Ερωφίλη-΄Ιρις ΚολΙα Il culto dI MItra ad aIgIon The CulT of MiThras in aigion The rescue excavation in the plot at sotiriou lontou 19 in modern aigio has revealed a shrine to Mithras, a god of Persian origin whose cult was widely expanded in the roman empire. The underground cave was cut into the conglomerate rock of the area, and a flight of eight steps of stone slabs led to it. its dimensions are 4.5 ¥ 4 m, and its floor was paved with large square clay slabs. at the western side of the cave, opposite the entrance, an apse was carved in the rock, where the cult relief or the statue of the god once stood. The shrine dates to the second half of the 2nd century-first half of the 3rd century aD, the main period of the expansion of the cult of Mithras in the roman empire. The god’s shrine in aigion is not the unique evidence of the existence of Mithraic communities in achaea. in 1912 a votive relief that shows Mithras slaying a bull was found in Patras, a roman colony and the most important harbour in western greece. it is probable that roman veterans and italian merchants (negotiatores) who had settled in achaea were responsible for the expansion of the god’s cult in the area. future research is expected to provide us with a bulk of information on several issues concerning Mithras and his cult in western greece. 208  Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΟ ΑΙΓΙΟ Τα μυστήρια του Μίθρα γνώρισαν μεγάλη διάδοση στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία το 2ο και 3ο αι. μ.Χ., όπως αποδεικνύουν τα πολυάριθμα ιερά του θεού που έχουν βρεθεί σχεδόν σε ολόκληρη την έκτασή της από τη Βρετανία ως τον Ευφράτη. Ο Μίθρας λατρευόταν ήδη από τη 2η χιλιετία π.Χ. στη Β. Ινδία και στην Περσία1. Στο περσικό πάνθεον είχε σημαντική θέση ως θεός της φιλίας και της τήρησης των όρκων, ως εγγυητής των συνθηκών, ως προστάτης του δικαίου, ως πολεμικός θεός, αλλά και ως προσωποποίηση του Ήλιου2. Στην ελληνιστική-πρώιμη ρωμαϊκή εποχή η λατρεία του είχε διαδοθεί στην ανατολική Μικρά Ασία: στον Πόντο, στην Καππαδοκία, στην Κιλικία και στην Αρμενία, όπου από αιώνες ήταν έντονη η περσική επίδραση3. Πιθανώς η διάδοση της λατρείας του Μίθρα στη Ρώμη έγινε 1. Για τη λατρεία του Μίτρα ή Μίθρα στη Β. Ινδία και στην Περσία, g. DuMézil, Mitra-Varuna: essai sur deux représentations indo-européennes de la souveraineté, Paris 1948· του ίδιου, «The Vedic Mitra: a résumé of theses and references», JMS 1 (1976), σ. 26-35· P. ThieMe, Mitra and Aryaman, new haven 1957· J. gonDa, The Vedic God Mitra, orientalia rheno-Traiectina 13, leiden 1972· i. gershe- ViTCh, The Avestan Hymn to Mithra, Cambridge 1959· f.B.J. KuiPer, «remarks on the avestan hymn to Mithra», Indo-Iranian Journal 5 (1961-62), σ. 36-60. Επίσης για γενικά στοιχεία βλ.: e. sChwerTheiM, «Mithras: seine Denkmäler und sein Kult», AW 10 (1979), σ. 8-13· r. MerKel- BaCh, Mithras, Königstein i. Ts. 1984, σ. 7-39· r. TurCan, Mithra et le Mithriacisme, rev. ed. Paris 1993, σ. 11-23. 2. TurCan, ό.π. (σημ. 1), σ. 21-22. 3. Για τη λατρεία του Μίθρα στη Μικρά Ασία στην ελληνιστική εποχή, απ’ όπου παρατίθενται τα σχετικά στοιχεία στη συνέχεια, βλ.: e. will, Le relief cultuel gréco-romain. Contribution à l’histoire de l’art de l’Empire romain, Paris 1955, 147-166· sChwerTheiM, ό.π. (σημ. 1), σ. 13-18· TurCan, ό.π. (σημ. 1), σ. 19-26· M. Clauss, The Roman Cult of Mithras, The God and his Mysteries, edinburg 2000, σ. 3-7. 