Adhyātmarāmāyaṇe’pāṇinīya–
prayogāṇāṃ Vimarśaḥ
Ācārya Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu
known later as
Jagadguru Rāmānandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya
Edited with notes by
Nityānanda Miśra
२०३८तमे वैमेऽे सूणानसंृतिविवालय
्
िवावािरिधः (पीएच.डी.) ु
इपाधये ु शोधबः
तः
अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः
णेतारः
ु
पदवामाणपारावारीणाः षशनपरमवीणाः सनातनधमसरं णधरीणाः
आचायिगिरधरलालिमाः ाचषु ः
(तयु ामे जगरामानाचाय
ु ािमरामभाचायाः इित ाताः)
ु
स च िवमश गौतमायेन िपपरागौतमाममूलके न पिडतगायीभूषणिमसूनना
िनानिमेण
यथामित सािदत उरणमूलनामोकसािटणीियािभः संविधत
काशकः
ु सीपीठसेवाासः
ीतल
िचकू टः, सतनाजनपदः, मदेशः, भारतम ्
तृतीयसणकीयसंरणम ्
िवजयदशमी, िवमाः २०७१
(October 22, 2015)
© सवािधकारः
णेतस
ृ ादकायः
Cover art created using two images. The first image is of a
manuscript of the work Śābdabodha (MS Add.2464) available from
the UCDL website under http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD-
02464/1. The second image is that of a painting from Himachal
Pradesh (1775-1800) titled as ‘Rama’s Court, Folio from a Ramayana
(Adventures of Rama)’ available from the LACMA website under
http://collections.lacma.org/node/198599.
ु
पकािानम ्
http://www.jagadgururambhadracharya.org
अरसंयोजकः
िनानिमः
Typeset in XƎLATEX using XƎTEX engine version 0.9998.
ु
अनमिणका
सादकीयम ् १
पिरचयः ११
कतृ जीवनवृम ् १९
आचायचरणानां िवदावली २७
शिवाचः २९
शंसा ३७
आलोकनम ् ३९
आभारदशनम ् ४१
मलाचरणम ् ४५
ावना ४७
१ सिकारकसमासकरणम ् १२५
थमः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १२७
बालकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १२७
अयोाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १५९
ितीयः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १८२
अरयकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १८२
िकिाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २०५
ु
सरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २२०
ु काडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २२१
य
उरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २२७
२ कृ ितकरणम ् २३१
थमः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २३१
बालकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २३१
अयोाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २५१
ितीयः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २७३
अरयकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २७३
िकिाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २९२
ु
सरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २९९
ु काडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०१
य
उरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०६
३ धातु करणम ् ३०९
थमः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०९
बालकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०९
अयोाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३३९
ितीयः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३६९
अरयकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३६९
िकिाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३८०
ु
सरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३९०
ु काडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३९७
य
उरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ४०३
से तारसूची ४०७
सादकीयम ्
ु ाातोः कृ ां िणिच सिन यिङ वा नामजाोपसगा-
श
ातोवा ितदं िवकरणिविधिभागमादेशकायः।
कृ ाितां ितपदजनकााधयन ् सिभिं
ु
ाकुवन ् सवशां जयित गवरः
ु ियााननेः॥
Deriving the conjugational form (tiṅanta) and the
form
‘‘with a primary suffix (kṛdanta) using the rules of
inserted conjugational affixes (vikaraṇa‑s) and the operations of
augmentation (āgama) and substitution (ādeśa) in the natural
(prakṛti), causative (ṇic), desiderative (san), or intensive (yaṅ)
sense from an original root (dhātu), or from a denominative root
(nāmadhātu), or from a root with a prefix (upasarga); [deriving]
the form with a secondary suffix (taddhitānta) from a form with
a primary suffix (kṛdanta); [and deriving] the inflected form
(subanta) from a lemma (prātipadika)—thus explaining the entire
scripture [of Vyākaraṇa]—the foremost Guru, one of whose
eyes is the knowledge of the derivational process (prakriyā) [of
Vyākaraṇa], is [ever] victorious.
’’
अााय सभाां सवरिचकृ ितं कठे दधानो
ायान ् सवान ् िवजानन ् भरणहिरकृ तौ वां कीणम।्
िसाान ् कािरकाथान ् फिणपितरचनाः कौडभायसारं
चाणः शाबोधं जयित गवरो ु दशनानन ेः॥
Having committed to His memory the Aṣṭādhyāyī,
‘‘
along with the work of Vararuci (the Vārttika‑s) and the
सादकीयम ्
commentary (Mahābhāṣyam); specially knowing all the axioms
(nyāya‑s), [the three books titled] Brahma, Vākya and Prakīrṇa
in the work of Bhartṛhari (Vākyapadīyam), the principles
(siddhānta‑s) [of Vyākaraṇa], the meanings of the kārikā‑s [in
the Vaiyakaraṇasiddhāntakārikāḥ], the works of Nāgeśa, and
the sāra (Vaiyākaraṇabhūṣaṇasāraḥ) of the noble Kauṇḍabhaṭṭa;
and expounding on verbal cognition (śābdabodha)—the foremost
Guru, one of whose eyes is the knowledge of the philosophy [of
Vyākaraṇa], is [ever] victorious.
’’
This phenomenal work is the result of spontaneous dictation
over only thirteen days by my Gurudeva, the polymath saint
Jagadguru Rāmānandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya, earlier
known as Ācārya Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu. While
Gurudeva and His life need no introduction, the events which
led to the authoring of this work certainly deserve a mention.
Gurudeva entered the academic world of Vārāṇasī in 1971, after
four years of schooling in Jaunpur. He completed His bachelor’s
(śāstrī) and master’s (ācārya) degrees from the Sampurnanand
Sanskrit University in 1974 and 1976, respectively. In 1976,
He was awarded the Chancellor’s gold medal, along with seven
gold medals. He then registered for a doctoral (vidyāvāridhi
or PhD) degree at the same university, but hardly spent any
time on research over the next five years during which, as a
wandering kathā artiste (kathāvācaka) and ascetic (tapasvī), He
traversed across the length and breadth of northern and western
India. In 1981, when Gurudeva wanted to be initiated as a
virakta saṃnyāsī in the order (sampradāya) of Rāmānanda, one
of His close associates suggested that He complete the task
which He had set on five years ago before severing all ties of
pūrvāśrama. Gurudeva then came to Vārāṇasī, and dictated this
work over thirteen days, as I have heard from Him and His close
२
सादकीयम ्
associates. It may sound incredible to some, but it does not
take much to believe. All one needs to do is to take a look
at the endless literary output of Gurudeva consisting of more
than one hundred books and innumerable articles, speeches,
songs, and verses—and consider the fact that all of this comes
from somebody who has been without eyesight since the age
of two months and had no formal education till the age of
seventeen. Although I was not born in 1981, I can attest to
another such miraculous feat in December 2013 when Gurudeva
authored a 300-page book—the Mūlārthabodhinī commentary
on the Bhaktamāla of Gosvāmī Nārayaṇadāsa (Nābhājī)—in just
sixteen hours of recording spread over nine days.1 Being a
witness to this feat, I have no doubts that this PhD thesis
was dictated by Gurudeva over thirteen days. On September
24 1981, the thesis was examined by Paṇḍita Bhūpendrapati
Tripāṭhī, the former Head of Department of Vyākaraṇa at the
Sampurnanand Sanskrit University, and recommended for the
viva voce examination. The signature of Paṇḍita Bhūpendrapati
Tripāṭhī in green ink still adorns the first page of the typed
manuscript. The thesis was then successfully defended in
Sanskrit by Gurudeva in the viva voce examination where the
examiners included stalwarts like Paṇḍita Kālikāprasāda Śukla
and Paṇḍita Paṭṭābhirāma Śāstrī.2
I had read about this work in the bibliography of Gurudeva
published in many books authored by Him, as well as in
Svarṇayātrā, Gurudeva’s autobiographical account of His life till
1 I co-edited the book. While proofreading, I listened to the complete
recording twice. There was never a pause to think or reflect, and nobody
recited or read the original text of the Bhaktamāla for Gurudeva during the
recording.
2 It is unfortunate that no recording of the session exists—technology was
not as ubiquitous in India then as today. We all can only imagine what a
wonderful treat for the ears it would have been to hear the conversations
between the examiners and the researcher.
३
सादकीयम ्
the year 2000. I was very curious to read this work given its
rather interesting title. I unsuccesfully tried to search for this
work at the Citrakūṭa āśrama of Gurudeva during my several
visits to the āśrama between 2009 to 2012. Nobody at the
āśrama remembered where Gurudeva’s copy of the thesis was.
In 2011, I tried to find it in the Rajkot āśrama of Gurudeva
with no success. I had almost given up on my search and
had decided to go to the Sampurnanand Sanskrit University,
hoping against hope to procure this thirty-year old thesis, when
fortunately, in the month of June 2012, I paid my first visit
with my gurubhrātā Pavana Śarmā to Vasiṣṭhāyanam, Gurudeva’s
āśrama at Haridvāra. There, while going through a stack of rare
and old books, I found Gurudeva’s copy of the thesis—buried
under many other books, and with a torn cover, weak binding,
and yellow and brittle pages. I flipped through its pages and
started reading—like a curious child, who has just learned the
basics of linear algebra, going through derivations in the notes
of Isaac Newton or Carl Friedrich Gauss. Though I had been
teaching myself Vyākaraṇa since 2007, my five years of self-
learning was cast away by reading a few lines of the thesis. So
engrossed I was in the two or three derivations of the work that
the typographic mistakes became invisible to me. After around
five minutes, I could not read it any further—it was too much for
me to understand. I put down the thesis and said to myself, “This
work has to be published, else one day it may be lost forever.”
Gurudeva kindly gave me the permission to take the thesis with
me, and also gave His blessing to my wish. I feel His blessing is
what has materialized as this editor’s note after three years.
For those who work in the investment banking industry,
time is a luxury they can rarely afford. The typed manuscript
was full of errors—unfortunately the scribe and the typist did
४
सादकीयम ्
not have even basic knowledge of Sanskrit. Due to the many
mistakes, I abandoned my idea of typing the work myself as it
was too time-consuming. I decided to scan the book and posted
a message on several mailing lists asking for help in data-entry. I
was enthused by the several responses, some of them offering
to work for free, that I received.3 One of the responses was
from the Bangalore-based scholar Vedavāridhi Dr. P. Ramanujan,
the āsthāna vidvān (assembly scholar) of the Ahobilamaṭha, an
authority on the Kṛṣna Yajurveda’s Taittirīya Śākhā, and currently
a member of the Second Sanskrit Commission. Dr. Ramanujan’s
Parankushachar Institute of Vedic Studies (PIVS) is engaged in
the digitization and publication of many Sanskrit works. Dr. K.
S. Mukundan of the institute ably typed the work in a few months
and Dr. Ramanujan did the first round of proofreading. I offer
my fervent thanks to both Dr. Mukundan and Dr. Ramanujan
without whose help this work would not have been published.
Over the next few months, I proofread and edited the work,
adding original verses of Adhyātma Rāmāyaṇa and citing the
work’s around 1650 references in the process. Several members
of the Bhāratīyavidvatpariṣad mailing list helped me trace the
original sources of many citations, and I thank all of them. The
first edition of the work was released online in HTML format in
June 2013, one year after I had first seen the work. The second
edition, which made many corrections, was released online in
HTML format in October 2013.
Although the second edition was complete and many
typographic mistakes in the typed manuscript had been
corrected, I was nevertheless not satisfied as I knew I had not
3 And also amused by a self-proclaimed Sanskrit scholar who tried his
best to fleece me by quoting a ludicrously high price. Frustrated with his
repeated questioning on who I was engaging and how much I was paying,
when I told him even esteemed scholars were quoting one-fourth of his rate,
he responded nonchalantly, “That is very reasonable [sic].”
५
सादकीयम ्
understood the work and may had not done complete editorial
justice to the work due to the lack of my understanding. In
addition, I knew that at some places words or sentences were
missing in the manuscript, leading to a lack of continuity. The
following words of Gosvāmī Tulasīdāsa in the Rāmacaritamānasa
(1.30A-B) were echoing in my mind—
ु िनज गु सन सनी
म पिन ु कथा सो सूकरखेत।
समझ ु ी निहं तिस बालपन तब अित रहेउँ अचेत॥
ोता बा यानिनिध कथा राम कै गूढ़।
िकिम समझ ु म जीव जड़ किल मल िसत िबमूढ़॥
And then I heard the same kathā from my Guru at
‘‘
Vārāhakṣetra, but I could not understand it as I was extremly
ignorant in that phase of childhood. The kathā of Rāma is
difficult to understand; the listeners and speakers are rich with
knowledge. How could I, an especially foolish and unintelligent
being seized by the vices of the Kali age, understand it?
The answer came from what Tulasīdāsa had said next in the
’’
Rāmacaritamānasa (1.31.1)—
तदिप कही गु बारिहं बारा। समिु झ परी क मित अनसारा॥
ु
Still, the Guru narrated it again and again, and then I
‘‘
understood it somewhat, in accordance with my intellect.
I decided to read the work, my edited version, again
’’
and again. After three iterations, I was confident of my
understanding, and decided to publish a third edition with
footnotes reflecting my insights. In addition, I decided that the
this new edition would be typeset in XƎLATEX. The typesetting
was completed in December 2013, following which I started
editing the work again. My understanding of grammatical
process and philosophy increased manifold while editing the
work second time, and I could successfully solve the derivations
for the explanations. These derivations were also included as
६
सादकीयम ्
footnotes. The work on the third edition began in January
2014 and was completed in February 2015, interrupted by
another book of Gurudeva which I proofread, typeset and co-
edited;4 and my move from Hong Kong to Mumbai in July 2014.
From February to August 2015, I was occupied with authoring,
typesetting, designing, and publishing my first English book,
Mahāvīrī: Hanumān-Cālīsā Demystified.5 This delayed the online
publication of the third edition of this book, Adhyātmarāmāyaṇe’-
pāṇinīyaprayogāṇāṃ Vimarśaḥ.
The text of the third edition with nearly 1,200 footnotes
runs into nearly 375 pages now, as opposed to around 240 pages
for the text of the first and second editions. The number of
works cited in the second addition is close to 175 as opposed
to 65 in the first and second editions. Hundreds of vyutpatti‑s
(etymologies) and prakriyā‑s (derivations) have been included
in footnotes. Most of the original text in this third edition is
the same as that in the first and second editions except for
orthographic and editorial corrections, and supplying the text
missing from the manuscript after consultations with Gurudeva.
Some minor additions have been made at some places following
my discussions with Gurudeva regarding several usages and
forms, in order to facilitate better understanding of the matter
at hand.
I am indebted to the many sources I have used for my
understanding and editing of Gurudeva’s work. The Hindi
commentaries on the Aṣtādhyāyi by Devaprakāśa Pātañjala and
Paṇḍita Īśvaracandra (each in two volumes), the six-volume
English commentary by Prof. Ramānātha Śarmā, and the
three-volume Hindi commentary on the Laghusiddhāntakaumudī
4This book was the Mūlārthabodhinī commentary on the Bhaktamāla.
5The book is a translation and expansion, with notes, of the Mahāvīrī
commentary on the Hanumān-Cālīsā by Gurudeva.
७
सादकीयम ्
by Ācārya Govindaprasāda Śarmā have been of invaluable
help. Their focus on the derivational process of Pāṇinian
grammar is remarkable. Puṣpā Dīkṣita’s Aṣṭādhyāyī Sahajabodha,
T. R. Kṛṣṇācārya’s Bṛhaddhāturūpāvalī, and S. Rāmasubrahmaṇya
Śāstrī’s Kṛdantarūpamālā have been especially helpful in
understanding the third chapter (Dhātuprakaraṇam), arguably
the most involved chapter of the work.6 The Kṛdantarūpamālā
has also been helpful in understanding the second chapter
(Kṛttaddhitaprakaraṇam). The Upasargārthacandrikā of Cārudeva
Śāstrī is another work which I have found very useful. The Śabda-
kalpadrumaḥ and Vācaspatyam—possibly the greatest dictionaries
ever written in any language—and the Amarakoṣa and its various
commentaries (especially Vyākhyāsudhā) have been helpful for
many etymologies, as has been Apte’s Sanskrit-Hindi dictionary.
Comments and responses over emails from members of the
Bhāratīyavidvatpariṣad mailing list and discussions over phone
and email with Mātājī Puṣpā Dīkṣita, Prof. Ramānātha Śarmā,
and Prof. George Cardona on specific forms and derivations
have greatly benefitted my understanding. The meticulous
proofreading by Dr. H. N. Bhat has helped correct several errors
in the draft and add some more insightful footnotes. Lastly, I
am indebted to all the traditional commentaries including the
great Mahābhāṣya, the brilliant Kāśikā, the useful Nyāsa, the
illuminating Siddhāntakaumudī, the delightful Bālamanoramā, the
enlightening Tattvabodhinī, and the small yet illuminating Laghu-
siddhāntakaumudī.
I cannot thank enough Prof. Mādhava Deśapāṇḍe, Devarṣi
Kalānātha Śāstrī, Dr. Himāṃśu Poṭā, and Dr. Baladevānanda
Sāgara for taking time out of their busy schedules to write
6 I have heard that mastering verbal derivations is the most challenging
part of Sanskrit grammar, and I can attest to the same—(s)he who can derive
verbal forms can easily derive all other forms.
८
सादकीयम ्
praśasti‑s for this work. I offer special thanks to Śatāvadhāni
R. Gaṇeśa for writing a citrakāvya praśasti in praise of Gurudeva.
All these are exemplary scholars in the field of Sanskrit, and it is
a privilege for me that they have adorned my first edited work
in Sanskrit with their words. I shall be forever indebted to all of
them.
Before I end this note, I would like to offer thanks to my near
and dear ones who made this work possible. The cooperation
of my wife was indispensable in completion of the work—her
support has always been present for the digitization and editing
of Gurudeva’s works. My children Nilayā and Nirāmāya often
made me get up from long sessions spent with my books and
laptop, and return afresh to solve intricate derivations. My elder
sister and her children were often troubled by my early morning
and late night work on the this edition for nearly a month in
Hong Kong, and were very kind to adjust. Relentless and selfless
hard work is what my mother has taught me, not by her words
but by her actions, and the same spirit kept me going during the
editing. The genius of my father and his indomitable self-belief
has been and will continue to be my inspiration. Lastly, the work
is dedicated to my late grandparents, Śrīmatī Kausalyā Devī Miśra
and Śrī Śrīgopāla Miśra, to whom I owe my love of all the three
treasures of humans—literature (sāhitya), music (saṅgīta), and art
(kalā).
No part of this work would have been even conceivable
without the divine grace of Gurudeva, the saint of our times and
the personification of all of India’s traditional knowledge. I bow
to His lotus-feet again and again for giving me this opportunity
to serve Him and taking time out to adress doubts I had while
editing the work.
I respectfully offer this work to all scholars and students of
९
सादकीयम ्
Sanskrit grammar, and request them to excuse and point out any
editorial mistakes that may have still remained. I summarize my
humble effort as—
रामभो िह जानाित रामभसरतीम।्
रामभो िह जानाित रामभसरतीम॥्
तृ पय ैव जानाित िनानः िचिचत॥्
Verily, [only] Rāmabhadrācārya understands the speech
of
‘‘
the auspicious Rāma. Verily, [only] the auspicious
Rāma understands the speech of Rāmabhadrācārya. By the
divine grace of both, Nityānanda understands [the speech of
Rāmabhadrācārya] here and there.
’’
Nityānanda Miśra
Mumbai, August 22 2015
१०
पिरचयः
Adhyātmarāmāyaṇe’pāṇinīyaprayogāṇāṃ Vimarśaḥ
(English: Deliberation on non-Pāṇinian usages in the Adhyātma
Rāmāyaṇa) is a comprehensive Sanskrit essay (nibandha) in
around 50,000 words, authored in 1981 by my Gurudeva, Ācārya
Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu (known in his current Āśrama
as Jagadguru Rāmanandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya). The
work was spontaneously dictated by Gurudeva over only thirteen
days in 1981. A disciple of Gurudeva, Dayāśaṅkara Pāṇdeya,
was the scribe who took dictation from Gurudeva. The entire
work was authored by Gurudeva without any book or references,
with all the text of Adhyātma Rāmāyaṇa, Aṣṭādhyāyī, Mahābhāṣya
and many other works in the memory (kaṇṭhastha) and all the
Pāṇinian prakriyā‑s in the mind (buddhistha). At the end of the
work, Gurudeva says—
बा ु
ु ीगपादपरजसा संशु या सादरं
कृ ा लेखकमाशीलयशसं िशं िशश ं ु राघवम।्
बालो निवलोचनो िगिरधरः शान ् िवभााऽना
बाित िनबमेतममलं तोषाय सीतापतेः॥
Making the infant Rāma, his disciple endowed with moral
‘‘
conduct and fame, as the scribe, the child Giridhara, devoid
of physical vision, after respectfully examining words with his
intellect which was made especially pure by the pollen from
the lotus-feet of the revered Guru, composed this work for the
pleasure of the lord of Sītā.
’’
पिरचयः
The work was then typed and presented as a doctoral thesis
(śodhaprabandha) at the Sampurnanand Sanskrit University, for
which the degree of Vidyāvāridhi (Ph.D.) was conferred upon
Gurudeva in 1981. The thesis was reviewed by the grammarian
(vaiyākaraṇa) and epic-poet (mahākavi) Kālikāprasāda Śukla,
who wrote the following verse in the Vasantatilakā metre to
describe it—
ु म।्
शोधबपिरशीलनतः समाायते मतिमदं मम यिु य
ु
शोधबमकरमधतोऽयं िविमृयिवदं लभतािमदानीम॥्
My logical conclusion, that arises from having thoroughly
‘‘
examined the dissertation, is that he (Giridhara Miśra) is
the bumblebee for the nectar of literary compositions for
purification. May he now [effortlessly] obtain the praise and
fame which is especially sought after by the learned.
’’
The work is divided into four parts—Prastāvanā, Sandhi-
kārakasamāsaprakaraṇam, Kṛttaddhitaprakaraṇam, and Dhātu-
prakaraṇam.
Prastāvanā: The introduction begins with tracing the
tradition of Vyākaraṇa. A wide range of topics are first covered
like nature of Veda, origin of Veda, apauruṣeyatā of Veda,
vedatrayī and vedacatuṣṭayī, śruti and Veda, lakṣaṇa of vidhi and
niṣedha, relation between śruti and smṛti, five sampradāya‑s based
on smṛti‑s, five types of Vaiṣṇava upāsanā‑s, Vedānta, Purāṇa,
Itihāsa, fourteen vidyā‑s including six darśana‑s, three types of
āgama‑s and two types of mārga‑s, and the six vedāṅga‑s—the
chief amongst which is Vyākaraṇa. Next, the importance of
Vyākaraṇa is stressed. The nine vyākaraṇa‑s are mentioned,
following which some unique aspects of Pāṇini’s grammar are
discussed. The terms āpta and śiṣṭa are defined, along with
generic definitions of śiṣṭaprayoga and sādhutva, which are to be
followed by Vyākaraṇa and not the other way round. Sādhutva is
१२
पिरचयः
then redefined in the context of the prakriyā of Pāṇini’s grammar.
Deeper insights going beyond the realm of grammar are arrived
at from some sūtra‑s of Pāṇini. The essay then delves on sūtratva
and lakṣaṇa of six types of sūtra‑s and their interplay is explained
with the comprehensive example of iko yaṇaci (PS 6.1.77). This
is followed by the position of works of Kātyāyana and Patañjali in
the Vyākaraṇa tradition. Mahābhāṣya and its position is described
in detail with examples. Following this, prakriyā and darśana—
the two eyes of the Vyākaraṇa tradition—are described with
the works of both, and the philosophy of Vyākaraṇa tradition
is compared with that of other darśana‑s. Śābdbodha and śakti
are then explained as per Vyākaraṇa. The relevance of Pāṇini’s
grammar is discussed in the context of the Rāmāyaṇa tradition,
including the Adhyātma Rāmāyaṇa. Some insights into the
Rāmāyaṇa tradition from Pāṇini’s grammar are discussed, and
all the fourteen Śiva Sūtra‑s are then interpreted in the context
of Rāmāyaṇa. The question of seemingly non-Pāṇinian usages
in śiṣṭaprayoga‑s, like those in Adhyātma Rāmāyaṇa, is raised.
Gurudeva says that it is very much possible to explain all
śiṣṭaprayoga‑s by Pāṇini’s grammar. After explaining the the
relation between Vyākaraṇa and Adhyātma Rāmāyaṇa, the latter
work is described in some detail. Adhyātma Rāmāyaṇa’s origin,
poetic features, rasa‑s, nāyaka and its relevance and usefulness
in the context of the Rāmāyaṇa tradition is discussed. The
author stresses that since both Pāṇini’s grammar and Adhyātma
Rāmāyaṇa come from Lord Śiva, there must be consistency
(ekavākyatā) between the two. Gurudeva says that in the
Adhyātma Rāmāyaṇa, there are 700-odd usages that “appear to
be non-Pāṇinian.” Around half of these usages are examined and
explained using the Pāṇinian framework (others being similar to
those explained).
१३
पिरचयः
I. Sandhikārakasamāsaprakaraṇam: The first chapter
is split into two parts and examines 140 sequential usages
in the Adhyātma Rāmāyaṇa pertaining to sandhi, kāraka and
samāsa. It begins with an insightful grammatical explanation of
the compound Adhyātma Rāmāyaṇa. Quite often two or three
solutions, and sometimes upto six or seven solutions in the
Pāṇinian framework are given for the seemingly non-Pāṇinian
forms.
II. Kṛttaddhitaprakaraṇam: The second chapter is also
split into two parts and examines 90 sequential usages in the
Adhyātma Rāmāyaṇa pertaining to kṛt and taddhita affixes. Again,
multiple Pāṇinian explanations are offered for many usages.
IIII. Dhātuprakaraṇam: The third chapter explains 135
sequential tiṅanta usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa that are
seemingly non-Pāṇinian. Mostly one and sometimes two or three
explanations are offered in the Pāṇinian framework for these
usages.
Features
Some unique features of the work include—
1. Pāṇinian explanations of 365 seemingly non-Pāṇinian usages
using various Pāṇinian sūtra‑s, vārttika‑s, kārikā‑s, niyama‑s,
paribhāṣā‑s, and jñāpaka‑s, in accordance with traditional
commentaries.
2. More than 1500 citations from works of diverse fields, and
many more from oral traditions. On including the editor’s
footnotes and derivations in the third edition, there are more
than 6500 citations from around 175 works.
3. Śiva Sūtra‑s explained in the context of Rāmāyaṇa, with a
Rāmāyaṇa-centric interpretation of each sūtra. This section
of the work compares with the Nandikeśvara Kāśikā.
१४
पिरचयः
4. Hundreds of Pāṇinian prakriyā‑s, some abridged and some
detailed. In the second addition, hundreds of complete
Pāṇinian derivations are given in the editor’s footnotes,
corresponding to the abridged and detailed derivations by
the author.
5. Lucid explanations of complex grammatical concepts.
6. Vivid descriptions in poetic style, with some daṇḍaka-
style samāsa‑s formed from several hundreds of words
compounded together.
7. Didactic approach with many counter-questions and doubts
raised by nanu, na ca, et cetera, and all of them resolved in
favour of the proposed solutions.
8. Nyāya-styled lakṣaṇa‑s of many concepts, both grammatical
and non-grammatical.
9. Vaiyākaraṇa śābdabodha‑s of common terms (śruti, veda,
anuśāsana, vyākaraṇa, et cetera) and involved grammatical
usages (vāraṇārtha, karmamūlakasambandha, samāsa, śaiṣika-
ṣaṣṭhī, tatkaroti usage, tadiva ācarati usage, tiṅanta usage from
a pacādyajantakvibanta nāmadhātu, ṇijanta usage, svārtha-
ṇijanta usage, vartamānasāmīpya usage, et cetera).
10. Critical insights into many original verses of Adhyātma
Rāmāyaṇa using traditional methods of interpretation. The
work may be thought of as a mini-commentary on the
Adhyātma Rāmāyaṇa.
Besides satisfying scholars of Vyākaraṇa and the
connoisseurs of Adhyātma Rāmāyaṇa, the work is very useful for
students learning Pāṇini’s Vyākaraṇa. Having acquired all my
limited learning in Sanskrit grammar exclusively from self-study
(svādhyāya), I can personally attest to the extraordinary benefits
the work offers for grammar students, especially those studying
१५
पिरचयः
by svādhyāya. Just like a picture is worth a thousand words,
similarly a prakriyā is worth the understanding of tens of sūtra‑s,
a grammatical insight is worth tens of such prakriyā‑s, and a
śābdabodha is worth tens of such grammatical insights. The
work—replete with prakriyā‑s, insights and śābdabodha‑s—offers
a rare source of learning for students and scholars of Pāṇinian
Vyākaraṇa.
I am a quantitative analyst by profession, and Applied
Statistics is one of my areas of work. From the viewpoint
of Statistics, I see the Pāṇinian grammar as a parsinomious
statistical model which Pāṇini formulated to explain the variation
in the infinitely many śiṣṭa prayoga‑s which formed his dataset.
No statistical model with finite predictors can explain all of
the variation in an infinitely large dataset. Pāṇini’s model was
the best model ever formulated for this purpose, and could
account for a very large degree of variation. Vararuci’s vārttika‑s
and Patañjali’s bhāṣya extended the model by introducing
additional model complexity, and explaining further variation
in the data of śiṣṭa prayoga‑s. All of these great grammarians
were mathematicians, and I see them as statisticians since like
Statistics, Sanskrit grammar also combines mathematics and
philosophy—the two eyes of Sanskrit grammar being prakriyā
(mathematical derivations) and darśana (philosophy). This work
is also largely mathematical in nature, interpreting or extending
Pāṇini’s model to explain the variation of śiṣṭa prayoga‑s seen in
the Adhyātma Rāmāyaṇa. With this conclusion, I believe students
and scholars of computational liguistics also stand to gain from
the study of this work.
The original work and the editor’s footnotes in the third
edition (except for some citations) are entirely in Sanskrit. For
the benefit of students of Sanskrit and linguistics, I plan to
१६
पिरचयः
translate the work into English and Hindi some day. The next
edition of the work will hopefully come with an English or Hindi
translation.
Nityānanda Miśra
Mumbai, August 22 2015
१७
ीवनवृम ्
कतृज
लेखकौ – वाचितिमः, तलु सीदासपरौहा
(सादकः – िनानिमः)
संृतसािहजगित िथतकीतयो
िवलणितभावः पदवामाण-
ु
पारावारीणाः पिवभूषणसािहाकादमीराियपरारािदप ु ताः किवकुलरािन
रृ
मदेश सतनामडलवितिन मािकनीसिललिवमलसिललासे िचकू टे
ु
कृ तिनवासा अहोरां कारचनााजेन सरभारतीसमच न े समिप तजीवनाथा च
िवकलाजनतोपासनायां सततं संलाः शतावधािनकवयः ािमरामभाचायाः के न न
ाये।
वदनं सादसदनं सदयं दयं सधाम ु च ु ो वाचः।
करणं परोपकरणं येषां के षां न ते वाः॥
ु
इित यतृह िरणा साकू तं समाभािण तदेतदशेष ं समसं तर णेतषृ ु
धमचवितष ु महामहोपाायेष ु वाचितष ु महाकिवष ु सवततेष ु ानयी-
भाकारेष ु सवाायीिचकू टतल ु सीपीठाधीरेष ु ीमगीरामानाचाया
ु द-
ािमीरामभाचायचरणेष।ु
ु
ज – ािमरामभाचायाणां जिनरदेश े जौनपरजनपदाव ितिन
शािडखदु न ामके ामे िसहािधकषे वैमेऽे माघकृ ैकादयां तदनसारंु
पाशरैकोनिवंशितशत ईसवीयाे मकरसाौ (१४ जनवरी १९५०) वैवत-
वासरे िनिश िनशीथािभम ु ां मकररािशगते सिवतिर विसगोीयसरयूपारीणिवामले
कुले िविवतु ाणकुलालार ीराजदेविम चतथु ापपेणाखड-
सौभायवाः ीमाः शचीदेा दिणकुितः समभवत।् एतेषां नामकरणं
िगिरधरलाल इित कृ ा िपतरौ मोदमावहौ मासयाविधमेव यािपतवौ हा ह
तदानीमेव दैविवपाकात ् रोआजाकोपाालक बािगत ा। वतसारमे
ु तं
संसारं नावलोकियतक ु ामेनानेन नवजातिशशनु ैव िमासेन भौितके चषु ी िनमीिलते
इेु ामहे। एतान ् िबािधतान ् िवाय महःखमन
ु ु
भवः िपतामहाः ीसूयब िल-
ीवनवृम ्
कतृज
िममहोदयाान ् ीमगवीतां वारं वारं ािवतवः। तेन पवष ावायामेव
जारीयितभाागभगवजनसाधनधना िवलणितभाशीलाः ाच ु ो
िगिरधरनामानोऽशेषां गीतां कठीकृ तवः।
िशाजनम ् – बाे िगिरधरलालािभधेयानां जगरामभाचाया
ु णां
ाथिमकी िशा िपतामहसिधावेव सा। एते जानकीजीवनलीलालािल-
िधयो िपतामहचरणेो गोािमतल ु सीदासणीतं ीमामचिरतमानसं
साोपां सानपूु वकं पिसासिहतं ाामेव मासाां कठीकृ ाम एव
वष रामनवामावयन।् एतेषां िविशां ां लोचं लोचं िपतामहाः सूयब िल-
महोदयाः िपतरौ च संृत पारिरकिशां दापियत ं ु िनकटवितन ं सजानप
ु ु
रं
ीगौरीशरसंृतमहािवालयमेतान ् ैषयन।् ु
कुशाबिसा एकतु ा१
िगिरधरिमा ारिकाकरणिशां ताकरणिवभागाेः ीशीतला-
सादिमेः सावः ोकसंाररचनां च समिधगतवः तसािह-
िवभागाेः ीराममनोरथिपािठमहाभागेः। ीगौरीशरसंृतमहािवालये
नाकरणं म ु िवषयेन ीकृ थमातो ममाेणीपय ं सवाः परीाः
सिवषेशां सवाथेन थमेया सम ु ीयिशाथ वाराणां सूणान-
संृतिविवालयं िववः। तालीनाकरणिवभागााणां ीभूप े पित-
िपािठनां शीतलेहायायां वैयाकरणभूषणसारम ् एवं शािकिशरोमिणीपिडत-
कािलकासादश ु महाभागानां ीचरणकमलसिधावां ाकरणटीकाान ्
ु
समधी पनाितिरसमये ितिदनं सायं षोराविधं२ समपु िवय शसागर-
मरमिताकरणिवभागाचराणानामिभनवपािणनीनां डॉ॰रामसादिपािठनां
सिधौ भाााकरणानामेषां नाकरण पदवामाणानां
ु
सपिरारं िनगूढतबोधपरःसरं िवशेषमयनं िविधवुवाणाः शािकामीसवीयाे
ु कोनिवंशितशते िविवालये सवमाै ः सह सम
चतःु सरै ु ीय थमं ानं
लवः। आचायकायामधीयानाः सो भारतसवकारारा ायोिजतािखल-
भारतीयितयोिगतास ु सवानिप ितयोिगनः ितभया पिरभा वादिववादाारी-
समापूिताकरणसाेितपितयोिगतास ु थमं ानं लवः। त परत ु ु यं
समागता तालीना धानमिणी ीमतीिरागाी पपरारै ु ः सहोरदेश
ु
कृ ते िवशालरजतपिकापं चलवैजयीपरारमिप ु
ससाधवादमदात ।् ईसवीयाे
ु कोनिवंशितशत आचायकां िविवालय सविप िवभागेष ु सवािधकाै ः
षरै
१ एकपािठन एकसिािहणो वा।
२ कालानोरसंयोगे (पा॰सू॰ २.३.५) इन ेन ितीया।
२०
ीवनवृम ्
कतृज
सह सम ु ीय िविशां कीितमाभजः ािमवयो िगिरधरलालािभधेय
े ः सण-
पदकािन कुलािधपितणपदकं चािमलन।् सूणानसंृतिविवालय ैव
्
पी॰एच॰डी॰ ु
(िवावािरिधः) इपाधये अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः
ु
इित िवषये शोधबमिप िलिखतवोऽनसानिवधया के वलैयोदशिभरेव िदवस ैः।
तथा च पािणनीयााााः ितसू ं शाबोधसमीा इित िवषये िसहपृाकं
ु
शोधबं णीय तादेव िविवालयतो डी॰िलट ्॰ (वाचितः) इपािधमलभ।
िवरदीोरजीवनम ् – १९८३ ईसवीयाे कािकश ु पौणमाां ीरामान-
ु
वैवसदाये िवरवेषो गृहीतो िगिरधरलालिमचरण ैः ीमदलक परीयागिनवािसः
फलाहािरसया िसेः ीीरामचरणदासमहाभागेः। यिप िमचरण ैः
ीराममो िवरवैवसदायदीा च गृहीते जीवनाम एव वष ीमामवभा-
शरणमहाराजचरणारिवमख ु कृ पापाेः ीमदीरदासमहाभागेो िवरवेष-
समकालमेव पसंारिविधनाऽमीषां पूवामौपचािरकताऽपीितहासपृं समिधिशिये।
अतोऽतु गोाणामेषां महानां रामभदासः इित नाम ाितमगमत।् रामभदासाः
समिमलाय १९८७ ईसवीये तल ु सीजयां मािकनीिवमलसिललास आमोदवन े
ीतलु सीपीठ ामािणक ितां िवधाय ीिचकू टतल
ु सीपीठाधीरपदालता जाताः।
नारदभिसू ईशाेकादशोपिनष ु ीमगवीतायां सू े च ीराघवकृ पाभां
िविल ानयीभाकारेन िथतयशसः सारा ितभया योयतया
ािमवयान ् ीरामानसदाय जगपदे
ु काशीिविरषाऽखाड़ा-
पिरषहाो मनीिषणो गयमाा िवांसो जगरव
ु समवेतघोषणेन ससानं
ितािपतवोऽिभषेिचतव। एवं िह ािमवयाः ीिचकू टतलु सीपीठाधीर-
ानयीभाकारजगरामानाचाय
ु ािमरामभाचाया इाेन ु
भिव
लयशोराशयः सततमेव िवकलाजनतोपासनायां समििहताय रासेवाय ै च
समिप तजीवना राजमाना जाताः।
िवशेषः – िनगूढानां शािवषयाणामवगमनं नवनवोेषशािलनी ितभा-
ु
कनाकमनीयता तक कक शमिं ौढपािडं गजन े िवनता न ैिकं चय
ीरामोपासनािचामीषां देिशकवयाणां िनसगिसा िवशेषता। कारचनापाटवं
ु
मीषां साधिवषावायामेव सम ु ूतम।् राभाषासंृतभाषयोराशक
ु िवं
सहजिसम।् एिभः ीिचकू टे नव पयोताािप िवशालािन षमासपयािन
िविहतािन। शरीर विसगोीयािदमे िशश ु पराघवमेव समपु ासते लालयि च
वाभावनया। देवत ु समाराा अाकं सरवः ु जगािमरामभाचाय
ु -
महाराजाः शातं भासािमह लोके याविदवाकरािवित मलं कामयमानाेषां
२१
ीवनवृम ्
कतृज
चरणकमलयोरप य णतीः कथय इदं िवरमामः –
रामभो िह जानाित रामभसरतीम।्
रामभो िह जानाित रामभसरतीम॥्
सूची – जगरामभाचाय
ु ु ा अधोिलिखताः सि।
णीताः मख
• पकृ तयः
– महाकाािन
* अती (१९९४)। िहाम।्
* ीभागवराघवीयम ् (२००२)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* अाव (२०१०)। िहाम।्
* गीतरामायणम ् (२०११)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
– खडकाािन
* काका िवर (१९८०)। िहाम।्
* माँ शबरी (१९८२)। िहाम।्
* आजादचशेखरचिरतम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
ु वरम
* लघरघ ु ् (२००१)। संृते। िहीपगानवादसिहतम
ु ।्
ु
* ीसरयूलहरी (२००१)। संृते। िहनवादसिहता।
* भृतम ् (२००४)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* अवध कै अँजोिरया (२०११)। अवाम।्
ु
* ीसीतासधािनिधः ु
(२०११)। संृते। िहनवादसिहतः।
– पकाम ्
* कुापम ् (२००३)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
– गीतकाािन
ु (१९९१)। िहाम।्
* राघवगीतगन
ु (१९९३)। िहाम।्
* भिगीतसधा
– रीितकाम ्
* ीसीतारामके िलकौमदु ी (२००८)। जभाषायाम।् िहनवादसिहता।
ु
– शतककाािन
२२
ीवनवृम ्
कतृज
* आयाशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीगणपितशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीचडीशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीराघवेशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीरामभिसवम ् (१९९७)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीराघवचरणिचशतकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीजानकीचरणिचशतकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* मथािरशतकम ् (२००७)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
ु
* ीरघनाथशतकम ् (२०११)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
– ोकाािन
ु
* ीहनमािरं ु
िशका (१९८३)। संृते। िहनवादसिहता।
* ोकमौिकम ् (१९८३)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
ु ु रणम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम
* मक ु ।्
* ीजानकीकृ पाकटाोम ् (१९९६)। संृते।िहनवादसिहतम
ु ।्
* भिसारसवम ् (१९९७)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीगामिहःोम ् (१९९८)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* नमोराघवायाकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीिचकू टिवहायकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीरामवभाोम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* ीराघवभावदशनम ् (२००२)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* चरणपीडाहराकम ् (२००८)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
* सवरोगहराकम ् (२०१०)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
ु
– सभातकाम ्
ु
* ीसीतारामसभातम ् (२००९)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
– वृिकाम ्
* अाााः ितसू ं शाबोधसमीा (१९९७)। संृते।
• नाटके
– उाह (१९९६)। िहाम।्
२३
ीवनवृम ्
कतृज
– ीराघवादु यम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम
ु ।्
• गकृ तयः
– ानां ीराघवकृ पाभाािण
* ीसूषे ु ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* ीमगवीतास ु ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* कठोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* के नोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* माडूोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* ईशावाोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* ोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* त ैिरीयोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* ऐतरेयोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* ेतातरोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* छाोयोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* बृहदारयकोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
* मु डकोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च।
– अे ीराघवकृ पाभाे
* ीनारदभिसूषे ु ीराघवकृ पाभाम ् (१९९१)। संृते िहां च।
* ीरामवराजोे ीराघवकृ पाभाम ् (२०००)। संृते िहां च।
– िहीभाािण
ु
* ीहनमानचालीसायां महावीरी टीका (१९८३)। िहाम।्
* ीरामचिरतमानसे भावाथ बोिधनी टीका (२००५)। िहाम।्
* ीभमाले मूलाथ बोिधनी टीका (२०१४)। िहाम।्
– िवमश
* अारामायणेऽपािणनीययोगानां िवमशः (१९८१)। संृते।
* ीरासपाायीिवमशः (२००७)। िहाम।्
– वचनसहाः
* मानस म तापस संग (१९८२)। िहाम।्
२४
ीवनवृम ्
कतृज
ु का अघ और िवभीषण की करतूित (१९८५)। िहाम।्
* सीव
* ीगीताताय (१९८५)। िहाम।्
* सनातनधम की िवहप गोमाता (१९८८)। िहाम।्
ु सीसािह म कृ कथा (१९८८)। िहाम।्
* ीतल
ु
* मानस म सिमा (१९८९)। िहाम।्
* सीता िनवासन नह (१९९०)। िहाम।्
* भ ु किर कृ पा पाँवरी दीी (१९९२)। िहाम।्
* परम बड़भागी जटाय ु (१९९३)। िहाम।्
* ीसीताराम िववाह दशन (२००१)। िहाम।्
* तमु पावक मँह कर िनवासा (२००४)। िहाम।्
* अहोार (२००६)। िहाम।्
ु
* हर ते भे हनमान (२००८)। िहाम।्
* स रामेमी ीदशरथ (२००९)। िहाम।्
ु ीत (२०११)। िहाम।्
* वेणग
२५
आचायचरणानां िवदावली
ु कसकलशााथ महाणवमरमित-
॥ ीसीतारामपदपमकरमधतीसदायवत
ीमदाजगरामानाचाय
ु चरणारिवचरीकाः समवैवालारभूता
ु ितहाससििहतगीरताेषणतराः
आष वायिनगमागमपराणे
पदवामाणपारावारीणाः सायोगायवैशिे षकपूवम ीमांसावेदानारदशािड-
भिसूगीतावाीकीयरामायणभागवतािदिसाबोधपरःसरसमिधकृ ु ताशेष-
ु सीदाससािहसौिहाायवचनाानपरमवीणाः
तल
ु
सनातनधमसरं णधरीणात रु ामचातवु यमयादासंरणिवचणा
अनािविसपररााीमीतारामभिभागीरथीिवगाहनिवमलीकृ
ु तमानसाः
ीमामचिरमानसराजमरालाः सततं िशशरु ाघवलालनतराः
समातीिवािवनोिदतिवपितो राभाषागीवाणिगरामहाकवयो िवूध ाः
ीमामेमसाधनाधनधाः ोियिनाः ानयीभाकारा महामहोपााया
वाचतयो जगरामभाचाय
ु िवकलािविवालय जीवनपयकुलािधपतयः
ु
ीिचकू टमािकनीिवमलपिलनिनवािसनः ीतलु सीपीठाधीरा धमचवितनः
ीमगरामानाचाया
ु अनीसमलतािमरामभाचायमहाराजा
िवजयेतराम ् ॥
शिवाचः
नवीना संशोधनिदक ्
ु
– ाचाया माधवशमाणो देशपाडे इपााः
१९८१ ईसवीसंवरे सूणानसंृतिविवालये िवावािरिधउपािधाये
महापिडत ै रामभाचायिलिखतः बः अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः
इित नाा सित तिेण पिडतिनानिमेण संृ ाकायं नीयत इित ाा
िनतरां मोदते मे चेतः। ासवाीिकभृितिभमिु निभिवरिचतेष ु महाभारतरामायणािद-
महाकाेष ु सवापािणनीयाः योगा य इित नािविदतं िवषाम।् तेषामपु पिः कथं
दशियतेित िचां कुविः ाचीन ैरेत े योगा यपािणनीयाथाऽिप तेषामाष ाेष ु
दोषो नारोपणीयः िक ु तेषां याष ााधं ु तथाऽिप न देवचिरतं चरेत ् इितवत ्
न ऋिषचिरतं चरेत ् इित िनयमेनाष योगाणां लौिककै नानकरणं
ु कतिमिभायो
दिशतः। अे त ु –
ु
याहार माहेाासो ाकरणाणवात।्
पदरािन िकं तािन सि पािणिनगोदे॥
ु अनया िदशा पािणनीयाकरणादिप ाचीनतरािण माहेािदाकरणाासन ्
इूचः।
यानसृु ासािदिभः कृ ताः शयोगा अपािणनीया अिप साधव एव तेषां च
ु पािणिनं माणीकृ न परीितिमित के षाितम।् अारामायण-
साधं
ानीयानपािणनीययोगानिधकृ रामभाचायिलिखतोऽयमधना ु कायमानः बः
ीयं वैिशमावहित। अ ानया िदशा परीणं न के नािप कृ तपूवम ।् काेष ु
कोमलिधयो वयमेव नाे तक ष ु कक शिधयो वयमेव नाे इित पिडतराजजगाथ-
सरिणमनक ु ु वी रामभाचायः कािवषये शािवषये च ब परााम।् अिन ्
बे ते सव ाचीनां िनाकरणािदशापररामनसृ ु शािददश
ु नं
कुवि यथा त ैः ीयबावनायाम ् अथवशः अथशेन अवशं संयो
ु
ािदतः। नवीने िवषये ाचीना शासरिणः कथमपु य ु ते
े ायं बः परमं
शिवाचः
िनदशनम।् आपाततोऽपािणनीयेन तीयमानानां योगाणामेत े रीरेण पािणनीयं
साधयि तदेतषे ां सवततं माणयित। एतरं णीय रामभाचायाकरण-
ु
शा नवीना संशोधनिदगािटता। अते सवथा धवादानहि। इित शम।्
ु
माधवशमा देशपाडे इपाः
३१/०८/२०१४
्
ाचायः, िमिशगनिविवालयः
ऍन ् आबर,् िमिशगन, ् यू.एस.ए.
