs is decorated with the relief of a standing man. An inscription names one of the persons buried there: Apollonis. The funerary inscription of another tomb indicates the man buried as „Priest of Iupiter Dolichenus”. This evidence, and the location of the necropolis in the vicinity of the sanctuary, indicate that the priests of Iupiter Dolichenus found their last resting place in the necropolis. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  Biblografya - Bibliographie - Bibliography F. Cumont, Études Syriennes (Paris 1917) J. Wagner, Neue Denkmäler aus Doliche. Ergebnisse einer archäologischen Landesaufnahme im Ursprungsgebiet des Iupi- ter Dolichenus, BJb 182, 1982, 133–166 M. Hörig – E. Schwertheim, Corpus Cultus Iovis Dolicheni, EPRO 160 (Leiden 1987) R. Ergeç – J. Wagner, Doliche und Iuppiter Dolichenus, in: J. Wagner (ed.), Gottkönige am Euphrat (Mainz 2000) 85–91 E. Winter, Mithraism and Christianity in Late Antiquity, in: St. Mitchell – G. Greatrex (eds.), Ethnicity and Culture in Late An- tiquity (London 2000) 173–182 R. Ergeç, Nekropolen und Gräber in der südlichen Kommagene, Asia Minor Studien 47 (Bonn 2003) 88 A. Schütte-Maischatz – E. Winter (eds.), Doliche – eine kommagenische Stadt und ihre Götter. Mithras und Iupiter Doliche- nus, AMS 52 (Bonn 2004) M. Blömer – E. Winter, Doliche und das Heiligtum des Iupiter Dolichenus auf dem Dülük Baba Tepesi. 1. Vorbericht (2001- 2003), IstMitt 55, 2005, 191–214 M. Facella, La dinastia degli Orontidi nella Commagena ellenistico-romana, Studi ellenistici 17 (Pisa 2006) M. Blömer – E. Winter, Der Dülük Baba Tepesi bei Doliche und das Hauptheiligtum des Iupiter Dolichenus. 2. Vorbericht (2004-2005), IstMitt 56, 2006, 185–205 E. Winter (ed.), Patris Pantrophos Kommagene. Neue Funde und Forschungen zwischen Taurus und Euphrat, Asia Minor Studien 60 (Bonn 2008) 125–135 C. Höpken, A dichroic diatret glass fragment from Dülük Baba Tepesi/Doliche (TR), Journal of Glass Studies 50, 2008, 302– 305 w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e M. Facella – E. Winter, Neue Inschriften für Iupiter Dolichenus aus dem östlichen Mittelmeerraum, in: E. Winter (ed.), Vom Euphrat bis zum Bosporus. Kleinasien in der Antike. Festschrift für Elmar Schwertheim, Vol. 1, Asia Minor Studien 65 (Bonn 2008) 217–228 M. Facella, Darius and the Achaemenids in Commagene, in: P. Briant - M. Chauveau (eds.), Organisation des pouvoirs et contacts culturels dans les pays de l’empire achéménide, Persika 14 (Paris 2009) 379–414 M. Blömer, Stelen mit Darstellungen lokaler Wettergottgestalten im römischen Nordsyrien, in: M. Blömer - M. Facella - E. Winter (ed.), Lokale Identität im Römischen Nahen Osten - Konzepte und Deutungsmuster, OrOcc 18 (Stuttgart 2009) 13–47 T. Prinz – K. Krüger – B. Lasar, High Resolution Remote Sensing and GIS-Techniques for Geobase Data Supporting Archaeo- logical Surveys: A Case Study from Ancient Doliche, SE Turkey, Geoarchaeology 23, 2010, 355–374 M. Blömer - E. Winter, Gaziantep´in antik dönem tanrılarıi – The Ancient Gods of Gaziantep, Aktüel Arkeoloji Dergisi 13, 2010, 12–15 89 M. Blömer – E. Winter, Kült ve Arkeoloji. Kutsal Bir Alan - Doliche, in: Aktüel Arkeoloji Dergisi 16, 2010, 86 – 93 E. Winter (ed.) Von Kummuh nach Telouch. Archäologische und historische Untersuchungen in Kommagene, Dolichener und Kommagenische Forschungen 4, Asia Minor Studien 64 (Bonn 2011) M. Blömer - E. Winter, Commagene. The Land of Gods between the Taurus and the Euphrates. An Archaeological Guide/ Kommage. Toros ve Fırat Arasındaki Tanrılar Ülkesi (Istanbul 2011) M. Blömer - E. Winter (eds.), Iuppiter Dolichenus. Lokalkult und Reichsreligion im Vergleich (Tübingen, Mohr Siebeck 2012) E. Winter (ed.), Kult und Herrschaft am Euphrat, Dolichener und Kommagenische Forschungen 6, Asia Minor Studien 73 (Bonn, Habelt 2014) M. Blömer - D. Çobanoğlu - E. Winter, Doliche ve Dülük Baba Tepesi, Aktüel Arkeoloji 50, 2016, 88–99. E. Winter (ed.), Vom eisenzeitlichen Heiligtum zum christlichen Kloster. Neue Forschungen auf dem Dülük Baba Tepesi, Dolichener und Kommagenische Forschungen 9, Asia Minor Studien 84 (Bonn, Habelt 2017) w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e 90 Dülük Baba Tepesi kazı ekibi 2017. Grabungsteam Dülük Baba Tepesi 2017. Dülük Baba Tepesi excavation team 2017. Doliche’deki çalışmaları destekleyen herkese gönülden teşekkür ederiz. Wir danken allen, die die Arbeiten in Doliche mit großem Engagement unterstützt haben. We thank everbody who has supported our work in Doliche. w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e  91 Dülük Baba Tepesi kazı ekibi 2009. Grabungsteam Dülük Baba Tepesi 2009. Dülük Baba Tepesi excavation team 2009. Doliche’deki çalışmaları destekleyen herkese gönülden teşekkür ederiz. Doliche yakınlarındaki Dülük Baba 2010 freigelegter Teil einer Trep- Part of the stairway of the main Wir danken allen, die die Arbeiten in Doliche mit großem Engagement unterstützt haben. Tepesi`nde yer eden Jüpiter Doli- penanlage, die in das Heiligtum des entrance to the sanctuary of Iuppiter Weeden chenus kutsal alanına takip thank bir everbody Iuppiter who has supported Dolichenus auf dem Dülükour work in Doliche. Dolichenus at Dülük Baba Tepesi merdivene ait bölümü 2010 yılında Baba Tepesi bei Doliche führte near Doliche excavated in 2010 tespit edilmiş w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e w w w . d o l i c h e a n t i k . c o m - w w w . d o l i c h e . d e