209 Ερωφίλη-΄Ιρις ΚολΙα μέσω του ρωμαϊκού στρατού που είχε περάσει από τις περιοχές αυτές4. Η νεότερη έρευνα έχει καταλήξει στη διαπίστωση ότι η λατρεία του θεού στη Ρώμη είχε απο- κτήσει νέο χαρακτήρα και περιεχόμενο διατηρώντας βέβαια τον περσικό πυρήνα της5. Πρόκειται ουσιαστικά για μία νέα δημιουργία, καθώς στο περσικό πάνθεον ο Μίθρας ήταν ένας σημαντικός θεός, αλλά ανήκε σε ένα πολυθεϊστικό σύστημα και ήταν υποδεέστερος από τον ανώτατο θεό Αχούρα-Μάζδα ή Ορομάσδη6. Επίσης, στην Περσία η λατρεία του ήταν δημόσια και ανοικτή, ενώ στη Ρώμη είχε μεταβληθεί σε μυστηριακή και μπορούσαν να συμμετέχουν μόνον οι μυημένοι άνδρες7. Η λατρεία του Μίθρα στη ρωμαϊκή εποχή γνώρισε τη μεγαλύτερη διάδοσή της στην Ιταλία με σημαντικότερα κέντρα τη Ρώμη και την Όστια8. Επίσης πολυάριθ- μα Μιθραία έχουν ανασκαφεί σε επαρχίες της κεντρικής Ευρώπης, κυρίως σε συνοριακές περιοχές, όπου υπήρχαν πυκνά στρατόπεδα λεγεώνων, στη Γερμα- νία κατά μήκος του Ρήνου, στην Παννονία, στη Δακία και στη Μυσία, ενώ στο ανα- τολικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής. Εξετάζοντας τα γνωστά από τη βιβλιογραφία μνημεία που έχουν σχέση με τη λα- τρεία του Μίθρα, διαπιστώνουμε ότι ελάχιστα προέρχονται από τον ελληνικό χώρο9. Με σχετική βεβαιότητα μπορούν να αποδοθούν στη μιθραϊκή λατρεία ευρήματα από τους Φιλίππους, την Ξάνθη, τη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα, τον Πει- ραιά, την Ελευσίνα, την Άνδρο, το Άργος, την Πάτρα, το Θύρρειο της Ακαρνανίας, απ’ όπου προέρχεται το σύμπλεγμα του Μίθρα που σκοτώνει τον ταύρο, ενώ πρόσφατα βρέθηκε ιερό του θεού στο Αίγιο10. 4. C.M. Daniels, «The role of the roman army in the spread and practice of Mithraism», στο J.r. hinells (επιμ.), Mithraic studies, Proceedings of the First International Congress of Mithraic Studies, Manchester University 1971, Manchester 1975, σ. 250-251· e.D. franCis, «Plutarch’s Mithraic pirates, appendix to f. Cumont, The Dura Mithraeum», στο hinells (επιμ.), ό.π., σ. 209· r. BeCK, «Mithraism since franz Cumont», στο h. TeMPorini, w. haase (επιμ.), ANRW ii 17.4, Geschichte und Kultur Roms im Spiegel der neueren Forschung, Berlin/new York 1984, σ. 2073. 5. BeCK, ό.π. (σημ. 4), σ. 2063-2071· MerKelBaCh, ό.π. (σημ. 1), σ. 75. 6. MerKelBaCh, ό.π. (σημ. 1). 7. Για τον αποκλεισμό των γυναικών από τη μιθραϊκή λατρεία βλ. f. CuMonT, The Mysteries of Mithra, new York 1956, σ. 173-174· r. gorDon, «Mithraism and roman society: social factors in the expla- nation of religious change in the roman empire», Religion 2 (1972), σ. 98. 8. Για τη διάδοση των μυστηρίων του Μίθρα κατά επαρχία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, απ’ όπου παρατίθενται και τα ακόλουθα στοιχεία βλ. Daniels, ό.π. (σημ. 4), σ. 252-273· MerKelBaCh, ό.π. Εικ. 1. – Η είσοδος του υπόγειου (σημ. 1), σ. 151-153· TurCan, ό.π. (σημ. 1), σ. 34-37. θαλάμου του Μιθραίου στο οικόπεδο 9. Για τη διάδοση της λατρείας του Μίθρα στον ελληνικό χώρο και τη σχετική βιβλιογραφία βλ. Γ. Μαλεβίτη στην οδό Σωτηρίου Λόντου Ε.-Ι. Kolia, «eine Kultgrotte des Mithras in aigion. aspekte der Mithrasverehrung in achaia», 19 στο Αίγιο (φωτ.: Ε.-Ι. Κόλια). MDAI(a) 118 (2003), σ. 398-400. Εικ. 2. – Η κλίμακα καθόδου προς τον υπόγειο θάλαμο του Μιθραίου 10. Για το σπήλαιο του Μίθρα στο Αίγιο που ανασκάφηκε το 2001 από την υπογράφουσα βλ. Kolia, (φωτ.: Ε.-Ι. Κόλια). ό.π. (σημ. 9), σ. 401-417. 210 Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΟ ΑΙΓΙΟ Στο οικόπεδο ιδιοκτησίας Γεωργίου Μαλεβίτη, στην οδό Σωτηρίου Λόντου 19 στο Αίγιο, εντοπίστηκε υπόγειος θάλαμος που ήταν λαξευμένος στο φυσικό κροκα- λοπαγές πέτρωμα (εικ. 1). Στο θάλαμο οδηγούσε κλίμακα οκτώ βαθμίδων από δουλεμένους ορθογώνιους λίθους (εικ. 2). Η ακανόνιστη τετράπλευρη αίθουσα έχει εσωτερικές διαστάσεις 4,5 ¥ 4 μ., μέγιστο ύψος 2,60 μ. και η είσοδος ήταν προς Α. Το δάπεδό της αποτελούνταν από μεγάλες τετράγωνες πήλινες πλάκες. με επάλληλες κατακόρυφες και οριζόντιες αβαθείς διασταυρούμενες αυλακώ- σεις (εικ. 3). Κατά μήκος του βόρειου τοίχου του θαλάμου διακρίνονται τα υπολείμματα δύο παράλληλων ορθογώνιων κτιστών κατασκευών από μικρές πήλινες πλάκες και κονίαμα ως συνδετικό υλικό, που πρέπει να σχημάτιζαν τη βάση ενός κατεστραμμένου εδράνου ή θρανίου (εικ. 3). Στη βορειοδυτική γωνία, 1 2 211 Ερωφίλη-΄Ιρις ΚολΙα στο επίπεδο του δαπέδου, αποκαλύφθηκε σήραγγα λαξευμένη στο φυσικό βρά- χο που προχωρά προς τα ΒΔ. (εικ. 4) Το ύψος της φθάνει περίπου το 1,70 μ., το μήκος της τα 4,5 μ., ενώ προχωρά κάτω από τα όμορα οικόπεδα, όπου