्
अिभननवाचः
– देविष कलानाथशािणः
सकलशापारग ैः संृतवायवािरिधमरायमाण ैः पदवामाणपताका-
वाहकै ः सरतीपै ु
ु लसीपीठािधपितिभज गरामानाचाय
ु महालारभूत ैमहा-
महोपााय ैः ी१०८ािमीरामभाचायः पूवामे िविलिखतं शोधबं वी
ु
समहां मोदमभवम।् यिप शोधबा धानिवषयेन त ैरा-
रामायणीयाे योगा गहनिवमशशा परीिता ये अपािणनीयाः इित पिदये
िकेतने िवमशाजेन त ैः पािणनीय बहवः िसााः सूशा िववेिचताेष ु तेष ु
च सेन ेके संृताः ीतल ु सीदासा अे च शािवधयोऽलौिककिवेषण-
ु
पाऽनशीिलता इित ापक शोधब फलकं संव ृ म।्
बमूा िवमश बहोः कालादनरं ससादनमपु ापनं
कुवाणो बायािमितभाधनः ीिनानिमोऽाकं शतशः साधवाचांु पािमित
ीरामभाचायचरणान ् सयं णमन ् सभाजयािम ीिनानिमं धवादैः।
अारामायणवायोगानाधारपेण सकृ हीा। ृ
ु
यो ापकं पािणिनशशां मम साधपरीणाय॥
ले ले ाितभिशोध ैः ाितिपूतनशाय ु ीः।
गभीरमेषणकृ िमं शोधबे िनबब सक॥ ्
शोधोपािधं िगिरधरवरो िमला गृहीा
सोऽभूदथ च तल ु सीपीठकं िचकू टे ।
पीठाधीशो िवमलिधषणो रामभेित नाा
सूा थयित नवं िविवालयं तम॥्
३०
शिवाचः
शोधं तिमह गहनौढशैलीिनबं
िनानः कुशलिधषणः साध ु सा धे।
सेाय ै सकलिवषां सिधौ देववाणी-
ा मिु दतदा ागतं ाहरामः॥
देविष कलानाथशाी
१४/१०/२०१४
अचरः, राजानसंृताकादमी
िनदेशकः, संृतिशाभाषािवभागः, राजानसवकारः
धानसादकः, भारती (संृतमािसकपिका)
सदः, संृतायोगः, भारतसवकारः
ु
अः, आधिनकसं ृतपीठम, ् ज॰रा॰रा॰संृतिविवालयः
जयपरमु , ् भारतम ्
शिपािन
– शतावधािननो रा.गणेशाः
इयिमह मपा कािचीयसी तथाऽिप भिमकरभरना सवण ु मयी
ु
च शिपसमनोमािलका। अनया ािवलोकनवतां त भवतां महतां सतां
ीीरामभाचायमिरणां मरतया विरवा भवेिदाशासे। िचावहा ख
ीचरणानां सारतसाधना शाे काे च। अतो िह िचकिवत ैव िविहताऽ मया।
ईशानां वैरेन च साितके यगु े ायेण कामिप ितनवां सषमामह
ु तीयं मम
ु
वागपमिये ित मे। अ किवतजा न ैके नीनाः ख कुयरु या
चानया रसमयरीा पानीित मा मदीयिमदं तातयकं व समातम।्
गोमूिकाबः—
रामभयितजयाकीकृ तवािविधः।
धीमकृ ितभूय ााकीकृ तवािरिधः॥
रा. भ य ज की त िव
म ित या कृ वा िधः
धी कृ भू ा की त िर
३१
शिवाचः
्
गतागतम—
जय हे यजन े ान े भजन ेऽजभणेणे।
मिहमन ् िहमहोह वनाव शश॥
ज. य हे ने ा भ ज न ेऽ णे
म िह मन ् ह ो व ना श
पबः—
नमे मनसा भासा नकानयिय।
नभशोभनसास नननवव॥
े
भा
म
व सा
न न. का
स य
भ
ा ि
शो
मृदबः—
भजे मिहतमादश जेम परमादरम।्
िवेम गिरमागं वेमिह तमागमम॥्
३२
शिवाचः
भ. जे म िह त मा द श
जे म प र मा द रम ्
िव े म ग िर मा ग म ्
व े म िह त मा ग मम ्
ु
ु बः—
पग
अलोकलोलोकनं दयाऽभयायाहं वचोचोऽिधचोदनं किविविवहम।्
यायायाजनं नमािम मापमाृहं भवेऽभवेवेतनं जनावनाना महम॥्
व
ऽिध चो या
अ भ
द ज
लो क वे ऽभ
क नं नं त
क न
नं नं
िव प मा िम
द ृ ज
या ऽभ ना व
म
हम ्
.
शतावधानी रा.गणेशः
२६/१०/२०१४
बेनगरम, ् भारतम ्
३३
शिवाचः
अिप अिप रित डुकृकरणे
– पोटोपाा िहमांशवः
भज गोिवं भज गोिवं गोिवं भज मूढमते।
साे सििहते काले निह निह रित डुकृकरणे॥
– चप टपिरकाोे १
आिदशराचाय उोषयित निह निह रित डुकृकरणे इित। अिन ् े
जगरामभाचाय
ु उोषयित अिप अिप रित डुकृकरणे इित। अिन ् े
जगरामभाचाय
ु ः श ु ं ाकरणं रामरसेनौतोतं कृ ा पाठकायोपहरित। एकै कः
शो रामरसेन िलोऽि। ाकरणाजेन जगरामभाचाय
ु रामचेणाािु ं
दापयित। अिप अिप रित डुकृकरणे।
संृतानां गोिवलालमेहतामहाराजानां दौिहः
िहमांशःु पोटा
१२/८/२०१५
ाचायः, अिभयािकीसूचनाौोिगकीिवालयः
ऑे िलयाराबलाकादमी
्
ूसाऊथवे् िसविवालयः
कॅ नबेरा, ऑे िलया
ु
लोकोपकारकोऽनसानः
– बलदेवानसागराः
कितपयिदवसेः ाक ् सदा
ु िहमांशपु ोटावयण साध वैताजा
ु लमामेन
साषमाणोऽहं जगवया
ु णां ीमतां रामानाचायाणां रामभाचायािमपादानां
िवषये ीमगवीताया दशमााय ोकिममम–्
यिभूितमं ीमिजतमेव वा।
तदेवावग ं मम तेजऽशसवम॥्
– भ॰गी॰ १०.४१
उरगािदषं यदेता िवभूतयः मानवसमाज काणाथ समु ाराथ जगती-
तलेऽवतरि।
३४
शिवाचः
अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः इित महतो लोकोपकारानसान- ु
ु
रचनायां काशन े च गिशयोः पिरिनितयासा नून ं वतमानानां भािवना
जनानां कृ ते ेरणादीभूताः सेीित मे ढीयान ् िवासः।
अनयोः सविवधानामयहेतोः भगवं राघवं ाथ ये।
िवषां वशंवदः
बलदेवानसागरः
२१/८/२०१५
महासिचवः, भारतीयसंृतपकारसः
देहलीनगरम, ् भारतम ्
३५
शंसा
शोधबपिरशीलनतः समात ्
ु म।्
सायते मतिमदं मम यिु य
शोधबमकरमधतोऽयंु
िविमृयिवदं लभतािमदानीम॥्
ु ः
कािलकासादश
१४/१०/८१
आचायऽ
ाकरणिवभागः
सूणानसंृतिविवालयः
वाराणसी
आलोकनम ्
्
सूणानसंृतिविवालये िवावािरिधः (पी-एच.डी.) ु
इपािधाये
िगिरधरलालिमः (ाचःु ) अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः
इित िवषयमिधकृ मम िनदशन े शोधबं तवान ु ।् शोधबोऽयं मया
सगालोिकतः। परीणाहऽयिमित संौित –
िदनाः २४/९/८१
े पितिपाठी
भूप
ाकरणिवभागाः
भूतपूव
सूणानसंृतिविवालय
आभारदशनम ्
(१)
ु कुविजपदकमलाेखलां यसू ं
उव गव
िबाणः िशमाणः सिनयमिनगमां बाणिवां विसात।्
कयामोऽिभरामो िविहतजनमनवासो वसानः
पात ु ीरामचचमथ िचरां रौरव रौरवााम॥्
(२)
साकार जगदाधार कृ कृ ािजनार।
तु साीपने िचं ानदीपेन दीपय॥
(३)
मरौ भवपाथोधेः काशीकै लासमिरौ।
रातां रामे रितं रां भवानीभूतभावनौ॥
(४)
भागीरथीिवमलवीिचिवलासरा
ु
वृारकािवबधविवरणा।
ीिवनाथपदपजपूतरेण-ु
वाराणसी िवजयते जनकामधेनः॥ ु
(५)
िदोसििरधराितगाधारा
ु ािसतजलाितचागीता।
चडांशज
िबगु सिलला
ु जनरना सा
धारायी लसित पूतमनःयागे॥
(६)
यामिया याममख ु सूता जगृ ते पाथ िमषेण भूता।
यामावदाता धृतशाजाता मानसे सा िवचका ु गीता॥
आभारदशनम ्
(७)
ु ाूगोािमनः सवृ े भवानीपतेः काकवय िवे।
मख
लसामसीतायशोवािरपूरे मनो राजहंसो भवेानसे मे॥
(८)
येरणा समभवम जीवनाय
पीयूषयूषिवलसवचलेखा।
तां रामचचरणाज ु चरीकां
गीतां भजे बमतां भिगन कीयाम॥्
(९)
ीराजदेव ं िपतरं शच तथा ां मातरं पूिपतामहं तथा।
ु
ातरं ेमहं रमापितं नमािम पोऽि िशशयु द ािशषा॥
(१०)
ीचकाः सशशाशेखरो िहमांशरु ो मिहतो मनीषया।
सदोकाशः भवतासधीयवे याऽहं िवपदो वारयम॥्
(११)
िपडीजिनं सनिशवयं िवरं शािकपूपादम।्
चिरमूित गंु सशीलं
ु े पितं पे॥
िपािठभूप
(१२)
अारामायणशजातमपािणनीयं यदनहे ु ण।
मशय ं ीयिनदेशकं तं सदैव भूप े पितं रािम॥
(१३)
यदािशषा निवलोचनोऽहं शोधबािमहोऽवतीणवान।्
िनदशकं ं सरलं िपािठनं नमािम भूपे पितं समादरात॥्
(१४)
शाटवीिसंहमदबिं ु िशियं मलभाषण।
ु
ु
िपािठनं शासपािठनं ु
तं रामसादं गमानतोऽि॥
(१५)
ु
नासशशासनिवधाारसाययो-
रां कलयदु ा सरगवीीिविवालये
ु ।
ीराधाचरणारिवमधपो ु वैभूषाितो
िनं श ु जयते वाराकरः॥
ु वरो गिव
४२
आभारदशनम ्
(१६)
शाटवीके सिरणं महामितं छाियं िशदयावशंवदम।्
किवं च शु ं णमािम कािलकासादमाय गंु मु मु ः॥
(१७)
दोषाः शोधबे चेमैत े नचषु ः।
ु िरलोेरणां
गणाे ु च ते ुटम॥्
(१८)
ु मय ैव भावा िनिहताः समाः।
ायः बेऽ िवमृय बा
ु
िु टयिद ानजभावाा िशश ं ु तां सिधयः
ु माम॥्
(१९)
ु
िहदाहरणं दं मौिलकाया िचत।्
ता चापलं ाा भावं गृ ु साधवः॥
(२०)
अायितये चािन ् बिहभूत ा पािणन ेः।
शाः ीयोपपा च यथाबि ु समािहताः॥
(२१)
गतबि ु शासाधनविजतः।
यासमाचरं च ैनं ा न ु सनाः॥
(२२)
िनरी भावकु ा बं परीां परीकाः।
सकृ ां कणाा रामभोऽिप वीताम॥्
(२३)
मावान ् पिरधा वणवसनं शोधबेऽ िह
संा गणाु ु रा च ये खनी।
संिवतनते
सेवाभावपरायणं कृ तिधयं वाभाजं मदु ा
ाशीिभः पिरलालयािम सततं िशं दयाशरम॥्
(२४)
नीलनीरजसाशकाये िदकाये।
रामाय पूणक ामाय जानकीजानये नमः॥
(िगिरधरलालिमः ाचःु )
४३
मलाचरणम ्
(क)
कौसानपानलालसमना मितोऽवा-
ु
गेकं गडालकावृ तमख ु ाोजो घनयामलः।
खेलिरथािजरे रघपितबा ु लानज ु ैः सरो
ु
देवो धूिलिवधूसरो िवजयते रामो मक ु ु ः िशशःु ॥
(ख)
ीजानकीनयननीरजनीरजेशो
िबननु वतमालतननु रेशः।
सौिमिमाितनतो ु भरताजा
अनोिवयित राजत ु रामचः॥
(ग)
ीरामचमख ु चमसकोरी
भूनिनी च िमिथलानृपतेः िकशोरी।
ीहंसवंशवरवैभववैजयी
सा जानकी जयित मे जननी च सीता॥
(घ)
वाण गौिरिगरीरौ गणपितं गां च काश गन ु ्
पािणािदमनु ीकीयिपतरौ देवोपमौ सादरम।्
ना सटमोचनं किपपितं िमो विसायः
सानं कुते िशशिु गिरधरः शोधं सतां तु ये॥
(ङ)
शवाय ै िगिरशेन सिगिदते अारामायणे
शाः पािणिनशासनािहरथो ये वै य ु ाः तु ाः।
ु पासंलया मेधया
तान ेवा िवमशय े गकृ
दोषं मे पिरशोधय ु सिधयः ु शोधबे कृ तम॥्
ावना
वेदो वै िवगिलतिवभेदो िवखातखेदो िविदोषेदो िनराशेषममाद-
िविलाकरणापाटवािदपदं ु ोषशापकलावकाशो िवलिसतभगवीलािवलासो
िवलसित लीलागृहीतिदिवह िविहतखलगणिनह िनिखलिवभूितसह सीता-
पिरह नारायणािदसहपरनामलतावेदकतया सतीत दाशरथेः सििहत-
सिदानशमणो धमवमणो ापकणः परणो िनासभूतो लोकािभराम
ीरामेित िनिखलतािक किवपिदपिममनिमािनता माता। अतो य िनिसतं
ु ोिः। भाषािवांसोऽिप तल
वेदाः (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ उ॰॰ २) इिभय ु सीदासभृित-
मनीिषणः कवयो मातािममां नतमका मानयो महीये। यथा रामचिरतमानसे
ीतलु सीदासः कथयित –
जाकी सहज ास िु त चारी। सो हिर पढ़ यह कौतक
ु भारी॥१
– रा॰च॰मा॰ १.२०४.५
अापौषेयताऽिप िनिववादा। यिप वैयाकरणधौरेयाः शं ेामनि
तथा च पातलमहाभापशािके ािलः पतिलः शिनं ितपादयन ्
वािकमाह िसे शाथ से (भा॰प॰) इित तथाऽिप शयोजनामोनिधया
वेदाितिरवाय पौषेयता। अथागवतो वेद शमोऽिप सनातनः। यथा
पूव माणां पाठथाऽिन ् के ताािविन केऽिप। कादौ जीवैः सह
िेवोपसंतपूव वेदोऽिप यथाऽऽनपूु ा भगवतो णो दये सम
ु ािसतो भगवता
नारायणेन। तथा चा राा पौ ु
ु गितबिवसानाथ शकमाकमकाणामिण कता
स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२) इित सू योगिददशनावसरे कारककरणे वैयाकरणिसा-
ु ां ीभोिजदीितोऽिप िलखित यत ् –
कौम
१ ्
एतूपारम–य ाभािवकः ासतः तु यो मताः। स हिरः पठतीेतरमं कौतक
ु ं ि-
्
तम॥ (मा॰भा॰ १.२०४.५)।
ावना
शूनगमयग वेदाथ ानवेदयत।्
आशयामृत ं देवाेदमापयििधम॥्
आसयिलले पृ यः स मे ीहिरगितः।
– वै॰िस॰कौ॰ ५४०
ु िप समाायत इयमााियका। कये सिललसव-
इित। एवं च पराणे
पिरािवते सागरीभूत े िनिखलेऽविनतले चराचरे च िनमे ले च िनायां भगवित
िवौ शेषशाियिन दै एको मख ु तु ं वेदरािशमहाषत।् ततो िनरी वेदापहरणं
मपेण समवतीय हा िदितसतंु पृ बनौकामारो समपु िदय िवां
वैवतमनवे प यामास भूयो वेदं िवधाे भगवान ् वासदेु वः। तथा च भागवते –
लयपयिस धातःु सशेु मख ु ु
े ः िु तगणमपनीतं पाद हा।
िदितजमकथयो सतानां तमहमिखलहेत ं ु िजमीनं नतोऽि॥
– भा॰प॰ु ८.२४.६१
ु
अनमानरीाऽिप वैिदपौषेयताऽवग ं ु शते। यथा वेदोऽपौषेयोऽिवि-
ु
गपररापाठमात ।् य ैवं त ैवमेष ितरेिकािमूलकानमानकारः।
ु अ
माहां सकलशािकिशरोमिणदाशि नककुरहिरः ीभतृह िरः पािणनीयाकरण-
दाशिनकसंरणभूत े कीयवापदीयनामके े काडे शािम ु -
मामतया ोकषे न मु कठं सगौ। यथा –
ु
ापायोऽन ु
कार त वेदो महिष िभः।
एकोऽनेकवव समाातः पृथृथक॥ ्
भेदानां बमागं कमयेक चाता।
शानां यतशिं त शाखास ु यते॥
ृतयो बपा ायोजनाः।
तमेवाि िलेो वेदिविः कािशताः॥
ताथ वादपािण िनिताः िवकजाः।
एकिनां ैितनां च वादा बधा मताः॥
सा िवशिु ोा िव ैवैकपदागमा।
ु ा णवपेण सववादािवरोिधना॥
य
िवधात ु लोकानामोपािनबनाः।
िवाभेदाः ताये ानसंारहेतवः॥
– वा॰प॰ १.५–१०
एवं िनिखलानाभूि तानमिखलदशनिनधानं गापवगसोपानं चतवु ग
स
ाधनं
४८
ावना
भागवतपरमधनं वणामधमसदनं सकलकिलकषकदनं वदनं कमलवदन वेदिममं
चतधु ा ाचिरे वेदासवया ऋयजःसामाथव
ु भदे ने । यथा भागवते –
ु
ऋयजःसामाथवाा वेदाार उृताः।
ु च पमो वेद उते॥
इितहासपराणं
तवदधरः प ैलः सामगो ज ैिमिनः किवः।
वैशायन एवैको िनातो यजषामभूु त॥्
अथवािरसामासीमु दाु णो मिु नः।
ु
इितहासपराणानां िपता मे रोमहष णः॥
त एत ऋषयो वेदं ं ं न ेकधा।
िशैः िशैिैवद ाे शािखनोऽभवन॥्
ु ैयथा।
े पष
तथ ैव वेदा मध ैधाय
एवं चकार भगवान ् ासः कृ पणवलः॥
– भा॰प॰ु १.४.२०–२४
तवद ऋचां सह एवं च यजवु द े यािकयोगाणां समपु ह एवं सामवेद े लिलत-
ोारा भगवशोगानपिरहथाऽथववदे े सामिरकशासितहः। या म ु ा वेद-
यी। अत एव िशवमिहःोादौ यीेन चचा। तथा –
यी सां योगः पशपु ितमतं वैविमित
िभे ान े परिमदमदः पिमित च।
चीनां वैिचाजकु ु िटलनानापथजषां
ु
नृणामेको गमिस पयसामणव इव॥
– िश॰म॰ो॰ ७
एवं च महिष वाीिकणीत आिदकाे ीमाीकीयरामायणे िकिा-
काड तृतीयसग भगवशन ेन शमान ेन सीवे ु ण ेिषतं पिरचयमनीषया पृवं
ु
धीमं हनमं शंसता लणं ित वदमान ेन२ िवगतमान ेन भगवता राघवेण े
ीरामचेण याणामेव वेदानां चचा समचिच। यथा –
३
२ ु
वदमान ेन इ भासनोपसाषाानयिवमपमणे ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७) इन ेन भासन े
(भासमान ेन वदता) ये (उाहं कटयता वदता) उपमणे (लणं ित रहिस वदता) वाऽऽन ेपदम।्
३ चचा समचिच इित कमिण योगः। िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) इन ेन िचि-
पूिजकिथकुिचच (पा॰सू॰ ३.३.१०५) इन ेन वा िन चचा श कमं यतोऽनजीिवना ु
परािधकारचचा सवथा न कता (िह॰ २.३१) मम िनयोग चचा या न कता (िह॰ २.३२)
िनयोगचचा ियताम ् (िह॰ २.३५) इितवत।्
४९
ावना
नानृवेदिवनीत नायजवु दधािरणः।
नासामवेदिवषः शमेव ं भािषतमु ॥्
– वा॰रा॰ ४.३.२८
ु त ायाः
माक डेयपराणाभू ोरगासशातथु ााये शोऽिप
यीमयीमेव भगवत ौित यथा –
ु
शािका सिवमलय ु िनधानमु ीथरपदपाठवतां च सााम।्
जषां
देवी यी भगवती भवभावनाय वाता च सवजगतां परमाितही॥
– ॰स॰श॰ ४.१०
ीमागवतेऽिप ीकृ बाललीलासे मृणलीलायां भगवख ु े िनिखल-
ाडमवलो ा यशोदा पनृ ु पया ाभगवदैयिवृितवािधया
ु कमलं लालयी साय शक
ीकृ मख ु ाचायणाऽिा। अािप च यीशेन ैव चचा
चकार भगवान ् बादरायिणः। यथा –
ा चोपिनषि सायोग ै सात ैः।
उपगीयमानमाहां हिरं साऽमताजम॥्
– भा॰प॰ु १०.८.४५
एवमेव ीमगवीतायामिप ीकृ चयीिममां सानरागं ु समगायथा –
ैिवा मां सोमपाः पूतपापा य ैिरा गितं ाथ ये।
ु
ते पयमासा सरेु लोकमि िदाििव देवभोगान॥्
– भ॰गी॰ ९.२०
गकािनातो महाकिवबाणोऽिप कादया मलाचरणे थमोके भगवं
यीमयमेव तु ाव। यथा –
रजोजषेु जिन सवृये ितौ जानां लये तमःृश।े
ु
अजाय सगिितनाशहेतवे यीमयाय िगणान े नमः॥
– का॰ १.१
ु
उपबृहं णेन ैतेन वेदानां ैिवं सम।् तथा च ानिसावणनधान ऋवेदो
यिनदशकतया कमकाडाधाितपादनपरो यजवु दः वनगानपरायणतयोपासना-
िसासीतनतरः सामवेदः। अथववदे िाभवित यिन ् य ु िवायाः
ाधाेन वणनमवलोते। यतो थवशः शय संिहतपः। अवशो
घोटकपरः। अवणसावनञः (पा॰सू॰ ६.४.१२७) इित सूमिप माणम।् अथ-
शोऽिधकारवाची यथा पातलमहाभाे अथेयं शोऽिधकाराथ ः य ु ते।
ु
शानशासनं नाम शामिधकृ तं वेिदतम ् (भा॰प॰) इित। इमिधकारवाचकाथ-
५०
ावना
शेन सहावश सिः। ताकृ ितगणादथवशः शकािदगण आकृ ा
गयते मनीषािदवत।् एवं शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९१) इित
वािकसहकारेण अचोऽािद िट (पा॰सू॰ १.१.६४) इित िटसया४ परपम।्
इमथवश िसिः। अथाऽथशघटकाकारेण सहावशघटकाकार सौ
दीघः ात।् अतोऽिधकृ तोऽववदे इित सरलाथ ः। सेपत ऋवेद े मदेवताानं यजवु द े
योपयोिगदेवतानामाानं सामवेद े भगविभूितभूतदेवानां भगवत यशोगानमथववदे े
रणयाणं विणत ं पयवसीयते। इमे वेदा एव िनिखलानिवानकलाकौशलसकल-
ु वानािन। भगवानिप सवततः सवा सवायामी सकामः
सृिसम
ससः ससः सवािधानपः कतमु कतमु थाकत ु समथऽिप कदाऽिप
ु
ेया जगिददनं िससृित। सोऽिप वेदितपादनकारमेवानकरोित। िकं बना
परमानः ामायमिप वेदमेवािधशेत।े अत एव वेदमाताबिहभूत मीरों वयमािका
ु
नाियामहे यथा बोम ।् ईरोऽिप कदािचमसमिु धीष या भदयिविजहीष याऽसर-
ु
ु
दपापिजहीष या िचकीष या च सरकाय समवतीणऽविनतले िवडयनजलोकं ु
मानवोिचतलपािदकमीकरोित। अां य ु ौ जालरवधसः माणम।् िक ु
वेदः कदािचदिप ममादिविलाकरणापाटवािदपदं ु ोषारतो न परामृशित। अत एव
वेदानां तः ामायिमित मीमांसकिसाः सिप सकलपिडतसतः। वेदाः तः
माणम।् ततः पूव कािप ानपलाेु द तः ामायमपरशााणां
च परतः ामायम।् इमे वेदाः पररयेतरदेवताः ितपादयोऽिप परमाानमेव
ितपादयि यथा कािचुलाना पिरवारजनाु भृतीूषमाणाऽिप सााितमेव
पिरचरित तथ ैव वेदापरनामधेयाः तु योऽिप पिरवारजनािनवेतरदेवान ् गायोऽिप
सााहातायतया कीयं पितं परमेरमेव ितपे। इयं भगवती िु तरेव
समेषां माता परमाा च परापराणां िपता। यथा च पु कृ ते िपतःु सायां माता
माणं तथ ैव परमेरसायामृ ते िु तः माणम।् अतोऽिभय ु ा आमनि
सव वेदा यदमामनि (क॰उ॰ १.२.१५)। भगवती िु तरिप ावयित अ॒ मृत॑
प॒ु ाः (श॰ु य॰वा॰मा॰ ११.५, े॰उ॰ २.५) तमेव िविजास (त ै॰उ॰ ३.१.१) तमेव
ाणाः तेन तपसाऽनाशके न च िविविदषि (बृ॰उ॰ ४.४.२२) सं ानमनं
(त ै॰उ॰ २.१.१) इद॒ ं िव॒ िु व च॑मे (ऋ॰वे॰सं॰ १.२२.१७, श॰ु य॰वा॰मा॰ ५.१५) खं
(श॰ु य॰वा॰मा॰ ४०.१७, बृ॰उ॰ ५.१.१) इािदम ैः। गीताऽिप परमान एव वेदवें
त ैव च वेदवे ृ ं गायित। यथा –
४‘शकािदष ु परपं वाम।’् त टे ः (वै॰िस॰कौ॰ ७९)। शकािदात ् अथवशिसौ
िटसाया उपयोिगता नाि पर ु मनीषा पतिल इािदष ु िटसया िवना शिसिन ।
५१
ावना
सव चाहं िद सििवो मः ृितानमपोहनं च।
ै सवरहमेव वेो वेदाकृ ेदिवदेव चाहम॥्
वेद
– भ॰गी॰ १५.१५
िु तशः वणाथ क ुधातोिन ते ( ु वणे धा॰पा॰ ९४२)। एवं च ूयत
आनपूु ाऽनािदकालापररया
ु ु
या सा िु तः इित ौ कमिण ियेऽनब-ु
लोपे कृ याािभिकाय थमैकवचन े िु तः। इं िह अदिभकतृक -
वतमानकािलकवणानकूु लापारिविशिनःसीमशकमकवणकमपं फलम ् इित
फलम ु िवशेकः शाबोधः। या ूयते परमाा यया सा िु तः इित ौु ियां
िन ् (पा॰सू॰ ३.३.९४) इित सूण े करणे िन।् एवं वतमानकािलकवणानकूु ल-
ापाराविवणकमािभफलिनकारतािनिपतफलिनिवशेताशािलफल-
करणम ् एव िु तः। अथवा ावयित परमाानं िपतरं पै ु ः पिरचाययित या सा िु तः
इित ु
ावभा िवतयथ तावेदकधात ्
ु ावि ुधातोबालकिन यः।
एवं च वतमानकालावििवषयकवणानकूु लापारानकूु लापारायः िु तिरित
िदक।् एवमेव वेदशोऽिप चतिु भधातिु भिन ादियत ं ु शते। त िवदँ सायाम ्
(धा॰पा॰ ११७१) इााथ कधातोः िवते िनररं वतत े यिवषयकानं तदेव
्
वेद इित कतिर घञये ु कृ ते सित वेदशः िसित। एवं वतमान-
ऽिच वा गणे
कालाविभवनफलानकूु लापारायः इित शाबोधः। ितीयिन ् के िवदँ
िवचारणे (धा॰पा॰ १४५०) इाातोः िवे तं िवचारयित जनो यिन ्
स वेदः इित िवहे हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इन ेनािधकरणे घञयः। ् तथा
ु
चानबकाय ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु िनो वेदशः।
तथा च िवचारकािभकतृक वतमानकालाविमनोबिसंु योगानकूु लापारािधकरणं
वेदः इित िनगिलतोऽथ ः। तृतीयिन ् के िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) इाातोः
वेि जानाित सनातनं परमं िनरनं िनगण ु ं िनराकारं िनकारं िनल प ं िनमान ं
िनमहं सिदानसोहं िनिवकं तथा चानकमक ु ु सततमिु नजनपिरपीत-
चरणारिवाममकरसिदानिचयसमलतणियदयकोसलेसरयूतरल-
तरभििवािलतचरणसरोजमनोजवैिरवितपादपयोजकोशलवीिचिवघूणध िू लधूसर-
सरसिशरोजकपोलावलिरोलिनककुिटलकुलसंािरतपाटलकोशिवहािरभृ-
सौभगकौसाोडविदशरथनयनवितवतल ु मख
ु मृगासंीिडतशारदशशापरम-
कणनीलतणतामरसशरीरपरमरणधीररघवीरपू ु णच िनभाननिनहतदशाननयाम-
ु
सरपरसग ु
णिवहसाकारभगवं ीरामचं वा येन स वेदः। अथ साधकािभ-
ु सगणिवषयकानपफल-
वतमानकालाविानानकूु लापारिविशिनगण
कतृक ु
५२
ावना
ु ापारां करणं वेदः इित फिलताथ ः। चतथु के िवदॢँ लाभे (धा॰पा॰ १४३२) इित
म
लाभाथ कधातोः िवित लभते सगणु ीरामचं येन स वेदः इित ौ ु करणे
ु
घयनबकाय ु च सित वेदश िसिः। एवं वतमानकालाविलाभानकूु ल-
गणे
ापारिविशफलकरणं वेदः। िनगण ु ं सगणं
ु वा वेदितपा ैपाय ैरेवानभिवत
ु ं ु ु ं
वा शते। त वेद े य उपायाििभः काडैः ितपािदताः। कम उपासना ानं चेित।
कमकाडं कमितपादकमशीितसहमाकम।् उपासनाकाडमपु ासनां बोधयित।
त षोडशसहमाकम।् ानकाडं ानिनपणपरम।् त चत ु हमाकम।्
त वेदिणिहतो धमः (भा॰प॰ु ६.१.४०) इित वचन ेन वेदितपामेव कम। त ििवधं
िनं न ैिमिक। िनं नाम कृ ते सफलाजनकेऽिप न कृ ते पापजनकम ्।
ु
न ैिमिकं नाम िनिमे िवधीयमाने सित पयजनकतावे दकम ्। िनं कम
सािदकं ौतं ात च। तावयं करणीयता यथा गीतायामशेषिवशेषातीतोऽतसी-
कुसमोपमे
ु ु
यकािः पाथ सारिथिन िखलगणगणिनलय ु
उमोको भानहकातरः
ीकृ चः साटोपं पाथ ित पादयत ् –
िनयतं कु कम ं कम ायो कमणः।
शरीरयााऽिप च ते न िसेदकमणः॥
– भ॰गी॰ ३.८
एवं ाा कृ तं कम पूवर िप ममु
ु िु भः।
कु कमव तां पूवः पूवत रं कृ तम॥्
– भ॰गी॰ ४.१५
कमयेवािधकारे मा फलेष ु कदाचन।
मा कमफलहेतभु म
ू ा ते सोऽकमिण॥
– भ॰गी॰ २.४७
िकं बना कायाकायवायां शामेव माणं गीताकारः िममीते यथा –
यः शािविधमु
ृ वतत े कामकारतः।
ु न परां गितम॥्
न स िसिमवाोित न सखं
ताां माणं ते कायाकायवितौ।
ाा शािवधानों कम कतिु महाहिस॥
– भ॰गी॰ १६.२३–२४
इं कमणोऽ ौ भागौ िविधिन षेधेित। ताकमणोऽााौ
िवधीयमानकमतावेदकं िविधम।् तथा अहरहः सामपु ासीत५ इित
५ मूलं मृयम।्
५३
ावना
िविधः। अैव िनषेध ैव ोडे ावपरावंशौ िनयमः पिरसा च। िनयमः पािके सित
(त॰वा॰ १.२.४२)। यथा ीहीनवहि। अावहननमावयकं नख ैवाऽ ैः साधन ैवा।
पिरसा। त िवधेयांशऽे ािवधेयांश े चााौ पिरसा। यथा िवांसो िनगदि –
िविधरमाौ िनयमः पािके सित।
त चा चााौ पिरसेित की ते॥
– त॰वा॰ १.२.४२
िनषेधो नाम कृ ते सित पापजनकतावेदकः शासमिभातनञथावेदक-
वदिभाः कमिवशेषः। यथा ाायवचनाां न मिदतम ् (त ै॰उ॰ १.११.१)
मा िहंाः सवभतू ािन,६ मा गृधः किनम ् (ई॰उ॰ १) इािद। एवमपु ासना-
काडितपादनं भगवं वेदमाि ैवोपामानः परमाा साधकानां कामदो भवित।
शामितिर िकमिप कृ तं न ैव फलदम।् अतो गीतायाः पूवि निद े यः शािविधम ्
(भ॰गी॰ १६.२३) इािदोके शािवधेरव े सफलं सकलं पािद भगवता ीकृ ेन।
उपासनायां िु तसतं िनतरामपेितम।् त वेदाथ ितपादकृनसारं ु प
सदायाः। ृतिे ह वेदमूलकेन ामायम।् वेद िनगूढाथान ् ृितः रित।
ृितकतार ऋषयो मादयः। ृतःे ामायं पूवम वे वेदः शंसित यथा यै िकं च॒
मन॒ रु व॑ द॒ेष॑ ॒जम ् (कृ ॰य॰ त ै॰सं॰ २.२.१०.२)। महाकिवकािलदासोऽिप ृतवे द ान-ु
गृमपु मया ौित। यथा रघवंु शमहाकाे –
ताः खरु ासपिवपांसमपां
ु सलानां
ु ु कीतनीया।
धिर
ु रधमपी तु िे रवाथ ृितरगत॥्
माग मने
– र॰वं॰ २.२
ु
ताुनमोिदतान ेवाथान ् ृितः रित। तां गाणपसौरशाशैव-
वैवनामधेयाः प सदायाः। गाणपसदायो गणेशमेव म ु माियतेऽान ्
गौणेन ैवोपाे। त बामािप महाराे िवलोते। सौरसदायः सूयम वे
धानेन समथ यतीतरान ् तदेन ैवाित। अ ाधां गजु राे। शासदाये
शे ः ाधाम।् अयं सदाय कमीरबयोः चरः ु सरित। शैवसदाये ाम ु ने
शशाशेखरो भूतभावनोऽभयरः लयरः काशीरः चडताडवोपसंतभूतवथ-
भिसतभािसतभालपिकः करालभालतवु िे दकाजामानसिमनघनधिष तिनिखल-
ु
जजलािरधनयसम ु लुिलसमातीकृ तिनिखलजनमनःोभकरमकरके तनः
कै लासिनके तनो िवरिसतवैरायरसिनमजगतीतलभीषणभोगलालसामनोिनके तनभवानी-
समलतवामिवहः कृ तजालरगजासरिप ु ु ितचडदानविनहः शावासनाहो
रभृ
६ मूलं मृयम।्
५४
ावना
भगवािवः ाधाेन पिरगयते। एताचयु के रलकणाटकादौ। वैवसदाये
मखु तया िनिखलकोिटाडाधीशो जगदीशः पररिप
ु ु
रहरवस ु
िविरिपावकपवमान-
ु
िहमभानिचभान कृु शानिनिखलनगणसकलस
ु ु रयगव
रास ु िकरचारणिससा-
नरनागलोकपालनाकपालकालकरालालमालमौिलसूिजतपादारिवलेखाधीश-
मक ु ु टमिणसंलािलतचरणसरोजरजोमकरैलोलीनवनिलनलिलतलोचनलिसत-
कमनकटासंवीितशभु िे तभसौयसारसवसकलसषमासारभू ु तमनोरमसावभौम-
शवरीाणवभसंीडकमदनमानपीडकवदनसरसीहिनसगिनिहतसिधतस ु ु
धामाध ु
रीक-
ीवलानशरशााननमधरमितत ु िु हनांशदु ीिधितिविहतपदयसरसी-
कै रविवकासलिलतलीलािवलासमहालीिनवासीरसागरसनसातकणसंश-
भभभूिरभवभयणपािणपवजगतीतलपाथोिधवनािशतिणपातविवरिचत-
गिणकागजाजािमलपिलपकलभविविहतभवसंवकणाणवसकलशरयवरेय-
तणाणसरिसजचरणतणतमालनीलसरसीहमरकतमिणकािलीकीलालिविनक-
ु
भवनािभरामयामशरीरदािमनी ु
ितिविनकसंवीतपीतपिरधानानमदममनोभवधीर-
मधकैु टभनरकमरु चरमहास
ु ु िरमदगिवतगजेगडलिविनगतशोिणतकरकमल-
रभू
किलतकौमोदकीधरशचधरकमलकिलतकमलकरके यूरकुडलकटकवनमालानूपरािद- ु
भूषणमिडतसकलकलाकलापपिडतकमलामलमख ु चचकोरवैकुठिवहरणपरायण-
नारायणभिविु वु द यमिरे महीयते। अ ायशो िविन ् िवे चारः
ु
सार। अ वतका रामानजरामानवभिनाक ु सीदासमख
मसूरतल ु ाः।
उपासनाितपादकशाेष ु वेदमूलके ष ु नारदपाराशािडसूनारदभिसूभि-
ु
रसायनभिरसामृतिसभिस ु
धाभृ ु
ितनामािन। तोपासनायां भावानसािरणः प
काराः। ते सि शावादासमधरााः। ु शाे शापरमकाशपं
परमोितमयमखडमनं भगवं दयसहदलकमले समपु ासते योिगनः िशवादयः।
वाे पंु िशं वा मा िशशु पं िनगणु मिप सगणं
ु िनरनमिप सानं ापकमिप
ां िपतरमिप पंु पराणमिप
ु नूतनं ाचीनमावाचीनं िनराकारमिप साकारमकलमिप
ु
सकलं िनरामयमिप सामयं लभमिप सलभमचलमिप चलं िनल पमिप धूिललेप ं
िनरावरणमिप साभरणावरणमवणमनगतिपतृ ु वणममिप कौतक ु मिवषादमिप
पानाथ िवलिसतिवषादं िनराधारमिप ीकृ तकौसकाधारं ीराममपमिप
ु
समाितनीलनीरधरयामं भवनािभरामसकलिवाम ७
धामिनिखललावयललामलोक-
लोचनािभरामबालपं परमेरं सजे दशरथकौसािवािमविसादयः। दाे
जगदाानं परमाानमैयबा ु सकलिनमातारं रचियतारं िभवन
ु िनिखलपभूत ं
७ िवामो िवमािप इित िपकोशे ीहष ः।
५५
ावना
िलोकिपतरं कतमु कुतमु थाकत ु समथ सससकामसौयरमाधय ु -
सौशीसौजसौलसौरसारतारकायतायवाािदगणगणराकरं ु
कणाकरं ीराघवें ािमनं सव ं मा सवभावेन भावयि हनमम ु खु ाः
सः। से कू टमिप भूियं दयेशमिप िवडितनरेशवेषमदेहमिप लीलागृहीतदेहं
सवगहे मिप ीकृ तपणकुटीरगेहं सिदानसोहं कोशलें णतसहायं सखायं
ु
मा सते सीवादयः। माधयु ण िनिखलरसामृतमूित सौयीरिनिधरोिहणीशं
ु
भवनस ु
रं ु रमिप कामािरकामक
सीतापािणहणलालसं धृतवरवेष ं धनध ु खडनपरं
परमाानं मधरंु तसमायं मा भजे भावक ु ा िमिथलािनवािसनः। एष ु
सवष ु भावेष ु मौिलकतया दामेव। भावनावैषा काराः ादिशषत। अतो िवपितो
वु ि दासभूतातः सव ाानः परमानः (अिह॰सं॰ ११) इित। उपासनाऽिप
िु तमूिलका। अवाचीनकितायां भौ न ैव फलजनकतावेदकता। अतो मात ैषा
माानां महानाम ् –
िु तृितपराणािदपरािविधं
ु िवना।
ऐकािकी हरेभि ाताय ैव कते॥८
तल ु
ु सीदासोऽिप वेदानमोिदतामे व भिं वरीयस वरयाभूव। यथा –
िु त सत हिर भि पथ संजतु िबरित िबबेक।
तेिहं न चलिहं नर मोहबश किहं पंथ अन ेक॥९
– रा॰च॰मा॰ ७.१००ख
ानकाडं ानितपादकं चतःु सहमाकम।् इदमेव वेदादशनिमित
कते। त वेदाः िसाः परमताय वा यिन ् सः इित िवहे अितँ बन े
(धा॰पा॰ ६१) इाातोरित बाित वापयित वेदानां महाताय यः स वेदाः।
अः इ पचािदात ् अच ्यः।१० त वेदशेन सह िधकरणबीिहः।
यिप अन ेकमपदाथ (पा॰सू॰ २.२.२४) इित सू ं समानािधकरणबीिहपरम।् त
ु
थऽपदाथ वतमानमन ेकसबं समते स च बीिहः। अपदाथ इ समी।
सा चािधकरणसापरा। त च िवषयतापाऽिधकरणता। सा च वतमानपा।
ु
तादपदाथ िनवतमानिवषयतापरमनेकसबं ु न
तदेव पररं समत इथानरोधे
थमाानामेव समासः। त समानािधकरणं नाम शिविशम।् वैिशं च
समिभातसमानिवभिकिमेतभयसेन। तथाऽिप समीिवशेषणे
८ मूलं मृयम।्
९ एतूपारम–यो ् माग आे िु तसतः ीनाथ भे ः सिवरिबोधः। तिरा याि न
मोहिना मागाननेकानिप कयि॥ (मा॰भा॰ ७.१००ख)।
१० नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर।
५६
ावना
ु
बीहौ (पा॰सू॰ २.२.३५) इित सू े समीश िवशेषणाृथगपादान ेन िधकरण-
बीहेः कना। अथा िवशेषणशेन ैव समानािधकरणबीहेः सहः िकमेतने
समीपदिवासेन। अ समीश पृथवणािशेषणं िवशेसमानिवभिकमेव
त थमामेव। तेन पीतमरं य स पीतारः इािदलािन ससतािन। ु पीत-
शो रश िवशेषणावेदकतया पूव य ु ः। यिप भूतले घटः इादौ
ु
सािप िवशेषणता। अत एव गदाधरभाचाया िवादे वेदाः माणम ् इ
ल११ ाावसरे िवशेषणिवशेपदयोः समानिवभिकिनयमं सावकािलकं न
ीचुः। अते ििममां
ु िणयु त ् य िवशेवाचकपदोरिवभिताय-
िवषयसािवसाया अिववितं त िवशेिवशेषणवाचकपदयोः समानवचनक-
ु
िनयमः (॰वा॰ ु
का॰॰)। तथा सरो रामः इ िवशेवाचकपदं रामर-
ु
िवभिः सिवभिाय ु
िवषयस ैकसा तिसायािादेः सरपदोर-
ु
सिवभा िववा नाि। अतोऽ समानवचनकम।् िक ु वेदाः माणम ् इ
िवशेवाचकपदं वेदारिवभिजिभिायिवषयसा बसा ति-
साया एकनामसायाः माणपदोरसिवभाु िववितमेव। अतोऽ िवषम-
ु
वचनता। िवगतसमीपद पृथगपादानादिियमे ऽ सोचं चकार भगवान ् पािणिनः।
अतः िसाे िधकरणबीहौ कठे कालः (कठे कालो य सः)१२ पाणौमहा-
सायकचाचापम ् (पाणौ महान ् सायका चापं च य तम)् इािदलिमवाािप
समाधातम।् वेदाेऽिायाजीवानां िनपणम।् वेदाो नामोपिनषमाणं
तपकारीिण शारीरकसूादीिन च (वे॰सा॰ ३) इित वेदासारे। वेदाेऽैत-
वादो िविशाैतवादः श ु ाैतवादो ैताैतवादोऽिचाैतवादो ैतवाद इित मतािन
ु
तााचाय ः। इदमेव दशनम ु रमीमांसाशेन वियते।
ु
इममेव वेदमिधकृ ाादश पराणा ु िं हतािन वेदासेन। तैषां सहोकः –
पबृ
११ लशः से िवषये भागे चेाे कोशः।
१२ कठे कालः इ अमूधम कााादकामे (पा॰सू॰ ६.३.१२) इित सूण े कािशकाकौमदु ी-
शकुमवाचािदष ु समासः ादिश। कठे कालोऽ कठे कालः (का॰वृ॰ ६.३.१२) इित
कािशका। कठे कालः (वै॰िस॰कौ॰ ९७०) इित कौमदु ी। कठे कालः ीरोदमनोविवषपानिनदशन-
पनीलवण य। सा अक ् इित शकुमः। कटे कालः कठे कालोऽ वा सा अक ्
इित वाचम।् भाे च समानािधकरणसमासाीिहः (वा॰ २.१.६९) इित वािके बीहेरवकाशः –
ु
कठे कालः इित बीिहसमासमदु ा सपमानपू वप दोरपदलोप (वा॰ २.२.२४) इित वािके
कठे ः कालोऽ कठे कालः इम ु ।् इभयथा
ु िवहः।
५७
ावना
मयं भयं च ैव यं वचतु यम।्
ु
अनापकू िलािन पराणािन चते॥
– सहोकः१३
इित। आचाया इित शेषः। यथा मपराणं ु ु
माक डेयपराणं भिवोरपराणंु भागवत-
ु
पराणं ु
वैवतपराणं ु
ाडपराणं ु
पराणं ु
वाराहपराणं ु
वामनपराणं िवपु राणं
ु
ु
वायपराणमिप ु
राणं ु
नारदपराणं ु
पपराणं ु
कू मपराणं ु
पराणं ु
िलपराणं गड-
ु
पराणिमादश ु
पराणािन। त देवीभागवतमेष।ु ीमागवतमहापराणं ु ेः पृथक।्
ु
महापराणात ।् इदमेवोनिवंश ं वेदासदेव चरमा रचनेित िवपितां मनीषा।१४
इितहास ेधा रामायणं महाभारतं चेित। रामायण वतक आिदकिववाीिकयः ख
ु
परा ठकोऽिप सिष सादसंललािलपूण ितमालिवसिमोहमहामहीहो
दयसरसीसम ु िसतसीतािनवासचरणसरोहो मिु नतीकारसंविधतललाटतपपन-
दीिधितसिमतीतरतापसिहतु पोऽनानोपयोिगयोिगजनल
ु भजटीभूतिशरोहो
िवमलवैरायिविहततृणायमानकुटुागपिरपीतरामचपदपाथोजपरागरससरस-
मानसकू िजतमलमयकागानसंत ृ मक ु ु कणावलसौशीसौलािद-
मनजे ु
ु तरगणगणिविहतभू ु
ितवीकवथशरीरणरघपितिचनिवचणकिवक ु ल-
शरणसिडतारयवरेयवागीरसादबृिं हतवाचितशेमषु ीलभमनीषोषचरण-
ु
पजभािवतभारतवष तोटादश ु
रघनाथलीलातरलतरस ु
रतरिणीिनमाने म-
ु
सधापानसमानहषष ु लिकततनू
पयप ु हः ीरामिवपरीतनामजपभावसंल-
समानवैभवोऽिप१५ सीतापितपदपभिमिदरया मिदरेणो नरिपशािचतगृहदारािद-
जगतीतलभोगसारं सम ु तपीपातृ
ु िसतषिकारमनभू ु कठोरितरारं ाथ ारं
ु ाचेतस
पिततं पिरवारं तृणिमव ितरकार। य ख धािरततपोत किवकुलगरोः
भगवतो वाीके ः के कोपमा िनपमा कोिवदकुलमनोरमा गितिवमा िवलिसतििवम-
िवमा पिरृ तपिडतपिरमा भभवभयमा सम ु िसतकाकलाकलापसवम-
संरणसमा ु
ु नीिवमलवीिचकीलालीडागीतकिवक
ीरामलीलासरध ु लितमा
मलमयी लोकिहत ैिषणी जगपकािरणी किवताकाननिवहािरणी धूजि टजटा-
चािरणीव िपथिवहािरणी मिु नमनोहािरणी पितततािरणी तरिणिकरणमािलके व िनमला
मनीषा ौिनधनिनरीणसाततणकणशोकसमालोिकतजगदीशा थमं का-
१३ मयं भयं च ैव यं वचतु यम।् अनापिलकू ािन पराणािन
ु ् (दे॰भा॰प॰ु १.३.२)।
पृथृथक॥
१४ ीमागवतमादशपराणे ु ो िभं महापराणं
ु ासदेवािमा रचनेित िवपितां मतिमित भावः।
ु
उपपराणािन त ु ना परामृािन।
१५ िवपरीतनामजपोऽारामायणे विणतः – इा ु राम ते नाम ारपूवक म।्
एकामनसाऽैव मरेित जप सवदा॥ (अ॰रा॰ २.६.८०)।
५८
ावना
सग ध करतलचतवु ग ु
ापवगसोिदतभगसलभीकृ तग ोकमेव िवरिचतसगिमव
समु सज च। स च ोकोऽनु ु सा समगीयत –
मा िनषाद ितां मगमः शातीः समाः।
यौिमथनु ादेकमवधीः काममोिहतम॥्
– वा॰रा॰ १.२.१५
अयमेव िनिखलकाजगित थमो रचनािवशेषः। शापाकोऽाथ ः – हे िनषाद
नीच ैः सीदित िततीित िनषादु ौ िनषाद। िनगािमिित भावः। ं शातीः
समाः अनाः समा वषािण यावत ् ितां सानं मा अगमः मा ािह ु यत ् यतो
िह ौिमथनु ात ् ौयु मतः काममोिहतमेकं पषिमित
ु भावम ् अवधीः। पषंु
हा ाररसमिप कणरसे पिरविततवािनित भावः। िवचारे कृ तेऽयं ोकः सवका-
ाथभायाऽमलशापोिमया कथं पिरणिमतः। अतोऽपरा ाा – मा सीता।
इिरा लोकमाता मा (अ॰को॰ १.१.२७क) इित कोशात।् स ैव मा सीता िनतरां सीदित
ितित यिन ् स मािनषादः। अिधकरणे घञ।् १६ अथवा मायां सीतायां िनतरां सीदित
ितित यः स मािनषादः। कतिर घञ।् १७ ीरामच इित भावः। अथात ् – हे मािनषाद
सीतािनवास ीराम ं भवान ् शातीः समाः अनवषािण यावत ् ितां सानं
पूजाम ् अगमः ावान ् यत ् यतो िह ौिमथनु ात ् ौयोः पिवावणमोदय-
िमथनु ामात
ु ् काममोिहतं कािमनम ् एकं रावणम ् अवधीः हतवान।् रावणं हा भवता
महती िता समिजतिे त ोक भावः। अयमेव सवथमः ोकोऽनरं नारदोपिद-
सिसीतारामकथां िवगतथां भगवान ् वाीिकरािदकापां पशतसगािकां
षाडां रामायणनामधेयां चतिु वशितसाहीसंिहतािममां१८ कावसकोिकलः कोिकल-
काकलीिमव चकूु ज। इदिमितहासभूत ं वेदसतम।् ते ं ातम।् यथा िवाने सित
साई ्नामधेय े योगयोगौ िथअरी ैिकल श ् ाां वियेत।े तथ ैव वेदः िथअरी
इित। अथािासहः। रामायणं ैिकल ् इित। अथायोगसहः। अ वेद
सूणाः िसाा अनेककथााजेन सिवरं ितपािदताः। अयमेविे तहासः। इितहास-
शो िह ििभः शैिन ते इित ह आस। इितशः पूवक ालघटनामसूचको हशो
१६ िनतरां सीदित यि िनषादः। िनपूवक ात ् सद ध
् ातोः (षद ्ऌँ िवशरणगवसादन ेष ु धा॰पा॰ ८५४,
१४२७) हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इन ेनािधकरणे घिञ धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) इन ेन से
अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन वृौ सिदरतेः (पा॰सू॰ ८.३.६६) इन ेन षे िवभिकाय
िनषादः। माया िनषाद इित मािनषादु ौ मािनषाद।
१७ िनतरां सीदित िनषीदतीित िनषादः। सायां बालकातिर घञ।् िया पूवव त।् मायां िनषाद
इित मािनषादु ौ मािनषाद।
१८ चतिु वशहािण ोकानाम ु वानृिषः। तथा सगशता षट ् काडािन तथोरम॥्
(वा॰रा॰ १.४.२)।
५९
ावना
िनयवाचक आसशो भूतकालियासूचकः। एविमदं िनितमासीिदेविमितहास-
शाथ ः। अ सूणत ो वेदमूलतां यं वाीिकरकथयत ् –
ै सितम।्
ु वेद
इदं पिवं पापं पयं
ु ते॥
यः पठे ामचिरतं सवपाप ैः म
– वा॰रा॰ १.१.९८
ितीय इितहासो महाभारतनामधेयः। अयमादशपवय ु ो लोकाकः।
अ रचियता ीमारायणकलावतारः साागवान ् वेदासः। यथा रामायणे महिष णा
ु
वाीिकना परणः सनात मयादापषोम चाचिरं सजीविचिमव िचितं
त रामो महािवःु परं सरकाय
ु ु
िचकीष या दशरथपतां ीकृ कौसायां
कटयाभूव यथा –
स िह देवै दीण रावण वधािथ िभः।
अिथ तो मानषेु लोके जे िवःु सनातनः॥
– वा॰रा॰ २.१.७
तथ ैव महाभारतेऽिप परमभागवत पाडुवश ं वणनलेनातसीकुसमोपमे ु य-
काे िणीरमण भगवतो गृहीतनराकार पाथ सूत वासदेु व ीकृ च
भवयतोपबृिं हता वेदासेन। अ भगवान ् कृ पणवलो ासः ीशूिजबनू ां
कृ तेऽिप वेदाथ यथा सरलः ािदित हेतोः समवेद े विणतिवषयाणां कथोदाहरणसेष ु
िनबनमकाषत।् अतः ूयते य भारते त भारते इित। ीमागवतेऽिप महाभारत-
रचनाकारणिमदमेव ादिश –
ीशूिजबनू ां यी न िु तगोचरा।
कमये िस मूढानां ेय एवं भवेिदह।
इित भारतमाानं कृ पया मिु नना कृ तम॥्
– भा॰प॰ु १.४.२५
ु
एवं िनगूढा वेदाथा इितहासपराणााम पु बृ
ं े। यमेव वेदासः कथयित –
ु
इितहासपराणाां वेदाथ मपु बृहं येत।्
िबभेतु ाेदो मामसौ हरेिदित॥
– म॰भा॰ १.१.२६७, १.१.२९३, १.१.२९४
इममेव वेदमाधारीकृ विततातदु श िवाः। त षशनााीिकी यी वाता
ु
दडनीितः पराणं मीमांसा धमशां सीतं चेित। त षशन ेष ु सां योगो वैशिे षकं
ीमांसोरमीमांसा चेित। दशन ं नाम यते ायते परमातं येन तत ् इित
ायः पूवम
ु
ौ श ्धातोः (िशँर ् ेणे धा॰पा॰ ९८८) करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७)
६०
ावना
इित सूण े टु ्। टकारेा हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इित सूण े त
लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोप। लकार लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८)
इित सूणे ु
े ा पनलपः। १९
उकार िवधानसामापदेशाननािसकेु ऽिप न ेम।्
लकार िलराथ ः योगः।२० तिंाजनकपं फलम।् ततो यवु ोरनाकौ
ु २१ रपरे२२ कृ ते दशनम ् इित िसम।् तािक-
(पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनानादेश े गणे
दशनािन षट ्। आिको नाम वेदितपादकवेदितपामातााावान ्। अि-
नाििदं मितः (पा॰सू॰ ४.४.६०) इित सूण े अिशात ् ठक यः। ् िवधान-
सामात ् चूटू (पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन ठकार न ें केालोपयोः ठेकादेश े
ठेकः (पा॰सू॰ ७.३.५०) इित सूण े यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन
भसायां येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनािघटके कारलोपे तितेचामादेः
(पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेन वृौ िवभिकाय आिकः इित िसम।् अथादे -
ु
शाेितहासपराणृ ितधमशाे िसाे धाने सतीरपूजके सित गोिवितमा-
पूजकमािकम।् अत एव ास आिकानाहयित ु –
सिधेऽिप परे लोके कतो धमसहः।
नाि चेदि का हािनरि चेािको हतः॥२३
इित महाभारते शािपविण। त सादशनवतको भगवदंशावतारः साागवान ्
किपलः। अ ीिण तािन मं इित। ं योिवंशिततिनकरः।
महदहारो दशेियािण चःु ोरसनााणािणपादपायूपवागाािन मनः श-
शपरसगाः िितजलपावकगगनसमीरा इित योिवंशिततािन ािन। अं
१९ िशँर ् इ इर उपसानम ् (वा॰ १.३.७) इन ेन ेर इा त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन
लोप बोः।
२० िलित (पा॰सू॰ ६.१.१९३) इन ेन िलरे याूवः र उदाः। दशनम ् →
िलित (पा॰सू॰ ६.१.१९३) → अनदाौ ु ु
सितौ (पा॰सू॰ ३.१.४) → अनदांु पदमेकवजम ्
(पा॰सू॰ ६.१.१५८) → दश॒ न ॒ म ् → उदाादनदा ु िरतः (पा॰सू॰ ८.४.६६) → दशन॒॑ म ् →
ु
िरतांिहतायामनदाानाम ् (पा॰सू॰ १.२.३९) → दशनम ॑ ।् ऋवेदसंिहतायां च दशनाय॑
(ऋ॰वे॰सं॰ १.११६.२३) इित। न च उदाादनदा ु िरतः (पा॰सू॰ ८.४.६६) इ िपादीात ्
ु
िरतांिहतायामनदाानाम ् (पा॰सू॰ १.२.३९) इ सपादसाायीसूािसे िरतकाय कथं
वृििरित चेत।् िवधानसामािपादीसूकाय िसम।् या िरताधोदाादोदािरत-
पर सतरामदु ाादनदा ु िरतााय िरतािदित िसथ म ् (पा॰सू॰ १.२.३२) इित
वािकवचनािम।् या न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इ न इित योगिवभागात ् पूव ािसम ्
(पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूावृिः ािचा। अिमप िवराय २००तमे पृ े १ .८५ जायेित
सीतेित इित योग िवमश पय।ु
ु
२१ पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन।
२२ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन।
२३ मूलं भारते शािपविण मृयम।्
६१
ावना
ु
कृ ितः पष। ु
ः षिंशो िह पषः। इदं तावाे साये गये योारो
यिन ् ताशे ःखयािभघातपे य ु े से विततिमित साम ।् सं बशो य
ु ादौ
य ु ं यथा एवम
ु ाऽजनु ः से (भ॰गी॰ १.४७) इित।२४ आिधभौितकािधदैिवकाािक-
नामधेयानां याणां ःखानां ितकू लतयाऽऽिन ाघातादिभघातकहेतिु वषयक-
िजासायां ाानदीपकपिमदं ाचीनतमम।् तथा –
ःखयािभघातािासा तदपघातके हेतौ।
े साऽपाथा चे ैकाातोऽभावात॥्
– सा॰का॰ १
ु
अ कृ ितपषसंयोगेन सृिः। तयोः संयोग पवंयोगः। अ धारायी।
के िचिरीरवादं के िच सेरवादं वापयि। इदं दशन ं ैतवादपरम।् अ
पिवंशिततानां सहः। कृ ितः क पषःु ु
परपलाशविल ु ण संय
पः। पषे ु ायां
ु
कृ तौ पषिनचे तनमारोते। पषे मते। तथा चोम ् –
ु च कृ ितगतकतृ
मूलकृ ितरिवकृ ितमहदााः कृ ितिवकृ तयः स।
षोडशक ु िवकारो न कृ ितन िवकृ ितः पषः॥
ु
– सा॰का॰ ३
ु
अिशन े ीयेव माणािन ीचिरे मनमानमावचनं ु
च।२५ अनमानमिप
ििवधं पूवव ेषवामातोभेदने ।२६ य हेत ं ु ा ािरणपरःसरं
ु भूतपूव
ु
कायमनमीयते ु
त पूवव था जलसलं जलाशयं ा पूवव षाऽनिमता। २७
य शेष ं
ु
ा कायमनमीयते त शेषवथा िबमां समु जलं िनपीय शेष ं ारमनमीयते ु ।
य सामापिरिा िवशेषानमानं ु त सामातोम।् यथा कुिचदाफलानां
दशन ेन ेतर रसालफलानमानमु ।् शाेऽिाैव पषशे
ु न वियते। तथा च
ु शरीरे शेत े सािेन ितित यः स पष
पिर ु आा। सााः पषबमिप
२८
ु साधयि।२९
२४ यु मायोधनं जं धनं िवदारणम॥् मृधमानं सं समीकं साराियकम।्
(अ॰को॰ २.८.१०३-१०४) इमरः।
ु
२५ मनमानमावचनं च सवमाणिसात।् ििवधं माणिमं मेयिसिः माणाि॥
(सा॰का॰ ४)।
ु
२६ ििवधमनमानमाातम ् (सा॰का॰ ५)। ििवधमनमानमाातमु ।् पूवव ेषवामातों
चेित (सा॰का॰ गौ॰भा॰ ५)। ायशाेऽिप – अथ तूवक ु
ं ििवधमनमानं पूवव ेषवामातो ं
च (ा॰सू॰ १.१.५)।
२७ वष थ वषाशो बवचनाो वृथ च ैकवचना इाे कोशः।
२८ पृषोदरािदााधः। ु पिरु देहे शेत े शी–ड पृषो॰ इित वाचकारः। भागवते च – परायेु न सृािन
नृितयगिृ षदेवताः। शेत े जीवेन पेण परेु ष ु पषो
ु सौ॥ (भा॰प॰ु ७.१४.३७)।
२९ जननमरणकरणानां ितिनयमादयगु पवृ े । पषबंु ु
िसं ैगयिवपय या ैव॥
(सा॰का॰ १८)।
६२
ावना
यतो ेकिन ् सित पषेु सवषां सहैव यगु पमरणे ाताम।् ३० यथ ैका िवदा
ु
गित तदा सहैव सवष ु केकारो भवित तदागमन े यगु पदेव सकलधामस ु सकाशः
ु
ु
सहैव िवजनवीजनम ।् ताषाणां
ु बम।् एके सित जनानां सखःखभृ
ु तीनां
भाव च वैषं कथमिप न सेत। रााोऽयं समीचीनो यिु य ु ो वैव-
सत। अथा यिद सवक े एवाऽा तिह कथमेकिेव णे कोऽिप ियते कोऽिप
जायते कोऽिप ितित कोऽिप वधत े कन िवपिरणमित किसित। कथं वा कोऽिप िवान ्
किूखः के चन खलाः के िचाधवः। अ।ु इदं शां चािप वेदमूलकमेव। पषबे
ु
िु तरिप माणं यथा इो॑ म॒ ायािभ॑ प॒ु प॑ ईयते (ऋ॰वे॰सं॰ ६.४७.१८)।
योग िचवृििनरोधपरः। यथा योगसू े योगिवृििनरोधः (यो॰सू॰ १.२)।
िचवृििनरोधायाायोग चचा। यमिनयमासनाणायामाहारधारणाान-
समाधयोऽाािन। एत ैिवृििन ते। अयं च हठयोग इित कते। राजयोगीर-
िणधानाकः। यथा योगसू े ईरिणधानाा (यो॰सू॰ १.२३)। हठयोगे ाणजयेन
मनो जयि योिगनः। राजयोगे च मनोजयारेण ाणमितशेरते संयिमनः। अाऽचाय
भगवान ् पतिलः। स एव पािणिनाकरणमहाभाकारः। स एव चाऽयवु द े चरक-
ु
संिहतारचियतेित ूयते गः। ु
तथा च सीतयि गचरणाः –
योगेन िच पदेन वाचां मलं शरीर च वैके न।
योऽपाकरों वरं मनु ीनां पतिलं ािलरानतोऽि॥३१
अथाोगसू ं िनमाय िचमलममिलतवं ाकरणशाे पदपदाथ ितपादकपरम-
माणभूतमहाभासागरसंरचनया वाण िनदषयं चरकसंिहताितपादन ेन शरीरं
भूषयं ािलः पतिलं िणपतामीित तायम।् शा िकार ु अलौ
पतन ् इित िवहे सािलश शतृयाथमापतन ्शेन मयूर-
ंसकािदामासः३२ पतन श ् च पूवि नपातः।३३ एवं शकािदगणमाकृ ितगणं
मा शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इित वािकेन परपे िवभिकाय
पतिलः। इमााियका तु ा गम ु ख
ु
े ो यदीसापूवािमशताां पािणिनसूाथ -
पिरिकीष याऽशेषिवशेषातीतो भगवाेष एकिचपोिनाण साथ गत
३० येक एवाऽा ात एक जिन सव एव जायेरेक मरणे सवऽिप ियेरन ् (सा॰का॰
गौ॰भा॰ १८)।
३१ मूलं मृयम।्
३२ मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२) इन ेन।
३३ पतः अलयोऽिन ् नमायािदित पतिलः (त॰बो॰ ७९)। पतिलिरित। पतन ्
अिलयिन ् नमायािदित िवहः। अ ‘अत’् इित टे रकार च ान े परपमकारः। के िच ु
गोन दादेश े किचषेोपासनसमयेऽलेिन गत इ ैितात ् ‘अलेः पतन’ ् इित िवगृि।
मयूरंसकािदामासः (बा॰म॰ ७९)।
६३
ावना
सरोवराासमिलं साय सहरिममािलनं परमकाशशािलनं कमिलनीकुलवभं
भगवाकारपं िदरोिचषा िवभािसतभवनमडलं ु दीिमयमडलं जगदाखडलं
भां िववं िनिखलजगपादानभूत ं शानं कयपननमिदित-
कीितकेत ं ु वैिदकधमसते मु लौिककतेजसं शां भगवं भारं समपु ितमान
समपतप शावकीभूयािलपटेु । आकिककरपटभोिगतोकपतनसातबलक
ु ु तूहलतया
िजना कोभवान ् इित पृः सन ् सोऽहम ् इित समदु तीतरिरकिलतसकल-
िवािवशेषो भगवाेषः। सप घटकरेफः कुेित ितपृः सन ् को भवान ् कोभवान ्
इित िनरथ कं मेरफ वे ो इित वयकटां समािप पत।्
े ं वहरता भवता पूवम
स एव सप शावकः शािकसदायनभोमडलसमागतपािणिनसूाथ ानतणतल-
ितिमरपटलपाटनबलभनोपमो िनिखलपिडतमनोरमापिरणतपिरमो िवगतमः
ु
तााायीमौिलकपाठमः ु
पिडतजगारिचकीष या िवपतामीचकार। स एव
भगवान ् पतिलः पाोिगजनसेिवतं रारां सकलकामकाणकुम ं गापवग-
चतवु ग स
ोपानं साधनाजािटकटुकटकिवषमं सगु म ं योिगव योगदशनदीपके न
पिरकार। इदं दशनमिप ैतवादपरमीरवादितपादकमािकं वेदमूलक।
वैशिे षकं दशन ं तावपदाथाकम।् अ गणकम ु सामािवशेष-
समवायाभावनामधेयसपदाथानां ानाोः। एताऽचायः काणादः। इदं सकल-
शाोपकारकम।् तथा च गचरणाः
ु ायत ् काणादं पािणनीय सवशाोपकारकम ्
इित।३४ इदमिप वेदमूलकमािकदशनमीरवादपरम।् ायदशन ं तावमाणमेयािद-
ु
षोडशवमीमां सापरम।् अ षोडशतानादेव मोः। ायदशनाऽचाय भगवान ्
गौतमः। इदमपीरं कतृ ने ीकरोित। तथा याय तकतृक िमित ािं
रो न ैयाियका इमनमािु यिरािदकं कतृज ं कायाटािदवत।् इदं त ु
परमािकदशनम।् एत ाचीनाचाया िमिथलाभवः ु शेखरीभूताः ीमदयनाचाया
ईरिसावेव ायिसाकुसमािलनामकं
ु तु वु ःु । ायशां परमनािक-
िवामदमगजेगडलभेदनशीलं तरलतक तीनखय ु िसंहोपमम।् बौादीनां
खडनायेदमेव धािरतसनम।् आकयत े ाचीनेो गचरणे ु ो यदािचीथ याा-
पदेशने चरणसरोजरजःसनािथतोलदेशाः ीकृ तशााथ सनरतपिडतेवेशाः
ीमदयनाचायचरणाः शरीरसििहतनािककृ तेरखडनसापगीरणाः
िनगावभतरितरलतरसािलतपादकमलाममलां जगाथपर ु समलुः।
त ु
ीमगाथभवनपावनपादारिविने ममकररोलायमानमानसतया
ु मृगासौयसधामाध
भगवख ु ु
र िपपासवो िजासव तििहतारोाटन-
३४ मूलं मृयम।्
६४
ावना
ु िमं
कालमचकािलवणसातरोषालाजालं नां ध ैय धरो ाहाष
ोकिममम।् यत ् –
ऐयमदमोऽिस मामना ितिस।
उपितेष ु बौेष ु मदधीना तव िितः॥
– मु कम ्
आकय तेमिवलां वाण पिडतमचिचकाया भवलो भगवानकालमु ा
ारमदु यनमदु यिगिररिविमवाऽानं दशयामास। अिाये सदाययं ावतत।
ाचीनाय नाय च। ाचीनायवतका उदयनाचायमख ु मैिथलाः।
नायाचाया गेशोपाायगोकुलचरघनाथिशरोमिणिवनाथतक
ु पाननगदाधर-
भाचायभृतयो मैिथलबीयाः।
त पूवम ीमांसादशन ं कमकाडितपादकम।् इदं वेद योगपितपिरारं
मीमांसते। एताऽचाया ज ैिमिनमहाभागाः। मीमांसासू ं ादशाायपरम।् अिन ्
धमिजास ैव मीमांिसता। यथा अथातो धमिजासा (मी॰सू॰ १.१.१)। इदं त ु सवभावेन
वेदमायित। अािप ौ सदायौ भाः ाभाकर। एततेऽपौषेयवेद एव िनिखल-
लोकिनया। त कमव ेन ितपािदतम।् ३५
वेदादशन ं षम।् इदं वेद ानकाडं सयित।
ु एत वतका नारायण-
ु
कलावतारा दयसििहतसकलिु तसारा वेदिसाानशीलनभागवतधम पिरशीलन-
पिरृ तिवचारा िविहतपरमधमरसतरिणीचारा िनिखलकोिवदकिवकुलालारा
िनरहाराः सिशतसमाजोिचतमिु नमनोलभरासदहरगमेा-
सामीसारा िनिखलयोगीमनु ीयतीसरेु ासरेु नरेसाधकवृवित-
चरणकमलकाराः परमोदारा बादरायणापरनामधेया महिष वेदासवयाः। इदं
सूमायचतु याकम।् एतदवल ैव िविभवेदामतवतकाः -
ु
सदायानसारं भाािण बभािषरे। अ ैव िनिपतम।् अथातो िजासा
(॰सू॰ १.१.१) इित। इदं वेद िशरोभागाानभूतम।् अ णो िनगण ु सगणपौ
ु
िनिपतौ।
एवमेव वेदखडनपरािण ीिण नािकदशनािन। बों ज ैनं चावाकिमित।
कारारेण सवािप वाय वेद एवाऽयः। सव च भगवान ् ा ु िचिया
ु
च तः। ु महावीरामी च वेदं िशतया िनतः िकं च चावाकोऽिशतया
यथा बो
३५यं शैवाः समपु ासते िशव इित ेित वेदािनो बौा बु इित माणपटवः कतित न ैयाियकाः।
अहिथ जैनशासनरताः कमित मीमांसकाः सोऽयं वो िवदधात ु वाितफलं ैलोनाथो हिरः॥
(ह॰ना॰ १.३)।
६५
ावना
िनित।
वेदमाि य आगमाः। आगमो नाम ाचीनिवचारसहः। स च ििवधः। शैवो
ु
वैवः शा। ताऽगमिवषयक एकः पारिरकः ोकः तु ो गः –
आगतं िशववे ो गतं च िगिरजातु ौ।
मत वासदेु व तादागम उते॥
– इित सादाियकाः
इदमेव तशािमित कते। अ ौ माग दिणो वाम। दिणमाग आशिु -
िसिः ीकृ ता। वाममाग चाऽडरपूणा चमारमयी िसिः साते। मागऽयं
पूवक
पमकारसेवनपरतया हेयायः।
इममेव वेदमिधग ं ु षडािन िशा को िनं ौितषं छो ाकरणं च।
ु
षडवेदायनं पराऽाकं िवधेयमासीत।् वाीिकरिप सरकाडे
ु षडानां शंसां
सोाहमकाषत।् यथा –
षडवेदिवषां तु वरयािजनाम।्
शु ाव घोषान ् स िवराे रसाम॥्
– वा॰रा॰ ५.१८.२
िशायां वेदरपाठिया। बहव आचायाः पृथृथिाान ् िविलिलखःु ।
पािणनीयिशाऽिप महपूणा। केष ु वैिदकमयोगाणां िनयमाः। िने वेद
गहनशानां वैपूणा िः।ु एतदाचाय भगवान ् याः। छःशां वेद-
सां वा िनिवशित। गायिगन ु ु
ु हृ ती पिि
ु गतीित स ांिस।
शेषषे ु यिप वैिदकी रचना िमलित तथाऽिप धानतया लोके तेषामेव योगः। इदमेव
िपलशां कते। एतवतकः िपलनामधेयः सप ः। ूयते महामख ु
े ो
यदािचगवाीलीरमणरमणीयचरणकमलसमलतपृभागभोिगवथश-ु
महापरामसमूहििवमिहरमयपाघातिवमदीकृ तदैदानवाराितपलो वैनतेयो
भगवान ् गडो बभु ापरः
ु ु
सप मािजहषरधावत ।् स च ाव। अिनवतमान-
ु
हिरयानमालो ाथ याे सप येव मा जिह िवामेकां गोिपतपूवा मः ाहीित
िनग भगवान ् सप भूतः िपलः पलायमानो गडं िवामवु ाच। तदेव िपलशां
ु
कते। अिमं छो भजयातं िशयन ् शीमेव रापं कीयं िवलमािववेश। तदेव
िपलशाम।्
ाकरणमेव वेद म ु ाम।् यिप षडवेदोऽेय इित ृितिु तयथा
पतिलः माणयन ् ोवाच ाणेन िनारणो धमः षडो वेदोऽेयो ेयः (भा॰प॰)।
िनारणः इ िनगत ं कारणमथ धमकाममोभृितवृियोजकं याथाभूतः। इं
६६
ावना
सवतोभावेन वेदानाय षडानां सामपु योिगतायामिप सवाथेन ाकरणायनं
िनताोपयोिग। िविाकरणं भगवतो वेद मख ु िमधािय। मख ु ं ाकरणं
ोम ् इित ाचीनोे ः। थमं छसामं ााकरणं बधाः
ु (वा॰प॰ १.११) इित
भतृह िरसूे। ाकरणमरा वितभाषाानमसवम।् ऋते भाषाानं वेदाथ -
ानमिप सवतोभावेनासवम।् ाकरणं भाषाया अलारः। यथा ाचीन ैम ् –
यिप ब नाधीषे तथाऽिप पठ पु ाकरणम।्
जनः जनो माऽभूकलः शकलः सकृ कृ त॥्
– ाचीनोिः
अथाशाायन ेऽलचेऽिप पु ाकरणमिधग। ाकरणं िवना सिसमास-
ानकोषानशूतया सकारशकारयोारणमेण ं जनम ् कुटु ं जनम ् इित
शनु ः कुुर जनं मा मंाः। दसकारघिटतः श आीयवाची तालशकार-
घिटतः शः कुुरवाची। ाकरणानं िवनाऽयं िववेकः कथं सवेत।् इमेव द-
सकारघिटतसकलश समदु ायोऽथ ालशकारघिटतशकलशः खडवाचक इित
कथं िनणयेत। तथ ैकवारवािचदसकारघिटतसकृ त ्श३६ परीषवािचतालशकार-
ु
्
घिटतशकृ त शात ्३७ का िभतेित ानं कथं ात।् ाकरणं िवना िवधवाललाटचिचत-
ु ारिविनिहतशामिप न ैव शोभामाटीकते। तथा वृाः ाः –
िसरिमव मख
अीकृ तं कोिटिमतं च शां नाीकृ तं ाकरणं च येन।
न शोभते त मख ु ारिवे िसरिबिवधवाललाटे ॥
– वृोिः
ु
िकं बना सिप पयजनकतावे ु ितहास-
दकतावती िनिखलिनगमागमशादशनपराणे
नाटकचूगपहेिलकािदिचबमिणबबिवधःवाहकमनका-
ु
ोितती िनिखलसंारशोधनशीला भगवती देवभारती ाकरणानमरेणापयकला
श एव ददाित समीितं फलम।्
कलितके व भाित। यतो िह योगिविधानपूवक
यथा िु तः एकः शः सातः शााितः सय ु ु
ु ः ग लोके कामधवित
(भा॰पा॰सू॰ ६.१.८४)। ताानपूवक ु
योग एव पयजनकतावे दकः। तािदतर-
भाषेव ाकरणानशूजनोिरतसंृतभाषाऽिप वा गौिरव िनयोजना। तथा
च–
३६ एक सकृ (पा॰सू॰ ५.४.१९)।
३७ शके ितन ् (प॰उ॰ ४.५८)। उारावरौ शमलं शकृ त ् (अ॰को॰ २.६.६७)।
६७
ावना
यथा शशाे न िवना िवभावरी जलं िवना भाित न िनगा यथा।
ु
सबोधभाषा सरला रसािता न शोभते ाकरणं िवना तथा॥
– इित मम
ु
संृता वायेव पषमलरोित। उं नीितशतके –
ु हारा न चोला
के यूरािण न भूषयि पषं
न ानं न िवलेपनं न कुसमं
ु नालता मूधज
ाः।
वायेका समलरोित पषंु या संृता धायत े
ीये ख भूषणािन सततं वाूषणं भूषणम॥्
– भ॰नी॰ १९
इं िनरषणं भूषणभूषणं वाूषणं भूषणसये संारमपेते। स च संारो
ु
ाकरणमरेणाऽकाशपिमव ु
कािनकः। तायजनकताप ु
रःसरयथे भाषाान-
ु
स ै ाकरणं रदीपमािलके व। ममायं यः साधशानां योगेण ैव धमः।
ाकरणायन े म ु तया प योजनािन ितपािदताशेषिवािवशेषण े
े ािलना पतिलना। यथा ताितकं रोहागमलसेहाः योजनम ्
भगवता शेषण
(भा॰प॰)। इमािन प योजनािन। अोेयदलानरोधे ु न िवधेयदले कथं न ब-
वचनतेित चेदक े शेषमिहेवधेयम।् त राशः ीिल ऊहागमासेहा
उभये लघ ु नपस ं ु किले। एवं च रा योजूहः योजन आगमः योजनो
लघ ु योजनमसेहः योजन इित योजनी च योजन योजन योजनं च
योजनेित िवहे नपस ं ु के न ैकवाातराम ् (पा॰सू॰ १.२.६९) इित
ं ु कमनपस
ं ु कानां चतण
े ानपस
सूण ु ामिप लोपे सित वैकिकमेकवचनम।् या वेदाः माणम ्
ु
इितविशेवाचकपदोरसिवभिताय साया बाायाः योजनपदोर-
ु
सिवभिताय ाहकै कसया सिप िवरोधे ता एक ैव योजन
सकलेयािवितमेव।
वेदानां राथ ाकरणमेयम।् ाकरणानं िवनाऽथाभावे कथं वेदषे ु ा
कथं वाऽवगमनम।् सवऽिप मा न ैव िवभिष ु िनिदाः। ाकरणानं िवना यथायथं
पिरणमियत ं ु कथं शवैयाकरणः। यथा अये ाहा इित िनिदिमसे चतथु ानं
िवनाऽवैयाकरण इाय कथं कथियित।
जीवनाविधरः शा िवशालम।् ूयते यत ् बृहितिराय िदं वष सहं
ितपदोानां शानां शपारायणं ोवाच नां जगाम। बृहित वा इाेता
ु
िदं वष सहमयनकालो न चां जगाम। िकं पनरे । यः सवथा िचरं जीवित सोऽिप
ु ा भवित। आगमकालेन ाायकालेन वचन-
शतं जीवित। चतिु भ कारैिवोपय
६८
ावना
कालेन वहारकालेन ेित (भा॰प॰)। एकिेव काले यिद समाऽयषु ः य -
काराणां का गितः। एवमेव बृहित वा इाेता िदं वष सहमयनकालो
न चां जगाम (भा॰प॰) त ाकं का कथा। अतोऽेन कालेन िवपल ु शसागर
ु
यथा पारं जेम लघनोपाये न ेेय ं ाकरणम।् ाकरणे च वृयो ं सामािसक-
िसापयवसािय इित िवपितां मनीिषतम।्
समवाय यथाथावगमनं कथं ािदेय ं ाकरणम।् असेहाथ
चाेय ं ाकरणम ् (भा॰प॰)। यतो िह वेद े रिवचारः धानः। िु तरि –
ः शः रतो वणतो वा िमायु ो न तमथ माह।
स वावो यजमानं िहनि यथेशःु रतोऽपराधात॥्
– भा॰प॰
अथारतो वणताशु ो म इमथ न यिप त ु विमव यजमानं
हि। वेद आानिमदं िसम।् कू ााथ साधनिनपणे
ु न पररे
ु ु
ण हते परोधिस
ु
िवपे सतिनधनदीोधानले नाशनपरं यं समीजे। त इशो िववध३८
अिखडे रितमािद िवजयो वृ च पराजयो जातः। ाकरणं िवना
कथं समाससेहिनवारणं ात।् वैयाकरण ु कृ ितरं ा बीिहं समासाोदां
ु सारेनावग ं ु पारियित। अतोऽसेहाथ ाकरणं पिठतम।्
ा तषं
इं समशाोपकारकतया पिडतमचिचकाचिचत े समिचत े च
ु
िवज ैिवबधभारतीसं
रणे शिवहरणे सकलिवालरणे ाकरणेऽािभः
ेयता िनरापदं धारणीया िवचारणीया च त शसागरसम ु थनमनोरममतर- ु
िदमगाीयसरिणः। इदमेव सकलिवानां सोपानभूत ं परमपूत ं पाटवमयं िनरामयं
रसमयं संसारामयं िवगतभवभयं दाभयं परमकाशपं शापकं मोारं
सकलसौवमयम।् एवं राािते ाकरणमिहमिन सकलिवनोरमतया ितपािदते
परमरमणीयशािवलोचनेऽिशाे समभवन ् बहवः वतकाः।
ु नव ाकरणािन िसाासन।् परा
त परा ु यथा वाीकीयरामायणोरकाडे
भगवमेव सोधयगो हनमिषये ु ाह यत ् –
सोऽयं नवाकरणाथ वेा ा भिविप ते सादात॥्
– वा॰रा॰ ७.३६.४७
अथ कालमेण ायेष ु नवस ु ाकरणेनवा जाता। अलोकलोकलोचनिनभ-
शािवषयेष ु जिटलतापेष ु च शाीयिवचारेष ु िशिथलीभूतषे ु च धमिसाचारेष ु
ु
हतपता
३८ ु ाय शवे। इशो िववध मा िचरं जिह िविषम॥् (भा॰प॰ु ६.९.११)।
जहावे
े ार ‘इशवु ध
इािभचारो वृण ’ इित म ऊिहतः (भा॰॰) इित पशायां कै यटः।
६९
ावना
सकलकलाकलापकलनो िनिखलजगरणशीलताडविथतलीलो लीलावतीहैमवती-
ु
लिलतलोचनिवलासलािलतमकरके तनवदनतामरसरसशैलसतामनोिमिलो
मरु िरपपादपयोजनखमिणचकावीभू
ु ु
तपरमपूतिनिखलिनगमसारसवविभण-
समातयोगीमनु ीवृवेदपराणप
ु ु तभगीरथजिटलसाधनधृतशरीरफलभवनपावन-
रृ ु
नीरनीरजनयननयनवभानीरािजतिजतमिु नमनोमलयसमीरणसमीिरतभभयसभ-
ु
िनरिरपजटाजू
टजिटलजाूनदतरलतमतरभारामलिटकिनमल-
ु
मृिदतकमलशिमतसंसारानलिपतसगरसूनशापतापपापचडदावानलदिमतषिकार-
ु
गरलधारापििविजतसरलपरमिवमलपरमतरलमौिकमहोलसधासितजलजीण -
ु
जगराजजालमालतीमालोपमिदनभधृतभूिरमानभागीरथीभािवतसिवशाल-
भालदेशो वलयीकृ तशेषः शशामौिलाकरणमरा जगतः काणमसविमित कृ ा
परमसं ितभया िवलसं पािणिनमेव ाभावयामास।
स च िशवलवेदसादो िवगतिवषादो दभपिवपािणदखः ु सकलाकरण-
ु
समयभूत ं लघकायं सकलशाायनसहायं िनिहतााायं िवशालिवशदसरलीकृ त-
सिशशााायमाायीसूपाठं सपठं ु पपाठ। इदं िशवचतदु श
सूािण
समाि ावतत। तािन च (१) अइउण ् (२) ऋऌक ् (३) एओङ ् (४) ऐऔच ्
(५) हयवरट ् (६) लण ् (७) ञमङणनम ् (८) झभञ ् (९) घढधष ् (१०) जबगडदश ्
(११) खफछठथचटतव ् (१२) कपय ् (१३) शषसर ् (१४) हल।् इित माहेरािण
सूायणािदसाथािन। एषामा इतः। लसूऽे कार। हकारािदकार उारणाथ ः
(वै॰िस॰कौ॰ साकरणे)।
त माहेरािण इ महेरादागतािन। शरवरसादाािणिनना लानीित
भावः। पमहेरशात ् तत आगतः (पा॰सू॰ ४.३.७४) इित सूण े अण ्यः।
भाहेरघटकाकारलोपो वृििवभिकाय।३९ इं ूयते भगवान ् पािणिनः
ु
ु ु लेऽधीयानः कृ ितमबिरासीत
शालातरु ीयः कदािचक ।् होनहार िबरवान के होत
चीकन े पात इित ामीणसूनसारं ु भिवज ु नानां जीवनमिप ायशो िवषमतामयं
ु
नूनमेव। महापषो भीषणपिरिितचडझावातेन सहैवावतरित। आघातं िवना
३९ महेर → तत आगतः (पा॰सू॰ ४.३.७४) → महेर अण ् → महेर अ → अचो िणित
(पा॰सू॰ ७.२.११५) → माहेर अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → येित च
(पा॰सू॰ ६.४.१४८) → माहेर ् अ → माहेर → िवभिकायम ् → माहेर जस ् → जशसोः
िशः (पा॰सू॰ ७.१.२०) → माहेर िश → माहेर इ → िश सवनामानम ् (पा॰सू॰ १.१.४२) →
सवनामानसा → नपस ं ु क झलचः (पा॰सू॰ ७.१.७२) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
माहेर नमँ ु ् इ → माहेर न ् इ → सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) → माहेरा न ् इ →
अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) → माहेरा ण ् इ → माहेरािण।
७०
ावना
िपिरारो न भवित। को जानीयाक ु ु लः पािणिनिवािथ जीवने मूखच
-
चूडामिणः पाििखलिवनसमिचतचरणकमलो भिवतेित। तदा क दीमनमानं ु
ु यः परीािथ िवािथ नां पिरहासभाजनतामपु ते ः स एव पािणिनः
भूत ं ादधना
कदािचाचतेरिप सानपातां पाियतीित। अतो नीितोकः पते –
नृप िचं कृ पण िवं मनोरथं जनमानवानाम।्
ु
ीणां चिरं पष ु
भायं देवो न जानाित कुतो मनः॥
– नीितोकः
सवतोऽनय ैव धारणय ैत नाम पािणिनिरित। पािणां गृहीा नीयते गसििधं ु
यः स पािणिनः। अथायमयनबलतया गसििधं ु न गित तदा ग- ु