διακλα- δώνεται προς τα Β. και Ν. Το μήκος των διακλαδώσεών της είναι άγνωστο, αφού για λόγους ασφαλείας στάθηκε αδύνατο να τις ερευνήσουμε. Στο μέσον της δυτικής πλευράς του θαλάμου απέναντι από την είσοδο υπάρχει αβαθής κόγχη, λαξευμένη στο κροκαλοπαγές πέτρωμα που φθάνει ως το δάπεδο και έχει οξυκόρυφη απόληξη στο πάνω μέρος της (εικ. 4). Το σχήμα της είναι ακανόνιστο, κάτι που ίσως οφείλεται στη διάβρωση του πετρώματος. Στο κάτω μέρος της υπάρχει ορθογώνια κατασκευή, πιθανώς βάση, που ήταν θραυσμένη και πεσμένη στο δάπεδο από την αρχική θέση της, που ήταν ελαφρώς ψηλότερα (εικ. 4). Τέλος, στη νοτιοανατολική γωνία του θαλάμου, περίπου στο μέσον του τοιχώματος υπάρχει μία μικρότερη κόγχη, επίσης λαξευμένη στο πέτρωμα. Η επίχωση περιείχε μεγάλη ποσότητα ρωμαϊκής κεραμεικής και πολλά οστά ζώων. Το μεγαλύτερο ποσοστό της κεραμεικής μπορεί να χρονολογηθεί στα τέλη του 2ου αι. μ.Χ. και στο α΄ μισό του 3ου αι. μ.Χ., διάστημα που θεωρείται ως η κύρια περίοδος χρήσης του υπόγειου θαλάμου. Τη χρονολόγηση αυτή ενισχύουν οι λύχνοι του τύπου 27 (XXVii) της Κορίνθου με το χαρακτηριστικό ανάγλυφο ρόδακα στο δίσκο ή με ανάγλυφες ακτίνες στο δίσκο και κληματίδα στον ώμο και άλλες κατηγορίες κεραμεικής (εικ. 5)11, όπως το μεγάλο πινάκιο που ανήκει στη λεγόμενη αφρικανική ερυθροβαφή κεραμεική και χρονολογείται λίγο πριν από τα μέσα του 3ου αι. μ.Χ.12. Ο υπόγειος θάλαμος στο Αίγιο πρέπει να είχε λατρευτική χρήση, όπως δείχνουν η επιμελημένη κατασκευή και η μορφολογία του, τα ανασκαφικά στοιχεία, αλλά και κάποια κινητά ευρήματα. Τα δεδομένα αυτά μας οδηγούν στην ταύτισή του με Μιθραίο. Ο Μίθρας, σύμφωνα με τις απεικονίσεις του μύθου στα ανάγλυφα, είχε πραγματοποιήσει σε σπήλαιο την ύψιστη ηρωική πράξη του, δηλαδή τη θυ- σία του ταύρου, και συνεπώς η λατρεία του άρμοζε να τελείται σε σπήλαια13. 11. o. Broneer, Terracotta Lamps, Corinth iV, part ii, Cambridge, Ma. 1930, σ. 205, αρ. 700, πίν. Xii, 189, αρ. 570, πίν. ΧΙ· h. williaMs, The Lamps, Kenchrea, Eastern Port of Corinth V, leiden 1981,σ. 45, αρ. 188-189, πίν. 9, 44-45, αρ. 171-178, πίν. 8-9· o. Broneer, Terracota Lamps, Isthmia iii, Princeton, n. J. 1977, σ. 67-68, αρ. 2796-2821, πίν. 30· Μ. ΠΕΤΡΟΠΟυΛΟΣ, Τα εργαστήρια των ρωμαϊκών λυχνών της Πάτρας και το Λυχνομαντείο, Αθήνα 1999, σ. 157, Β9-Β12, πίν. 19, 21, 57, 62, 68. 12. J.w. haYes, Late Roman Pottery, london 1972, σ. 69-73, εικ. 12: σχήμα 50 Α (230/40-325 μ.Χ.). Το πινάκιο από το Αίγιο ανήκει στα πρώιμα παραδείγματα του τύπου: Kolia, ό.π. (σημ. 9), σ. 405, εικ. 2. 13. TurCan, ό.π. (σημ. 1). 212 Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΟ ΑΙΓΙΟ 3 4 Εικ. 3. – Η βόρεια πλευρά του υπόγειου θαλάμου του Μιθραίου με τις κτιστές βάσεις του εδράνου ή θρανίου (φωτ.: Ε.-Ι. Κόλια). Εικ. 4. – Το εσωτερικό του υπόγειου θαλάμου του Μιθραίου. Στο μέσον της δυτικής πλευράς διακρίνεται η κόγχη και στη βορειοδυτική γωνία η είσοδος της σήραγγας (φωτ.: Ε.-Ι. Κόλια). Εικ. 5. – Θραυσμένοι λύχνοι με ανάγλυφη διακόσμηση, Αρχαιολογικό Μουσείο Αιγίου (αριθμοί καταγραφής ΑΜΑ 1844 και 1851) (φωτ.: Π. Κωνσταντοπούλου). 5 213 Ερωφίλη-΄Ιρις ΚολΙα Τα Μιθραία ήταν υπόγειοι λατρευτικοί χώροι, συνήθως κτιστοί και σπανιότερα φυσικά σπήλαια14. Σε γενικές γραμμές το μέγεθός τους δεν ήταν μεγάλο (το μήκος τους δεν υπερβαίνει τα 15-20 μ. και το πλάτος τους τα 8-10 μ.). Ο χώρος λατρείας ήταν επιμήκης, με κεντρικό διάδρομο που πλαισιωνόταν από δύο κτι- στά θρανία κατά μήκος των μακρών πλευρών του. Στο κέντρο της στενής πλευράς υπήρχε η κεντρική κόγχη, όπου ήταν τοποθετημένο το λατρευτικό ανάγλυφο, ενώ μπροστά από το ανάγλυφο βρισκόταν ο βωμός, κατά κανόνα μικρός. Τα Μιθραία, λοιπόν, ήταν υπόγεια «σπήλαια», φυσικά ή τεχνητά. Σε αυτά κατά κανόνα οδηγούσε μία μικρή κλίμακα. Τα δύο αυτά βασικά στοιχεία απαντώνται στο υπόγειο ιερό του Αιγίου. Ένα άλλο θεμελιώδες γνώρισμα, που υπάρχει και στο σπήλαιο του Αιγίου είναι η κόγχη στο μέσον της πλευράς απέναντι από την είσοδο. Επίσης, υπήρχε κτιστό θρανίο κατά μήκος της βόρειας πλευράς