ेिषत ैिवािथ िभः पािणां गृहीा के शेष ु सावोऽयं नीयते । सातं त ु पािणं
गृहीाऽानू नयित रिचताकरणानारा मों ापयित यः स पािणिनः। पूव-
ु
ौ तृतीयापािणशोपपदपूवक ात ् नीधातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) कमिण
िप।् ततः सवापहािरलोपे िवभिकाय पािणिनः।४० ितीयिन ् के ितीया-
पािणशोपपदात ् नीधातोः कतिर िप।् सवापहािरलोपे साय
ु पािणिनः।४१ स एव
कदािचााथ सतीः परािजतो लािनझावातिविलतकोमलदयतः ीकृ तमिु न-
तः सरध ु
ु नीतरलतरसािलतमालं गौरीतपीरसंयपिवीकृ तिवटपजालं शशा-
ु
मौिलमलिवलाससम ु ासभभभवभयालं सकलशैलिशरोमिणं िहमाचलं समाि
िनिखलिवािनके तं िगिरजासमेत ं रोषिनिटलासमु ूतभीषणपावकुिलभीकृ त-
मीनके तं िशशश ु खसधायू
ु िशमधरमयू ु षसोिषतपदपाथोजपवग ससृसकल-
सगममु ावं भगवं पिरमिहतमहसा बलतरतपसा सोषयामास िशवमाशतु ोषम।्
स वै चावतंसः िु तिविहतशंसो ढािननादलेन चतदु श ु
सूरािन सम
कीयाकरणमहासागराम पािणनये सकलिवोपकारकं कणािवहं पिरत ु
ाकरणशां णेत ं ु चाााय सेरयाभूव। अतः ोको गीयते –
नृावसाने नटराजराजो ननाद ढां नव प वारम।्
उतक ु ामः सनकािदिसान ेतिमश िशवसूजालम॥्
– न॰का॰ १
स एव पािणिनः िशववरभावपिरृ तिवमलमनीषो मनीषीशतःु सह-
ु
सूाकमभूतपूव रं लौिककवैिदकसकलशसाधपरं परायण िवषां
४० पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इन ेन पृषोदरािदा इित शेषः।
४१ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इन ेन पृषोदरािदा इित शेषः।
७१
ावना
पारावारिमव िणनाय।४२ येताूवम ैचाादीिन ाकरणाासेव
कायपशाकटायनोटायनािपशिलभाराजभृतीनामाचायाणां नामािन चिचतािन यथा
िभृितष ु शाकटायन (पा॰सू॰ ८.४.५०) अवङ ् ोटायन (पा॰सू॰ ६.१.१२३) सव
शाक (पा॰सू॰ ८.४.५१) ऋतो भाराज (पा॰सू॰ ७.२.६३) दीघादाचायाणाम ्
ु
(पा॰सू॰ ८.४.५२) वा सािपशले ः (पा॰सू॰ ६.१.९२) हिल सवषाम ् (पा॰सू॰ ८.३.२२)
इािदष ु तथाऽेषां िवशालादसमया लौिककवैिदकशानां भगवान ् पािणिनः
ु
परमसरलं परमलघाकरणं ाचकार। यथोदाहरणमेकं म।् इकारोकारऋकार-
ऌकाराणां४३ ान े रे परतः माकारवकाररकारलकारवापनाथ माचायाािर
सूािण पेठुः। तािन यथा – (१) इ यं रे (२) उ वं रे (३) ऋ रं रे
(४) ऌ लं रे इित।४४ िक ु भगवान ् पािणिनतण ु ा सूाणां ान े ाहार-
सरया लाघवाथ मेकमेव सूमसूयायमिप सूण चकार। यथा इको यणिच
(पा॰सू॰ ६.१.७७)। इक ्शेन चतण ु ा ािननां चचा यण ्शेन च चतण ु ामादेशानाम।्
तािप सवणयोिरगचोयिनवृये बाबाधको भावः ाािव। यथा मनु ीशः अेश-
घटक ईकारेऽिच परतः मिु नघटकेकार ान े यण ् ाः स च अकः सवण दीघः
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन बािधतः। अथादसवणयोरेवग े चोयसंिहता।
िवारभीाऽनवृु िरिप पािणनेः पटुतायाः पिडतिवापनं माणम।् यथा
अतो िभस ऐस ् (पा॰सू॰ ७.१.९) इित सूम।् अदादार िभस ऐिसित
सूाथ ः। िक ु तपराल (पा॰सू॰ १.१.७०) इित सूण
े तपरकारारकार-
पूवव त वा समकाल बोधकः समानोारणसशोारणकाल ायक इथ
इित िनिदयते। अ अतो िभस ऐस ् (पा॰सू॰ ७.१.९) इित सूऽे कारकारपूव-
व िप समानोारणेकारािप बोधकः ात।् तथा च हिरिभिर िभस
ऐात।् अिसामे अणिु दवण चायः (पा॰सू॰ १.१.६९) इित पूव-
वितसू ात ् सवण इितपदमनवृु म।् अथापरः सवण समकाल सेथ
जात इकाराकारयोः सावयाभावाोधकाविितयोिगकाभावेन न ैव दोषः। अतो
ु
लघिसाकौम ु ां वरदराजाचायाः ाः सू
ु नीयं सव
े ं पदं सूारादनवत
(ल॰िस॰कौ॰ १)।
एवमेव ब। एतयते सेपियावाथ मेव महामिु नना सपादसााां
४२ अथ कालेन बहवः िशा वष मुपाययःु । एकोऽिप पािणिननाम जडबिपाययौ॥
ु िशारोपहासेन
सावमानः स पािणिनः। श ु
ु षू ाे शतो यातः कदािचिहनाचलम ॥् आरा तपसा त िवाकामः स
शरम।् ाप ाकरणं िदं स च िवामख ु ं शभु म॥् (ह॰च॰िच॰ २७.७२-७४)।
४३ अ ऋकः (पा॰सू॰ ६.१.१२८) इन ेन कृ ितभावः।
४४ मूलं मृगयम।्
७२
ावना
िपााम ु रोरसवा कृ ता। अतो लानरोधे ु न पृथूिनमाणमराऽिप
पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूबलेन सपादसााय ित िपािसा
िपाामिप पूव ित परं शामिसम ् (ल॰िस॰कौ॰ ३१)। पूव इ सल ्-
यः। तथा पूवि न ् इित िवहे सपूव श ात ् साल ् (पा॰सू॰ ५.३.१०)
इित सूण ्
े ल ये िवभिकाय तितासविवभिः (पा॰सू॰ १.१.३८) इन ेनाय-
सायाम ् अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेन िवभिलोपे पूव इित िसम।्
तथा च पूव परमिसिमित फिलताथ ः। पूवि न ् परमिसिमथ कृ तेऽ समी
िवषयतापा। िवषयता च कततापा। एवं पूवि न ् कत े शाे परमिसिमित
जातम।् कारिमित िजासायां करणमवलो िनीयते। सूिमदमााा
अमााय ितीय पाद थमम।् पूवप रशयोाूवि िित
फिलतमेता परम।् इं िनिदसूाूवा सपादसाायी परा च िपादी। अतः
सपादसााां कतायां पूवश से ायां परा िपािसा। अिंश े सूा
िविधं ितभाित। िपाामिप पूव ित परशामिसम।् अयमथऽिधकारगः। यथा
कििदशकः ितजनसमदु ायं गन ् दडेन िनिदशित यं पूव ाऽिसकाय भव
तथ ैव सूिमदं िपाां ितसू ं गा िनिदशित ं सपादसााय ित पूवि पाद
ित चािसं भवेित। िपांश एत अिधकारसूता। इयं मे मनीषा। य आचाया
भोिजदीितहिरदीितनागेशभपादमख ु ा इदं सामेणािधकारमेव ीकुवि। यथा
यिनदशसे ीभोिजदीिततरु एव यानारान ् ीकुवन ् ितपादयित –
ावण योगे संवत ृ म।् ियादशायां त ु िववृतमेव (वै॰िस॰कौ॰ १०)। तथा
च सू ं अ अ (पा॰सू॰ ८.४.६८) इनसारे ु ण िववृतमनू संवत ृ ोऽन ेन िवधीयते। अ
चाााय सूणा िसाााा िववृतमेव (वै॰िस॰कौ॰ ११)। तथा
िह सू ं “पूव ािसम”् (पा॰सू॰ ८.२.१)। अिधकारोऽयम ् (वै॰िस॰कौ॰ १२) इित।
अथादकारं वजिया सवषामिप राणां िववृत आरः यः। के वलमकार संवत ृ
इित। स च अ अ (पा॰सू॰ ८.४.६८) इित सूण े िवधीयते। त थमः अ इित षीकः।
अ अ इित ताय सामाम।् िववृताकार ान े संवत ृ ो भवकार इित
भावः। तदा रामागमनम ् इ रामघटकाकार संवत ृ ादागमनघटकाऽऽकार
िववृताोभयोिवषमारयतया सावयितयोिगकाभावेन अकः सवण दीघः
ु
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन दीघानपपौ पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इन ेनाााा
अिमसूाूण ेतािसौ िसायां दीघिवधायकसूकततायामेत
चािसौ योिववतृ यतयाऽकाराकारयोः सावय सित दीघ रामागमनम ् इिप
ु
योगः सिसः। ाविधसापेेनो-
इयं ता पिरिितः। िक पूवश
७३
ावना
सूामाायितीयपादथमातः पूवि न ् कत इतः परमिसिमथ ः
ु
स एव। ततः सपादसााय ित िविधेन ैव कायिसौ तदंशऽे लमिधकार-
कनया। अिधकारं नाम देश े वााथ ानशूे सित परदेश े वााथ ान-
बोधकम ु रोरसकं वा। िपाामिधकारं भवतूरोरसापाद-
सााामोऽं ोऽमिसिमापे ैव नाि। अतोरोर-
समूलकािधकारसूचकािसििवधायक पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१)
इ सरपिरसर एव नाि। त िह िवितषेध े परं कायम ् (पा॰सू॰ १.४.२) इित
सू जागकात।् िवितषेधो नामाालावकाशयोरेक यगु पवृिः।
ु
ु पाः
यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इित स इादौ चिरताथ म।् अकः
सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इित च दैािरः इादौ चिरताथ म।् उभयोरिप ी
ईशः इादौ यगु पािः। पराीघः। तापादसााां पूव ािसिम
ु
सरणाभावेन तािधकारानपयोगापादसााय ित िपािस श-
मिहैव िसतया के वलं िपाामेवतै ािधकारता। सोपयोगा ितभाित मे बाल-
मनीषया। ं ेतािधकारता नाि। इदमािसिसूचकम।् यं
नािसिमाटीकते। यथा किाणदडदाता न ैव यं दो भवित। एकिेव
दडदातृदधमयोरसविमव। एकिन ् सूऽे िसिसूचकािसधम न
घटे ताम।् न चतरु ोऽिप नटः ेन ैव मारोढंु शोित। येतािधकार-
सूचचा िसाकौमदु ीौढमनोरमाशरशेशेखरेष ु साटोपं ितपािदता।
इलमितपिवतेन।
िविवधलाणाम ैरेव सूयै ाया चातयु प ण
ू त ण
ू ितभया वा दा
भगवता पािणिनना सा नून ं ामलौिकनपमा ु मनीिषमनोरमा च। अेो
ाकरणेोऽमिु न ् पािणनीयाकरण एकं वैलयं ये षिचदिप ु वैिदक-
ु
शानामनशासनं न वतत।े िकिन ् लौिककवैिदकानामभु येषामनशासनं ु वैिदक-
शियासलनम।् िसाकौम ु ा वैिदककरणं रकरणं च सवषामानावरणं
ु
िनृणोित। सूषे ु िशतायसूािण लौिककशतोिवलणवैिदकशसाधिया-
कारितपादकािन।४५ यथा थमााय ितीयपादे –
ु
फनीोपदानां च ने।
ु ोरेकवचनम।्
छिस पनव
४५ ु पु ासमासः।
लौिककशतोिवलण इ स
७४
ावना
िवशाखयो।
ु ोन े बवचन िवचनं िनम।्
ितपनव
– पा॰सू॰ १.२.६०–१.२.६३
पातलमहाभाेऽिप अथ शानशासनम ु ।् अथेयं शोऽिधकाराथ ः
य ु ते। शानशासनं
ु नाम शामिधकृ तं वेिदतम।् के षां शानाम।् लौिककानां
वैिदकानां च इित (भा॰प॰)। शास ँ ु अनिशौु (धा॰पा॰ १०७५) इाातोः टु ् च
(पा॰सू॰ ३.३.११५) इित सूण े नपसं ु के भावे टु ्। अनबकाय
ु े िवभिकाय
ऽनादेश ४६
अन ुउपसगजतया
ु ु
अनशासनम ् इित िसम।् यिप शासनश एवाऽनपूु वपूण-
शापोऽथ िनगलित तदाऽनूपसगोपयोिगताऽऽनकूु ितपादनाथा। एवं च
ु
पािणिनः शाननशाि वतमानकालतावेदकतावि-
इ पािणिभ ैककतृक
शकमानकूु परःसरान
ु पूु वसमितशानिशन
ु कूु लो ापार इित शाबोधकारः।
धो भगवान ् पािणिनयः ख िनिखलपिडतभयावहं भिवपिैयर ािशमगाधं
सागरिमव साार रासदं धष य ं रवगमं सवततमनं श-
ु
कठीरवमिप सवमनशशास। आनकूु साधम ु ।् त िशयु े सित पय-
ु
जनकतावेदकम।् लणेनानेन तल ु सीकृ तादौ नाािः। तल
ु सीकृ तमानसमिप
िशय ु ं पयजनकतावे
ु ु
दकमिप। यिप सामाभाषाभिणतािददं न पयजनकं ये
ीकुवि िवााे। अााेताठे न लौिककपारलौिककिसयो ये।
समानािधकरणयोरेवावेावेदकभाविनयमः। यथा गोावेदकं
साािदममेकिेव गिव गोसाािदमधम िततः। अतो गोाविो
गौः इित योगो गोय ु परः। िकयं िनयमोऽिप ाियक एव। अवेावेदक-
भाववाया िवशेष ं दशनमवेदकिनौ िनिपतम।् िशं नामाम।्
त सकलगण ु शूे सित िदिवानिवकषे सित िकालदिश े सित
यथाथ वृ म।् अत एव ायवतकाः ीगौतमपादा आवामेव शमाणं मे।
यथा आोपदेशः शः (ा॰सू॰ १.१.७)। आप ँ ॢ ाौ (धा॰पा॰ १२६०) इाातोः
आोित िकालतया सवमिप चराचरं ाोित इित िवहे कतिर ः।४७ अयमेवाऽशो
भाषायामपंशतया आप इित कते। आो नाम यथाथ वा। रागािदवशादिप नानथा-
वादी यः स इित चरके पतिलः (ल॰म॰, प॰ल॰म॰) इित वैयाकरणिसालघमू ु षायां
वैयाकरणिसापरमलघमू ु षायां च नागेशभपादाः। अिप च –
४६ यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेन।
४७ गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन। कमणोऽिववाया
अकमकम।् धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥
(वा॰प॰ ३.७.८८)।
७५
ावना
रजमोां िनम ु ा िनानबलेन ये।
येषां िकालममलं ानमाहतं सदा॥
ु
आाः िशा िवबधाे तेषां वामसंशयम।्
सं वि ते कादसं नीरजमाः॥
– च॰सं॰ सू॰ा॰ ११.१८,१९
इित। ममादिविलाकरणापाटवािददोषिषताःकरणाथ नािशतचुषोऽमाणं
वं ु पारयि। िक ु ये िदिवानसाः पा हरेः पदमपु पाे कथं ूयिु वपा
इव िषतम।् तलु सीदासोऽिप मानस आवा ैव ामायं बाभाते –
ते ोता बा सम शीला। समदरशी जानिहं हिर लीला॥
जानिहं तीिन काल िनज याना। करतल गत आमलक समाना॥४८
– रा॰च॰मा॰ १.३०.६,७
ऋषय एवाऽाः। ते खितरराजकवय इव राो न िकमिप गृि । रामायण
इदमाानं िसं यत ् –
िनमाय रामायणमािदकां ीमैिथलीरामरसायन।
अा स ैतेयकुशीलवौ तौ वाीिकवयः िकल िनिददश े ॥
गा रामायणं कां गायतां रामसिधौ।
यवु ाां किहिचाो हीतं न िकन॥
ु
गृहीते िवणे राो बिमािलकारणात ।्
ाहेताता वौ िनलभं गायतामतः॥४९
एताशवीतरागमाहासमानािधकरणमेवाम।् एषामेव वां ामािणकम।् अत एव –
इाकुवंशभवो रामो नाम जन ैः तु ः।
ु
िनयताा महावीय ितमान ् धृितमान ् वशी॥
ु
बिमाीितमान ् वामी ीमािु नबहणः।
ु सो महाबाः कु ीवो महाहनः॥
िवपलां ु
– वा॰रा॰ १.१.८–९
इािद वाीकीयं माणम।् अथा रामो राजा बभूविे त को मेत। वेदासोऽिप
िनलभ ैवाऽतां समामनित –
४८ एतूपारम–ताव् भ ु ौ ोतृवारौ समशीलौ समेणौ। जानीत हरेललां सकलां सवभावतः॥
िनजानभावेण तौ कालितयं पनः। ु करामलकवाावदवै ावगतः॥ (मा॰भा॰ १.३०.६,७)।
४९ मूलं रामायणेष ु मृयम।्
७६
ावना
चीरािण िकं पिथ न सि िदशि िभां
ु न।्
न ैवािपाः परभृतः सिरतोऽश
ु िकमिजतोऽवित नोपसान ्
ा गहाः
काजि कवयो धनमदाान॥्
– भा॰प॰ु २.२.५
ईशाोिरतमेव साधावे ु दकम।् साध ु जाितः। जाितं नामैके सित
िने सन ेकसमवेतम ।् यथा घटम।् त ैकं िनमनेकघटसमवेत।
मूषायामेत चचा।५० साधसाध ु षु ु च वाचकािवशेषः पयपापयोरे
ु व त िनयमः।५१
साधूनां शानाम ु ारणे पयं
ु जायते। यथा भाकारोऽिप भ॒ षै ां॑ ल॒ ीिन िह॒तािध॑
व॒ ािच (ऋ॰वे॰सं॰ १०.७१.२, भा॰प॰) इित कथयित। न ैयाियकानां नये साधशे ु षु
ु ष ु ृवै ाथ ितपते।५२ यथा कित ् गगरीशम
वतमानमथ मसाधशे ु ारयित।
त घटे वतमानं कु ीवािदमािनथ ृा भावं ितपते। िक ु वैयाकरणानां
नय इयं माता निह। यतो िह वष को बालः श ु ं घटशं न जानिप गगली
ु
इारणे न ैव तमथ ितपते। अतो वाचकमभु य िक ु पयजनकता
ु ु व।
साधे
साधूनामाानं ाकरणं साधून ् साधशे ु ो ाकरोित। एवं ाकरणािभ ैक-
ु
वतमानकालाविासाधशकम
कतृक ु
कसाधशाविधकपृ थरणानकूु लापारः।
ािये साधशा ु येन ताकरणम ् इित ौ
ु िव आङ ् पूवक डुकृञ ् करणे
(धा॰पा॰ १४७२) इित धातोः करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७) इन ेन िट ु
लटोेतोलपे योरनादेश े५३ णे५४ यिण५५ िवभिकाय च ाकरणम ् इित िसम।्
ु
ििह शाथ फलयोजनानम।् त कृ धातनु ा साकं िव आङ ् इपसग
ु य
समिभाहारोऽपूवम थ नि। त िव इाथ िववेचनम।् आ इाऽसमात।्
अथााकरणेन िविवाऽसमाियते साधशः ु कत५६ इित तायम।् तदेव
ु
ु िरते
ललणे ाकरणिमित कथयित। ाकरणं नाम पािणिनभृितिम
ु
ससाधशपृ ु
े सित साधशान
थतृ ु म ् इित मे मतम।्
ातृ
५० साधं ु च ाकरणोऽथ िविशशिनपयजनकतावे
ु दको जाितिवशेषः (ल॰म॰)।
ु
५१ वाचकािवशेष े वा िनयमः पयपापयोः (वा॰प॰ ३.३.३०)।
५२ असाधरन ु मान
ु ेन वाचकः कै ििदते (वा॰प॰ ३.३.३०)।
५३ यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेन।
५४ अा ु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन।
५५ इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन।
५६ सोद कटच ् (पा॰सू॰ ५.२.२९) इन ेन िनात ् कटशात ् तरोित तदाचे (धा॰पा॰
ग॰सू॰ १८७) इन ेन िणिच धातस ु ायां कमिण लिट यिक णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इित िणलोपे ितिप
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन ैे कते इित िसम।् कटीियते इथ ः।
७७
ावना
ु
एवं िशोिरते सित पयजनकतावे दकपं साधं ु सावभौमम।् अ
ु ष ु त ब सिप पािणिन-
ाकरणसते नाहः। तेन वाीिकरामायणे पराणे
ु
िसािवयोगे न ैव साधोििः। िशयु ात।् यथा सीतायाः पतये नमः
(रा॰र॰ो॰ २७) अासमपितशािसाफलपो घेिङ ित (पा॰सू॰ ७.३.१११)
इित गणु अपािणनीय एव। पािणिन ु समास एव य पितशं िघसं वाित।
यथा तू ं पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८)। िकपािणनीयेऽिप िश-
यु ाद साधम ु ।् एवमेव साधवो दयं मम ् (भा॰प॰ु ९.४.६८)। अ
ासो ममे ान े मिमित िलखित। िक ु िशय ु
ु ेना साधता। ईशेष ु
ु
लेाष ािदेव समाधानं समादधित सिधयः। अ ादौ ृषयः परमा-
िचका न ैवमपु गि ाकरणम।् अिप त ु सफलताथ ाकरणमेव ताननगे ु त।्
अतः िशय ु ान ेव शान ् साधितपादनपस
ु ु
मनोिभः सू कृ तकृ तां जित
ाकरणम।् अत इदान पािणनीयियोपयोिगसाधं ु मीमांसामहे। पूवसाधंु
त ु साविकम।् इदान पािणनीयियायां साधमन
ु ु
सधे
। साधं ु नामावृ-
िनिवेु यतावेदकतानााम ्। यथा स ु
ु पाः इावृो यो िन-
ु
िविधदघगणािदेयतावेदकता याऽापा तदनाां स ु
ु पाः इ
ु
साधमे ु
व। अवृिे त पदं बाभवित इासाधिनरासाथ म।् अथा वृ
िवघातप िवधेिरपोेयतावेदकतया भवतीित पदमाामेव। अतोऽवृिे त।
ु
िनिविधशोपादानं िवकलेऽिप साधितपादनाथ यथा ची अ इित ले
ु
इकोऽसवण शाक (पा॰सू॰ ६.१.१२७) इन ेनासवणाजपिाः पदाा इकः
ु
शाकमते समिु चतं कृ ितभावं भज इथानसारम घटके ऽकारेऽसवणऽपरे
पदाीघटक ईकारः सं कृ ितभावमभजिकेन चि अ इित पे। ची अ
इवायां यिण च। अािप िवकिवेु यतावेदकतााेऽिप साधे ु न
ु पािणनीयियाथ मपु योिग। अतः शिनपेऽयमथ ः ियते
ितः। इदमेव साधं
ु
इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इादेः। अजपिे घिटत ान े यघिटतः योः
ु अतो भाकारः कथयित –
स च साधः।
ु
सव सवपदादेशा दाीप पािणनेः।
एकदेशिवकारे िह िनं नोपपते॥
– भा॰पा॰सू॰ १.१.२०, ७.१.२७
अतः ियाथ शेष ु कािनको िवकारः। कृ ितयकना तदथ िवकारकना
सवाऽौपचािरकी। यथाऽऽह ीहिरः –
७८
ावना
उपायाः िशमाणानां बालानामपु लालनाः।
असे विन िा ततः सं समीहते॥
– वा॰प॰ २.२३८
अतः स शणः पिरचयाथ मसाऽिप ाकरणिया िनतरामपु योिगनी। यथा
सोपानमरा कोऽिप ासादमारोढंु न शोित तथ ैव शानमरेण कनािप पर
ु पठि –
न साातमु ीे। अतो गरवः
शिण िनातः परं ािधगित॥
– ॰उ॰ १७
ु
वत ु ोट एव मु ः। स चािवधः। यथा ं िटकं जपाकुसमसं
५७
ु योगे
ततरिा रतामपु ैित तथा िनमलं च ैतमाा कगािदिनपिषताः-
करणाविः सन ् ोटसां लभते। अयमेव म ु
ु ः। अ ियं ुटँ िवकसन े
(धा॰पा॰ २६०, १३७३) इाातोः ुते कायते इित कमौ ु कमिण
घञ।् ५८ अनबकाय
ु ु ५९ िवभिकाय च ोटः। ितीये च ुटथ येन इित
गणे
िवहे बालकाटंु बा पनः ु करणे घञ।् ६० इं िने सथ िवषयक-
बोधजनकतावेदकं ोटम ् इित लणम।् इमे े ी ु भादीपसते।
अथ गौिर कः शः इित िजासायां येनोािरतेन साालाल ू ककुदखरु िवषािणनां
सयो भवित (भा॰प॰) इित िसाितं भगवता भाकृ ता। अोािरतेन े
ाानं ाचते कै यटोपााया – उािरतेन कािशतेन ेथ ः।६१ यथा तभा-
दीपौ। एत वापदीयवैयाकरणभूषणसारवैयाकरणिसामूषावैयाकरणिसा-
ु षादौ सिवरं चचा।
परमलघमू
अााााां ायं चारः पादाः। ायतःु सहशो िविचािण
सूािण। अहो आयमते त।् कोिटकोिटयोगाणां िकं बना िनिखलािप वाय-
वािरधेतःु सहसूरै व ु
े ानशासनिमे वा ाकरण म ु ं वैिशम।् अत एव सव-
माम।् एकै कसू े िविवधिवषयाणां समयः। स च शािवशेषः शानशासनं
ु कुविप
मानवमनोवृिमिप ाचे। यथा सू ं ं यवु मघोनामतिते (पा॰सू॰ ६.४.१३३)।
५७ वणोटः पदोटो वाोटोऽखडपदवाोटौ वणपदवाभेदने यो जाितोटा इौ
पाः िसािसाः (वै॰भू॰सा॰ १४.६१)।
५८ अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन।
ु
५९ पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन।
६० सोऽिप अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन।
६१ अ नागेशभपादा – कािशतेन ेिभकै रीित शेषः।
७९
ावना
तितं िवहाय यजािदये परे६२ न ् यवु न ् मघवन ् शाः ससारणं लभे।
यनेन शनु ः यूनः मघोनः इादयः योगाः िसि तथाऽिप सहोा याणां वृि-
सामिप तीयते। तथा ा कुुरो यवु ा यवु को मघवे इमे यः समानमेव िवषय-
लोपाः कामक ु
ु ाः ाथाा। अतलसीदासो रामचिरतमानसेऽिप –
ु ॥६३
लिख िहय हँिस कह कृ पािनधानू। सिरस ान मघवान जबानू
– रा॰च॰मा॰ २.३०२.८
इममेवाथ ितपादयन ् किवरेकोऽकथयत ् –
काचं मिणं कानमेकसू े ािस बाले िकम ु िचमेतत।्
अशेषिवािणिनरेकसू े ानं यवु ानं मघवानमाह॥
– मौिकम ्
एवमेव ब वहारपापेण चचा कृ ता वतत।े यथा सावय ाचाणः
पािणिनः तु ायं सवणम ् (पा॰सू॰ १.१.९)। सिप सवणसा-
िवधायके ऽिोऽथ िनगलित ययोरेव वणसां ययोरायावथादाकारकारौ
सशौ भवेताम।्
इमेव ाितपिदकसािवधायकसूिवषयेऽेका िकं वदी हेिलका यत ् –
धीरः कीवचो ूत े को रोगी क नािकः।
कीं न पयि तू ं पािणन ेवद॥
– मौिकम ्
इित े। अथाीरोऽथ वचो ूत।े अधातू रोगी भवित। अयो नािकः
कते। ाितपिदकं चं न पयि। सूण सू ं चतण ु रपं यत ्
ु ामिप ानाम
अथ वदधातरु यः ाितपिदकम ् (पा॰सू॰ १.२.४५)।
ु
से तने ा चािप ाा कृ ता। अःु ायशोऽथ वान ् धातरु िहत ईरे
यरिहतो भवित। शाे यिप िडडिवसाितकनामशानामेवाम ु ।्
तदथ मेव सूिमदम।् िक ु वहारेऽन ेन ैवालणं
ु समियत ं ु शते। - ु
ाितपिदकसािवधायकं सू ं कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६)। अन ेन कता
वाराणसेयः रामदासः इादौ कृ ितसमासानां ाितपिदकसा। तािप वहार-
ु
लणं म।् कृ दथाः सियः। तितोऽथा ै िहतः परोपकारी। समासा
अथामयवािदनः। त एव ाः। ु यिप शाकटायनमते सवमिप ाितपिदकं
६२ भसायािमित भावः। यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन यजािदये परे पूव भसा
भवित।
्
६३ एतूपारम–दशां वी िवहािप वोचृ पािनिधः। मघवा ा यवु ा च ैव वत े समतािताः॥
(मा॰भा॰ २.३०२.८)।
८०
ावना
ु
मथा ु ं कृ ितयिवभागपूवक
ातज म।् यथोम ् –
नाम च धातज ु माह िने ाकरणे शकट च तोकम।्
य िवशेषपदाथ समु ं यतः कृ ते तम॥्
– भा॰पा॰सू॰ ३.३.१
िक ु भगवान ् पािणिनमहासामथा मते। अतोऽथ मिवचायावाचीनिविहतनामस ु
भाषारीयशेष ु च िमीकु ु वन ् तेषां साधाथ
ु िवभिितपयेऽ- ु
ाितपिदकं ीकृ ोा चाथ नाम रामादीनां साधाय ु ु
ाितपिदकसाथ
ु
कृ ितेित सू ं सूयामास। अाितपिदकं नाम धातु ययारिहते
सित लोके ऽथ बोधके सित ाितपिदकसावम ।् यथा िडादौ। ाितपिदकं
ु
नाम कृ ितयजलौिककाथ बोधके सित कृ ितसमासातमे सित ाितपिदक-
साभाम ्। यथा किचुप नाम मदनमोहन इित। िः ु ियते मदनं
कामं मोहयित। तिह कुप इयं िघ ु िटते। अत एताशेष ु लेष ु सवायां
ु
ौ ु
न ु
सारमथा भावे कृ ितयाथ कनााग एव ीकाय इित। ढानां
ु
पूव किथतलानां कृ ते चााितपिदकत ु
ैवेित पािणिनमनीिषतं मे ितभाित। -
ाितपिदकता च रामादीनामथानां कृ ते। यथा रामः। रमे योिगनो यिन ् स रामः
अथवा रमयित सवािण भूतािन यः स रामः अथवा रमते सवष ु भूतषे ु यः स रामः इादयः
सहशोऽिप यःु साथा अथापियत ं ु शे। रामश वातावेदकं
लतावेदक परमािन सिदानघने परिण दशरथाजे। अतोऽ कृ ते
ु
ाितपिदकता। यथा किचोजनाथ ियमाण परमदिर प ु नाम राज-
कुमारः इित। सिप सलभतयाु ु
तषसमाससवे राः कुमारः इित दिरकुमारे
जजनकभावसाविराजितयोिगकुमारता नाथा। अत एतृ ते अथ वत ्
(पा॰सू॰ १.२.४५) इित सूमेव। राम ु धातूनां धातःु याना य कृ तेऽधात-ु
घिटतसू ं साथ न मे रोचते।
ु दम।् एतूण
अथ विदित सू ं चत े चत ु देन चत ु दत ु
ु ानामानामे व
सा करणीया। तथा च कृ ितेऽित सू ूयते चत ु दम।् पूव-
ु त।े एवं तु ानवृु सेलन ेन षदम ् –
सूतोऽथ वाितपिदकेित े पदे अनव
(१) कृ त ्
(२) तित
(३) समासाः
(४) च
(५) अथ वत ्
८१
ावना
(६) ाितपिदकम ्
षडैय –
ऐय सम धम यशसः ियः।
ानवैराययो ैव षणां भग इतीरणा॥
– िव॰प॰ु ६.५.७४
अतः षडैयस राम भगवतो वाचक रामः इित श ितीय-
सूण े ाितपिदकसा करणीया। या समासमिहा कृ ितसमासाः इेकं पदं
च इित ितीयम।् अतो िपदसूण ु
े िपदं मनमन कु ु वतो रामभ वाचक
रामः इित श ितीयसूण े ैव ाितपिदकसा मेऽितिचकरा लगित। िपद-
सूण े सीतासमेतरामचवाचक रामः इित श ितीयसूण े ाितपिदकसा
यिु य ु ा भिसहकृ ता दयरमणीया च। ताथमसूण े ावाचीननाां भाषारीय-
शानां िडादीनां ढतावेदकवतां ाितपिदकसा रामम ु ानां च ितीय-
सूण ु
े । एवं लघिसाकौम दु ीवैयाकरणिसाकौम ु ादावथ वूोदाहरणं रामकृ -
मक ु ु ािद िकमिप चेतदित। ु कदािचिदमावाचीनजनसाधारणवाचकािन तदा सु ु।
िकं बना। दशरथापवाचकरामशमाितपिदकिमीकत ु मु हमािशरिस
ेदमिप नोह इित िवांसो बालचापलं माम।् एवंिवधािन बिन लािन सि येष ु
पदे पदे वहािरकता सामािजकता वैािनकताऽऽािकता च। िकं बना। अााा
रामकथया समयः। यथा रामकथाया वृौ ताय रामायणाे किवकोिकलो भगवान ्
वाीिकः कथयित –
बलं िवोः वधताम॥्
– वा॰रा॰ ६.१२८.१२१
एवमेव भगवान ् पािणिनराााः थमं सू ं िलखन ् वृिशं रामायण सारपं
महामं रित। वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) इित। भूवादयो धातवः (पा॰सू॰ १.३.१)
इ भां भाषमाणाः पतलयः ायत ् मलादीिन मलमािन मलाािन
ु
शाािण थे वीरपषािण भवाय ु षािण
ु चाेतार िसाथा यथा िु रित
(भा॰पा॰सू॰ १.३.१)। मािलक आचाय मलाथ वृिशं य ु े । ते ं िवचारिलतो
यिृ ः साऽऽदै सी। िनयमोऽयमु े यं पूवम तः कथयाचायाः उेयशः पूव
िवधेय ततः परम ्। िक कथं िवधेय ं पूवम
ु े यं परिमित। तदे ं समाधानं कत ु शते
येय पूव योगः ाियकः। यथा अदेण
ु ः (पा॰सू॰ १.१.२) अोेयः पूव िवधेय
परम।्
ु िवितपियथा घ ु िट भ िघ इादयो लघवः साः। तथ ैव कथं
पनः
८२
ावना
ना लघसाु िकं महासया। तदाऽऽचाय मलाथ िमित सम ु ारयामास। त
वृिपं मलं रामकथायाः िसाभूतम।् अाायी रामचिरतमानसोभाविप ौ
वकारतः ारौ।६४ वकारामृतबीजम।् ६५ सूणऽ िन ् पािणनीये शामृत
चचा। न ियत इमृतम ।् मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) इाातोः कतिर ो
नसमास। श जमरणरिहतं यथा –
अनािदिनधनं शतं यदरम।्
िववततऽे थ भावेन िया जगतो यतः॥
– वा॰प॰ १.१
एवमादौ वृिपं मलाचरणं कृ ा अे अ अ (पा॰सू॰ ८.४.६८) इित िविल अकारो
वासदेु वः इित ु
ु नसारं ु
पनरकारवां वासदेु व ं ीरामचं एव रन ् िवरमित रामे।
अां ायं चारः पादाः सम वाय सिपिरचयो भौगोिलकपिरितेः
पिरशीलनमाष चुषा शानां पिरलोकनम।् यथा उद िवपाशः (पा॰सू॰ ४.२.७४)
इािद।
िकं नाम सूिमपेायाम ् अारे सित बथ बोधकम ् इित।६६
अिँ णे ीकृ ते हिरशेऽितािः। ताऽारािदसूयस प िसंहिव-ु
भृितबथ बोधका।६७ हिरशानेकाथ तामाश किवकुलगः ु किवताकािमनी-
िवलासो महाकिवकािलदासः कीयरघवंु शमहाका योदशे सग थमे ोके
ु
पकाढरामं ु ानं
सीतायायाशंसं समु ं हिरश रामािभधानः इित िवशेषणं य
दशरथापीरामपवाचकं वापयितराथो ावतयित –
अथानः शगणं ु गणःु पदं िवमानेन िवगाहमानः।
ु
राकरं वी िमथः स जायां रामािभधानो हिरिरवाच॥
– र॰वं॰ १३.१
रामािभधानः इित िवशेषणमेव हिरशानेकाथ ं माणयित। तां
६४ वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) इन ेन सूण
े ााायी ारा। वणानामथ सानां रसानां छसामिप
(रा॰च॰मा॰ १/म॰ो॰१) इन ेनानु पु ा रामचिरतमानसं ारम।् अयं ोऽिप वकारतः ारः।
६५ यथा िशवपराणे ु ु
– शं िनं सखमानिमकारः ु
पषः ृतः॥ वकारः शिरमृत ं मेलनं िशव
उते। तादेव ं माानं िशवं कृ ाऽचयिे वम॥् (िश॰प॰ु १८.७६–७७)। तशाेऽिप –
“रे यवा कुलपं महेिर। ेत ं सकेु सरोपेत ं सहारमधोमख ् इािदना “ािपनी के वला
ु म॥”
शिरमृतौघविषणी।” इेन सहोरीाऽमृतमयो वकारः (यो॰॰ दी॰टी॰ ३.१३७)।
६६ पूवप ोऽयम।्
६७ यमािनलेचाक िविु संहांशव ु
ु ािजष॥ शकु ािहकिपभेकेष ु हिरना किपले िष।ु
(अ॰को॰ ३.३.१७४-१७५) इमरः। अिप च – हिरिवावहािवे भेके िसंहे हये रवौ। चे कोले
वे च यमे वाते च कीिततः। वािर वािरदके वाऽिप नवपाथ कः ृतः॥ (मूलं मृयम)। ्
८३
ावना
लणमािताम।् तदेव िह लणं यदाितासवपदोषयशूम ्।
तथा च अाितासवपदोषयशूे ससाधारणधमं लणम ्।
अ ैकदेशावृिमािम।् यथा किपलं गोम।् किपलं िह ल गोः
सकलदेश े न वतत इािः। लवृिे सलवृिमितािम।् यथा िं
गोम।् िं िह गिव च लेऽलभूत े गवेतरे मिहषादौ चाितिततीिताम।्
असवं लमाावृिम।् यथा पवमाकाशम
ु ।् लभूत आकाशे
ु
पाभावादसवम। इमारे सित बथ बोधकं सूिमित सूलण
हिरशोऽिताे पं लयामः –
अारमसिधं सारवितोमख ु म।्
अोभमनव सू ं सूिवदो िवः॥
– परा॰उ॰ १८.१३,१४
इम ् असिधबथ बोधकाारे सित िसाितपादकं सूम ्
इित मे िशशमु ितः। इमािन सूािण षिधािन। सासू ं पिरभाषासू ं िविध-
सू ं िनयमसूमितदेशसूमिधकारसू। सासूं नाम साािाहके सित
ु
पािणिरतम ।् यथा वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) अदेण
ु ः (पा॰सू॰ १.१.२)
इािद। अादैिच वृिपा साािािहता। आदैिृ िनशिमान ् भविित।
पिरभाषासूं नामािनयमे िनयमकािरम ्। यथा सधी ु उपा इित िते इको यणिच
(पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन यिण िवधीयमानेऽिनयमः। अिच इकः यण ् ात ् इेव
ु
सूाथ ः। अ षाः कोऽथ ः कोऽनयोगी कः ितयोगी यतो ही वहारजड
के न स इिनयमे षी ान ेयोगा (पा॰सू॰ १.१.४९) इित पिरभाषासूमागतम।्
ान ेयोगा इ ान ेन सेन योगो याः सा। एकार आष ः। अथवा कठे कालः
इितवत ् ान े योगो याः सा इित सा अक।् अिनधािरतसिवशेषा षी
ु
ानानयोिगकसाथ वती भवेिदित तायम।् स िवषयिवषियभावः। इं
ान े इित पदेन इकः ान े यण ् इथ ः। अिच इ पनरिनयमः।
ु अिच इ
समी। सा च सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इित सूण े ािधकरणे। अिधकरणं नाम
आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) इित सूण
े ाधारनामकम।् आधार यथाऽिभापक
औपेिषको वैषियक। य सूणम ाधेयमाधारो ाोित तैवािभापकः। यथा दि
घृतम।् सविन ् आा। वैषियको यदाऽऽधार आधेय ं िवषयतया गृाित। यथा
मो इा। रामे ेम। गरौु ा। चिरे िना। िसाे ढता। भौ हठः।
संसारे नीरसतेािद। औपेिषको यदाऽऽधार आधेयमपु िित तेन सह सो
भवित। उपेष संयोगेन समवायेन सामीेन। संयोगेन यथा कटे शेत े। समवायेन
८४
ावना
ु वसित।६८ अतः अिच इौपेिषकी। सा
यथा शरीरे चेा। सामीेन यथा गरौ
च संयोगािका। इम ् अजपिे
ु कः ान े यण ् ात ् इथ ः। पनरिनयमः
ु
स ु संयोगाकः पूवण परेण च भवित तदा कु यण ् यथा सधी ु उपा
इ सघटकु ु
उकार इपनधघटक ु
ईकारोऽपनधघटक ु
ईकार इगपाघटक
ु
उकारोऽपनपाघटक उकार इाकारघटक आकारोऽिजं विहतेऽविहते पूव
पर च यिण से िनयमः कृ तः पिरभाषया। अविहत उिरते पूव ाविहत ैव।
यथा सू ं तििित िनिद े पूव (पा॰सू॰ १.१.६६)। अाथ ः समीिनदशने
िवधीयमानं काय वणारेणाविहत पूव बोम।् पनरिनयमत
ु षु ु यस ु को
भवेदा पिरभाषासू ं यमयत।् ान ेऽरतमः (पा॰सू॰ १.१.५०)। ान सः।
तिन ् सरतम आदेशः ात।् यारतं साधियत ं ु शम।् त िह
ानकृ तमाय यथा कृ ैकम ।् अाकारैकारयोः ािननोः सशतमः कठता-
ानी ऐ इित। ितीयमथ कृ तमायम।् ोश
ु ोऽथ ये िसो राजष६९ वृके७० च।
ु न गालवाचकोश
त तृोःु (पा॰सू॰ ७.१.९५) इाथ कृ तायानरोधे ु
ु तमाय यथा वाघिरः इ वाग ् हिरः इवायां
एवाऽदेशेन जातः। गणकृ
झयो होऽतराम ् (पा॰सू॰ ८.४.६२) इन ेन हकार पूवस वण ाे पूव
गकार सि चारः सवणाः यं च िमिला प हकार ान े पस ु को
ु तायानरोधे
भवेदा गणकृ ु न नादघोषसंवारमहााणवतो हकार ान े पूव पस ु
ताादघोषसंवारमहााणवातथु घकारः। माणकृ तमाय यथा अदसोऽसेदा दो मः
(पा॰सू॰ ८.२.८०)। अ मशो ान े उकारो दीघ ान े दीघः अमू
इित िसिमदं माणकृ तमायम।् एष ु दिशतषे ु चतिु वध
े ायष ु सधी
ु उपा इ
िकं ािदपेायां यानेकिवधमाय त ानत आय बलीयः (वै॰िस॰कौ॰ ३९)
इित पिरभाषयेतरेष ु ाविततषे ु ानकृ तमायमाल चतषु ु यिकारसशता-
ानवान ् यकारः। इं पिरभाषाययोगदानेन इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इ
ु
िनृ ोऽथ ः अजपिपू िविशेकः ान ेऽरतमो यण ् ा च योः
व
ा च साध ु ात ्। एविमघिटतान े यघिटतः ा च योः स
च साध ु इित शिनपीयोऽथ ः। िविधसू ं नाम म ु लसंारकमथा-
संारे मु तया सहायकतावेदकम ्। यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) आणः ु
(पा॰सू॰ ६.१.८७) वृिरेिच (पा॰सू॰ ६.१.८८) अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१)
६८ ु समीपे वसतीथ ः।
गरोः
६९ ोोः णतु राजषवशम ु मपूषम॥् यावाये संभतू ो वृिवृि कुलोहः।
(ा॰प॰ु ३.७०.१४-१५)।
७० ियां िशवा भूिरमायगोमायमु ग ाः। गालवकोफ
ृ धूतक ु
ु े फे रवजकाः॥ (अ॰को॰ २.५.५)।
८५
ावना
ु
मोऽनारः (पा॰सू॰ ८.३.२३) इित। एवमेव िनयमो िवधौ संशोधनपः। यथा कृ ित-
समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) धातोििम ैव (पा॰सू॰ ६.१.८०) इािद। अयं ायशो
लं िनयमयित। यथा एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेन सवच ै ोऽयादौ
ाे िनयमो जातो धातघु टकै चो यवावादेशिह धातिु निम ैव। तेन लिम
ञ ् छेदन े (धा॰पा॰ १४८३) इित धातोः अचो यत ् (पा॰सू॰ ३.१.९७) इन ेन यित
सावधातकु ाधधातक ु धातिु निमकौकार ैवावादेश
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) इन ेन गणे
एवमािप। अितदेशं नाम वितघिटतम ्। अथात ् वितघिटते सित समारोिपत-
धमितपादकतावेदकतावम ्। यथा ािनवदादेशोऽनिधौ (पा॰सू॰ १.१.५६)
अचः परिन ् पूवि वधौ (पा॰सू॰ १.१.५७) आवदेकिन ् (पा॰सू॰ १.१.२१)
इािद। ािनवदादेशोऽनिधौ (पा॰सू॰ १.१.५६) इदं सूमादेश े ािनधममारोपयित।
अिधकारं नाम देश े वााथ जनकताशूे सित परदेश े बोधकम ु रोरसं
वा। यथा संिहतायाम ् (पा॰सू॰ ६.१.७२, ६.३.११४) धातोः (पा॰सू॰ ३.१.९१) यः
(पा॰सू॰ ३.१.१) पर (पा॰सू॰ ३.१.२) इािद। सहामीषां सूकाराणािमम ् –
सा च पिरभाषा च िविधिन यम एव च।
अितदेशोऽिधकार षिधं सूलणम॥् ७१
इमामेवााायीमाि पािणनीयं ाकरणं ावतत। लोके ऽिपरािण गौरव-
धानानीदं च लाघवधानम।् अतः पिरभाषािममां भाषे भाकाराः – अधमाालाघवेन
ु
पोवं मे वैयाकरणाः।७२ अतो याववमासीावघता ु वितता पािणिनना।
अाेव सि सूािण। कािनिचिशालािन यथा न पदािवचनवरेयलोपर-
ु
सवणानारदीघ जिविधष ु (पा॰सू॰ १.१.५८)। बिन च सूािण पारािण चतरु रािण
रािण रायेकारािण च सि। यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) अनिच
च (पा॰सू॰ ८.४.४७) नालौ (पा॰सू॰ १.१.१०) चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) अचः
(पा॰सू॰ ६.४.१३८) हलः (पा॰सू॰ ६.४.२) चौ (पा॰सू॰ ६.१.२२२, ६.३.१३८) टे ः
(पा॰सू॰ ६.४.१४३, ६.४.१४५) इादीिन। इमेव महता यासेन लघतमिमदंु ाकरणं
िनमाय लोकिमममपु चकार शालातरु ीयः। भाकाराणां माणेन महापषा ु ज
शलातरु नामके ान े सूते।७३ सूऽे िप शलातरु श चचा कृ ता (तूदीशलातरु वमती-
कू चवाराढयकः पा॰सू॰ ४.३.९४)।
एत िपतनु ाम पिणनः। अत एव पिणनापं पमान
ु ् पािणिनः इित कते।
७१ मूलं मृयम।् ोकिममु ृ मु धबोधटीकायां गादासः इित वाचकाराः।
७२ ‘एओङ्-ऐऔच’सू ् योिनत ैषा भाे (प॰शे॰ १३३)।
७३ मूलं भासंरणेष ु मृयम।्
८६
ावना
एत मातनु ामासीत ् दाी इित भावचनादवगते। भाकारो भगवं पािणिनं
दाीपु इित सोधयित यथा –
ु
सव सवपदादेशा दाीप पािणनेः।
एकदेशिवकारे िह िनं नोपपते॥
– भा॰पा॰सू॰ १.१.२०, ७.१.२७
अयं च दाीपोु भगवान ् पािणिनः पाटिलपेु ऽधीतवािनित कथासिरागरे िलिखतं७४
िक ु ढतमं माणं िकमिप न लते। वरिचरेत िमं सहाायी च तिरध।
अन ेनााायी िलिखता वरिचना काायनापरनामधेयने सूषे ु टु ीरि वािकािन
िलिखतािन। यथा सू ं न पदााोरनाम ् (पा॰सू॰ ८.४.४२) तपिर वािकम ् अनावित-
नगरीणािमित वाम ।् सूम ् आलजाटचौ बभािषिण (पा॰सू॰ ५.२.१२५) वािकं
कुितहणं कतम ्। एवमािप। यिप परवत भाकारः सूमेव माणं
मा वािकािन ायो िनरथ कािन ीचे । इमिप ूयते ययोराचाययोरीा
पराकाामात।् ब सूािण िनराधारमाे वािकरचन ेन पािणिनं ित काायनो
ेष ं माणयित। अे चोभौ मृवे पररं शवौ। ातः काायनो िदवं गतः
पाािणिनः गमाससाद योदयाम।् अतोऽदाये योदयां ाकरणं न
ु –
पाते। अतः पठि गरवः
काणादं पािणनीयं च योदयां न पाठयेत।्
– इरवःु
कुिचिदं िमलित यने वसं तमारयको ाोऽकालयत।्
िवशेषण ु
े ासमाितीित न ु
सारं ा िहंसाकम न ामािणकं िके
तदेव जातम।् अतः पते – ाो ाकरण शीमहराणान ् ियान ् पािणन ेः।७५
इदमिप माणाभावे िनःसारमेव ितभाित मे। अ ु महापषाणां
ु ज य
कुािप ाि ु तेषां किलतधमवमसवं िधतनमनीिषनमसमु ािटतवेदािनगूढ-
ममसकललोकालारपरमोदारलोकोरकम शमण े कते िनिखलभवनानामु ।् इदमेव
ु
ाकरणं समभविबधभारतीवभालरणं ु िसतिवकिसतकमाला-
तणतरमनीषासम
ु
लसलामभवनािभरामनवनवोे ु
षशािलितभासासरसकलस णच
ु ु
रिनिखलकलाप ु
र-
ु ख
िवानवविनतानूपरम ु
ु रमधरभाविवलसरःललिलतककनाकले वरवरेयवित-
पािणिवलाससमु सिानां िवषां िवहरणम।्
पािणनेरनरं काायननामधेय आचायः पािणनीयाकरणियं समचयामास
७४ क॰स॰सा॰ १.२.४५–४६, १.४.२०–२५।
७५ मूलं मृयम।् िसंहो ाकरण कतरु हराणान ् ियान ् पािणनेः (प॰त॰ २.३६) इित पतकाराः।
८७
ावना
ु
कीयबिकौशलक ु समावलीिभः।
ु अनेन िसहायवािकािन समाविततािन। बशः
योगा वािकारा सािधताः। यथा अिभवािदशोरानेपदे वेित वाम ् (वा॰ १.४.५३)
ं ु ानां सो वः (वा॰ ८.३.५) इािद। पाािणनीयाकरणािम आचायाः
संपक
शेषावताराः पािणनीयाकरणालाराः पािणिनचरणकमलबालयः शसागरसूण-
सिललसलीलमिडतालयः पतलयः ाबभवू यु ष ां जीवनकृ तं योगदशनाचायसे
सेपतो विणतम।् यः पािणनीयाकरणपिरिकीषया िपतृचरण सातप णाथ
बालेरलौ पतन ् पतिलिरित िवतु ः। पतो नमायने जनानामलयो यिन ्
िवषये स पतिलः७६ इित वा बीहौ शकािदगणाकृ ितगणारपम।् इमे
शेषावतारा आसिािकवैयाकरणानां दयम।् यथा –
अशेषफलदातारं भवाितरणे तिरम।्
शेषाशेषाथ लाभाथ ाथ ये शेषभूषणम॥्
– वै॰भू॰सा॰ मलाचरणे २
इित वैयाकरणभूषणसारे कौडभः। भोिजदीित कीयवैयाकरणिसा-
कािरकावािममं फिणशेन सोधयित। यथा –
फिणभािषतभााेः शकौभु उृतः।
त िनणत एवाथ ः सेपण े हे कते॥
– वै॰िस॰का॰ १
एवमेव हिरदीित एनं शरे शेषमेव ीकरोित –
शेषिवभूषणमीडे शेषाशेषाथ लाभाय।
दात ं ु सकलमभीं फलमीे यृ पािः॥
– श॰र॰ मलाचरणे १
नागोिजभानो नाम नागेश इित िलखित पिरभाषेशेखरे शेशेखरे च। यथा
पिरभाषेशेखरे मलाचरणं कुवागोिजभो िलखित –
ना सां िशवं नागेशः कुते सधीः।
ु
ु
बालानां सखबोधाय पिरभाषेशेखरम॥्
– प॰शे॰ मलाचरणम ्
त नागेशशे बीिहसमासः। नागो नागावतारः पतिलरीशो य स नागेशः इित।
नागोिजभ आन ईरं पतिलमेव मते। एवमेव लघशे ु शेखर मलाचरणे
७६ “पतिलिरित” पतिलयिन ् नमायािदित िवहः (बा॰म॰ ७९)। पतोऽलयोऽिन ्
नमायािदित पतिलः (त॰बो॰ ७९)। नमायने नमायात ् इनयोः िवभाषा गणे
ु ऽियाम ्
ु
(पा॰सू॰ २.३.२५) इन ेन तृतीयापौ। पूव ािप ६३तमे पृ े ििव
मृ ा।
८८
ावना
पतिलं फणीशशेन ौित। यथा –
ना फणीशं नागेशनते ु ऽथ काशकम।्
ु शेखरम॥्
मनोरमोमादहे ं लघशे
– ल॰शे॰ म॰ ३
ु
त वाीिकरामयणे टीकाऽिप नागेरी नाा िसिं गता। लघयीबृ होः ब- ु
टीकाकारो मिनाथोऽिप पातलमहाभां पगगवीशेन तु ाव।७७ एवमेव किवतािक क-
चूडामिणः कनाकाननकठीरवः शरचनािवासगः सवततः किवता-
कािमनीहष ः ीहष भगवं भाकारं शेषमेव मते। कथयित फिणभािषतभाफिका-
िवषमा कुडलनामवािपता (न ै॰च॰ २.९५) इित। यः ख भगवान ् ीहष एतावदानो
वैं कटयन ् सगव कथयित यत ् –
ििरह िचिचदिप ािस याया
ांममना हठे न पिठती माऽिन ् खलः खेलत।ु
ु
ारागथीकृ तढिः समासादय-
ु
ेतारसोिममनसखासनं सनः॥
– न ै॰च॰ २२.१५४
एतावैसोऽिप ीहष भाकारं शेष ं मा पत एतदिधकं िकं ूमहे।
ु
अधनाऽिप वाराणां िसो नागकू पो य पिरसरे भगवान ् भाकारः िा
सूणम हाभां बभाषे। सातं भाषायां स नागकुआँ इित कते। ितवष सवऽिप
ु पामाशीवादिलया शााथ -
वाराणसेया िवांसो माशा िवािथ न ावणश
ु
िचकीष या च सोाहं गिभः सह गि। त च सानं शााथ मामेन
शां गःु िशे िशयि च िशान।् ूयते गो ु यद नागकू प
पिरसरे भगवान ् पतिलः ायशो भापारायणं ोवाच। स च यविनकापटखडेन
मखु माा पाठयित । महाभाकाराः ितिदवसं याविषयं यि तदेव
आिकम ् इित कते। अा िनवृ ं जातमािकम ्।७८ एवं पाशीित िदवसान ्
यावािणिनसूाणामपु िर भावचनं चुः। तािन पाशीािकािन जातािन। तािन
च भूजप ेष ु कदािदपेष ु च िले । कुािनिचलािन पेष ु िलिखतािन
िवािथ िभाजािभभितािन। अाजाभितलािन चचऽे पररायाम
ु ।्
ु
गरवः ािवतवो यदािचदेको िवाथ महाभाकाराणां भावचनवेलायां
७७ िक॰ घ॰ा॰म॰ ४, र॰वं॰ स॰ा॰म॰ ४, िश॰व॰ स॰ा॰म॰ ४।
म ् (पा॰सू॰ ५.१.७९) इन ेन अहन ्ाितपिदकात ् ठञ ्यः। ठेकः
७८ तेन िनवृ
(पा॰सू॰ ७.३.५०) इन ेन ेकादेश े अोपोऽनः (पा॰सू॰ ६.४.१३४) इन ेनालोपे तितेचामादेः
(पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृौ िवभिकाय िसम।्
८९
ावना
िकिायगौरवाानपृा पाठं ा बिहगतः। आगते च तिन ् ोधवशेन
भगवता वावं पं सहिशरोय ु ं सहफणासम
ु िसतिदकोिटकोिटसहमरीिच-
ु
मािलिनकसहमिणफणकाशिनरिनिखलभवनितिमरपटलं ु िलत-
फू ारसम
सहवदनालाजालमाितरृ तलयकालानलमनलं भयानकं नारायणांशिशरो-
लिसतरजःकणाियतशैलसिरमु काननवृजडजमसचराचरधरधरिणगौरवं शेषां
ु
कटयाभूव।े िवाथ च सवछा ैः सहानिननाय। अनरमपु सं पमलौिककं
िवससज तान ् भगवान ् िवरराम च पाठात।् भगवतः पतलेभाषा सवासा
ु योषेव किलत-
भाषा िवचणपोषा िविहतिवपिोषा िनरिनिखलदोषा दोषाकरकौमदु ीव मोदयित
सनचकोरिनकुरकम।् सरलभाषायां गीरतमिवषयाणां ताय यातरु तया
ीकृ तं भगवता नून ं तदभूतपूवम ।् िविवधादाािकाजभिा ितपादनं
कान े मिणिरव सिरतां याित। भाषाभावशैलीां ा लगित यगवाननायासं
शसमु मवगाहमानोऽममरतामपु ते ः। भामाेपभां िसाभां िवषये
णसौरभयोगमापादयि। कुिचदैयमु ायां िनां पािणिनं शंसतो भगवतो
वां िवषां मनो हरित। यथा सामयोगािह िकिद पयािम शाे यदनथ कं
ात ् (भा॰पा॰सू॰ ६.१.७७)। एवमेव वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) सू े भगवान ् साटोपं
घोषयित यत ् – माणभूत आचाय दभपिवपािणः शच ु ाववकाशे ाख ु उपिवय
महता येन सू ं णयित । ताशं वणनानथ के न भिवतमु ।् िकं पनिरयता
ु े
सूण
(भा॰पा॰सू॰ १.१.१) इित। कीयया ितभया ब सूािण ाातािन भगवता।
त भगवत इं ताय फलं ििवधं म। सूाणां लिसौ सहायकं ं
फलम।् पयजनकता
ु चां फलम।् अाातसूाणां ििवधम।् ाात-
सूाणाममां फलम।् अतो यािन ाातािन तेषां ं फलं निह। तदभावेऽिप
लाणां िसेः। यथा नालौ (पा॰सू॰ १.१.१०) इित सूमचां हला िमथः सावय
िनषेधयित। िवपािभः इाऽकारेण हकार सावयााढिनषेधाय७९ हे िययासो
इ ुताकारणे च हकारसावयवारणाय। दीघाकार ुताकारयोः ेष ं िवधाय दीघाकार-
ुताकारसिहतानामचा ं हलां च न िमथः सावयिमित वायामेव दिध हरित दिध
शीतलम ् दिध षम ् दिध साम ् इादौ सावयादीघ न। अथोसकहकार-
शकारषकारसकाराणां रसके कारेण समानिववृतयाानसाा सावयन
दोषो वार एव। तथा च दीितः तेन दधी हरित शीतलं षं सािमेतषे ु परेष ु
यणािदकं न। अथा दीघादीनािमव हकारादीनामिप हणकशाबलादं ात ्
(वै॰िस॰कौ॰ १३)। दीितादयः ाचीनातरु एवारयान ् ितयि। अत
७९ हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) इन ेन हकार झिल ढं ाम।्
९०
ावना
ऊणां राणा िववृतमेव यं मानयि। यथा आतधु ा। ृषे ृिववृतसंवत ृ -
भेदात।् त ृ ं यं शानाम।् ईषृमःानाम।् िववृतमूणां राणां च।
ावण योगे संवत ृ म।् ियादशायां त ु िववृतमेव (वै॰िस॰कौ॰ १०) इित। एवं
यदा चारः याः ीिये तदा नालौ (पा॰सू॰ १.१.१०) इाऽवयकता। यदा
चेषिवृतमूणां िववृत राणािमित यभेदः ियते तदा हकारादीनािमकारािदिभः
यवैषाावयाभावेन दीघादीनामसा तिषेधाथ नालािवललौिकक-
फलतया ाािय भगवता भाकृ ता। अं त ु फलमेविे त कृ ा ाातं िक ु
िनािसतं न सूपाठात।् अत एव किचदिप वण थ ता निह ीकृ ता भगवता।
ु
इममेव पानमनसरिः ीवरदराजाचायलघ ु
िसाकौम ु ां पयता ीकृ ता। यथा
ृ भेदात।् ईषिवृतमूणाम।् िववृत ं राणाम ्
आः पधा ृषे ृषे िवृतिववृतसंवत
(ल॰िस॰कौ॰ १०) इित।
अिन ् ियालाघवं कायिसि बाकारैरिप दशयः
साधनोपायानपािणनीयभीा ावनतमकाः पनः ु ाः ालयः ाथ ये पतलयो
यमेवमिप वं ु िक ु अपािणनीयं त ु भवित (भा॰प॰, भा॰पा॰सू॰ १.१.३)।
वीतां कीशी ा भगवित पािणनौ भगवतां भाकाराणाम।् काायन ब िु ट-
संशोधनाकवािकयासो ेषिधय ैवेित भाकाराणां मनीिषतम।् पशािके यथा
लौिककवैिदके ष ु इित वािकं भाषयो भाषे भाकृ तो यत ् ियतिता दािणााः।
“यथा लोके वेद े च” इित योे “यथा लौिककवैिदके ष”ु इित य ु ते (भा॰प॰) इित।
संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) इित सूण े सु ् उपा इादौ संयोगा यणो
लोपो मा भूिदित यणः ितषेधो वाः वचनिमदमपु ं वािककृ ता। एत भाकारः
ाानं करोित यत ् झलो झिल (पा॰सू॰ ८.२.२६) इित सूात ् झलः इित पं
पदं षा िवपिरणाापकषणीयम।् ८० एवं च झलः संयोगा लोप इथ यणो
ु
लोपः सतरामसवदथ वचनारो थ ः। कीयावाहसे मननशीलेनानेन
महामिु नना समा भारतीयसंृितवायी दिशता। धमशाराजशानीितशााथ शा-
वेदालोकवहारािदमानवजीवनोपयोिगिनगूढिवषयाणां मलं ु िचणं यते कृ तम।्
ाेष ु शाितपादनाजेन िशाऽितचतरु तया ा। यथा पशािके समान
खेदिवगमो गायां चागायां च। त िनयमः ियते। इयं गेयमगेित (भा॰प॰)।
एवं यथा यो जानन ् वै ाणं हारु ां वा िपबेोऽिप मे पिततः ात ् (भा॰प॰)
इित।
८० न वा वम।् िकं कारणम।् झलो लोपात।् झलो लोपः संयोगालोपो वः
ु त।े ता
(भा॰पा॰सू॰ ८.२.२३)। न वेित। “झलो झली”तः िसंहावलोिकतायेन झहणिमहानवत
िवपिरणत इित यणो लोपाभावः (भा॰॰ पा॰सू॰ ८.२.२३)।
९१
ावना
ु भाषा िवषयाणां
भगवतां भाकृ तां भगवती भागीरथीव भाती भासरा
ु
सितपादनं भावीकरणसाम िनसगिसवाहो वाचितमितरने गहनतमा
ु
िवचारसरिणः कुशातीितभ ैकै क ान ेकारािण ो भावबोधकारः
िसंहविाियिु दशनिमदं सवमलौिककमेव।
अािन सि भाािण आचायिविहतािन वै।
े धीमता॥
महाभािमदं ों िदं शेषण
– इित मम
अाभााणामपेयाऽ वैिशं यदािन सूाानािन भूतानीदं पिरृ त-
सूाानं सदपीािदना महपूणम ।् िचिचगवता ताऽपीिदा। यथा
दादीनामः (पा॰सू॰ ७.२.१०२) इदं सू ं िवभौ परतदादीनामकाराादेश-
िवधायकिमित पािणिनमतं दमार। िकमाः सि दादयः िकं पय ं
चेदकाराादेशदा य ु त ् अत ् भवत ् इादावकाराादेश े कृ ते यवु ाम ्
आवाम ् भवौ इािदपािण न िसािन ःु । अतो भगवतेिदा – िपयानामेविे ः
इित।८१ ब कनाबलेन संसा सूयोग आष ा तेषां लोके ऽनिभधानं पयन ् त
ु
एव रंसीिरथ कबििवलासात ।् अत एव महेािदना भादीपटीकायां कै यटे न
िलिखतम।् कै यटः यं कथयित –
भाािः ाितगीरः ाहं ममिततः।
छााणामपु हां याािम िपशनु ानाम॥्
– भा॰॰ मलाचरणे ६
कािशकायां पूवव ितनां पािणिनकाायानपतलीनां कृ ते मिु नसा किथता लोकाकार-
िननाशियषया।८२ यथोरं मनु ीनां ामायम ्। तात ् िमिु न ाकरणं कते।
अिमं ामायं महाभाकृ तामेव। इं िशवेरणतया पािणिनभािषत काायन-
पतिलपिरृ त ैत लौिककवैिदकशसाधपरायण ु पािणनीयाकरण े
न ेे िया दशन। ियायां याणां मनु ीनामनरं म
ु ा आचायाः कािशकाकाराः
कै यटोपााया वृिकारा भोिजदीितमहाभागा वरदराजाचाया नागोिजभमहाभागा
येष ु भोिजदीितियाकारः सरलः सु ुलके चिलत। अन ेन ियाकरणमनसृु
सूािण सिलतािन। यथा थमं सिः शानां पात ् षििवभिपािण ीया
एतय ं शिववेचनम।् पनवा
ु ाथ कारकिनदशः समासवणन ं तितीययोगिददशन ं
८१ तािपयानामं वम ् (भा॰पा॰सू॰ ७.२.१०२)। भ ैमीकारा अिप – इसकी अविध भाकार
ु रणेष ु िपयानामेविे ः इित
न े ‘ि’ श पय िनयत की है (ल॰िस॰कौ॰ भ ै॰टी॰ १९३)। के षिचं
वािकम।्
८२ का॰वृ॰ २.१.१९।
९२
ावना
धातु ियािनदशः कृ दिनदशेित। ियायां टीका एत ौढमनोरमा।
कुिचागेश एततं िवणि। अनबिवषयेु ु
ऽयिमकमनबं मते
नागेशेायोगमनबं ु ीकरोित। अिम आचाय भगवाागेशः। धानतया
पिरभाषेशेखरलघशे ु शेखरौ ियाकारपिरारकौ। ूयते यागेशभः परा ु
कु आसीदािचालभावतयोासनमिधितरणताडनपरःसरं ु ितरृ तः।
लािनिखचेतािराेण वागीरीमारा वष येण सकलशां समिधग पिडत-
चचूडामिणजातो नागेशः। िववाहे सित शािचनतयतया भोगवासनातो िवरतः
सानाथ समिथ तो भायया सरलभावेनोरयाह नागेशो यत ् प
ु ु
ैता िह मूषाः पौ
ु
च ैतौ िह शेखरौ।८३ गचरणा वदि युे गत कृ ा तििवेय कुभागं िलखि
ानाचाया नागेशा अहो। शरीरचमिनिमतपदाणसमप णेनाऽिप वयं िकममीषां
ु
महामिहमागशीलानां पकारं कत ु मेमिह। कदािचामिसंहन ु
े पराधीशे न
पृो ूनताथ बशो समागता अनपपीरे ु व दशयित। ईशं शासनम।्
तेः परं पिरारियाशााथ ाकरण ायवासनया वैिशािदधारामयी
ामकजिटलिवशालशजालय ु ा पिडतमनोरमा पररा ावतत यां गये
ीिशवकुमारशािदामोदरशािबालशािताशािजयदेविमाचरणभृ ु तयः।
पािणािद मनु ीा आचायान ् ग ु ं था।
सािलयाचते िदां मितं िगिरधरः िशशःु ॥
– इित मम
अथ ाकरण दशनपनेिवषये सेपत चचयामः। समवैयाकरण-
िसाानां मूलभूत ं त ु पािणिनाकरणमेव। अााेको महान ् राकरो
ु
यिनेकापयोगीिन रानायासं समपु ल ं ु शेऽहो। िवधीयमान े
िवचारेऽाायीपो महासागरः ीरसागरमितशेत।े ीरसागरे चतदु श
राािप
माहेरसूपचतदु श ु
रािन। त सरायमृ तादीभािण िवषवाणीभृतीिन रािन
राजे। अ त ु सवायिप कृ ितरमणीयािन। अ महासागरे जलानीयं श
िवचकाि। गीरतमानामि दशनिसाानां समपु बृहं णम।् सूणािप दशनािन
ु
रानीव िवराजमानािन िदां सषमामि। वेदािनां यथाऽैतवादथ ैव वैयाकरणानां
शिविशाैतवादः। वैयाकरणाः शमेव मे। त शेऽैतम।् ाां भेद-
ितपादकाािमतं ां ानं ीतं त भावो ैतम।् न ैतिमैतम।् शिविशमैत ं
शिविशाैतम।् शिविशाैत ं वैयाकरणानां बला माता। यिप न ैयाियकाः
८३शेशेखरः पो ु
ु मूषा च ैव कका। मतौ सगा िशवयोरिप तौ मया॥ इिप तेनों
शेशेखरे।
९३
ावना
शमिनं मे िक ु वैयाकरणा िनमेव शमु ोषयि। िकं बना शतो
िनिखलपोवं मे यथा –
अनािदिनधनं शतं यदरम।्
िववततऽे थ भावेन िया जगतो यतः॥
– वा॰प॰ १.१
आिदिनधनरिहतं यदरं श यतो जगतः िया तदेवाथ भावेन िववतत।े अनािद-
िनधनम ् इित कथियाऽिप अरम ् इित कथयन ् णोऽरशीलतां ितपादयन ् णो
ापकतां संौित। न रतीित अरम ्।८४ अथवा अते ु सूण जगिददं ाोित इथ
अशेः सरन ् (प॰उ॰ ३.७०) इणािदसू
ु े अश ्धातोः (अशँ भोजने धा॰पा॰ १५२३)
ण
सरन ्ये षे के षे चारिमित।८५ िया इित कृ ा िया। कृ सगिित-
िवनाशपम।् यतः इ साविवभिकिसः।८६ अथात ् यतः इित पमीतृतीयासमी-
िवभिष ु ाात ं ु शते। यतो जगतो ज यािदित ताय याियन पालनं
यिँ यः। यतो वा इमािन भूतािन जाये येन जातािन जीवि ययिभसंिवशि
(त ै॰उ॰ ३.१.१) यिये वेित तु ःे । तदेव जमरणरिहतमितशयवधन शीलं सव-
ापकं श अथ भावेन अथानां पदाथानां शा घटपटािदपेण िववतत े िववृत ं भवित
पिरणमतीित तायम।् ोके ऽिन ् गचरणा
ु ु ाकरणिसाे
िववतत इित पदानसारं
िववतवादं िनिि। णो जगूपपिरवतन े दाशिनकजगित धारायी। न ैयाियका
जगपिरणामभूत ं ीकुवि। अैतवािदनो वेदािन णो िववत जगे।
पिरणामवादः कृ तेिवकृितपेण सतािकपिरवतन ं यथा ध पिरणामो दिध। िववत-
ु
वादो वनोऽतािकपिरवत न ं यथा रौ सप ः। अैतवािदनां मते जगदसिदित हेतोे
८४ रतीित रम।् रँ सलन े (धा॰पा॰ ८८१) → र ् →नििहपचािदो िणचः ु
(पा॰सू॰ ३.१.१३४) → र ् अच ् → र ् अ → र → िवभिकायम ् → रम।् न रिमरम।्
नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन तषसमासे
ु नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपे अर इित
ाितपिदके जाते िवभिकाय सौ अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) इन ेनािम अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७)
पे अरम ् इित िसम।्
इन ेन पूव
८५ अशँ भोजन े (धा॰पा॰ १५२३) → अश ् → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) → अशेः
सरन ् (प॰उ॰ ३.७०) → अश ् सरन ् → अश ् सर → जसृजमृजयजराजाजशां षः
(पा॰सू॰ ८.२.३६) → अष ् सर → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) → अक ् सर → आदेशययोः
(पा॰सू॰ ८.३.५९) → अक ् षर → अर → िवभिकायम ् → अरम।्
८६ इतराोऽिप ये (पा॰सू॰ ५.३.१४) इन ेन। या तिसकरण आािद उपसानम ्
(वा॰ ५.४.४४) इन ेन। तिसयाानामाकृ ितगणम।् यथा आकृ ितगणायम ् (का॰वृ॰ ५.४.४४)
आकृ ितगणोऽयम ् (वै॰िस॰कौ॰ २११२)। न चािन ् वाितके ितयोगे पािसः (का॰वृ॰ ५.४.४४)
इतः पाः इनवृु म।् अयं साविवभिकिसः (बा॰म॰ २११२) इित बालमनोरमायां वासदेु व-
दीिताः। यथा आदौ आिदतः। मतः। पात ः। पृतः (का॰वृ॰ ५.४.४४) इादौ सां तिसः। रेण
रतः। वणतः (वै॰िस॰कौ॰ २११२) इादौ तृतीयायां तिसः।
९४
ावना
णोऽथाभावपं जगीकुवि। ते कथयि सं जगिा। ैतवाद-
ितपादकतु ीेऽथ वादपेण ीकुवि। तक तः िसाितोऽिप िसाोऽयं दय-
वीणात न ृशित। जगतोऽसेन लापनं कत ु न शते। वेद े तिवेन
जगवियते। यथा सूय ॑ आ॒ा जग॑त॒ ष॑ु (श॰ु य॰वा॰मा॰ ७.४२)। एवमेव जीव-
णोरै ं ितपादयि तदसमीचीनं लगित। िव ैव भवतीित यिद तेषां मनीषा
तिह कथं घटो न घटो भवित। यिद चेदाा परमाैव तिह कथं िनचेतनघन े
सवततेऽपिरिे परमकाशे िवश ु ोितिष िनिवके यसमायासरः।
ु
कथं तिानं िकमन ेकयोजनमडलं नाखडलं भवनभारं ितिमरता वृणयु ात।्
आैव परमाा चेयमेव गणांु ु
गिह कः िशः कं गंु गेिठतमु ।्
कथं वा कोऽिप कामी लोभी ोधी िकं िनषं िवमलबोधमखडं कामादयो
मिलनियत ं ु मे। ावहािरकं तिदित चेदलं िनरथ कवहारपेन। िनो िनानां
चेतनेतनानामेको बनां यो िवदधाित कामान ् (े॰उ॰ ६.१३) इित तु ःे ममैवांशो जीव-
लोके जीवभूतः सनातनः (भ॰गी॰ १५.७) इित ृत े का गितः। तािषयारीय-
चचा समा कृ त इदमेव कथनं पया ं यीवो णऽशभूतः स च सनातनः। अत एव
गीतायाम ् –
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।
मनःषानीियािण कृ ितािन कष ित॥
– भ॰गी॰ १५.७
ु
एकता च तयोः सिनबनािका यथा वाीकीये रामसीवयोरै ं देवे ं समजायत
(वा॰रा॰ ५.३५.५२)। उभाविप िनौ। इदमेव ाकरणमतमिप ितभाित मे। पिरणाम-
ु िववतत इित नाि। िववतत इाथ िनिवशषे मिप नाम-
वादिववतवादपिरभाषानसारं
पाकतया िविशं सतत े परूहिवभवायाचापेणिे त तायम।् पिरभाषा च
पिरणामिववतवादयोिरम ् –
ु
सततोऽथाथा िवकार इदीिरतः।
ु
अततोऽथाथा िववत इदीिरतः॥
– वे॰सा॰ १३८
तेषामैतवािदनां त ु िनिवशषे ः। िक शिविशम।् अतेषां -
तमाकं शतम।् तिण िनधिमताऽिण च शधिमता। तैकमेव
िनम शाथ सायोऽिप िनाः। अतो वापदीये िनाः शाथ साः
(वा॰प॰ १.२३) इित। जगदिप सकनााऽसं तेषां णभरु ादवाचीन-
ीकृ ता। िकाकं जगदीरसा सम।् अतः ममैवांशो जीवलोके
९५
ावना
(भ॰गी॰ १५.७) इांशशो न िवभागपरः। अथाऽखडे िण सखडतापिः।
महाकाशे घटाकाशिमवोपावितयांऽशः कित इित चे। जीवभूतः सनातनः
(भ॰गी॰ १५.७) इित सनातनश जीविनताितपादकान े मानाभावा।
िनो िनानां (े॰उ॰ ६.१३) इित तु
े ाराीव िनताऽन ेकता च िनिववादा।
ु
तादंशशोऽ पपरः। अमृत पाः ु (े॰उ॰ २.५) इित तु ःे । एवं शोऽथ ः
सााकं मते िनः। अतो िनणो पिरणामोऽिप िनमेव तागत।्
शणः पिरणामभूत ं जगिददं वापदीयकारा अिप समथ यि –
श पिरणामोऽयिमाायिवदो िवः।
छो एव थममेतिं वतत े ॥
– वा॰प॰ १.१२४
शो िनः। िसे शाथ से (भा॰प॰) इित वािकेऽिप िसशो िनपयायः।
िनश न ेवु इित वम ् (वा॰ ४.२.१०४) इित वािकमिप८७ वु इथ िन-
अयात ् प ्यतया वु ाथ साधयित। शो िनररं वु ो वेदोवात।् श-
िनतायां याणामिप मनु ीनां सितः। िन ंसिभे सित ंसाितयोिगम ्
(त॰स॰ प॰ा॰ १०)। यथा ंस ितयोिगनो घटादयोऽिना अितयोिग
िनम।् न ैयाियकानां मते शो गणः।
ु ८८ अतेऽगणोऽं
ु शः।८९ सम ्
इित कते।९० यथा चादयोऽसे (पा॰सू॰ १.४.५७)।९१ सीदतितो िलसे यिन ्
तिसािय म ्।९२ शिनपे धातु ाितपिदककृ ितयिवभागतदथ -
िवभागकनाऽिप सवा िनमूल ा बालबोधनाय किता। परमाथ त ु वाोट एव।
तात ् वाोटोऽितिनष िततीित विितः (वै॰िस॰का॰ ५९)।९३ अत एव
भगवान ् भाकार इकः ान े यिणाेकदेशिवकारेष ु स ु शिनतानपपिमाश
ु
ािनिन सवपदादेश ं ितजानीते। िलखित च –
८७ िसाकौमदु ीसंरणेष ु लघिु साकौमदु ीसंरणेष ु वािकिमदम।् के षिचहाभा-
ु
संरणेष ु अमेहतिसेः इित पिरगणनानरं भावचनिमदम।्
८८ ोाो गणःु शः (त॰स॰ ३३)।
८९ अथ गौिर कः शः। िकं याालालककुदखरु िवषायथ पं स शः। न ेाह। ं नाम
ू
तत।् ... यिह तो नीलः किपलः कपोत इित स शः। नेाह। गणो ु नाम सः (भा॰प॰)।
ु
९० ासवसाये ष ु सम ् (अ॰को॰ ३.३.२१३)।
९१ सिमित म ु ते (का॰वृ॰ १.४.५७)। अाथाादयो िनपातसाः ःु (वै॰िस॰कौ॰ २०)।
‘स’शेन म ु ते (बा॰म॰ २०)। अाथाादयो िनपाताः ःु (ल॰िस॰कौ॰ ५३)।
९२ िलसाकारकाितं म ् (बा॰म॰ २०)। िलसाितं म ् (त॰बो॰ २०)।
९३ विितः इित मतिितः इ पाठभेदः। वैयाकरणिसाकािरकाः (िाः १९०१),
आनाममु णालयः, पयापनम
ु , ् ५६तमे पृ।े
९६
ावना
ु
सव सवपदादेशा दाीप पािणनेः।
एकदेशिवकारे िह िनं नोपपते॥
– भा॰पा॰सू॰ १.१.२०, ७.१.२७
अत इघिटतान े यघिटतो बोः स च योः स च साधिरे ु व ताय िनिदशि।
शं परममाणतया वयं मामहे िनराकारमिप शाकारतया वयं समथ यामहे।
अैता ु िनराकारं नराकार ैितनः।
वैयाकरणा वयं शाकारमपु ाहे॥
– इित मम
िनराकारवािदनां मनसा यते साकारवािदनां नयनचरतामाटीकते शाकार-
वािदनामाकं वैयाकरणानां त ु वणगोचरतामापं ाां वणाां
शतन ु तनोित दयम।् िलिखतं ीरामचिरतमानसे यथा योिवंशितसहवषािण
ु
यावगवशनाथ मु ं तपमानयोमनशतपयोः ीरामभ भगवतः ाकं
ु
थमं शपरःसरमे व समभवत।् यथा –
भ ु सवय दास िनज जानी। गित अन तापस नृप रानी॥
माँग ु माँग ु बर भइ नभ बानी। परम गँभीर कृ पामृत सानी॥९४
– रा॰च॰मा॰ १.१४५.५,६
स एव भूतः शः पनरथ ु भावेन सीतारामपेण कटयाभूव। वावै
(श॰ा॰ २.१.४.१०, बृ॰उ॰ १.३.२१) इित िु तरिप शमेव तया ावयित। अ ैव
शणो भगवतो देव वृषभपता तु ौ ितपािदता।९५ इदमेव शं ात ं ु
ाकरणं वृ ं पािणनीयम।् िमिु नाान ेष ु ब दाशिनकिवषयचचा। त श-
णः ितपादनम।् त ैव भूतानां नामाातोपसगिनपातानां पादभूताना भूत-
ु ााितपिदकयोः
भिवतमानकालानां हभूतानां सिवभीनां िशरसो ु ९६
९४ ्
एतूपारम–अजानािजदासौ तौ सवः परमेरः। अनगितकौ चािप नृप ं राी तापसौ॥
याचतं याचतं चेित नभोवागभवतः। अमेव गीरा कृ पामृतसमे ु िलता॥ (मा॰भा॰ १.१४५.५,६)।
े ो
९५ च॒ ािर॒ ा यो॑ अ॒ पाद॒ा े श॒ ीष स॒ हा॑ सो अ। िधा॑ ब॒ ो वृ॑ष॒भो रो॑रवीित म॒ हो द॒व
॒
म॒ा आ िव॑ वश े ॥ (ऋ॰वे॰सं॰ ४.५८.३)। अ पतलयः – ‘चािर ािण’ पदजातािन नामाातोप-
सगिनपाता। ‘यो अ पादाः’ यः काला भूतभिवतमानाः। ‘े शीष ौ’ शाानौ िनः
काय। ‘स हासो अ’ स िवभयः। ‘िधा बः’ िष ु ान ेष ु ब उरिस कठे िशरसीित।
‘वृषभः’ वष णात।् ‘रोरवीित’ शं करोित। कुत एतत।् रौितः शकमा। ‘महो देवो मा आिववेश’
इित। महान ् देवः शः। मा मरणधमाणो मनाः। ु तानािववेश। महता देवने नः सां यथा
ािदेय ं ाकरणम ् (भा॰प॰)।
९६ या िनकायशानोकोः।
९७
ावना
बनभूतानां कठतािशरसां९७ िवशदवणन ेन ैव समृिमदं शशाम।् ीकृ ते श-
िविशाैतरााे णो िनराकारसाकारपे ममाना वैयाकरणाः साधमे ु व शानां
ािकरं िनणयि। त तातूनां कोऽथ लकाराथ िनणय े समासे च तपरत-
शिपयालोचनं नञथ िवचारो िनपातानां ोतकं वाचकं वा शे ः पिवमशः
ोट वापनिमादयः सि परमगभीरा दाशिनका िवषयाः।
िमिु नाानानरं ाकरणदशन परमाचीना आचायाः ीभतृह रयः। तेषां
ु ो ो वापदीयम ् इित। त वा पदेित वापदे। लरािप
म
पदश पूव योगः कत आसीत ्९८ तथाऽिप वाािहताूव योगः।९९
इं वा पदेित वापदे ते अिधकृ कृ तिमित वापदीयम ् इित िवहे -
वापदशात ् िशश ु यमसभेजननािदछः (पा॰सू॰ ४.३.८८) इन ेन छ-
े िवभिकाय च िसम।् अ शणः ितपादनम ैव जगत
य ईयादेश १००
कारणता सूिचता। अ शाडिनिखलकलावत कारणशिमपु ाि जादयो
िवकारा भावभेदं भावयीित ितपािदतम।् यथा –
अािहतकला य कालशिमपु ािताः।
जादयो िवकाराः षावभेद योनयः॥
– वा॰प॰ १.३
सवबीजपिमदमेव श भोृ भोपेण भोगपेण च िवपिरणमित।
एवमन ेके दाशिनका िवषयाः ितपािदताः। वापदीये काडयं काडं वाकाडं
पदकाडं चेित।
एतदेवोपजी पनःु ीकौडभो वैयाकरणभूषणसारं िलिखा िवचारैाकरणं
समभूषयत।् तेन धाथ िनणयऽे ितचातरु ी दिशता। ापारमु िवशेक-
शाबोधेषामतीव पािडपूणऽेषणिवशेषः। यथा कािरका –
फलापारयोधातरु ाये त ु ितङः ृताः।
फले धानं ापारिङथ ु िवशेषणम॥्
– वै॰िस॰का॰ २
९७ उरःकठिशरसां वा।
९८ लरम ् (वा॰ २.२.३४)। लरं पूव िनपततीित वम।् कुशकाशम।् शरशीयम ्
(भा॰पा॰सू॰ २.२.३४)।
९९ अिहतम ् (वा॰ २.२.३४)। अिहत ं च पूव िनपततीित वम।् मातािपतरौ। ामेध े ...