του, ενώ η απουσία του δεύτερου θρανίου στη νότια πλευρά θα πρέπει να αποδοθεί στη στενότητα του χώρου. Το λατρευτικό ανάγλυφο πιθανώς καταστράφηκε ή να απομακρύνθηκε, όταν ο χώρος είχε πάψει πια να έχει λατρευτικό χαρακτήρα στην ύστερη αρχαιότητα. Αινιγματική είναι η σήραγγα στη βορειοδυτική γωνία, ανάμεσα στην κόγχη και το κτιστό πόδιο. Ίσως οδηγούσε σε βοηθητική αίθουσα με πηγή ή πιθανότερα δεξαμενή, καθώς το νερό έπαιζε σημαντικό ρόλο στις μιθραϊκές τελετουργίες15. Στο εσωτερικό του θαλάμου, αλλά και εξωτερικά από αυτόν, μπροστά από την είσοδο και στην επίχωση που κάλυπτε τις βαθμίδες αποκαλύφθηκαν έντονα ίχνη καύσης. Το χώμα περιείχε πολυάριθμα οστά ζώων, που προέρχονται από βοο- ειδή, αιγοειδή και ίσως αγριόχοιρους. Στο εσωτερικό του θαλάμου βρέθηκαν ακόμη αρκετά κέρατα από βοοειδή (εικ. 6), όστρεα και υπολείμματα καρπών ελιάς. Τα κατάλοιπα αυτά αποτελούν ενδείξεις για την τέλεση θυσιών και ιερών δείπνων στο χώρο αυτό. Είναι γνωστό ότι βασικό στοιχείο της μιθραϊκής λα- τρείας ήταν τα κοινά τελετουργικά δείπνα μετά από τη θυσία του ταύρου ή άλλων ζώων16. Μάλιστα η μορφολογία των ναών του Μίθρα με τα δύο έδρανα θυμίζει αίθουσα συμποσίου παρά ναό17. Χαρακτηριστικό είναι ότι στις ανασκαφές των 14. Για την περιγραφή της αρχιτεκτονικής και των μορφολογικών στοιχείων του εσωτερικού των Μιθραίων βλ.: M.J. VerMaseren, Mithras. Geschichte eines Kultes, stuttgart 1965, σ. 28-33· r. gorDon, «The sacred geography of a Mithraeum. The example of sette sfere», JMS 1.2 (1976), σ. 119-165· Εικ. 6. – Κέρατα από βοοειδή από το TurCan, ό.π. (σημ. 1), σ. 74-78, Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 42-60. εσωτερικό του θαλάμου του Μιθραίου 15. Για τη σημασία του νερού στις μιθραϊκές τελετές βλ. gorDon, ό.π. (σημ. 14), σ. 122· TurCan, ό.π. (φωτ.: Π. Κωνσταντοπούλου). (σημ. 1), σ. 76· P. PaChis, «The cult of Mithras in Thessalonica», στο J.r. hinnells (επιμ.), Studies Σχ. 1. – Ερυθροβαφές πινάκιο ή φιάλη in Mithraism, Papers associated with the Mithraic Panel organized on the occasion of the XVth Congress με την ανάγλυφη διακόσμηση ταύρου of the International association for the History of Religions, Rome 1990, rome 1994, σ. 247-248. και ανθρώπινης μορφής, Αρχαιολογικό 16. BeCK, ό.π. (σημ. 5), σ. 2083· TurCan, ό.π. (σημ. 1), σ. 78-79· Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 108-113. Μουσείο Αιγίου (αρ. καταγρ. ΑΜΑ 1845) (σχέδιο Κ. Δίπλα). 17. TurCan, ό.π. (σημ. 1), σ. 74· Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 113. 214 Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΟ ΑΙΓΙΟ Μιθραίων σε ολόκληρη σχεδόν την έκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έχουν βρεθεί μεγάλες ποσότητες οστών ζώων που προέρχονται από βοοειδή, χοίρους, αιγοπρόβατα, πτηνά, αλλά και από ψάρια18. Mία σημαντική ένδειξη για την ταύτιση του υπόγειου σπηλαιώδους θαλάμου στο Αίγιο με ιερό του Μίθρα είναι το αποσπασματικά σωζόμενο ερυθροβαφές μικρό πινάκιο ή φιάλη με την ανάγλυφη διακόσμηση στο εσωτερικό του (σχ. 1). Γύρω από το μετάλλιο διακρίνεται ταύρος που τρέχει προς τα δεξιά και πόδια ανθρώ- πινης μορφής σε διασκελισμό επίσης προς τα δεξιά. Σε Μιθραία έχουν βρεθεί αρκετά δείγματα ερυθροβαφούς κεραμεικής που έχουν ανάγλυφη διακόσμηση με θέμα το κυνήγι του ταύρου και τη θανάτωσή του από το θεό ή άλλα μοτίβα και ζώα που έχουν σχέση με τον Μίθρα και γενικότερα σκηνές που απαντώνται και στα λατρευτικά ανάγλυφα19. Φαίνεται ότι τα αγγεία αυτά ήταν αναθήματα των πιστών και κατασκευάζονταν ειδικά για τα μιθραϊκά 18. TurCan, ό.π. (σημ. 1), σ. 79· Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 115· J.P. Kane, «The Mithraic cult meal in its greek and roman environment», στο J.r. hinells (επιμ.), Mithraic Studies, Proceedings of the First International Congress of Mithraic Studies, Manchester University 1971, Manchester 1975, σ. 349-350. 19. M.J. VerMaseren, Corpus Inscriptionum et Monumentorum Religionis Mithriacae i, The hague 1956- 1960, σ. 112, αρ. 207, εικ. 66, 328, αρ. 988, 268, αρ. 766· n. hiMMelMann, Das akademische Kunst- museum der Universität Bonn, Berlin 1972, σ.40, αρ. 30, εικ. 30· J.w. saloMonson, «spätrömische rote Tonware mit reliefverzierung aus nordafrikanischen werkstätten. entwicklungsgeschicht- liche untersuchungen zur reliefgeschmückten Terra sigillata Chiara C», BABesch 44 (1969), σ. 30, 103, αρ. 13-15· J.w. walTers, The cult of Mithras in the Roman Provinces of Gaul, leiden 1974, σ.149- 158, αρ. 1-14, πίν. XXXii-XXXiX· Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 116-120, εικ. 74-78. 6 σχ. 1 215 Ερωφίλη-΄Ιρις ΚολΙα τελετουργικά γεύματα20. Σχεδόν όλα τα παραπάνω αγγεία ανήκουν στη βορει- οαφρικανική ερυθροβαφή κεραμεική, όπως η φιάλη του Αιγίου. Το αγγείο πιθα- νώς απεικόνιζε σκηνή από το κυνήγι του ταύρου, καθώς το ζώο εμφανίζεται να τρέχει. Χαρακτηριστική είναι και η κεραμεική από τον υπόγειο θάλαμο που αποτελείται από μεγάλο αριθμό οστράκων μαγειρικών σκευών με έντονα τα ίχνη της χρήσης τους (εικ. 7), επιτραπέζιων αγγείων, αμφορέων, λεκανών και πρόχων (εικ. 8). Τα αγγεία αυτά είναι συνήθη ευρήματα στα περισσότερα Μιθραία, καθώς πρόκειται για σκεύη που έχουν άμεση σχέση με τις τελετές και κυρίως με τα κοινά δείπνα και την προετοιμασία τους21. Το ανάγλυφο της Πάτρας αποτελεί τη δεύτερη μαρτυρία για τη λατρεία του Μίθρα στην Αχαΐα (εικ. 9). Φυλάσσεται στο Μουσείο Πατρών και βρέθηκε το 1912 στο κτήμα Λυκουριώτου. Εικονίζεται μία τυπική σκηνή θυσίας του ταύρου από τον Μίθρα. Σώζεται μόνο το δεξί μισό: ο θεός σε νεαρή ηλικία με το χαρακτηρι- στικό φρυγικό σκούφο, την ασιατική ενδυμασία και το μανδύα που ανεμίζει προς τα πίσω καταβάλλει τον ταύρο πατώντας στη ράχη του ζώου με το αριστερό 20. MerKelBaCh, ό.π. (σημ. 1), σ. 140. 21. Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 115-120. 7 8 216 Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΟ ΑΙΓΙΟ γόνατο. Με το αριστερό χέρι του έχει πιάσει το κεφάλι του ταύρου, ενώ με το δεξί βυθίζει το μαχαίρι στο λαιμό του. Κάτω από την κοιλιά του ζώου διακρίνεται σκορπιός και φίδι και δεξιά ένας σκύλος που ορμά στον λαιμό του. Τα ζώα αυτά είχαν συμβολική σημασία στη μιθραϊκή λατρεία και συχνά απαντώνται στα ανάγλυφα με σκηνή ταυροκτονίας22. Στο δεξί άκρο του αναγλύφου εικονίζεται ένας δαδοφόρος, πιθανώς ο Καύτης, αφού κρατά υψωμένη τη δάδα με το δεξί 22. Για τα ζώα που εικονίζονται σε σκηνές ταυροκτονίας (σκύλος, φίδι, σκορπιός, κοράκι και σπανιό- τερα λιοντάρι) βλ.: J.r. hinnells, «reflections on the bull-slaying scene», στο J.r. hinells (επιμ.), Mithraic Studies, Proceedings of the First International Congress of Mithraic Studies, Manchester Univer- sity 1971, Manchester 1975, σ. 297-301· l. CaMPBell, Mithraic Ideology and Iconography, leiden 1968, σ. 12-28· Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 98-101. 9 Εικ. 7. – Χύτρα που συγκολλήθηκε από όστρακα που βρέθηκαν στο εσωτερικό του θαλάμου του Μιθραίου, Αρχαιολο- γικό Μουσείο Αιγίου (αρ. καταγρ. ΑΜΑ 1847) (φωτ.: Π. Κωνσταντοπούλου). Εικ. 8. – Προχοίσκη, Αρχαιολογικό Μουσείο Αιγίου (αρ. καταγρ. ΑΜΑ 1843) (φωτ.: Π. Κωνσταντοπούλου). Εικ. 9. – Ανάγλυφο που εικονίζει τον Μίθρα να σκοτώνει ταύρο, Αρχαιολο- γικό Μουσείο Πατρών (αρ. καταγρ. ΑΜΠ 19) (φωτ.: Π. Κωνσταντοπούλου). 217 Ερωφίλη-΄Ιρις ΚολΙα του χέρι. Στη δεξιά γωνία του αναγλύφου διακρίνεται προτομή της Σελήνης (Luna), πάνω από το κεφάλι του ταύρου μικρή όρθια ανδρική μορφή που στηρί- ζεται σε σκήπτρο, πιθανώς Δίας και πάνω από το κεφάλι του Μίθρα εγχάρακτο τρίγωνο που ίσως συμβολίζει το φως και συνεπώς έχει σχέση με την ιδιότητα του θεού ως προσωποποίηση του φωτός και του Ήλιου. Στο μέσον της σώζεται αποσπασματικά λατινική επιγραφή23: [soli invic]to milites [---]Ys+ [---]esarCVs Η επιγραφή χρονολογείται στο 2ο ή 3ο αι. μ.