अपर आह – सव एवािहत ं पूव िनपततीित वम।् लरादपीित। दीातपसी। ातपसी
(भा॰पा॰सू॰ २.२.३४)।
१०० आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२) इन ेन।
९८
ावना
धातःु फलापारवाचक आयभूतकमकतृव ाचकिङ।् फलापेया ापारः धानम।्
मस
ितङथाः कतृक -
ं ाकारका िवशेषणिमित। रामो हिरं भजित इ रामािभ ैककतृक
हिरकमकवतमानकालाविो भजनानकूु लापार इित शाबोधः। न ैयाियकसत-
थमाम ु िवशेकशाबोध पय मृगो धावित इ भासतशाबोध-
महाेण खडनं मीमांसकिनणतशाबोधखडनामीषां पािडपिरचायकम।् १०१
अकमकसकमकधातल ु णे िनणयोऽिप महपूणः । त ाथ ापारसमानािधकरणफल-
वाचकमकमकं ाथ ापारिधकरणफलवाचक सकमकम ् इित।
समासे िविशशििनणयो यथा राम इ पः ु इन ेन च दशायां
कोऽिप सो नाि। रामेित ष पृथगथ ः पु इित थमा पृथक।् समासे
सित जात एकाथभावेऽोऽथ योः तः कोऽथ न पजशवत।् एकाथभावो
नाम पृथगथानामेकोपिोपापनम ।् अतः समासे ख िभ ैव शिः पज-
शवत ् (वै॰िस॰का॰ ३१)। अयं च समासोऽयीभावतषिग ु ु धारयबीिह-
कम
ु सपा
भेदःै षिधः। अयं च सपां ु ितङा ाितपिदके न कदािचातनु ा च ितङ ितङेन
ु न च षिधो भवित। तथा च िसाकौम
सबे ु ाम ् –
ु सपा
सपां ु ितङा नाा धातनु ाऽथ ितङां ितङा।
ु न ेित िवेयः समासः षिधो बधु ैः॥
सबे
– वै॰िस॰कौ॰ सवसमासशेषकरणे
एवं शििनणय े कौडभो बोधजनकतापां शिं मते।१०२ बोधजनकता च न ैयाियक-
पररातः िकमिप भािवता तीयते।
एतादनरं ाकरणदशनिवचारे ािपूणप िरवतनकतारः ीनागेशभाः।
अमी लघशेु ौ पिरभाषेौ च ब दशनिवचारान ् कृ ाऽिप तान ्
ु
वैयाकरणिसामूषावैयाकरणलघिसामू ु
षावैयाकरणपरमलघिसामू षा-
नामकांीशनान ् रचयन।् त शाथ योः कायकारणभावं भावयन ् नागेशो
१०१ अिप चााताथ ाधाे त देवदािदिभः सममभेदायाथमााथ ाधाापिः। तथा
च “पय मृगो धावित” इ भािसैकवाता न ात।् थमामृग धावनियािवशे
िशियायां कमापौ ितीयापेः। न च ैवमथमासामानािधकरयातृसः। एवमिप ितीयाया
वारेन “पय मृगः” इािदवा ैवाऽसवापेः (वै॰भू॰सा॰ १.२)। भाे च ियाऽिप
िययेिततमा भवित। कया ियया। सशनियया वा ाथ यितियया वाऽवितियया
वा। इह य एष मनः ु ारी भवित स बा
ेापूवक ु ताविदथ सयित से ाथ ना
ाथ नायामवसायोऽवसाय आर आरे िनवृि िन वृ ौ फलावािः। एवं ियाऽिप कृ िमं कम
(भा॰पा॰सू॰ १.४.३२)।
१०२ इियाणां चरु ादीनां िवषयेष ु चाष
ु षे ु घटािदष ु यथाऽनािदययता तदीयचाषु ािदकारणता तथा
शानामथः सह तोधकारणत ैव योयता स ैव शििरथ ः (वै॰भू॰सा॰ ६.३७)।
९९
ावना
ु
िलखित तमावििवषयकशाबिाविं ित तमावििनिपतवृि-
िविशानं हेतःु (प॰ल॰म॰ ६) इित। परातन
ु ैः ीकृ तां खडयन ् ता एकतया
साभावा िाावाचकभावपां शिं मते।१०३ इयं नवीना
गवेषणा। धाथ िनणयऽे िप ाचीनाः१०४ फले ापारे च पृथिं कयि िकिमे
फलिविशापार१०५ एकामेव शिं मे।१०६ यिप पदाथ ः पदाथन ैवाेित न त ु
ु
तदेकदेशने १०७ इित ा फल तं पदाथ ं नाि तिह कथं ापारेऽयः।
अैकदेशायािप कना ियतेऽत उभयोरिप दोषः। तादचरणा ु एक-
वृावलिफलयवयोरेव शिं ीकुवि।१०८ शाबोधिवषयेऽिप ाचीनाः सव
ापारम ु िवशेकं शाबोधं ीकुवि पर ु नागेशातः पृथिवचारयि।
कतृव ाले भाववाे चेम े ापारमु िवशेकशाबोधं मे कमवाे च
फलम ु िवशेकं शाबोधमीकुवि।१०९ एवं बामी भां पयालो नवीन-
ैव िवचारयो िवलोे। िलखित च यं पातले महाभाे कृ तभूिरपिरमः
(ल॰शे॰ म॰ १) इित। तादािवषयेऽिप ाकरणदशन े नागेशसतो ैतवादः। अैत-
वेदािनादा लणं कुवः तदिभे सित तेदने तीयमानम ् इित भेदं
पारमािथ कं न म इमे चाभेदमेव वहािरकतया ीकुवि – तादा तिे
सित तदभेदने तीयमानम ् (ल॰म॰, प॰ल॰म॰ १६)। एवमेवा ैः शिलणा-
नास ु ीकृ तािमे शिने एव ीकृ लणां शतावेदकारोपपामेव
मा लणां शावभावयि। यथा गायां घोषः इ भगीरथरथखातावि-
ु
जलवाहे शे घोषासवाायानपपा शसतया गापद गातीरे
लणेदाशिनकानां धीः। िक ु नागेशो िवितपते यत ् गायां मकरघोषौ
१०३ तादपदाथ योः सारमेव शिवावाचकभावापरपयाया (प॰ल॰म॰ १०)।
१०४ भोिजदीितकौडभादयः।
१०५ ापारिविशफले च।
१०६ धातोरथ ये शियकनं ... चाितगौरवम।् तालाविे ापारे ापाराविे फले च
धातूनां शिः कतृक माथ कतयसमिभाहार ततोधे िनयामक इाः (प॰ल॰म॰ ४७)।
१०७ मूलं मृयम।् उोते त ु सिवशेषणानां वृिन वृ वा िवशेषणयोगो न। अगप ु ादीनाम
ु ्
(वा॰ २.१.१) इित वािके समाधानभाे िते महितः (भा॰पा॰सू॰ २.१.१) इदाहरणे ु दीपे
ितं न त ु किवशेषणम ् (भा॰॰ पा॰सू॰ २.१.१) इिं ु ाचाणा नागेशभपादाः – इदमेव “पदाथ ः
ु मल
पदाथन े”ित े ू िमित िदक ् (भा॰उ॰ पा॰सू॰ २.१.१)।
१०८ मम ेकवृावलिफलयवभयांश एका खडशशििरित न शियकनं न वा बोध-
जनकसयकनम ् (प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ ४७) इित णेतण ु
ॄ ां गचरणाः कािलकासादश ु वयाः
परमलघम ु ूषाया ोाटीकायाम।्
१०९ “कतृक माथि त” – कतृभ ावयसमिभाहारः फलिविशापारबोधे िनयामकः। कमय-
समिभाहारो ापारिविशफलबोधिनयामकः (प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ ४७)।
१००
ावना
इ शाथ गाजले मकरायः सवित तीरे घोष तिह गापद
धमयाविादेकधमाविाभाव एकधमावि एकावि ैकाथ -
भावाविसंसगण सािहे सह िववा तदा च इित कथं समासः मकर-
घोषपदयोिवधमाविेऽयात।् अतः शतावेदक गापाथ गातीर
आरोप एवं योरेकधमाविे गावाह एवाथऽयः। इयं नवीना ािः। इमेव
ु
बौाथ ः ीकृ तः नागेशने । असवाथ शानामिप वासतादीनां ु ।् एविममे
साधम
ाकरणदशन ं चरमिशखरे ितापयामासिरित।ु
ाकरण े नेे िया दशन ं तथा।
सेपतो िनिदोऽोभयोः पिरचयो मया॥
ु
एवं भवनिविदतमिहो शलिघो िविणतगिरो पािणनीयाकरण
रामकथया सह पूणस ो वतत।े यतो िह पािणनीयं ाकरणं ीरामकथा चेित े
अिप वेदमूलके । पािणनीयाकरण वेदमूलकमपु पािदतम।् इदान रामायण वेद-
ु
मूलकं मीमांते। जगारिचकीष या भवनिविदतलीलो िदशीलो जगदाा यं
परमाा भरणपरायणो नारायणः सकलमलायन े दशरथायने राजीवनयनो नयन-
गोचरतां समागमवु ो भारिजहीष या। वेदवे ं परं तं लोकािभरामः ीरामः। तदा -
ु साकारं कोशलेकुमारं तनिविजतकोिटमारं
ितपां परं सगणं ु परमोदारं ीरामं ा
ाचेतसं वाीिकं मामं कृ ा रामायणपेण यमेव वेदः ाबभवू । अतोऽिभय ु ा
वणयि –
वेदवे े परे पिं ु स जाते दशरथाजे।
वेदः ाचेतसादासीााामायणाना॥
ताामायणं देिव वेद एव न संशयः॥
– अग॰सं॰
इित। यिद चेदे राथ ाकरणमेय ं तदा वेदावतार रामायणािप राथ
ाकरणमेयम।् िकं बना वेद षेष ु ाकरणं म ु तयोपादेयम।् तथ ैव वेद-
सित११० रामायणािप सानाथ पािणनीयं ाकरणमपु ादेयम।् ाकरणं िवना
ु
गूढा भावाः कथं ात ं ु शे। यथा वाीकीये हनमान ् ीरामं पृित यत ् –
आयता सवृु ा बाहवः पिरघोपमाः॥
सवभषू णभूषाहाः िकमथ म ् न िवभूिषताः।
– वा॰रा॰ ४.३.१५–१६
११० ै सितम।् यः पठे ामचिरतं सवपाप ैः म
ु वेद
इदं पिवं पापं पयं ु ते॥ (वा॰रा॰ १.१.९८)।
१०१
ावना
अ सवभषू णािन भूषियतमु हि१११ इित ाानं िकमवैयाकरणेन सवम।् एवं ीरामो
ु
हनमं शंसन ् कथयित यत ् –
नून ं ाकरणं कृ मन ेन बधा तु म।्
ब ाहरताऽन ेन न िकिदपशितम॥्
– वा॰रा॰ ४.३.२९
अपर –
अनया िचया वाचा िाननया।
क नाराते िचम ु तासेररेरिप॥
– वा॰रा॰ ४.३.३३
अ िाननया इित श कथमवैयाकरणो भावमवग ं ु पारियित।
वैयाकरणूारण कठतामूधान इित िानं११२ ाा ततो वाचः सम ु वं
ाित। अगो रामायणमहामालारं ीमं हनमं ु नवाकरण वेारं
कथयित। सोऽयं नवाकरणाथ वेा (वा॰रा॰ ७.३६.४७) इािद। वाीिकरिप तपगत-
समाससियोगम ् (वा॰रा॰ १.२.४३) इित कथयित। एवमेव िवबधवायां ु गीतािन
कोिटशो रामायणािन ाकरणं िवना कथमिप ात ं ु न शे। मम ियं माता
ु
संृतवयजनकतावे िदायां महादेवभाषायां भाषायां सीतं भििशरोमिणसकल-
किवकुलशेखरहामलकीकृ तवेदशापराणे ु ितहासकानाटकिनिखलिनगमागमसग ु म-
िवचारचतिु दाचातरु ीिवलोिकततरु ीयमहनीयकिवताविनताजीवनसीतारमणपदपपराग-
ु
सरागरसिमिलमाहाीम ु
लसीदासकृ तीमामचिरतमानसमवैयाकरणेन ात ं ु
न शते। यथा –
ु ११३
सिरस ान मघवान जबानू
– रा॰च॰मा॰ २.३०२.८
इपमा।ु ताय येन यवु मघोनामतिते (पा॰सू॰ ६.४.१३३) इित सू ं न पिठतं स िकं
बों ु भिवित। ब तल ु सीदासेनािप ाकरण वेदाािददशनानां ाभािवकतया
रहमपु ािस। त ाकरणमरेणते रदशनानाभावे मानसोरकाडोराध
कथमिप ियत ं ु न शते। तररायां वतमानं ीमदारामायणमिप पािणनीय-
ाकरणेन पूणत ः सम।् पािणनीयाकरणं चतदु श सूाचायतया िशवोम।्
१११ “सवभषू णभूषाहाः” आभरणाभरणिमरीा ु भूषणािप भूषियतमु हाः िकमथ न िवभूिषताः।
इमान ् भूषण ैरल ाऽभरणाभरणं िकिमित न कािशतिमथ ः (वा॰रा॰ भू॰टी॰ ४.३.१५–१६) इित
गोिवराजाः।
११२ याऽिभे रःकठिशरांसीित िानम।्
्
११३ एतूपारम–मघवा ा यवु ा च ैव वत े समतािताः (मा॰भा॰ २.३०२.८)।
१०२
ावना
ु
ताािणिनबश उकारानबािन सूािण पपाठ। यथा डः िस धटु ् (पा॰सू॰ ८.३.२९)
णोः कुक ् टुक ् शिर (पा॰सू॰ ८.३.२८) िश तक ु ् (पा॰सू॰ ८.३.३१) आन े
ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) नापो नटु ् (पा॰सू॰ ७.१.५४) इािद। अानन-ु
मक
बानपेु ोकारानबबााकारवा
ु शोः रणं पािणिनकृ तं तीयते।
एवमारामायणमिप िशवभािषतं यथा –
ु
परािरिगिरसूता ीरामाणवसता।
ु
अारामगेय ं पनाित ु
भवनयम ॥्
– अ॰रा॰ १.१.५
ु
तिह शभािषतााारामायण ु
शैवने पािणिनाकरणेन ैकवातापरःसर-
सो भवेदवे िे त वि। अहं तूे े ययमेव िशवो लोकवलतया भगवत
ु
पावत भवान ो मा सा च भवनपावन ु
रामकथां तदथ बबोधियषया पािणिन-
दयो ाकरणमूलभूतायां माहेया चतदु श सूां समासतो रामकथां कथयित।
त िचािरंशदराणां सहो य भगवतः ीराम िचािरंशषयचिरं
नयित। जतो िववाहं यावादशााविधतो ादशवष यावदयोायां वास एवं
पिवंश े वष सीतालणाां सह वनगमनं चतदु श ां यावदरयचिरं मैिथली-
हरणरावणसंहरणािदकमिमवष रालीलेित िमिलोनचािरंशषािण। वष यं रा-
वायाम।् एष ु म ु ं रामायणम।् अर णः ीराम िदा चचा
सूबारैः से ितता। चतदु श सूां िवभागयं रवग नवग। राणां चचा
चतिु भः सू नाना चचा दशिभः सू
ै ै ध ािय। अािप रामकथायां िवभागयं
िनगण ु
ु लीलायाः सगणलीलाया। ऐय माधय ु वा। ऐय चािर फलािन
ददाततिु भः सू ै े तः सते। ऐय रानापमतः रैः कते।
ेन राजते ेन रमते वेित रः।११४ रा ये खारणे िकमिप वणारं नापेे।
तथ ैवेरोऽनपेकोऽिप िहीयते। राणां सा नव। राघव च ाभावो नवां
यथा वाीकीये –
११४ ्
उपपदे राज धातोः ्
(राजृँ दीौ धा॰पा॰ ८२२) रम धातोवा (रम ँ ु ीडायाम ् धा॰पा॰ ८५३)
अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः। अनबलोपे ु ु
िडभानबकरण-
सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन
सिकु िवभिकाय रः। महाभाे च – अरेणािप नमच एवैत े गणा ु ले। न
ु
पनररे णाचं नोारणमिप भवित। अथ खिप िनवचनम ् – यं राज इित राः।
अवित निमित (भा॰पा॰सू॰ १.१.२९–३०)। तथा च सीतराकर योऽयं यं
राजते (स॰र॰ १.१) इ ाानावसरे सीतसधाकरटीकायांु िसंहभूपालः – “योऽयं यं
राजते” अानपेतयाऽऽनियतृात।् रपद िनिरनेन कते (स॰र॰ स॰टी॰ ु १.१)।
वाचािभधान े अचः यं िवराजे हल ु परगािमनः इु ृतः।
१०३
ावना
ततो ये समाे त ु ऋतूनां षट ् समयःु ।
तत ु ादशे मासे च ैे नाविमके ितथौ॥
– वा॰रा॰ १.१८.८
अारामायणे च –
ु
मधमासे िसते पे नवां कक टे शभु ।े
ु
पनव ृ सिहते उे हपके ॥
– अ॰रा॰ १.३.१४
नवमी सा ेा पूणा। एता वरीयसी काऽिप सा नाि। आिनवािहका सवथा
ु
गिणताऽिप ु
पूवप रसेलन ेन नवैव। यथा िगिणता नव साऽादशतामपु ैित। सा च
ु
ु व। एवं िगिणता
दिण एकं वामेऽािवित िलिखा भवित।११५ सेलन ेन योः पनन
ु व।
सिवंशितः। सा च दिणे ौ वामे सेित िलिखा भवित।११६ सेलन ेन योः पनन
ु
एवमािप। यथा सवथा गिणताऽिप नवमी सा योयगेन नवं न जहाित तथ ैव
नविभः रैः से ो भगवान ् गिणतोऽथा
ु े या जनवलकािणक-
ु
कृ पाणतानरािगभे ु
ापालकदीनबसरलसफलािमरघ ु
नाथ-
भृितिभदशिभगणु ैगिु णतोऽिप नवमी सेव ै य न जित। नवमीतोऽिधका काऽिप सा
निह। तथ ैव रामतोऽिधकः कोऽिप देवो नाि। नवमी सा पूणा ीरामोऽिप पूणः ।
ऐयलीलायां चत ु ािभूितदशनम।् िवभूत े ारः पादा यथा –
ए॒तावा॑न मिह॒माऽत॒ ो ायाँ ॒॑ पू॑ष॒ः।
पादो॑ऽ॒ िवा॑ भू॒तािन॑ ि॒ पाद॑ ॒ामृत ं॑ िद॒िव॥
ै ु ॑ ष॒ः पादो॑ऽ॒ हे ाभ॑व॒न॑ु ः।
॒ उद॒
ि॒ पा
तत॒ ो िव॒ ॒ामाशनानश॒ न े अ॒ िभ॥
– श॰ु य॰वा॰मा॰ ३१.३-४११७
चत े ग वततिु भः सूिै वभिू तभूषणेन ढामामेन गानमितायसतं यिु -
ु ािभूतभ
यु । ऐयलीलायां ीराम िमलि चािर सूािण। िवकारैः सह िवहः
फलानां िनहः कायादीनां सहो िनजपदपपभे नह। ु इदमिप चतिु भः
सूःै रपीराम ैयलीलाितपादन े तायम ू म।् चतण ु ामातिजाथािथ -
ु
ािनभे नहािन ् ते ढीकरणमापादयित। चारो िह भगवतो भा आत
ु थ ानी चेित।
िजासरथा
११५ अानां वामतो गितः इित ायेन।
११६ अानां वामतो गितः इित ायेन।
११७ ऋवेदसंिहतायां (ऋ॰वे॰सं॰ १०.९०.३-४) त ैिरीयारयके (कृ ॰य॰ त ै॰आ॰ ३.१२.२) अेतौ मौ।
१०४
ावना
(१) आतः आिततण ु ामिप पषाथा
ु नां िलया परमाानं पते यथा
िवभीषणः।
(२) िजासःु ातिु मरथाममोिलया ीरामं श ु षू ते यथा लणः।
ु
(३) अथाथ भगवं राघवमथ कामौ ाथ यते यथा सीवः।
(४) ानी ानं ा पूव त ु मोिमित। िवशेषो िवािनपो िनामो िद रामं
रमियतमु वे सदा चेते यथा जटायहु न ु । गीतायां मानसे चािप चचा यथा –
मां
चतिु वधा भजे मां जनाः सकृु ितनोऽजनु ।
ु
आत िजासरथाथ ानी च भरतष भ॥
– भ॰गी॰ ७.१६
राम भगत जग चािर कारा। सकृु ती चािरउ अनघ उदारा॥११८
– रा॰च॰मा॰ १.२२.६
ऐयलीलायाममीष ु चतषु ु कृ पाऽतोऽिप चतिु भः सूःै ितपादनं सते। ऐयलीलायां
चतः मु ा घटनाः कौसासमं िवरापदशन ं यथा –
देखरावा मातिह िनज अत ु प अखंड।
रोम रोम ित लागे कोिट कोिट ांड॥११९
– रा॰च॰मा॰ १.२०१
अहोारः परशरु ामसमं वैवधनःकष ु णं रावणवध। अतोऽिप चतिु भः सूःै
रलेन ैयाशवणन ं रमणीयं ितभाित मे। नव राथ ैवैयलीलाऽिप वण-
कीतनरणपादसेवनपूजनवनदासािनवेदन ेितनवलणां भिं ददाित। नवधा
ु ण
भिभागवतानसारे े म्–
वणं कीतन ं िवोः रणं पादसेवनम।्
अचन ं वनं दां समािनवेदनम॥्
ं ु ाऽिप ता िवौ भिेवलणा।
इित पस
ियते भगवा तेऽधीतम ु मम॥्
– भा॰प॰ु ७.५.२३–२४
रामायणेऽमीषां सह भानाम ् –
११८ ्
एतूपारम–इं चतिु वधाि भा राम िनितम।् एते सवऽदु ारा धाः कष-
विजताः॥ (मा॰भा॰ १.२२.६)।
११९ एतूपारम–स ् मातरं दशयित न ैजमखडमायमय पम।् योमरोमिततामपु ते ा ाड-
ु
कोो गिणता अन ेकाः॥ (मा॰भा॰ १.२०१)।
१०५
ावना
ीरामवणे मता िगिरसता ु काकः िशवः कीतन े
ु
कौसा रणे पदाभजन े सीता सतीोऽच न े।
ु
सौिमिः पदवने च हनमााे च सेऽक जो
ले शो भरतः समप णिवधौ रामािरेषां फलम॥्
– इित मम
एवं भागवतेऽिप –
ीकृ वणे परीिदभवैयासिकः कीतन े
ादः रणे तदिभजन े लीः पृथःु पूजन े।
ु
अू रथ वने च हनमााे ऽथ सेऽजनु ः
सवािनवेदन े बिलरभूृािरेषां फलम॥् १२०
ु
एवं ऐयलीलाऽिप नविवधा। तैय धम यशः ीान ं वैरायं िनहो िवहोऽनहेित।
अत एव नवराकनवैयलीलानां चतिु भः सूःै ितपादनं समे ु व रामायण ैय-
वणनम।् त –
(१) अइउण ् – अकारो वासदेु वः। यथा –
अराणामकारोऽि ः सामािसक च।
अहमेवायः कालो धाताऽहं िवतोमख ु ः॥
– भ॰गी॰ १०.३३
इम ् अ ीरामो वासदेु वः।१२१ इ महाली सीता।१२२ उ जीवाचाय लणः।१२३
ण ् िनवृि तवाचकः। ण िनवृि तवाचकः (गो॰पू॰ता॰उ॰ १) इित गोपालतापनीयतु ःे ।
अथाामसीतालणान ेन जीवो भवबनािवतत१२४ इित सूाथ ः।१२५ अकारेकारोकार-
वाचकान ् रामसीतालणायित ापयतीित णीञ ्धातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१)
१२० मूलं गौडीयवैवेष ु मृयम।्
ु वः ात ् (ए॰को॰ १)।
१२१ अकारो वासदे
१२२ लीरीकार उते (ए॰को॰ २)। ईः। ी। अ िवोः पी। ङीप।् लीः। इित
िवमेिदौ इित शकुमः। ईः। ी। अ िवोः पी। ङीष।् लाम ् इित वाचम।्
ततः ापोः साछसोबलम ् (पा॰सू॰ ६.३.६३) इन ेन छासः। छोवूािण भवि
(भा॰पा॰सू॰ १.१.१, १.४.३) इन ेन सूाणां छासं माहेरसूाथ करणेऽिन ् सवष ु छास-
कायष ु बोम।्
१२३ उपलणात।्
१२४ जीव भवबनािवृितवा।
१२५ अइउ इ समासेऽसिछासः। अइउना ण ् इित िवहे कतृक रणे कृ ता बलम ्
ु
(पा॰सू॰ २.१.३२) इन ेन तृतीयातषसमासः। िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ्
ु
(पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे िसम।्
१०६
ावना
अइउण ् इिप।१२६
एवमेव –
(२) ऋऌक ् – ऋ ऋिषः।१२७ ऌ ऌकारविटलसाधनारतो मिु नः।१२८ तावेव
कथयासख ु ं करोतीित ऋऌक ्।१२९
(३) एओङ ् – एवम ् ए षडैयवाचको रामः।१३० ओ सावरणनािशनी सीता।१३१
तावित पूजयित इित एओङ ।् १३२ सीतारामपूजकिमित तायम।्
(४) ऐऔच ् – ऐ अकृ ािका सीता।१३३ औ नवमसावाो रामः।१३४ तौ
िचनोभािवतयथ तया िनाययतीित ऐऔच ्।१३५ सीतारामिनायकिमथ ः।
१२६ अइउ इ समासेऽसिछासः। अइउ इपपदे ु नीधातोरौणािदको िन यः। ्
कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽ-
यमिविहतयः। सवापहािरलोपे िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे
सौाकार णकार उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८)
ु
इन ेन सलोपे िसम।्
१२७ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन।
१२८ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन।
१२९ ऋऌ इ समासेऽसिछासः। ऋऌ इपपदे ु कथ ्धातोः (कथँ वाबन े
्
धा॰पा॰ १८५१) पूवव दौणािदको िन यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय
हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।्
१३० माहेरसूष े ु एकार मसानसारम ु ।् ऐय धम यशः ीान ं वैरायेित षडैयािण। ऐय
सम धम यशसः ियः। ानवैराययो ैव षणां भग इतीरणा॥ (िव॰प॰ु ६.५.७४)।
१३१ माहेरसूष े ु ओकार मसानसारम ु ।् िितजलपावकगगनसमीरमहकृ तयः सावरणािन।
यथा रामचिरतमानस उरकाडे काकभश ु िु डगीतायां मानसकाराः साबरन भेद किर जहँ लिग रिह गित
मोिर। गयउँ तहाँ भ ु भज ु िनरिख ाकुल भयउँ बहोिर॥ (रा॰च॰मा॰ ७.७९ख)। एतूपारम–भे ्
सावरणािन यावितममासीदगम तावत।् तािप वीेशभजौ ु पृ े तीाकुलेन यतु ोऽहमासम॥्
(मा॰भा॰ ७.७९ख)।
१३२ एओ इ समासेऽसिछासः। एओ इपपदे ु ्
अ धातोः (अ ँ ु गितपूजनयोः
धा॰पा॰ १८८) िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन िप ् यः। सवापहािरलोपे उपपदसमासे
संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) इन ेन चकारलोपे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इन ेन
ञकार ङे एङः पदाादित (पा॰सू॰ ६.१.१०९) इन ेन पूव प ैकादेश े िवभिकाय हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।्
१३३ माहेरसूष े ु ऐकार मसानसारम ु ।् भूिमरापोऽनलो वायःु खं मनो बिरे ु व च। अहार इतीयं
मे िभा कृ ितरधा॥ (भ॰गी॰ ७.४) इधा कृ ितः।
१३४ माहेरसूष े ु औकार मसानसारम ु ।् रामनवमसयोः सां पूवम वे किथतं णेतिृ भः।
१३५ ऐऔ इ समासेऽसिछासः। ऐऔ इपपदे ु िचधातोः (िचञ ् चयन े धा॰पा॰ १२५१)
्
पूवव दौणािदको िन यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् अययादीिन िस
(पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छासभसायां पदाभावे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इ वृिन ।
या ाहारेसेहाथ कुाभावः।
१०७
ावना
इं सूचतु येन ैयलीलाकं रामायणं ितपािदतम।् इदान माधय
ु लीलापरं
रामायणं बालबा ु
ु िविवते दशिभः सूःै । त माधयु पूवि निददशगणितपादकािन
दश सूािण दशममिस१३६ इित तु वे ातावेदक लतावेदक भगवतः
ीराम माधय ु िं हतं सौयसारसव ं िदं चिरं िशवेन लोकोरकौशल-
ु गणबृ
ु
परःसरं से िततम।् अ वणानां ौ िवभागौ रो न। एवमेव णो े पे
ु ं सगण।
िनगण ु त िनगणु लीला ितपािदता। सातं सगणलीलाऽिप
ु ितपाते।
पमाूानानां वणन ं ारम।् त नं सीताया रामेण िमणम।् सगण- ु
लीलायां सीतया रामोऽिभः। यथा –
अना राघवेणाहं भारेण यथा भा॥
– वा॰रा॰ ५.२१.१५
अना िह मया सीता भारेण यथा भा ॥
– वा॰रा॰ ६.११८.१९
इित वाीकीये रामायणे ीसीतारामाामु ात।् उभय तृतीया कृ ािदात।् १३७
नानां षगा यवगः कवगवगवगवगः पवगिे त। एषां कीतन ेन जीवानां
िवकारषगनाशनं सूिचतम।् िकं बना रवग िमिला चतदु श सूषे ु सवगाः। एवं
ु
सिभवगर राणां सकाडाकं रामायणं सं कीिततम।् सूािण सावभौमािन
िवतोमख ु ािन छःपािण भवि। त ूलानामराणां िनदशेऽराणामर
भगवतो रामच रामायणी गाथा कथं न िनिदा ात।् भगवीतन ं िवन ैष ु
ु
पयजनकतावे दकता कथं ात।् यतो रामायणकीतन ं चतदु श ु
भवनापकं चतदु श
-
सू े तो लोकोरपयजनकता।ु तााकारतदु श सूाणां सानं शंसां कुवाह
सोऽयमरसमाायो वामाायः पिततारकवितमिडतोु वेिदतो रािशः।
ु
सववदे पयफलावािा ान े भवित (भा॰िश॰सू॰)। तिह णो राम चचा िवना
ु
पूवपयजनकताऽे ष ु सिधा ात।् यतो भामाणम।् यया पयजनकता ु यत
ु
पयजनकता। पूव चतिु भः सूबै ालकाडं चिचतिमदानीमयोाकाडमपु मते।
(५) हयवरट ् – एवं वणसयं ोजन ेन हयेष ु घोटके ष ु वरा हयवराः ेघोटका ैरटित
वनिमित हयवरट ्। शकािदारपं सौाा।१३८ अथवा हयवरसंयोिजतरथेन
१३६ मूलं वेदशाखास ु मृयम।्
१३७ कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८) इन ेन।
१३८ हयवर उपपदे अटँ गतौ (धा॰पा॰ ३३२) इित धातोः िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन कतिर िप।्
सवापहािरलोप उपपदसमासे शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन पूव पे िवभिकाय
हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे
ु िसम।्
१०८
ावना
िपािदः सीतालणसहायः ीरामो वनमटतीित हयवरट ्।१३९
(६) लण ् – लसतीित लः। सौािलोपः सलोप।१४० तिन ् ले कृ ित-
सौयलिसते िचकू टे भानानं नयतीित कािवतयित वेित लण ् िचकू टो रामः।
सौाणम।् १४१ या लाित भिं यः स लः िचकू टः।१४२ तिाशयित भकं
जयदप यः स लण ् िचकू टः ीरामः। सौािलोपो ण।१४३
(७) ञमङणनम ् – ितवगािमभूतान ् खरषणिशीषमारीचकबाीनातीित
ञमङणनम ् ीरामः।१४४
(८) झभञ ् – झ ॄष ् वयोहानौ (धा॰पा॰ ११३१)। झीयतीित झः। सीवः।ु
ु ।् १४६ तौ झभौ सीवहन
वािलासाीण भवतीित भावः।१४५ भातीित भः। हनमान ु ु
मौ
१३९ िया पूवव त।्
१४० लसँ ेषणीडनयोः (धा॰पा॰ ७१४) → लस ् → नििहपचािदो िणचः ु
् ्
(पा॰सू॰ ३.१.१३४) → लस अच → लस अ → लस → सौिटलोपः → लस ् →
्
सौसलोपः → ल → िवभिकायम ् → लः। या लस ् धातोः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१)
इन ेनोपपदाभावेऽिप डयः। लस ् ड → लस ् अ → िडभानबकरणसामा ु त्
(वा॰ ६.४.१४३) → ल ् अ → ल → िवभिकायम ् → लः।
१४१ ल इपपदे ु नीधातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािर-
लोपे िटलोपे सौण उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८)
ु
इन ेन सलोपे िसम।्
१४२ ला आदान े। ाविप (रा ला) दान े इित चः (धा॰पा॰ १०५८)। ला → आतोपसग
(पा॰सू॰ ३.१.१३६) → बालकादनपसग ु कः → ला क → ला अ → आतो लोप इिट च
(पा॰सू॰ ६.४.६४) → ल ् अ → ल → िवभिकायम ् → लः। या ला → अेिप यते
(पा॰सू॰ ३.२.१०१) → ला ड → ला अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) →
ल ् अ → ल → िवभिकायम ् → लः। ददातीित दः (पमां ु ु दातिर ृतः मे॰को॰ १८.१) इितवातीित
लः।
१४३ ल उपपदे णशँ अदशन े (धा॰पा॰ ११९४) इतो िणजात ् नािश धातोः िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६)
इन ेन कतिर िप।् सवापहािरलोपे णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे नाश ् इित जाते
सौिटलोपे सौणे चोपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८)
इन ेन सलोपे ु िसम।्
१४४ ञमङणन इपपदे ु मीधातोः (मीञ ् िहंसायाम ् धा॰पा॰ १४७६) पूवव दौणािदको िन ्-
यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ्
(पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।्
१४५ झ ॄष ् वयोहानौ (धा॰पा॰ ११३१) → झ ॄ → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → झ ॄ ड →
झ ॄ अ → िडभानबकरणसामाु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → झ ् अ → झ → िवभिकायम ् →
झः।
१४६ भा दीौ (धा॰पा॰ १०५१) → भा → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → भा ड → भा अ →
ु
िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → भ ् अ → भ → िवभिकायम ् → भः।
१०९
ावना
ययानेन ेित झभञ ् ीरामः। सौाकार ञकारः।१४७ सीववाय
ु पु तोषकत
ु ित
तायम।्
(९) घढधष ् – घढमिभमानं१४८ दधातीित घढधः वाली।१४९ तमेव ित खडयतीित
घढधष ्।१५० वािलनाशको राम इित तायम।्
(१०) जबगडदश ् – जयतीित जः। बालयतीित बः। गजतीित गः। डयतीित डः।
ु
दमयित िनशाचरािनित दः।१५१ एतगणसजबगडद दये शेत इित जबगडदश ्।
वायपु दयो
ु रामः।१५२
१४७ झभ उपपदे यिँ सोचे (धा॰पा॰ १५३६) इित धातोः पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािर-
लोपे िटलोप उपपदसमासे सौाकार ञकारे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ्
ु
(पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे िसम।् अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छास-
भसायां पदाभावे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इ वृिन ।
ु
१४८ िः साा।
१४९ घढ उपपदे डुधाञ ् धारणपोषणयोः (धा॰पा॰ १०९२) इित धातोः अेिप यते
(पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः। अनबलोपे ु ु
िडभानबकरणसामा त्
(वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय िसम।्
१५० घढध उपपदे षो अकमिण (धा॰पा॰ ११४७) इित धातोः पूवव दौणािदको िन ्यः।
पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे सौाकार षकारे िवभिकाय हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् अययादीिन िस
(पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छासभसायां पदाभावे जसृजमृजयजराजाजशां षः
(पा॰सू॰ ८.२.३६) झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इनयोः वृिन ।
१५१ नानाधात ु ः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडभानबकरण- ु
सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय िसािन प ैतािन। िज जये
(धा॰पा॰ ५६१) इित धातोः जः। बलँ ाणन े धाावरोधने च (धा॰पा॰ ८४०) इतो िणिच बािल धातःु ।
ततः डये बः। णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः शेषा िया पूवव त।् न च बलँ ाणन े
(धा॰पा॰ १६२८) इित धातोिणिच डे िणलोपे िटलोपे िवभिकायऽिप िसिः। बलँ ाणन े (धा॰पा॰ १६२८)
इ पािदािम।् ततो िणपु धावृौ िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन े बलयित
इित पं णेतार ु बालयित इाः। गज शे (धा॰पा॰ २२६) इित धातोः गृजँ शे (धा॰पा॰ २४८)
इतो वा गः। िडपँ साते डिबँ िडिबँ इित चाः (धा॰पा॰ १६७७) इ ड ्(डिबँ)धातोः डः। दम ँ ु
उपशमे (धा॰पा॰ १२०३) इतो िणिच दिम धातःु । जनीजॄसरोऽमाु (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन
िमापधावृौ िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन ः। दिम धातोः दः। णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१)
इन ेन िणलोपः शेषा िया पूवव त।्
१५२ जबगडद उपपदे शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) इित धातोः पूवव ्
दौणािदको िन यः।
पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ्
(पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन
छासभसायां पदाभावे झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इ वृिन ।
११०
ावना
(११) खफछठथचटतव ् – खनतीित खः। फलतीित फः। तीित छः।१५३
लोठतीित ठः। कारलोपछासः।१५४ थूवत ीित थः। िचनोित गण ु ािनित चः।
टयसिचारािनित टः। तातीित तः।१५५ एवं खफछठथचटतं रावणमिप वधतीित
खफछठथचटतव ्।१५६ अथवा खफछठथचटतिनकुवाण ं य ु ाय कीयं चापिवशेष ं
वधयतीित खफछठथचटतव ्।१५७ अथवैतिनय ु ं वानरदलमवतीित खफछठथचटतव ्।
शकािदाूव पम।् १५८
(१२) कपय ् – कायित िवभीषणं रादानाय शापयित१५९ पाित वानरसेनां
१५३ नानाधात ु ः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडभानबकरण- ु
सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय िसािन ीयेतािन। खन ँ ु अवदारणे
(धा॰पा॰ ८७८) इित धातोः खः। िञफलाँ िवशरणे (धा॰पा॰ ५१६) इित धातोः फः। छो छेदन े
(धा॰पा॰ ११४६) इित धातोः छः।
१५४ ठँ उपघाते (धा॰पा॰ ३३७) इित धातोः नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४)
इन ेन कतिर पचािच छासकारलोपे िवभिकाय िसम।्
१५५ नानाधात ु ः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडभानबकरण- ु
सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय िसािन चायतािन। थवु िहंसायाम ्
(धा॰पा॰ ५७१) इित धातोः थः। िचञ ् चयने (धा॰पा॰ १२५१) इित धातोः चः। टिकँ बन े
(धा॰पा॰ १६३८) इित धातोः टः। णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः शेषा िया पूवव त।्
तम ँ ु काायाम ् (धा॰पा॰ १२०२) इित धातोः तः।
१५६ वधित इ वधँ िहंसायाम ् भौवािदकः सौो धातःु । स च जिनवो (पा॰सू॰ ७.३.३५) इित सूण े
्
ािपतः। ‘जिनवो’। जनकः। ‘वधँ िहंसायाम’। वधकः (वै॰िस॰कौ॰ २८९५)। ‘वधँ िहंसायािमित’।
धारं भौवािदकम।् ादेराकृ ितगणात ् (बा॰म॰ २८९५)। एवं तिह खफछठथचटत उपपदे वधँ
िहंसायाम ् इित धातोः पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभि-
काय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।्
१५७ वृध ँ ु वृौ (धा॰पा॰ ७५९) इित धातोिणिच विध इित धातःु । खफछठथचटत उपपदे विधधातोः
पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािरलोपे णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे िटलोप
उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।्
१५८ खफछठथचटत उपपदे अवँ रणगितकािीिततृवगमवेशवणाथ याचनियेा-
दीवाािलनिहंसादानभागवृिष ु (धा॰पा॰ ६००) इित धातोः िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन
िप ् ये सवापहािरलोप उपपदसमासे शकािदष ु परपं वाम ् इन ेन परपे िवभिकाय
हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।्
१५९ कायतीित कः इथ ः। कै शे (धा॰पा॰ ९१६) → कै → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) →
कै ड → कै अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → क ् अ → क →
िवभिकायम ् → कः।
१११
ावना
ु
पकारोहे ् इित कपय ्।१६२ दिवभीषणरालीः पकाढः
ण१६० यायोाम १६१ ु
सीतािभरामो रामोऽयोां ित ितत इित भावः।
(१३) शषसर ् – तथा यित तनूकरोित सीतातापं१६३ ित रावणं१६४ सरयोां१६५