Χ. Ο Μίθρας αποκαλείται Sol Invi- ctus, μία διαδεδομένη ονομασία του θεού που δηλώνει την ταύτισή του με τον Ήλιο, αλλά και την παντοδυναμία του24. Ακολουθεί η λέξη milites που θεωρείται ότι αναφέρεται στο βαθμό μύησης των αναθετών25, καθώς ο στρατιώτης ήταν ο τρίτος ιεραρχικά βαθμός μύησης στη μιθραϊκή λατρεία26. Πιθανώς η ερμηνεία αυτή είναι σωστή, καθώς το milites στην επιγραφή της Πάτρας δεν συνοδεύεται από την αναφορά της λεγεώνας ή άλλου στρατιωτικού σώματος, όπως στις πολυ- άριθμες επιγραφές, στις οποίες οι αναθέτες είναι στρατιώτες27. Σύμφωνα με τους Ch. avezou και Ch. Picard η κατάληξη του δεύτερου ονόματος δηλώνει την ελληνική καταγωγή του αναθέτη, καθώς πρόκειται για λατινικό τύπο ελληνικού 23. Για την επιγραφή βλ.: Ch. aVezou, Ch. PiCarD, «Bas-relief Mithriaque découvert à Patras», RHR 64 (1911), σ. 179-184· M.J. VerMaseren, Corpus Inscriptionum et Monumentorum Religionis Mithriacae ii, The hague 1956-1960, σ. 387, 2352· M. ŠaŠel-Kos, Inscriptiones Latinae in Graecia repertae, faenza 1979, σ. 34, αρ. 47· a.D. rizaKis, Achaie ii, La cité de Patras: épigraphie et Histoire, ΜΕΛΕΤΗ- ΜΑΤΑ 25, athènes 1998, σ. 92-93, αρ. 12, πίν. ii. 24. Για την ονομασία Sol Invictus του Μίθρα βλ.: i. Chirassi ColoMBo, «sol invictus o Mithra», στο u. BianChi (επιμ.), Mysteria Mithrae, Atti del Seminario Internazionale su “La specificità storico-religiosa dei Misteri di Mithra con particolare riferimento alle fonti documentarie di Roma e Ostia”, Roma e Ostia 28-31 Marzo 1978, EPRO 80, leiden 1979, σ. 640-672· D.w. MaC Dowall, «sol invictus and Mithra. some evidence from the Mint of rome», στο BianChi (επιμ.), ό.π., σ. 557-571· Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 25-26. 25. aVezou, PiCarD, ό.π. (σημ. 23), σ. 181-182· ŠaŠel-Kos, ό.π. (σημ. 23)· rizaKis, ό.π. (σημ. 23), σ. 93. Η πρόταση του Clauss για την ανάγνωση της λέξης Mithres αντί milites δεν είναι σωστή, αφού το milites διακρίνεται αρκετά καθαρά, βλ. M. Clauss, Cultores Mithrae, Die Anhängerschaft des Mithras- Kultes, stuttgart 1992, σ. 237 σημ. 8: [Deo soli invic]to Mithres. 26. Για τους επτά βαθμούς μύησης στη μιθραϊκή λατρεία βλ. Tert., Cor. Mil. 15. 4· CaMPBell, ό.π. (σημ. 22), σ. 291-315· MerKelBaCh, ό.π. (σημ. 1), σ. 77· w. lieBesChueTz, «The expansion of Mithraism among the religious cults of the second century», στο J.r. hinnells (επιμ.), Studies in Mithraism, Papers associated with the Mithraic Panel organized on the occasion of the XVth Congress of the International Association for the History of Religions, Rome 1990, rome 1994, σ. 210-213· Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 109-118. 27. Επίσης βλ. ενδεικτικά: CIMRM Ι, ό.π. (σημ. 19), σ. 300, αρ. 866-867, 314, αρ. 916· CIMRM ΙΙ, ό.π. (σημ. 23), σ. 183, αρ. 1513, 221, αρ. 1711, 227, αρ. 1739, 237, αρ. 1792-1793. 218 Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΟ ΑΙΓΙΟ ονόματος που μπορεί να αποκατασταθεί ως Μνήσαρχος, Τελέσαρχος ή Αγήσαρ- χος28, πολύτιμη ένδειξη ότι η λατρεία του Μίθρα είχε υιοθετηθεί και από Έλληνες κατοίκους της Πάτρας. Επισημαίνεται ότι στην πλειονότητα των μιθραϊκών επι- γραφών χρησιμοποιείται η λατινική γλώσσα. Η επιγραφή της Άνδρου, που αναφέρεται στην ίδρυση Μιθραίου στο νησί από ρωμαϊκή φρουρά29 και πιθανώς τα ανάγλυφα των Φιλίππων30, της Θεσσαλονί- κης31 και της Πάτρας αποτελούν ενδείξεις ότι η λατρεία του Μίθρα στον ελληνικό χώρο προήλθε από την Ιταλία. Οι Φίλιπποι ήταν μία από τις σημαντικότερες ρω- μαϊκές αποικίες στη Μακεδονία, η Θεσσαλονίκη μεγάλο λιμάνι, αλλά και σταυ- ροδρόμι, απ’ όπου περνούσαν τα ρωμαϊκά στρατεύματα προς τον Ελλήσποντο, τη Μαύρη Θάλασσα και το Δούναβη, ενώ σημαντική ρωμαϊκή αποικία και λιμάνι με στρατηγικό ρόλο ήταν και η Πάτρα στη Νότια Ελλάδα. Φυσικό είναι ότι στις πόλεις-λιμάνια, εκτός από τη μεταφορά αγαθών, γινόταν και διάδοση θρησκειών και λατρειών και μάλιστα σε μια εποχή έντονου θρησκευτικού συγκρητισμού. Έτσι, μάλλον εξηγείται και η ύπαρξη στοιχείων μιθραϊκής λατρείας στον Πειραιά και στην Αθήνα. Ασφαλώς, η εύρεση στην Αχαΐα δύο μαρτυριών για τη λατρεία του Μίθρα δεν αποτελεί τυχαίο γεγονός, όταν μάλιστα είναι τόσο σπάνια ανάλογα στοιχεία από τον υπόλοιπο ελληνικό χώρο. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι στο β΄ μισό του 2ου και στον 3ο αι. μ.Χ. η μιθραϊκή λατρεία είχε διεισδύσει στην Αχαΐα, όχι μόνο στην Πάτρα, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά και στην Αιγιάλεια. Ο Παυσα- νίας πάντως δεν την συγκαταλέγει στις λατρείες της Πάτρας32. Με τα σημερινά δεδομένα της έρευνας δεν μπορεί να γίνει δεκτή η θεωρία των avezou, Picard για τη διάδοση των μυστηρίων στην Αχαΐα ήδη κατά τον 1ο αι. π.Χ. από τους Κίλικες 28. aVezou, PiCarD, ό.π. (σημ. 23), σ. 181. 29. CIMRM ΙΙ, ό.π. (σημ. 23), σ. 386, αρ. 2350· ŠaŠel-Kos, ό.π. (σημ. 23), σ. 26-27, αρ. 29. Επίσης, για άλλα μνημεία, κυρίως γλυπτά που ίσως έχουν σχέση με τη λατρεία του Μίθρα από την Άνδρο βλ. r.h. wiTT, «isis and Mithras on andros. some Considerations», στο M.B. De Boer, T.a. eD- riDge (επιμ.), Hommages à M.J. Vermaseren iii, EPRO 68, leiden 1978, σ. 1329-1330. 30. Ch. PiCarD, «les dieux de la colonie de Philippes», RHR 26 (1922), σ. 184-188· Clauss, ό.π. (σημ. 25), σ. 237 σημ. 9. 31. P. PaChis, ό.π. (σημ. 15), σ. 229-250, εικ. 1· Ε. ΜΑΡΚΗ, «Δύο μιθραϊκά ευρήματα από τη Θεσσα- λονίκη», ΑΜΗΤΟΣ, Τιμητικός τόμος για τον καθηγητή Μ. Ανδρόνικο, Μέρος πρώτον, Θεσσα- λονίκη 1987, σ. 487-493. Ο ενεπίγραφος μαρμάρινος βωμός από τη Θεσσαλονίκη: VerMaseren, CIMRM ΙΙ, ό.π. (σημ. 23), σ. 382, αρ. 2345 που από τους Ch. aVezou, Ch. PiCarD, «inscriptions de Macédoine et de Thrace», BCH 37 (1913), σ. 97, αρ. 7, θεωρείται ότι ανήκε στη λατρεία του Μίθρα, πρέπει να είχε σχέση με τη λατρεία της Κυβέλης. Επίσης, η πήλινη προτομή ανδρικής μορφής με φρυγικό πίλο από τη Θεσσαλονίκη που ταυτίζεται με μορφή Μίθρα, θα μπορούσε να εικονίζει τον Άττη: ΜΑΡΚΗ, ό.π., σ. 487, 491· PaChis, ό.π. (σημ. 15), σ. 253. 32. Paus. Vii. 18, 8-21, 14. 219 Ερωφίλη-΄Ιρης ΚολΙα πειρατές που εγκατέστησε στη Δύμη ο Πομπήιος33. Επίσης, η εισαγωγή της νέας λατρείας στην Αχαΐα δεν μπορεί να συνδεθεί με την εγκατάσταση βετεράνων στη ρωμαϊκή αποικία της Πάτρας στη μετάβαση από τον 1ο αι. π.Χ. στον 1ο μεταχρι- στιανικό αιώνα, αν και ο ρόλος των στρατιωτών και των βετεράνων στη διάδοση της μιθραϊκής λατρείας στις επαρχίες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν ιδιαί- τερα σημαντικός. Είναι γνωστό ότι στην Πάτρα είχαν εγκατασταθεί Ρωμαίοι βετεράνοι, αλλά η εγκατάστασή τους στην πόλη χρονολογείται την εποχή της ίδρυσης της αποικίας το 14 π.Χ.34. Μια τόσο πρώιμη διάδοση της λατρείας του Μίθρα, ωστόσο, αποκλείεται από τα στοιχεία που διαθέτουμε για την εμφάνιση και διαμόρφωση των μιθραϊκών μυστηρίων στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, αφού οι πρωιμότερες μαρτυρίες από την ίδια τη Ρώμη, το μεγαλύτερο κέντρο της μιθραϊκής λατρείας, δεν χρονολογούνται πριν από τα τέλη του 1ου αι. μ.Χ.-αρχές του 2ου αι. μ.Χ.35. Σύμφωνα με τα δεδομένα αυτά, θεωρείται ότι η λατρεία του Μίθρα διαμορφώθηκε σε μυστηριακή θρησκεία με τη σύνθεση περσικών και ελληνορρωμαϊκών στοιχείων επί Δομιτιανού, ότι άρχισε να διαδίδεται σε περιο- ρισμένο κύκλο στην περίοδο βασιλείας του Τραϊανού και του Αδριανού, αλλά η περίοδος της μεγαλύτερης διάδοσής της ήταν το β΄ μισό του 2ου αι. μ.Χ.36. Συνε- πώς η πιθανότερη περίοδος εισαγωγής των μιθραϊκών μυστηρίων στην Αχαΐα είναι ο 2ος αι. μ.Χ., και μάλιστα το δεύτερο μισό του, χρονολόγηση άλλωστε, με την οποία συνάδουν και τα ανασκαφικά στοιχεία από το σπήλαιο του Αιγίου και η χρονολόγηση του αναγλύφου της Πάτρας. h λατινική γλώσσα της επιγραφής του σε μια εποχή που στην πόλη χρησιμοποιούνταν σε μεγάλο βαθμό η ελληνική στις ιδιωτικές αναθηματικές επιγραφές αποτελεί ένδειξη για την προέλευση της νέας λατρείας από την Ιταλία και την εισαγωγή της στην Πάτρα από Ρωμαίους. Η Πάτρα μετά την ίδρυση της αποικίας απέκτησε πολυεθνικό χαρακτήρα, καθώς ο πληθυσμός της αποτελούνταν από Έλληνες, Ρωμαίους βετεράνους και Ιταλούς εμπόρους, ενώ υπήρχε και εβραϊκή κοινότητα37. Ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας της πόλης σε συνδυασμό με την έντονη εμπορική κίνηση του σημαντικού λιμανιού της, που ουσιαστικά αποτελούσε την πύλη της Ελλάδας προς την Ιταλία και τη Δύση38, είχαν δημιουργήσει πρόσφορο έδαφος για την εισαγωγή νέων λατρειών, 33. aVezou, PiCarD, ό.π. (σημ. 23), σ. 182-183. 34. rizaKis, ό.π. (σημ. 23), σ. 180-182, σημ. 6, 17-19. 35. Για τις πρωιμότερες επιγραφικές μαρτυρίες από τη Ρώμη και την Ιταλία βλ.: Clauss, ό.π. (σημ. 3), σ. 21-22· MerKelBaCh, ό.π. (σημ. 1), σ. 147-149. Επίσης, η πρώτη αναφορά του Μίθρα σε λογοτε- χνικό έργο της ρωμαϊκής εποχής γίνεται από τον P. Papinius statius (περ. 90 μ.Χ.): stat., Theb. i. 719-20. 36. MerKelBaCh, ό.π. (σημ. 1), σ. 149· lieBesChueTz, ό.π. (σημ. 26), σ. 196. 37. ΠΕΤΡΟΠΟυΛΟΣ, (ό.π. (σημ. 11), σ. 41. Για την ύπαρξη εβραϊκής κοινότητας στην Πάτρα βλ.: st. BowMan, «a Corpus of hebrew epitaphs in Patras», ΑΔ 31 (1976), Α´ Μελ., σ. 51. 38. a.D. rizaKis, Études sur l’Achaïe Romaine, université lyon 2, 1979 (αδημ. διδ. διατρ.), σ. 109-112. 220 Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΟ ΑΙΓΙΟ όπως του Άττη και της Κυβέλης39, της Ίσιδος40 και βέβαια του Μίθρα. Η επιγραφή του αναγλύφου του Μουσείου Πατρών αποδεικνύει ότι και ελληνικής καταγω- γής κάτοικοι της πόλης είχαν υιοθετήσει τα μιθραϊκά μυστήρια. Ωστόσο, στην Πάτρα οι σωστικές ανασκαφές δεν έχουν αποκαλύψει ως σήμερα λείψανα ιερού του Μίθρα. Αντίθετα, στο Αίγιο δεν σώθηκε κάποια επιγραφή που να έχει σχέση με τα μυ- στήρια του Μίθρα, αλλά διατηρήθηκε ο χώρος λατρείας, αν και μικρών διαστά- σεων. Είναι γνωστό ότι στην πόλη είχαν εγκατασταθεί Ιταλοί έμποροι από τον 1ο αι. π.Χ.41. Τα ευρήματα των σωστικών ανασκαφών αποδεικνύουν ότι το Αίγιο κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες δεν συρρικνώθηκε, όπως οι περισ- σότερες πόλεις της Αιγιαλείας. Φαίνεται μάλιστα ότι η πόλη είχε αξιόλογη οικο- νομική δραστηριότητα, καθώς μαρτυρούνται εμπορικές συναλλαγές ακόμη και με εμπόρους από τη μακρινή Ανατολή42. Στο 2ο-3ο αι. μ.Χ. χρονολογείται και μία σημαντική μαρτυρία για την ύπαρξη ιερού της Ίσιδος στην πόλη: πρόκειται για απότμημα ενεπίγραφου πήλινου θυμιατηρίου που βρέθηκε σε σωστική ανα- σκαφή43. Συνεπώς και στο Αίγιο παρατηρείται το φαινόμενο εισαγωγής νέων λατρειών την περίοδο αυτήν, παρόλο που τα στοιχεία που διαθέτουμε είναι λιγο- στά σε σχέση με τη γειτονική Πάτρα. Το Μιθραίο ίσως είχε ιδρυθεί από κάποιον εύπορο κάτοικο σε υπαίθριο χώρο της οικίας του, καθώς δεν φαίνεται να είχε σχέση με δημόσιο κτίριο. Το μέγεθος του αποτελεί ένδειξη για έναν πολύ περιορισμένο αριθμό πιστών, αλλά αυτό το στοι- χείο δεν μας επιτρέπει να καταλήξουμε σε συμπεράσματα για το βαθμό διάδο- σης των μυστηρίων, αφού δεν γνωρίζουμε αν ήταν ο μοναδικός χώρος λατρείας του θεού στην πόλη. Με τα σημερινά δεδομένα της έρευνας καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η λα- τρεία του Μίθρα είχε διαδοθεί στην Αχαΐα, περιοχή όπου υπήρχε έντονη παρου- σία ρωμαϊκού στοιχείου. Ελπίζουμε ότι οι ανασκαφές, που πραγματοποιούνται, θα φέρουν στο φως περισσότερα στοιχεία στο μέλλον, ώστε να δοθούν απαντή- σεις σε ερωτήματα, όπως ο τρόπος διάδοσης της μιθραϊκής λατρείας στην περιο- χή και η καταγωγή και κοινωνική προέλευση των πιστών της. 39. Μ. ΠΕΤΡΟΠΟυΛΟΣ, «Άττης και ζωδιακός κύκλος σε λυχνάρια της Πάτρας», ΑΔ 33 (1978), Α´ Μελ., σ. 313. 40. fr. DunanD, Le culte d’Isis dans le bassin oriental de la Méditerranée ii. Le culte d’Isis en Grèce, EPRO 26, leiden 1973, σ. 20, 21, 134-136. 41. rizaKis, ό.π. (σημ. 38), σ. 41, αρ. 11· s.e. alCoCK, Graecia Capta, The Landscapes of Roman Greece, Cambridge 1993, 76, εικ. 25. 42. rizaKis, ό.π. (σημ. 38), σ. 113. 43. Μ. ΠΕΤΡΙΤΑΚΗ, ΑΔ 46 (1991), Β´1, Χρον., σ. 149, πίν. 72 α. Το οικόπεδο, στο οποίο βρέθηκε το απότμημα του θυμιατηρίου βρίσκεται στη συμβολή των οδών Περικλέους και Ασημ. Φωτήλα (οικόπεδο Θανασούλια). Σύμφωνα με την ανασκαφέα το εύρημα δεν έχει άμεση σχέση με το χώρο, στον οποίο βρέθηκε. 221 ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ: ΓΙΑ ΕΝΑ ΔΥΤΙΚΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ MEDIOEVO: UNA BISANZIO D’OCCIDENTE