े यः स शषसर ।् १६७ रावणवधं िवधाय
रमयित सीतां रमते च यं राजते वा राजिसंहासन १६६
राजिसंहासनासीनो राम इित तायम।् सौाकार षकारः।
(१४) हल ् – हरित भतापं१६८ िलित यः सीतां िलते वा सीतया लीयते वा
१६० पातीित पः इथ ः। पा रणे (धा॰पा॰ १०५६) → पा → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) →
पा ड → पा अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → प ् अ → प →
िवभिकायम ् → पः। पः ाान े च पातिर (ए॰को॰ २४) इित कोशादिप।
१६१ यातीित य ् इथ ः। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) इित धातोः पूवव दौणािदको िन ्यः।
पूवव वापहािरलोपे िटलोपे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन
ु
सलोपे य ्। यान े यातिर यागे (ए॰को॰ २९) इित कोशादकाराोऽिप यातिर।
१६२ क प य ् चेित कपय ्।
१६३ यतीित शः इथ ः। शो तनूकरणे (धा॰पा॰ ११४५) → शो → अेिप यते
(पा॰सू॰ ३.२.१०१) → शो ड → शो अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) →
श ् अ → श → िवभिकायम ् → शः।
१६४ तीित षः इथ ः। षो अकमिण (धा॰पा॰ ११४७) → षो → धाादेः षः सः
(पा॰सू॰ ६.१.६४) → सो → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → सो ड → सो अ →
ु
िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → स ् अ → स → सौषकारः → ष →
िवभिकायम ् → षः।
१६५ सरतीित सः इथ ः। सृ गतौ (धा॰पा॰ ९३५) → सृ → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) →
सृ ड → सृ अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → स ् अ → स →
िवभिकायम ् → सः।
१६६ रमयित रमते राजते वेित र ् इथ ः। थमपे रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) इतो
िणिच रिम धातःु । जनीजॄसरोऽमा
ु (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िमापधावृौ िमतां ः
(पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन ः। ितीयपे रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) इित श ु ो धातःु ।
तृतीयपे राजृँ दीौ (धा॰पा॰ ८२२) इित धातःु । एतेः पूवव दौणािदको िन ्यः। थमपे
णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः। पूवव वापहािरलोपे िटलोपे िवभिकाय हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे
ु र ्। अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०)
इन ेन छासभसायां पदाभावे झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इ वृिन ।
१६७ श ष स र ् चेित शषसर ्।
१६८ हरतीित हः इथ ः। ञ ् हरणे (धा॰पा॰ ८९९) → → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) →
ड → अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → ह ् अ → ह →
िवभिकायम ् → हः।
११२
ावना
भानां िद१६९ यः स हल ।् १७०
ु
इित बालबिितपािदत ु
िपरकचतदु श
सूी रामायणकथा।
हकारेण ार हकारेण ैवोपसंहारः। अपवगोभय चचया चतदु श सू-
रामायणमपवगायिे त ते। एवमेव नवरैन वसावापूण ीराम चचा
ु किंशण रावणवधकाले भगवता धनिष
िवधाय पनरे ु संिहतानां राम ैकिंशाणानां१७१
रणेन ैकिंशिकारनाशोऽिप सूिचतः। पना ु ां वणाां ीसीतारामरणेन ािननां
मोो भानां भि सूिचता। न ेष ु हकारेण ार हकारेणोपसंहार ताय यत ्
हकारः हिरवाचको हिर पापािन हरतः पूवम ् अइउण ् इाकारेण वासदेु व राम
रणं१७२ मे हकारेण हिररणमे च हकारेण हिररणिमादौ१७३ मेऽे च
मलाचरणं से रामायणी मयादाऽिप सरिता।ु तथा चोम ् –
ु
वेद े रामायणे च ैव पराणे भारते तथा।
आदावे च मे च हिरः सव गीयते॥
– क॰प॰ु २१.३७
अकारमिु य ीरामरणतः ाराे हल ् इित लकारेण लणः ृतः।१७४
यिप चतदु श सूाणां िािरतहकार सि िविवधेष ु योगेष ु योजनािन यथा
हयवरट ् इ हकारः अट ्हशअश ् इण ्
् हणेष ु सूषे ु हकारहणाथ ः। तथा च हयवरट ्
इ हकारहणाभावे त च अट ् ाहारे वणाभावे महाँ िह सः इ ान-ु
१६९ िलित िलते लीयते वेित ल ् इथ ः। थमितीयपयोः िलिगँ गतौ (धा॰पा॰ १५५) इित
धातःु । तृतीयपे लीङ् ेषणे (धा॰पा॰ ११३९) इित धातःु । थमतृतीयपयोः कतिर ितीय-
पे च कमयौणािदको िन ्यः। कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता
अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽयमिविहतयः। सवापहािरलोपे िडभान-ु
बकरणसामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ्
ु
(पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ल ्।
१७० ह ल ् चेित हल ्।
१७१ आकरषेउ धन ु वण लिग छाँड़ े शर एकतीस। रघन ु ायक सायक चले मानँ काल फनीस॥
(रा॰च॰मा॰ ६.१०२)। एतूपारम–कणा ् माकृ धनःु शरान ् स िंशितान ेकयतु ान ् म
ु त।्
शरालि रघु भोे भजमे ु शा नन ु कालपाः॥ (मा॰भा॰ ६.१०२)।
१७२ अराणामकारोऽि (भ॰गी॰ १०.३३)। अकारो वासदे ु वः ात ् (ए॰को॰ १)।
१७३ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन हकारो हिरवाचकः।
१७४ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन लकारो लणवाचकः।
११३
ावना
नािसके न ाताम।् १७५ अहण इ च णं न ात।् १७६ हयवर े हकारो न
्
ादा हश ाहार एव न ात।् रामो हसित इ हकार हपरकाभावे हिश
च (पा॰सू॰ ६.१.११४) इन ेनात उं न ात।् १७७ एवमेव भोभगोअघोअपूव
योऽिश
े रोयं न ात।् १७८ एवमेव हयवरट ् इित सू े हकारहणं
(पा॰सू॰ ८.३.१७) इित सूण
िवना िलिलिहे इ िवभाषेटः (पा॰सू॰ ८.३.७९) इन ेन ेलणो ढकारो वैकिको न
ात।् १७९ तायवरकारः सयोजनकः। एवं हल ् इ हकारहणाभावे िदिह१८०
१७५ महान ् िह सः → दीघादिट समानपदे (पा॰सू॰ ८.३.९) → महाँ िह सः → आतोऽिट िनम ्
(पा॰सू॰ ८.३.३) → महाँँ िह सः → भोभगोअघोअपूव योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) → महाँय ् िह सः →
लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) → महाँ िह सः।
१७६ अह टा → टाङिसङसािमनााः (पा॰सू॰ ७.१.१२) → अह इन → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) →
अहन → अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) → अहण।
१७७ रामस ् हसित → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → रामँ हसित → हिश च (पा॰सू॰ ६.१.११४) →
राम उ हसित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → रामो हसित।
१७८ अोदाहरणम ् – भोस ् हरे → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → भोँ हरे → भोभगोअघोअपूव
योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) → भोय ् हरे → हिल सवषाम ् (पा॰सू॰ ८.३.२२) → भो हरे।
१७९ िलहँ आादन े (धा॰पा॰ १०१६) → िलह ् → िरतिञतः किभाये ियाफले
(पा॰सू॰ १.३.७२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → िलह ् िलट ् → िलह ् म ् → िलिट
धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → िलह ् िलह ् म ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) →
िल िलह ् म ् → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → इािः → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ्
(पा॰सू॰ ७.२.१०) → इिनषेधः → कृ सृभवृ ु
ृ ु ु वु ो िलिट (पा॰सू॰ ७.२.१३) → ािद-
िनयमािदािः → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िल िलह ् इट ् म ् → िल िलह ् इ म ् →
िवभाषेटः (पा॰सू॰ ८.३.७९) → वैकिकढम ् → िल िलह ् इ म ् → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → िल िलह ् इ े → िलिलिहे। ढाभावे – िल िलह ् इ म ् → िटत आन ेपदानां
टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िल िलह ् इ े → िलिलिहे।
१८० िदँर ् अिु वमोचने (धा॰पा॰ १०६७) → द ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → द ् िसप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → द ् शप ् िसप ् →
अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → द ् िसप ् → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → द ् िह →
सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः →
दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → द ् इट ् िह →
द ् इ िह → िदिह।
११४
ावना
िपिह१८१ िसिह१८२ इादौ दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) इन ेन हकार
वाभावेन वलािदलण इन ात।् एवं हसू े हकारपाठं िवना ेिहा ििहा इ
ु
रलो पधालादे ः सं (पा॰सू॰ १.२.२६) इन ेन वैकिकं िकं न ात।् १८३ एवं
हसूीयहकारमरेण शिल पाठाभावात ् अिलत ् इ शल इगपधादिनटः ु ः
(पा॰सू॰ ३.१.४५) इन ेन ो न ात।् १८४ एवमेव हसूहकारमरा झाहारे
त हणाभावे अदाधाम ् इ अ दाह ् स ताम ् इित िते झलो झिल (पा॰सू॰ ८.२.२६)
१८१ िञपँ शये (धा॰पा॰ १०६८) → प ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → प ् →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → प ् िसप ् → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → प ् शप ् िसप ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → प ् िसप ् →
से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → प ् िह → दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → प ् इट ् िह → प ् इ िह → िपिह।
१८२ सँ ाणन े (धा॰पा॰ १०६९) → स ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ्
च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → स ् िसप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → स ् शप ् िसप ् →
अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → स ् िसप ् → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → स ् िह →
दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → स ् इट ् िह →
स ् इ िह → िसिह।
१८३ िहँ ीतौ (धा॰पा॰ १२००) → िह ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये
न ैिमिकापायः → िह ् → समानकतृक योः पूवक
ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → िह ् ा →
िह ् ा → रधािद (पा॰सू॰ ७.२.४५) → वैकिक इट ् → िह ् इट ् ा → िह ् इ ा →
ु
रलो पधालादे ः सं (पा॰सू॰ १.२.२६) → वैकिकं िकम।् िकपे – िह ् इ ा → िङित
च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → ििहा। अिकपे – िह ् इ ा → पगलघू ु पध
च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → ेह ् इ ा → ेिहा। इडभावपे च – िह ् ा → वा ुहमहु हु िहाम ्
(पा॰सू॰ ८.२.३३) → वैकिकं घम।् घपे – िघ ् ा → झषथोधऽधः (पा॰सू॰ ८.२.४०) →
िघ ् ा → झलां जश ् झिश (पा॰सू॰ ८.४.५३) → िग ् ा → िा। घाभावे – िह ् ा →
हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) → िढ ् ा → झषथोधऽधः (पा॰सू॰ ८.२.४०) → िढ ् ा → न ु ा ःु
(पा॰सू॰ ८.४.४१) → िढ ् ा → ढो ढे लोपः (पा॰सू॰ ८.३.१३) → ि ा → लोपे पूव दीघऽणः
(पा॰सू॰ ६.३.१११) → ी ा → ीा।
१८४ िलहँ आादन े (धा॰पा॰ १०१६) → िलह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
ङ् (पा॰सू॰ ३.२.११०) → िलह ् लङ् → िलह ् ितप ् → िलह ् ित → ललृडुदाः
(पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् िलह ् ित → अ िलह ् ित → िल
िङ (पा॰सू॰ ३.१.४३) → अ िलह ् िल ित → शल इगपधादिनटः ु ः (पा॰सू॰ ३.१.४५) →
अ िलह ् ित → अ िलह ् स ित → हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) → अ िलढ ् ित → षढोः कः
िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) → अ िलक ् स ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → अ िलक ् ष ित →
इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ िलक ् ष त ् → अिलत।्
११५
ावना
इन ेन सकारलोपो न ात।् १८५ तासूऽे िप हकारः साथ क एवेित ौढमनोरमादौ
पितम।् एवं सवित हकारोारणययोजनेऽिप लौिकके मम ौ हकारं िाय
त हिरशारतया चतदु श ु
सूी हिररणेन सिटता। इदमलौिककं योजनिमित
मे ितभाित।
एवं राघवेण चतदु श
वषयवनवासकाल एव सूणा लीला कृ ता। यिप चतदु श
-
सूां साहे योजनं सवित शोः। अथा योदशैव सूािण ियेरन ् िकं जातं
चतदु श ने सूणे हलािदाहारा रााः करणीया अोऽायदोषवारणाय रं
हर ् इित ासः करणीयः। तेय ं पिरिितः हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इित सू।े
वााथ बोधे पदाथ ानं कारणम ।् यथा रामो गित इ वााथ ान े पदयोयोः
ु
पृथबोधः करणीयोऽनरं वााथ बोधो भिवित। तथ ैवाािप। उपदेशऽे जननािसक
इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) इात ् उपदेश े इत ् इदं पदयमनवत ु त।े तथा उपदेश े
अं हल ् इत ् ात ् इथ से हदाथ ान े कत े हसािवधायक-
सूवााथ बोधः कतः। त च पदाथ ानमावयकम।् हसासू ं आिदरेन
सहेता (पा॰सू॰ १.१.७१) इेवम।् अेन ेता सिहत आिदमगानां च सा
ात ् (ल॰िस॰कौ॰ ४)। एवमापीदाथ ानं िजािसतम।् तेािवधायकसू े
हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इिधीनम।् तािप वााथ ानाय पदाथ ानम।्
इम ् इत पदाथ
् ्
ानं हल ्पदाथ ानाधीनं हल ्पदाथ ान इत पदाथ ानाधीनम।्
अयमेवाोऽायः। अोऽायं नाम पररापेिम ्। तहसापेहसापे-
हिवषयमोऽायम ्। तथा तह इहापेहो हहापेह
इहिषयमोऽायम।् अोऽायािण कायािण न के। यथा
नािव बा नौन चलित।१८६ इमं दोषमाश भोिजदीितो हलिमित सूाऽवृिं
कृ तवान।् ातमाायीम ् हलम ् इित सूमसमं िकावृम ्
हलम ् इित सू ं समम।् समीसमासे शौडािदगण एताभावाोगिवभाग
१८५ दहँ भीकरणे (धा॰पा॰ ९९१) → दह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → ङ्
(पा॰सू॰ ३.२.११०) → दह ् लङ् → दह ् तस ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् दह ् तस ् → अ दह ् तस ् → िल िङ (पा॰सू॰ ३.१.४३) →
अ दह ् िल तस ् → लेः िसच ् (पा॰सू॰ ३.१.४४) → अ दह ् िसच ् तस ् → अ दह ् स ् तस ् →
िसिच वृिः पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.१) → अ दाह ् स ् तस ् → तिमपां ताामः
(पा॰सू॰ ३.४.१०१) → अ दाह ् स ् ताम ् → झलो झिल (पा॰सू॰ ८.२.२६) → अ दाह ् ताम ् →
दादेधातोघः (पा॰सू॰ ८.२.३२) → अ दाघ ् ताम ् → झषथोधऽधः (पा॰सू॰ ८.२.४०) →
अदाघ ् धाम ् → झलां जश ् झिश (पा॰सू॰ ८.४.५३) → अदाग ् धाम ् → अदाधाम।्
१८६ इतरेतरायािण च कायािण न के। तथा नौनािव बा न ेतराणाय भवित
(भा॰पा॰सू॰ १.१.१)।
११६
ावना
चामािणका ु पु ा समासागितकगिताद षीतषोऽवयवावयिवभावपः
ु
सः। हलो हसूावयिवभूतमिमित। इमेकेदाथ ान े आिदरेन
े चेदाथ ः।
सहेता (पा॰सू॰ १.१.७१) इन ेन हदाथऽिप िवाते हसूण
तैव रं हर ् इित ासः करणीयो हरम ् इित वाऽऽवतनीयम।् हकार
च योजनाािन।ु अतो ल श ् योजनाभावेऽाथ योजनं रामायण-
कथाछलेन लणरणाथ च। यिप हकारः शषसहर ् इित पठनीयो हिरहसित
इ िवसगापिः।१८७ ेवु ोहिवषो देवतासदान े (पा॰सू॰ २.३.६१) इित ापन ेन
यिप दोषो रीकत ु शते। अतो िनरथ कं हल।् नासूया कता यानगमः ु ियते
सूकारैः (भा॰पा॰सू॰ ५.१.५९) इित वचन ेनालमसूयया। चतदु श
सूां रामायणी चचा।
रामायणे चानसूयाया वणनम।् असूया निह सू।े भाजनमेव न फलममिप।
हकारोारणेन हिररणं सीतासिहत ीराम ितपाात।् त नपेण
सीताऽकारपेण च रामो लकाराध ीवाचाय लण रणम।्
ाकारेणापूणज
अतो बाारकरणानां चतदु श ानां१८८ पावाः चतदु श ु
भवनातरामकथायाः सूतः
से िततातदु श
ेऽितिवशेष आहो महादेवेित तीयते। इं सूणम िप
ाकरणं पािणनीयं रामकथापरम।् अारामायण िशवोम।् अतः पािणिन-
ाकरणाारामायणयोरेक िशव वृ ायोः समीायां ेिरता यमेव भगवता
रामचेणाानिववाऽनधीतशाा िपतचषु ो मे बालमनीषा। येका सूियत ् –
ु
याहार माहेशाासो ाकरणाणवात।्
तािन िकं पदरािन माि पािणिनगोदे॥१८९
अथााराकरणसमु सूणऽिप िवषयः पािणनीये ाकरणे कथं समाहत ु
शः। िकेतथनं के वलं बौिकिवचारतः पलायनवादमाम।् िशव एव पािणिन-
दय इदं ाकरणमदथ ाचकार। अतः सवमिप वाीिकासतल ु सीदासमखु -
ु ं पािणिनाकरणसतं कत ु शिमित गसे
िशय ु वालबिबलो
ु िगिरधरः साटोपं
घोषयित।
१८७ शषसहर ् इित पाठे कृ ते हकार खर ् इ हणात ् हिरस ् हसित इित िते ससजषो ु
ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन े हिरँ हसित इित जातेऽनबलोपेु हिरर ् हसित इित जाते
खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) इन ेन हिरः हसित इिनपं ािदित भावः। शषसर ्
पाठे खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) इावृौ हिरर ् हसित इतो वणसेलन े हिरहसित
इित।
१८८ चःु ोरसनााणगाानां पान ेियाणां पािणपादपायूपवागाानां पकमियाणां
ु
मनोबििचताहाराानां चतरु ःकरणानां च।
१८९ मूलं मृयम।् शकुमकाराः माहेशम ् इित शे ोकिमम ु
ु ृ इटः ु
इूचः।
११७
ावना
अथ वेदनाताौिवयोगोशोको ोकमागतो वाीके ः।१९० तै
णाऽऽिदः ीमामायणं ोवाच। त िवपलं ु चतिु वशितसहोकाकम।् सा च
चतिु वशाही चतिु वशितसाही संिहतेित कते चतिु वशराकगायीभा-
भूता। गायी च सीता। वाीकीयं रामायणं सीताचिरतधानं यमेव वाीिकः
ितजानीते यथा –
कां रामायणं कृ ं सीतायािरतं महत।्
पौलवधिमेव ं चकार चिरततः॥
– वा॰रा॰ १.४.७
ततः शतकोिटपयािन रामायणािन भािषतािन वाीिकना। त थमाऽिदका
वा यं शेषाणा वारं शशाशेखरं िशवं ो च भगवत भवान समकयत।्
अ रामायणे माधयु धानमैयमम।् ययमेव ीराम भगवं सवथमं
ितजानीते यथा –
ोमाने जगाथं सवलोकनमृ तम।्
कौसाऽजनयामं िदलणसंयतु म॥्
– वा॰रा॰ १.१८.१०
इित। एवमयोाकाडेऽिप –
स िह देवै दीण रावण वधािथ िभः।
अिथ तो मानषेु लोके जे िवःु सनातनः॥
– वा॰रा॰ २.१.७
एवं िचिचितकाडम।् इमे वैिदका ऋषयः। अतो वेदितपाराम ैव
ु वेद े रामकथायाः कु चचा कथं वा रामकथाया वेदमूलकता इित चेत।् म-
चचामकाषः।
ाणयोवदनामधेयम ् (आ॰ौ॰सू॰ २४.१.३१) इापसूानसारं ु माणाको
वेदः। मभागे रामकथा नीलकठाचायसिलतमािका। तत ् मरामायणम ्
इित कते। ाणभागे च ायश उपिनषदो यास ु रामोरतापनीयोपिनषीतोप-
िनषिदादयः। इं माधय ु िं हतवाीिकरामायणे ब लेष ु नरमनक
ु गणबृ ु ु वतो
भगवतो राम चिरं ा ु ा वा सामाजनानां सेहः। यथा यमेव
ु
दाायणी भवानी सीतािवरहिवधरदयं ु
पामरिमव पृं लताकाननािन ीरघननं ा
ममु ोहेित। जगतीतलसमु ारिचकीष या रामोपासनासधया
ु ु
सधारियत ं ु वसधातलं
ु कै लास-
वटवृतले िनषणो भवानीिविहतिविवधीरामिवषयकसमाकणनसोऽिप शिन ु ज-
१९० ु
कााा स एवाथ था चािदकवेः परा। ौिवयोगोः शोकः ोकमागतः॥
(॰ १.५)।
११८
ावना
ु
दयपयवस ु
मतीतले वह भिवेदािसापावनपूरपूणा कृ तकिलपापपाषाण-
चूणा ीरामसागरसमां िनिखललोकमनोरमां िनिहतिसातरलतरां समलत-
वैवदयरां िविहतभगवीलासमागतसेहकमलभामपु िनषिािु तामाय-
सामारामायणगां पोऽिप वे ः वाहयामास। भगवान ् िशवोऽनािदरत
एतचनाऽनािदरेव। शरो भगवान ् देशकालपिरिितपिरेदरिहतोऽतृ ितरिप
तथ ैव। ीरामकथावणनसेन भगवता िशवेन िनगूढवेदारहानां यारलतया
लािलपूण ितपादनमकायतम तिेव सटते सिदानशाििनलये िशवे।
अिन ् परमे िविहतरामोपासनाभावनामडनये रे नवानां रसानामनपमाु छटा
समालोते। सािहशाानसारं ु ेकमहाकाे सािधकसगा अपेे। अ च
चतःु षिसगाः सि। ितसग छःपिरवतन ं भवित यथा वाीकीयरामायणे रघवंु शादौ
च। वाीिकरामायण बालकाड थमसग नवनवितं यावोका अनु पु एवं
शततमः ोक उपजाितः। यथा –
पठिजो वागृषभमीयााियो भूिमपितमीयात।्
विणजनः पयफलमीयान शूोऽिप महमीयात॥्
– वा॰रा॰ १.१.१००
एवमेव रघवंु श े –
अथ नयनसम ु ं ोितरेिरव ौः
ु
सरसिरिदव तेजो वििनूतमैशम।्
नरपितकुलभू ै गभमाध राी
ु
गिभरिभिनिवं ु ः॥
लोकपालानभावै
– र॰वं॰ २.७५१९१
तथ ैवाािप ायः सगा े छसः पिरवतनम।् यथा –
देवा सव हिरपधािरणः िताः सहायाथ िमततो हरेः।
महाबलाः पवतवृयोिधनः तीमाणा भगवमीरम॥्
– अ॰रा॰ १.२.३२
ु
एवं पराा मनजावतारो ु
मनलोकानन ु सवम।्
सृ
चे ऽिवकारी पिरणामहीनो िवचायमाणे न करोित िकित॥्
– अ॰रा॰ १.३.६६
ु ण ेकिहाकाे ारशावीर-
एवमािप। महाका िनयमानसारे
१९१रघवु श
ं ितीयसग चतःु सितं यावानीवोपजाितोबािन पसिततमं पं च
मािलनीवृबम।्
११९
ावना
कणेतमो रसः धानोऽी वा शेषा अौ रसा गौणा अभूता। एवमििप
महाकाे शाो रसः धानः। ातम वाीकीयरामायणं कणरसधानं ौ-
िवयोगसंवीणसातकण महषः कासृौ वृात।् रघवंु शमहाका चतदु श
े
ु कािलदासः सीतािनवासनकणां तणयन ्
सग किवताकािमनीिवलासः किवकुलगः
गायित यथा –
तामगुिदतानसारी ु मिु नः कुशेाहरणाय यातः।
िनषादिवाडजदशनोः ोकमापत य शोकः॥
– र॰वं॰ १४.७०
ु सीदासकृ तं ीरामचिरतमानसं वीररसधानं रघवंु शमहाकां ाररसधानं
एवं ीतल
तथ ैवाारामायणिमदं शारसधानम।् अ वा यं शाििनलयः िशवः। स
च कामशःु । अत एव तल ु सीदासोऽिप ीमानस इमं धृतशरीरं शारसिमव ौित।
यथा –
ब ैठे सोह कामिरप ु कै स।े धरे शरीर शांत रस ज ैसे॥१९२
– रा॰च॰मा॰ १.१०७.१
फलभोा त ु नायकः इित िसाानसारं ु का फलं नायक एव भेु । अतो नायक-
ु
वृानसारमिप रसाधां िनणत ं ु शते। नायकः ीरामथाऽाातारम-
शाििनलयः शााारसधानिमदम।् आघटनाामिप रसो िनणयते।
एताऽा घटना िशवपावतीसाऽिमाऽिप घटना भगवदधानपोभे च शा-
धान े ताारसः धानः। अ ले ले सहश उपिनषदां वेदागूढ-
तानां वैरायितपादकवाानां ितपादनं ाचयु ण िमलित तथाऽाचचा-
िवषयातु रािमदमाािक िपपासां शमियत ं ु मम।्
चारो िह नायका धीरोदाो धीरोो धीरलिलतो धीरशाेित।१९३ त
धीरोदाः कुलीनः शाो दािरसणसे
ु जी। स च पराममेधादीनां
ु
या।१९४ मयादापषोमः पर ीरामो यथा वाीकीयरामायणे तल ु सीकृ ते च
ायश आाघारिहतः। स एवा धीरोदाः। भीमसेनािदधरोः।१९५ धीरलिलतः
१९२ ्
एतूपारम–तोपिवः ु भु े कामािरः कीशदा। शरीरधारी ं नून ं शारसो यथा॥
शश
(मा॰भा॰ १.१०७.१)।
१९३ ागी कृ ती कुलीनः सीको
ु ु
पयौवनोाही। दोऽनरलोके जोवैदशीलवान ् न ेता॥
धीरोदाो धीरोतथा धीरलिलत। धीरशा इयम ु ः थमतभु द ः॥ (सा॰द॰ ३.३०-३१)।
१९४ अिवकनः मावानितगीरो महासः। ेयान ् िनगूढमानो धीरोदाो ढतः किथतः॥
(सा॰द॰ ३.३२)।
१९५ मायापरः चडपलोऽहारदप भूियः। आाघािनरतो धीरैधरोतः किथतः॥
(सा॰द॰ ३.३३)।
१२०
ावना
कृ ो जयदेव।१९६ महाभारते यिु धिरादयो धीरशााः।१९७ चतषु ु नायके ष ु ीरामो
धीरोदाोऽारामायणानसारम ु ।् अ नाियका भगवती सीता मु धा।१९८ अत एव सा
यामेित कते। यामा मु धा िह नाियका१९९ इित वचनात।् अ शा एव रसः ारतः
समािं यावत।् भिानवैरायाणां मनोहािरणी चचा। अः ीरामः सरो ु ु
मधरः
िशव। इारामायणी गा वाराणा गेव धारायीिमिता। यथा वाराणा
ु गायाः यागयोः यमनु ासरोिमिलतः वाहथ ैवा राम-
गायां हिरारश
भिगायाः कमकथारिवना ानसरसा वाहा िमिताः।२०० वारणां गा
िविु या िवनाथिया तथ ैवेयमिप। ध ैषा या यं शशाशेखरिहमाितः सम
ु वा
ीरामसागरगािमनी च।२०१
वाीकीयरामायणं माधय ु धानीराघवभगववणनपरम।् ताामाानां
ु धारायां ितरोिहतेन भामाणे ीराघव ैय सेहो जायते ीराम
ौ ब माधय
े। यथा जगरयो रामः सीवं ु शरणं गत इित कथयित।२०२ अयमेव समु ं शरणं
गत इित ितजानीते।२०३ अपतां सीतां ैण इव शरयो वरदो राघवेो नदीिनझर-
ु
िगिरजनगतलताः पृित।२०४ इिजता मेघनादेन ामोिहतो भवबनहताऽिप
िनबो नागपाशेन यं मोपो ममु ु िभमृयपदापितमदायको रघनायको
ु
मकु ु ो िनजकृ पापाभूतने िनजचरणकमलकुके तक ु लिलतलसनािथतपृभागेन
सततके तनसंिलयोिगमिु नवृपरमहंसमहािशविविरीिरावितिनिखलगणगण- ु
ु
सशीणसनछिनछपदपपरागारागेण समूढपडरीकाे ु ते।२०५
ण ताण म
१९६ िनिो मृरिनशं कलापरो धीरलिलतः ात ् (सा॰द॰ ३.३४)।
१९७ सामागण ु ैभूय ािजािदको धीरशाः ात ् (सा॰द॰ ३.३४)।
१९८ िवनयाजवािदय ु ा गृहकमपरा पितता ीया। साऽिप किथता िभेदा मु धा मा गेित॥
थमावतीणयौवनमदनिवकारा रतौ वामा। किथता मृ मान े समिधकलावती मु धा॥ (सा॰द॰ ३.५७-
५८)
१९९ मूलं मृयम।्
२०० रामभगित जहँ सरसिर ु धारा। सरसइ िबचार चारा॥ िबिधिनषेधमय किलमलहरनी। करमकथा
रिबनििन बरनी॥ (रा॰च॰मा॰ १.२.८,९)। एतूपारम–रामभिय ् ु
धारा सरनाः कीितता।
तिवचार चार सरती॥ किलजानां कषाणां ही िविधिनषेधयक ु ।् ौती कमकथा य
यमनु ा पिरकीितता॥ (मा॰भा॰ १.२.८,९)।
ु
२०१ परािरिगिरसू ता ीरामाणवसता। अारामगेय ं पनाित ु ु
भवनयम ॥् (अ॰रा॰ १.१.५)।
२०२ िकिाकाडे चतथ ु सग। यथा अहं च ैव िह राम सीवं
ु शरणं गतौ (वा॰रा॰ ४.४.१७)।
२०३ य ु काड एकोनिवंश एकिवंश े च सग। यथा समु ं राघवो राजा शरणं गमह ु ित (वा॰रा॰ ६.१९.३०),
ततः सागरवेलायां दभानाीय राघवः। अिलं ाखः ु कृ ा ितिशये महोदधेः॥ (वा॰रा॰ ६.२१.१)।
२०४ अरयकाडे षितमे चतःु षितमे च सग।
२०५ य ु काडे पचािरंश े पाशे च सग। यथा िनररशरीरौ तौ ातरौ रामलणौ। ुने ेिजता
वीरौ पग ैः शरतां गत ैः॥ (वा॰रा॰ ६.४५.८), तमागतमिभे नागाे िवुवःु (वा॰रा॰ ६.५०.३७)।
१२१
ावना
रावणाहतं लणं ोडीकृ िवलपित।२०६ सवोऽिप सवरः सवािधानपः सव-
शरयः सवशिमान ् सविु तिसाभूतसकलिवािनके तनं ीिनके तनमीरो
भगवान ् रामचो णा बोमानः सन ् िवृतमेवानो भगवं ितपमान इव
िवलोते कथयित च आानं मानषंु मे रामं दशरथाजम ् (वा॰रा॰ ६.११७.११)।
सानिवमलबोधमय िनरामय परारमेरपरमानो जगदानो रामच
ु लीलािवलासदशनमरदिशनां दये सेहदाहदशनमातनते
माधय ु । इमनािदकालपाप-
ु
वासनािषतशेमषु ीकाणां वासनाभजिनीिवषयदंादमानसानां कािमनीकटासात-
पािततचयािदसणानां
ु भोगाचषु ां मिलनं दयनभःलं भासियत ं ु कयप इव
कयपिपतृो गातरलतरभिमभभवभयभीितसम ु िसतजटाकाननारो भगवान ्
भवानीभवो भवः शशाशेखरः िशवः सिलतरमणीयरामरहरिमरािशं मनीिषमनीषा-
ु
कमिलनीवभं बोिधतसनसमनःसरोहं मोिदतभावक ु भावभृं िपतिभवनतिम-
ु
पटलं रामभिभावाितं िवानोितमयमारामायणनामधेयमनं गणं ु भाकरं
ाभावयामास। ीराम माधयु लीलालसमागतसेहान ेव िनवारियतमु वे दे ं वृम।्
अतः सिधिवषयान ् िवियत ं ु भवानीकृ तपूवप िमषेण ौित संौित च यमेव
तरिमषेणाारामगाथामनाथनाथो िवनाथोऽिवनाशी कै लासवासी भगवान ्
ु
शरः। यथा पावती परमेरं पूवप परःसरमिभम ु यित यिद रामः सविह
ख
ाकृ तनर इव कथं सीताकृ ते िवललाप यिद च सामाजीव इतरिह कथमािभः
सेताम।् निह िभकु ो िभक ु इित ायात।् तथा च िगिरजा
ु ारं याचतेऽिभक
यमेव यित –
यिद जानाित कुतो िवलापः सीताकृ तेऽन ेन कृ तः परेण।
जानाित न ैवं यिद के न सेः समो िह सवरिप जीवजात ैः॥
– अ॰रा॰ १.१.१४
इदं रं नूनमेव किलकालानामाशां भवाय ैव परमकािणको भवो
भावयाभूव। अतः कालातीताििटललोचन िलोचनाारामायण-
रचनाकाल ु न वं ु शते िक ु भूतनाथ सवभतू दयेऽिप सगणोपासनाा
ु
ु
ावेदकतया कै लासे सततिनवास वेदरामायणपराणादौ िवतु ादा-
रामायणरचना कै लास एव। यथाऽैव े –
२०६ ु काडे रशततमे
य ु सग। यथा परं िवषादमापो िवललापाकुलेियः (वा॰रा॰ ६.१०२.१०)।
१२२
ावना
कै लासाे कदािचिवशतिवमले मिरे रपीठे
संिवं ानिनं िनयनमभयं सेिवतं िससैः।
देवी वामासंा िगिरवरतनया पावती भिना
ाहेदं देवमीशं सकलमलहरं वामानकम॥्
– अ॰रा॰ १.१.६
अ शतािधकोपिनषुतीनां ामायं समपु बृिं हतम।् रामकथया सह जीवथाया
रमणीयः संयोगः। सव प राम सं ितपादनम।् रामदयं रामगीता
चेित यमिप िनिखलदशनिसानवनीतम।् भिभागीरथी सम ु िसता सोासं वहित।
इदं चतःु षिसगाकमारामायणं वेदासणीताडपराणोरखडे
ु मते
जन ैः। वयं त ु शिनवािदनो वैयाकरणा िनिममं सभारं शमु ख ु ाभूत ं
ु
िशवेिरतेन ासेन पराणे वािपतिमित मामहे। पािणनीयाकरण च महेर
एव आचायः। अारामायण महेरोम।् अतो योः सादाियकीमेकवातामिप
िवभााारामायणे समागतानामपािणनीयानां योगाणां िवमश िचकीष न ् कमिप
बालयासमातनोिम। यिप माहेराकरणिसोरपेया पािणनीयं गोदिमित
ु
पराणिवदो िवदाव ु
ु तथाऽिप वयं त ु पािणनीयमिप माहेराकरणिससारसव -
ु
सधािमव मामहे। पािणनीयाकरणघटे शशसागरः ु समािहत इित मे ढीयसी
तीितः। अतः िशवोे ऽिारामायणे ायशः सशतशा अपािणनीयाः
तीये। ते च सिसमासकारककृ दतितधातु ियािलसिनः। त एव मया
ु
िवमृये।२०७ ीरामकृ पया िनदशकपरमवनीयगचरणपिडतभू े पितिपािठ-
प
ु
महाभाग ैरेवमाधिनकशिवाच ु परमे
ु ु वडॉ॰राम-
यवैयाकरणिशरोमिणपूगदे
ु भव एवं च परमसशीलशसागरमरमितकाकला-
सादिपािठचरण ैदबिवै ु
कलाधरसरसदयसदयपिडतकाडपरमभावक ु
ु गचरणडॉ॰कािलकासादश ु वयः
सित सूणानिविवालयाकरणिवभागापदमलवि ः संविधतबि- ु
गाीयगवेषणागौरवो िवनाथसादतो वीणावािदनीपरमेरीसंरणलोाहो
िवगिलतसकामसाधनोऽिप कीयीगचरणकृु पाधनः अारामायणेऽपािणनीय-
योगाणां िवमशः इित नामधेय शोधब भूिमकां ौिम।
२०७ तेष ु सशतयोगेष ु साधिशतयोगा ेऽिन ् िवमृाः।
१२३
अथ थमोऽायः
सिकारकसमासकरणम ्
अथ ना घनयामं रामं सीतासमितम।्
अपािणनीयानारामायणगतान ् िकल॥
शान ् ीगपादारजसा
ु ु
बया िधया।
ु सिधयो
िवमशय े१ यथाबि ु मष यघम॥्
ु
अथ कृ तमनसरािम। त पूव रामायणश एव साधनाकारं दशय।े रामा सीता
रामो रामचो रामा च रामेित िवहे पमानु ् िया (पा॰सू॰ १.२.६७) िया सहोौ
ु
पमािते (वै॰िस॰कौ॰ ९३३) इितवृिके न सूणे ान ेन ीवाचक लोपे यः िशते स
मानाथािभधायी२ इित िनयमाामश ैव िबोधकतया रामौ इित शः सीताराम-
बोधको हंसी च हंस हंसौ इितवतो रामयोः सीतारामयोः अयनम ् इित िवहे इण ् गतौ
(धा॰पा॰ १.१०४५) इाातोरीयते गत इित कमा ु बालकामिण टु ्।३
१ िवमशय े इ ाथ िणच।् िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु (वा॰प॰ ३.७.६०)।
ाःसखाय ु िवमृशामीित किभायं नियतमु ान ेपदयोगः। िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेन।
िव मृश ँ आमशन े (धा॰पा॰ १४२५) → िव मृश ् → ाथ िणच ् → िव मृश ् िणच ् → िव मृश ् इ →
ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → िव मश ् इ → िवमिश →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवमिश इट ् → िवमिश इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवमिश शप ् इ →
िवमिश अ इ → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िवमश अ इ → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → िवमशय ् अ इ → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → िवमशय ् ए → िवमशय।े
या िवमश कुव इित िवहे िवमशय े। अािप किभाये िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेनाऽनेपदम।्
िवमश → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िवमश िणच ् → िवमश इ → णािववाितपिदक
पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िवमश ् इ → िवमिश → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
िवमिश इट ् → शेष ं पूवव त।्
२ मूलं मृयम।्
३ कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन।
सिकारकसमासकरणम ्
सित अारामायणश िसिं दशय।े अिधगतोऽयािमेनािधित
ु
आा मनो बिरहारिं गाा वा याां तौ अाानौ इ ािदो
धातजु वाो वा चोरपदलोप (वा॰ २.२.२२) इित वािकबलेन अन ेकमपदाथ
े बीिहसमासेऽथवाऽऽानमिधगतािवित अाानौ
(पा॰सू॰ २.२.२४) इित सूण
ु
एवं अादयः ााथ ितीयया (वा॰ २.२.१८) इित वािकेन तषसमासे
ु
पनराश िवचनारामशेन सहााानौ च तौ रामौ चेित िवहे सित
िवशेषणं िवशेण े बलम ् (पा॰सू॰ २.१.५७) इित सूणे कमधारयसमासे पादा-
रामशायनशेन सह षीतषः। ु याऽारामाामयनिमित िवहे चतथु -
ु
तषः। चतथु तदथाथ बिलिहतसखरित
ु े । उसू े
ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इित सूण
विणतसममानलणतावेदकाविितयोिगतावेदकताभाविवरहाथमयन-
शेन सह समास इित न शम।् पूव चतथु इित योगेन िवभताम।् अथ भवेत।्
चतु ु न समथन समते। इथ समासः। पात ् पूवप दाायामगः
ं सबे
(पा॰सू॰ ८.४.३) इन ेन णे अारामायणम ्। तिन ् अारामायणे।
पािणिनना ोाः पािणनीयाः। तेन ोम ् (पा॰सू॰ ४.३.१०१) इन ेन तृतीया-
पािणिनशाये४ आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२)
इन ेन ईय ्आदेश े भाािणिनघटके कारलोपे५ जस ् िवभौ पािणनीयाः। न पािणनीया
इपािणनीया इित नसमासः।६ कषण य ु इित योगाः इित पूव यज ्
ु धातोः
(यिु जँर ् योगे धा॰पा॰ १४४४) कमिण घञ ।् ७ कषण यु तेऽथ य ैः वेित करणे घञ ।् ८
ततः लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इित सूण े
े ायां लोपे ञकार चानबकाय ु च
ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु चजोः कु िघयतोः (पा॰सू॰ ७.३.५३)
इन ेन कुे जिभौ योगाः। ततः अपािणनीयाामी योगा इपािणनीययोगाः
इित कमधारयसमासः। पनः ु िवशेषणे मृयत इित िवमशः। िवपूवक ्
मृश धातोः (मृश ँ
४ पािणिनश वृियाचामािद ृ म ् (पा॰सू॰ १.१.७३) इन ेन वृात ् वृाः
ु तेन ोम ् (पा॰सू॰ ४.३.१०१) इन ेन छयः। अवृा ु तेन ोम ्
(पा॰सू॰ ४.२.११४) इनसारं
्
(पा॰सू॰ ४.३.१०१) इन ेन अण यः। यथा चेण ों चाम ्।
५ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेन ेकारलोपः। सपो
ु
धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन तृतीयािवभिलोपः।
६ नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन समासो नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नकारलोप।
७ अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन।
८ सोऽिप अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन। योग। प०। ु + यज ु ्
भावकमकरणेष ु यथायथं घञ ् इित वाचम।्
१२६
सिकारकसमासकरणम ् १.१ जगताम ्
आमशन े धा॰पा॰ १४२५) भावे घिञ९ पनरन ु
ु बकाय ु १० रपरे११ िवभिकाय
गणे
िवमशः।१२ पनःु कृ दितङ ् (पा॰सू॰ ३.१.९३) इन ेन घये कृ ायां ततः
कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कमिण षी। अपािणनीययोगपदादािम
ु
नडागमे दीघ णे अपािणनीययोगाणाम ्।१३ एवम ् अपािणनीययोगाणां िवमशः
इित। एवमारामायणोरसा वैषियकतयाऽनयोिगतापे ु ऽथ ीकृ ते िनापे
वाऽथ ीकृ ते योगपदोरषाः कमतापेऽथऽीकृ ते योगश िनिपत-
ु
सेनायेऽारामायणानयोिगतावे दकपािणनीययोगिभयोगिनिनिपत-
कमतावेदकिवमशऽथवाऽारामायणिनतावेदकपािणनीययोगिभयोग-
िनिनिपतकमतावेदकिवमश इथ यित अारामायणेऽपािणनीययोगाणां
ु
िवमशः। शोधबेऽिारामायणे बालबाऽपािणनीयतातीतानां शानां
ायः सिकारकसमासिलकृ िताधातसु िनां िवमश कतमु हं िनिदः। अ
योऽायाः। ेकमाये ौ ौ पिरेदौ कितौ। सातं कृ ते थमााये
सिकारकसमाससिनोऽारामायणीया अपािणनीयाः योगा िवमृये।
॥ अथ थमााये थमः पिरेदः ॥
॥ अथ बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥
१.१ जगताम ्
यः पृिथवीभरवारणाय िदिवज ैः सािथ तियः
ु
सातः पृिथवीतले रिवकुले मायामनोऽयः।
ु
िनं हतरासः पनरगामां िरां
कीित पापहरां िवधाय जगतां तं जानकीशं भजे॥
– अ॰रा॰ १.१.१
९ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन।
१० ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन।
११ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन।
१२ िव मृश ँ आमशन े (धा॰पा॰ १४२५) → िव मृश ् → भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) → िव मृश ् घञ ् →
िव मृश ् अ → पगलघू
ु पध (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → िव मश ् अ →
िवमश → िवभिकायम ् → िवमशः।
१३ अपािणनीययोग आम ् → नापो नट ु ् (पा॰सू॰ ७.१.५४) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → अपािणनीययोग नटँ ु ् आम ् → अपािणनीययोग न ् आम ् → अपािणनीय-
योग नाम ् → नािम (पा॰सू॰ ६.४.३) → अपािणनीययोगा नाम ् → अाु वायेऽिप
(पा॰सू॰ ८.४.२) → अपािणनीययोगा णाम ् → अपािणनीययोगाणाम।्
१२७
१.२ अारामगा सिकारकसमासकरणम ्
अयं योगोऽारामायण बालकाड थमसग थमे मलाचरणाके
ोके कीित पापहरां िवधाय जगताम ् इित चतथु चरणांश उृतः। िनिव-
समाये िशवो नमाराकं मलमाचरन ् ीरामं ौित यूभारहरणाय देवःै
ािथ तो यः ीरामो भूतले रघकु ु लेऽवतीय रासािह जग ु पापहरां कीित
वा पनो ु मगममेव जानकीशमहं वे। अ कीित पापहरां िवधाय
इ य ु ो प ्याो िवपूवक डुधाञ ्धातधु ारणाथ ः। यिप उपसगण धाथ
बलाद नीयते। हाराहारसंहारिवहारपिरहारवत॥् १४ इित कािरकानरोधे ु न िवउपसगात ्
िवधाय इ कृ ा इन ेनाथन भिवतं िक ु कृ ते करणपाथ ोपयोगो
नातोऽयं धातरु भािवतयथ िवधा इथ सूचकः ीकरणीयः। एवं िवधाय
इ वाेिथ वापनाधारे सवात ् जगताम ् इािधकरण-
ु
बोिधका सिचता। करणाथऽिप ीकृ ते करोतेोथ तयाऽ सेवोिचता। अतो
जगताम ् इित षयोगोऽपािणनीय इित। िक ु िवमश कृ त इदमिप पािणनीय-
ु
िसाानपम ।् िववाधीनािन कारकािण भवि इित िह भावचनम।् १५ िववा नाम
ोताऽथ बेु तिे त वुवुिमा। अ सिववया षी। यतो िह भगवतो राम
कीितः शाताः संसारेण सह शातः सः। अतः सपेया स-
िववायां षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०) इित षी िवभिवरीयसी। बवचनं च चतदु श
ानां
ु
भवनानािमिभाये ण। इं जगताम ् इित योगः पािणिनिसाानकूु लः।
१.२ अारामगा
ु
परािरिगिरसू
ता ीरामाणवसता।
ु
अारामगेय ं पनाित ु
भवनयम ॥्
– अ॰रा॰ १.१.५
अयं योगोऽारामायण बालकाड थमे सग शंसायां कृ तो
ृ म।् अारामायणगा शर-
वतत।े पकिवधयाऽारामायणं गाेन संत
ु
िहमालयााभूय ीरामपेण सागरेण स सकलभवनािन ु
पनातीित तायम।्
अारामायणगा इित वे अारामगा इम ु ।् अारामायण-
गेाारामगेित न ैवाथ बोधे समथ ः शः। पािणिनमते शाथ योवा-
वाचकभावः।१६ रामशां दाशरिथिनयतमथ बोधियित िकेकारकोषं िवना
१४ मूलं मृयम।्
१५ मूलं िविवधभासंरणेष ु मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२,
२.३.६७) इ तायिमदम।्
१६ तादपदाथ योः सारमेव शिवावाचकभावापरपयाया (प॰ल॰म॰ १०)।
१२८
सिकारकसमासकरणम ् १.३ भे ष ु
मकारोऽकारो रकारो वा न तोधियत ं ु समथ ः। अते वणोट गतेवोपयोिगता।
वाोटोऽितिनष िततीित मतिितः (वै॰िस॰का॰ ५९) इित ाचीनोे ः। िकं
बना उािरत एव शः ायको भवित नानािरतः ु १७
इित भावचनादा-
रामगाशोऽारामायणगाथ कथं बोधियतीित चेत।् उते। अाा-
रामायणशेऽारामश लणा। यिद चेा न ैव वैयाकरण ैरीकृ ता लणा-
खडनं िवरशो नागोिजभिवरिचतवैयाकरणिसालघमू ु षायां िवलिसतं तदा
शतावेदकता ीियताम।् अथवा िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः
(वा॰ ५.३.८३)। यथा सा भामा सभामा भामा सा इािद।१८ अन ेन िनयमेनायन-
श लोपः। तादारामगाशोऽारामायणगाथ परो ेऽयनशे
तदथ बोधकात।् १९
१.३ भे ष ु
ु
गों यदमनवां वदि भे ष ु महानभावाः।
तदहोऽहं तव देव भा ियोऽिस मे ं वद य ु पृम॥्
– अ॰रा॰ १.१.८
एष योगोऽिप बालकाड थमसग एव। पावती िशवं कथयहा-
ु
नभावा अगोमिप भे ष ु वदि। अ भे ष ु इित समी िचा। यतो िह
सिधकरणे भवित सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इित सूण े । अिधकरणं
ाधार सा आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) इित सूात।् अाऽधार
सावन ैव नाि।२० तथा चा अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कम-
स ैवोिचता। एवं भे ष ु इित सा आधारः पािणिनिव इव भाित। परं िवचारे
१७ मूलं िविवधभासंरणेष ु मृयम।् शरे च इको यणिच सू े – नन ु िप इदोप-
ाोकारािदिभदघािदहणं न ात ् ‘उािरत एव शः ायको नानािरतः’ ु इित ‘अणिु दत’्
सू े भाोे ः (श॰र॰ ४७)। या उायमाणः शः सायको भवित न सतीयमानः
(भा॰पा॰सू॰ १.१.६९) इ तायिमदम।्
१८ अथवा पूवप दलोपोऽ ः – अिसः िस इित। तथा देवदो दः सभामा
भामेित॥ (भा॰प॰)। अथवा ये िह वाेष ु वा ैकदेशान ् य ु ानाः पदेष ु च पदैकदेशान।् वाेष ु
तावा ैकदेशान ् – िवश िपड िवश तप णम।् पदेष ु पदैकदेशान ् – देवदः दः सभामा
भामेित (भा॰पा॰सू॰ १.१.४५)। ता ीभागव शािणिणी – अ वा ैकदेशाार उदाता इित
बवचनमपु पते। पदैकदेशा ावेव दिशतौ। ‘देवः सा’ इित नोदाताविप ेयािवित बवचनोपपिः
(पािणनीयाकरणमहाभाम, ् थमः खडः, चौखा संृत ितान, िदी, १९८७, ३९४तमे पृ)े ।
१९ यः िशते स मानाथािभधायी इित िनयमात।्
२० पूवप ोऽयम।्
१२९
१.४ मे सिकारकसमासकरणम ्
कृ तेऽिवमेतत।् अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इाथ िह िसाकौम ु ां कारक-
करणे िलिखतो भोिजिदितमहाभाग ैयत ् अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं
ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। त षोडशधातूनां पिरगणनं कािरकायामकािर –
ु
ापदिधििचूशासिजमम षु ाम।्
कमयु ादकिथतं तथा ाीकृ हाम॥्
– वै॰िस॰कौ॰ ५३९
इित। अथ िनबनेयं सा (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इित िनयमेनािप पिरगिणत-
धातसु मानाथ कानामिप सहो यथा बिलं िभते वसधाम
ु ्। अ िह िभ ्धातःु
(िभँ िभायामलाभे लाभे च धा॰पा॰ ६०६) कािरकापिरगिणतयासमानाथ कः।
तेनापादान ेनािववित बिलिर कमसा। तथ ैवाािप धातु स ू मानाथ ः।
तात ् वदि इ योगेन भे ष ु इ ितीयया भिवतमासीत।् िक ु
यदाऽपादानािदिभरिववा तदाऽयं िनयम इेव अकिथतशाायते। अ त ु
वैषियकाधार सावनयाऽिधकरणकारक िवव ैव। अथािवषये वदि।
िवषयता चाोपिितपा। या संषे ु िवमानेष ु वेाहायम।् एवं च भे ष ु
िवमान ेष ु वदीित िनगिलतम।् पात ् गमानाऽिप िया कारकिवभौ योिजका
(वै॰िस॰कौ॰ ५६८) इित िनयमेन गोष ु मानास ु गतः इितवदािप य च भावेन
े समी। इित पािणनकूु लम।्
भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इित सूण
१.४ मे
ू मे संशयभेिद वाम॥्
अोरं िकं िविदतं भवित
– अ॰रा॰ १.१.१५
अयं योगोऽिप बालकाड थमसगय एव। अ पावती भगवती ीिशवं
ाथ यमाना कथयित यरं ातं संशयभेिद वां ते ूतिे त। मे इित मं मम
वेाऽदेशः। अ ितीयााने चतथु योगः षीयोगो वा पािणनीयं िवणीव परं
िवचारे कृ तेऽिवरोधः। मिम ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४)
इन ेन चतथु । नमुम नृिसंहाय इितवत।् मामनकूु लियत ं ु मां बोधियत ं ु वा वु ।ु
ताय ु मानधातक ु मभतू े माम ् इथ चतथु त च मे इादेशः। या कमणोऽिप
सिववायां षी मातःु रित इितवत।् अािप माम ् इित कमणः सिववा
ताी मम इित त च मे इादेश२१ इित ितीयः कः। अथवा मे इ
संशयशेनायः। अथाितयोिगकसंशय भेदकं वां मिसंशयेित
२१ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन।
१३०
सिकारकसमासकरणम ् १.५ ते कथियािम
तायम।् से षी। त पावती ितयोगी संशयानयोगी
ु िवषियिवषयभावसः।
यिद चेदाशा ात ् संशयशः समः स च मेशेन सापेः स च सापेः असमथ वत ्
इित ायेनासमथ ः सन ् कथं समेिदित चेिसापेाले न ैवा िनयम सरः
देवद गकु ु लम ् इितवत।् अतोऽ सतरां
ु षी।
१.५ ते कथियािम
अ ते कथियािम रहमिप लभम।्
ु वादं मोसाधनम॥्
सीताराममूनसं
– अ॰रा॰ १.१.२५
ु
अ ां कथियािम इिचतम ।् कथ ्धातोः (कथँ वाबन े धा॰पा॰ १८५१)
अकिथतकमकपिरगिणतूधातोः (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) समानाथ कात।्
अततथु वा षी वोभे अिप पािणनीयिवे इव। ते इित त ु म ् इ तव
इ वा िवकरणम।् २२ परमोभे अिप साौ। चतथु त ु ियाथपपद च कमिण
ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन साी। अथात ् ां पावत ितबोधियत ं ु कथियािम
अततथु गमानियायाः योजकात।् याऽ िहतशोऽाहायथाऽ ते
िहताय िहतं वेित कथियािम एवं िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु ।
या ियया यमिभ ैित सोऽिप सदानम ् (वा॰ १.४.३२) इित वािकेना चतथु पे
शेत े इितवत।् अ शरः कथनियया पावतीमिभ ैतोऽ चतथु । या ताद चतथु
ु ये हिरं भजित इितवद चतथु । अथवा मातःु रित
वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन म
इितवमिण सिववायां षी। अथवा सदानेन सेन च िवविताितीयाया
अवसर एव न।२३
१.६ ूिह तं हनूमते
रामः सीतामवु ाचेदं ूिह तं हनूमते।
िनषोऽयं ान पां नौ िनभिमान॥्
– अ॰रा॰ १.१.३०
अािप ं ूधातःु (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४)। स चाकिथत-
कमकधातगु णनासूचककािरकायां ाम ु ने गिणतः। अतोऽ त ु ितीया
वारवै । ूिह तं हनूमम ् इिचतम ु ।् चतु प ािणनीयेव। अ िवमृयते।
२२ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन।
२३ अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)।
१३१
१.६ ूिह तं हनूमते सिकारकसमासकरणम ्
यदाऽपादानािदिभरिभधेय ैरिववितं सारकं पिरगिणतधातिु भः सह य ु ते तदा
कमसम।् २४ इदं त ु सदान ेन िववितम।् सदानादय बिकृ ु ताः। अत एव
वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इेव सू ं वाेतः परमपादानसासूािण
ु तमपादानं किया भाकृ ता ाातािन।२५ तादािप सदानं
सवायिप बिकृ
िववितमेव कताम।् महासानां ायो लानपोऽथ ु भवेवाथा लाघवियः
पािणिनः घ ु िट िघ इािद सा इवापादानािधकरणसदानसा अिप लीः कुयात।्
ताहासाकरणादासां वितोऽथ ः। स च लोपयोगी। कृ ते सकषण
दीयते य ै स सदानम ् इित िवहे सपूवक दाधातोः (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१)
कृ टोु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन दानीयो िवः (ल॰िस॰कौ॰ ७७२)
इितवदान े टु ्। अनबकायु ऽनादेश े सदानिमित िसित।२६ हनूमांा
तिजासतया ु कृ तः बोधियत ं ु सीतयोपते। ीरामेण च हनूममपु देु ं सीता
ेयत ऽे त उपदेशदानियाया उेयं ीहनमान ु ।् अैव दाधातोवादान सं
कृ साघते ीमहावीरे। यथाऽिमचरणे ीरामः समथ यते िनषोऽयं
ान पां नौ िनभिमान ्। तातथु । अथवा ीरामो हनूमते िहतं िचकीष ित
िचकारियषित च। िहतं च रामरहतानोपदेशादेव। अतो िहताय इित योजनीयं
ततः िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । इित नापािणनीयता। अथवा
धातूनामन ेकाथ ात ् ूधातोदानाथ ता। अतः ूिह तं हनूमते इ देिह तं हनूमते
इथ ः। ततः कमणा यमिभ ैित स सदानम ् (पा॰सू॰ १.४.३२) इन ेन हनूमतः
सदानसा। चतथु सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन हनूमते इ चतथु ।
२४ अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)।
२५ अयं योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”् इेव
िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२५)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े
त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२६)। अयमिप योगः शोऽवुम।्
... स बाु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२७)।
अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े त “वु मपायेऽपादानम”् इेव
िसम (भा॰पा॰सू॰ १.४.२८)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२९)। अयमिप योगः
्
शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३०)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३१)।
२६ सम ् दा → कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) → सम ् दा टँ ु ् → सम ् दा य ँ ु →
यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) → सम ् दा अन → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) →
सम ् दान → सदान → िवभिकायम ् → सदानम।्
१३२
सिकारकसमासकरणम ् १.७ मया
१.७ मया
मािणहणं पाागव मदयः।
अयोानगरे वासो मया ादशवािष कः॥
– अ॰रा॰ १.१.३७
अ मया इित योगो िवभाते। वासशो भावघञः।२७ घञ ्य
कृ दीयः।२८ तथा कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इित सूण
े मम इित
सम।् उते। अ पूव से राम लीलामे यमानं कतृ मौपचािरकिमित
भगवती सीतोप िनगण ु े िण रामचे कतृ ासवं दशयी ताम-
कतृक घटनास ु रामकतृ
ाभासं मूलकृ ितााः कतृ ं वापयी ीरघ-ु
नाथकतृ ं चाारोपापवादायेन िनराकरोित। अतोऽ सवास ु घटनास ु ीराम
कतृ ारोपाादशवािष कायोावास कता ीराम एव। सीता च वासपिया-
िसौ कृ ोपकारकतया साधकतमं करणम ् (पा॰सू॰ १.४.४२) इन ेन करणसा-
भाग।् अतः सीताबोधक उमपष ु ैकवचनबोधकोऽोऽिप कतृक रणयोृतीया
(पा॰सू॰ २.३.१८) इित सूण े तृतीयामलभत। या िवनाऽिप तोगं तृतीया। वृो
यून ेािदिनदशात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६४) इित िनयमेन सहशाभावेऽिप तृतीया। यथा वृो
यूना तणेदवे िवशेषः (पा॰सू॰ १.२.६५) इित सू े भगवान ् पािणिनः सहशाभावेऽिप
यूना इित िनिदशित। तथ ैवाािप सहशिवरहेऽिप तृतीया। मया सीतया सह राम ादश-
वािष कोऽयोायां वासः इित न पािणिनिवरोधः।
१.८ िवभीषणे रादानम ्
रावण वधो यु े सप
ु रानः।
ु ण मया सह॥
िवभीषणे रादानं पके
– अ॰रा॰ १.१.४१
योगोऽयं बालकाड थमसगय एव। अािप िवभीषणाय रादानम ् इन ेन
भिवतमासीत।् यतो िह दानियाया उेयता िवभीषण एव। अाानियोेय
िवभीषण सदानता िनबाध ैव। िकािधकरणकारकम।् एवमपािणनीयं तीयते। परं
िवभीषण आधारं पिरकािधकरणकारकमिु चतम।् िवभीषणो रामभ च भगवते
२७ वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००४) इित धातोः भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन घञ।् अत उपधायाः
(पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेनोपधावृिः।
२८ कृ दितङ् (पा॰सू॰ ३.१.९३) इन ेन। कृ दीयः इ त ै िहतम ् (पा॰सू॰ ५.१.५) इन ेन
छयः। कृ देो िहतः इित भावः।
१३३
१.९ पूणन एकम ् सिकारकसमासकरणम ्
सवसमप णम।् सदानं िह िनवृिपूवक
ं परोादनम ् (त॰बो॰ ५६९)।
इदम सिवित निह रामभ सवथा हीनात।् अतोऽ वैषियक आधारो
िवभीषणः। आधारे चािधकरणसा। अिधकरणे च समी िनबाधा। सिधकरणे च
(पा॰सू॰ २.३.३६) इन ेन। अतो िवभीषणे रादानम ् सतम।् या िववाधीनािन
कारकािण भवि२९ इित िसाेनाािधकरणे िववा। अथवाऽऽषिसािनपण-
मे सूवणनपरााद दशनसूािण वत।े अतो यथा सू े िवभीनां ातेण
ु
योगथाऽािप सीता सूहेत ं ु िसां हनमते कथयतोऽ सौी समी। यथा
पािणनीयमिधकारसू ं कारके (पा॰सू॰ १.४.२३) इित। अ सा उपयोगः। थमाथ
समीित भाकारा अिप ीकुवि।३० तथ ैवाािप।
१.९ पूणन एकम ्
अिवि पूणन एकं ितपाते।
तमािदवा ै साभासाहमथा॥
– अ॰रा॰ १.१.४९
अ तृतीया िचा। करणेऽिप ता असवात।् यतो िह कारकािण ायशः
ियामेवानयतु एव ाचीनानां मते ियाियं कारकम ् इेव िसाः।
यिप मातःु रित इादावितािवारणाय सााियाियं कारकम ् इित ाचीना
आमनि नवीना ु लणेऽिन ् साादिनवेशमसहमानाः ियाजनकं कारकम ्
इेव वापयि। तथा च कृ धात ं ु (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) जथ कं मा
करोित ियां िनवतय तीित कारकम ् अिन ् िवहे कृ धातोः व
ु च
ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३)
े वल
इित सूण ्
ु यः। लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेन लेायां लोपे चटु ू
(पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन णकारेायां लोपे च अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५)
इन ेन वृौ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन रपरे यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१)
इन ेनाकादेश े िवभिकाय कारकिमित िसम।् अतः पूवि न ् लणे ीकृ ते
ियाियं कारकिमित लण जागकतया माणवक िपतरं पानं पृित अ
पररासेन माणवके नाऽिप ियायः। तेनाािप षे कारकसः ात।्
यिप साादिनवेशन े न दोषथाऽिप मातःु रित इादाविप िितः सामाा।
ु
अतो न ु न गौरवं चानमाय
रोधे ु ियाजनकं कारकं लणं नवीनानां मते
२९ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
३० िकिमदं ‘कारके ’ इित। सािनदशः (भा॰पा॰सू॰ १.४.२३)। त सािनदश इित। सपांु सपो
ु
भवीित थमायाः ाने समी कृ तेित भावः इित कै यटः।
१३४
सिकारकसमासकरणम ् १.९ पूणन एकम ्
ु
सावभौमतया सिरं पर ु लणेऽिन ् वितेऽिप सवषां कारकाणां साािया-
जनकाभावाररापदिनवेशोऽािप ाचीनलणसम एव। ियां सााूपेण त ु के वलं
कारकयं जनयित कता कम च। त ापारपां ियां कता ायतय ैवं फलपां ियां
कम ानकूु लतया जनयित। शेषािण कारकािण यानकूु मि िकिधकरण-
कारक ु पररय ैव ापारांश े कतारं सहायकं कृ ा फलांश े च कम सहायकं मा
ियाम ु ादयित। अतः पयेऽिप समानगौरवलाघवतया पूवल णमेव ुटाथ तया ेयो
लगित। अत एव ौढमनोरमायामोऽायदोषपिरहाराय दीितेनायमेव िसाो
िनतः। त हीयं पिरिितः। अााां थमााय इािवधायकसूसूणसे
भगवान ् पािणिनः पपाठ हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इित सूम।् वााथ बोधे पदाथ ानं
कारणम ३१ ् अयं िह िनयमः। हलम ् इित सू वााथ पदे ु शऽे ं हिलात।्
अ पदाथ बोधोऽिप िवचायताम।् उपदेश े इत ् इित पदितयम ् उपदेशऽे जननािसक
ु
इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) अाूादनवृु म।् सूे ं पदं सूारादनवत ु नीयं सव
(ल॰िस॰कौ॰ १) इित वरदराजोे ः। एवं हल ् अम ् इित म ु े सूे पदे।
त ह कोऽथ इित िजासायां हसािवधायक आिदरेन सहेता
(पा॰सू॰ १.१.७१) इित सू वााथ िवचारियमाणे त हेत ु ादाथ बोध पूव
पदाथ िचनमिनवायतां गतम।् त आिदः अेन सह इता इमािन चािर पदािन।
ु ष ु िवामः। तथा च अेन इधान-
सूऽे िेव ं समदु ाये साया अनपयोगादवयवे
तृतीयािनदशावितिभः सहाऽिदवाािप सहः। तथा च अेन ेता सिहत
आिदमगानां च सा ात ् (ल॰िस॰कौ॰ ४)। अ अपद थ ः सः ु
िक ु इत ्शाथऽनवगतः। स चेािवधायकात ् हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३)
इित सूादवग ं ु शते। तदिप तदैव
े दाथ बोधियित यदा त हदाथ बोिधतो
भिवित। हदाथ बोध तािवधायक आिदरेन सहेता (पा॰सू॰ १.१.७१) इित
सूाधीनः। स चेदाथ ानमरेण हदाथ बोधियत ं ु शोेव निह। इं हदाथ -
ानिमदाथाधीनम।् इदाथ ान हदाथाधीनम।् अत एकै कमेकैकाधीनिमेव
पररापेपोऽोऽायः। अोऽायािण कायािण न के। यथा नािव
बा नौनव गितशीला भवतीित भाे३२ िसािताहान ् िववः समपु ितः।
अोऽायं िह तहसापेहसापेहिवषयम ।् तहो हदाथ हापे-
ह इहापेहो हहिषयिमासू एवमेव तह इहिषयं
३१ मूलं मृयम।्
३२ इतरेतरायािण च कायािण न के। तथा नौनािव बा न ेतराणाय भवित
(भा॰पा॰सू॰ १.१.१)।
१३५
१.९ पूणन एकम ् सिकारकसमासकरणम ्
ु
हसासू इभयताशा ु इमोऽायमाश ीदीितेन हलम ्
रः।
इित सूमेवाविततम।् िववेकोऽयं यूलसूमसमम।् समासे कृ ते सित अश
िवशेषणतया पूवि नपातापेः। िकावृसू ं हलम ् इित समम।् हा-
शेन सह कः समासो भवेिदेव िवचारियतमु पु ां वैयाकरणिसाकौमदु ीटीका-
ौढमनोरमासाकरणे। यथा ौढमनोरमायाम ् –
“हिल अम”् इित िवहे “समी” (पा॰सू॰ २.१.४०) इित योगिवभागात ् “स
ु पु ा”
ु
(पा॰सू॰ २.१.४) इित वा समासः। या षीतषोऽयम ॥्
– ौ॰म॰ १
इित। त समी इित तीकमादाय शरे ाचते ीहिरदीितमहाभागाः अिधकरण-
कारक कायारा ियायादि सामिमित भावः (श॰र॰ १)। समी
शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इित सू े योगिवभागं मा समीसमासो दिशतः। तायं
पूवप ाेपो यदिधकरणकारकं ियया नाेित। असित ियाये ियायलण-
कारकाभावािन ् कथं साम सामाभावे च कथं समास इित चेत।् हिरदीितः
कथयित यतारं कम च ारीकृ ािधकरणकारकं ियायामेित िया च ते एव मामं
कृ ाऽिधकरणकारके णाेित। यदाऽकमका िया तदा कता मामो यदा च सकिमका
तदा कम मामिमिप ियते। तथा रामः शायां शेत े इ वृिवृिसेन
ियाऽेित। ं शा त ृ ी रामिृ ः शयनानकूु लो ापारः। एवमेव ाां तडुलं
पचित इादौ ं ाली त तिृ डुलिृ ः पाकः। एवमेव ियाऽिधकरण-
कारके न ायायसेनाेित। यथा सीता वािटकायां वतत े इ ं वतनानकूु ला
िया तदायः सीता तदाय वािटके ित।
इं ियाियपकारकसावजनीनात ् पूणन एकम ् इेव साधियत ं ु न ैव
िकमिप कारकं सटते। अादोपपदिवभिः। तापपदं िवना तृतीयाऽपािणनीयेित
चेत।् िवभििधा कारकिवभिपपदिवभि। ियामाि जायमाना िवभिः
कारकिवभिः। एवं पदमाि जायमाना िवभिपपदिवभिः। कारकिवभियथा
रामं नमित अ िह नमनियामाि ैव ितीयािवभिा। ितीया च याऽपरा
सा पदमाि ैव। यथा नमः िशवाय अ ियायाभावाारकिवभिनाि।
एवं पदयोगाभावादतोऽ तृतीया िकमाधारा इित वृो यूना तणेदवे िवशेषः
(पा॰सू॰ १.२.६५) इ सहयोगं िवनाऽिप सहोा तृतीया दरीयते।३३ ताद
गमानपद कारकिवभीनां योजकात ् पूणन एकम ् इ पािणनीयताऽत ैव।
३३ िवनाऽिप तोगं तृतीया। वृो यून ेािदिनदशात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६४)।
१३६
सिकारकसमासकरणम ् १.१० साािथतं तव
१.१० साािथतं तव
इदं रहं दयं ममानो मय ैव साािथतं तवानघ।
मिहीनाय शठाय न या दातमैादिप रातोऽिधकम॥्
– अ॰रा॰ १.१.५२
अािप अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसा तथा च ितीयोिचत ैव।
िक ु िववाधीनािन कारकािण भवि३४ इित ायाीकारेण कमिण सिववया षी।
या समम ् इाहायम।् तव समं किथतम ् इित तायम।् एवम त ु सतरां ु
सो िनबाध एव। तेना िनसगतः षी। अथवाऽ पृशााहारः। तव पृ
किथतम ।् ततो य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन पृशेन कथन-
पियार ोतनाी कारकीया।३५
१.११ तेऽिभिहतम ्
एतेऽिभिहतं देिव ीरामदयं मया।
ु
अितगतमं ं पिवं पापशोधनम॥्
– अ॰रा॰ १.१.५३
अािप ूधातस ु मानाथ कअिभधाकृ ितक३६ अिभिहतश योगेण अकिथतं
च (पा॰सू॰ १.४.५१) इित कमसया ितीया वारा िक सदानिववया
चतथु । िकं वा ां सोषियतमु िभिहतम ् ियाथपपदाय ु मान कमिण चतथु
ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। या ते िहताय इित
िहतशमाहायम।् ततः िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । या
ु
सखपदमाहाय म।् ते त ु
ु ं हनमते ु
सखायािभिहतम ।् ततः चतथु तदथाथ बिलिहत-
ु
सखरित ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इ पिठतसखशु चतथु परसूचनाद चतथु ।३७
या ते इित षम।् एवम से षी। या ोरशोऽाहायः। तव
३४ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
३५ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु षी चानादरे
(पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ वाऽऽदरेऽिप भावलणा षीित भावः।
३६ ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४)। अिभपूवक ो धाधातःु (डुधाञ ् धारणपोषणयोः
धा॰पा॰ १०९२) कथनाथ ः। ये दधातेिहः (पा॰सू॰ ७.४.४२) इन ेन िहआदेश े िवभिकाय
अिभिहतम ्।
३७ या ताद चतथ ु वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेना चतथु । दथ मिभिहतम ् इथ ः।
१३७
ु मम
१.१२ रामेणों परा सिकारकसमासकरणम ्
ोरमिभिहतम ्।३८
ु मम
१.१२ रामेणों परा
ु तरं
ण ु देिव वािम गा ु महत।्
ु मम॥
अारामचिरतं रामेणों परा
– अ॰रा॰ १.२.४
अयं योगोऽारामायण बालकाड ितीयसग चतथु ोके िशवेन
कृ तो वतत।े कृ तरामिवषयकां पावत सोधयन ् िशवः ाह यत ् यथाव ु पराु
रामेण ममोम ्। अ त ु उम ् इित शोऽकिथतगिणतूधातु कृ ितक एव। यतो
िह ूधातोः (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) कमिण यः। वु ो विचः
(पा॰सू॰ २.४.५३) इन ेन वच आदे् शः। विचिपयजादीनां िकित (पा॰सू॰ ६.१.१५)
इन ेन ससारणम।् ससारणा (पा॰सू॰ ६.१.१०८) इन ेन पूव प ैकादेशः। चोः
कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इन ेन कुम।् अ सााािरकापिरगिणतूधातोपितौ
ितीयाया अवयािवतया षीित पािणिनिवेव िक ु वतन ु ु
ाऽ स-
िववया षी। रामायणिशवयोः ितपाितपादकपशातस वुिमात।्
मम परःु इित वा मम िहताथ म ् इित वा। मम वणे इित वा। अा वण-
शेनावयवावयिवभावस िसाे षी।
१.१३ णे ाह
े मा दशवदनमख
भूिमभारण ु ाशेषरोगणानां
धृा गोपमादौ िदिवजमिु नजन ैः साकमासन।
गा लोकं दी सनमपु गतं णे ाह सव
ा ाा मु त सकलमिप दावेदशेषाकात॥्
– अ॰रा॰ १.२.६
अािप अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन ितीय ैव। तान े चतथु त ु
ाणं मोदियत ं ु ाह इय ु मानमोदनियाकमभूतशात।् ३९ या णे िहताय
इाहारे िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु । या सखिमा
ु चतथु
ु
तदथाथ बिलिहतसखरित ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इित चतथु समाससे तसूचनातथु । या
३८ अ श साकातया उरशेन कथं समास इित न शम।् िनसापेले
िनयमासरात।् या ोरशेन पािकोऽयः।
३९ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
१३८
सिकारकसमासकरणम ् १.१४ कयप वरो दः
परमाानं नयित धराधाम ापयतीित णः इित ोपपदे नीधातो ु म।् ४०
तत समी उपिते इित शेऽाते य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७)
इन ेन। या नमुम नृिसंहाय इितवाणमनकूु लियत ं ु ाह। याऽ पे शेत े
इितवत ् ियया यमिभ ैित सोऽिप सदानम ् (वा॰ १.४.३२) इित वािकेन कथनियया
णोऽिभेतादान े तततथु ।
१.१४ कयप वरो दः
कयप वरो दपसा तोिषतेन मे॥
– अ॰रा॰ १.२.२५
अ भारााया गोपधािरया पृिथा सह देवःै ीरसागरमिभग वं ु
ाणं ित कीयावतरणकारं कटयन ् भगवान ् िणगदित यया पूव कयपाय
ु
वरो दो वतत।े अत ैव गृहे पपे णावतिरािम। त दपदयोगेण चत ु िु चता
त ै चपेटां ददाित (भा॰पा॰सू॰ १.१.१) इित भायोगाि ु कयप इित षी
तिवेव। परं न ैतत।् दान कमणा यमिभ ैित स सदानम।् ४१ अ सदान
ु
न िववा। यतो िह भराानं न सददाित। मलाचरण एव धामगमनसे तात।्
यथा रजक वं ददाित इ ालियत ं ु वािण दीये पनु पराव े तथ ैवाािप
ु णाऽगतः४२ कयपावतार दशरथ समम।् पनः
सिवंशितवषाणां कृ ते पपे ु
ीरामिवयोगानलदधशरीरः सनयननीरो धीरो दशरथ एव कयपतां गतः। अतोऽ षी
दशरथाकािलकं सूचयित। सदानं िह िनवृिपूवक ं परोादनम ्
(त॰बो॰ ५६९) इित तबोिधनी। अ भगवान ् ं िनवतयेव निह ले ले
लोकोरकौतक ु दशनाय। या कृ ते इाहायम।् कयप कृ ते वरो दः इित कृ ते-
योगे षी। या भायाय ै इाहायम।् कयप भायाय ै वरो दः अतो दाभावपे
से षी।
४० नयतीित णः। उपपदे नीधातोः (णीञ ् ापणे धा.पा. ९०१) अेिप यते
(पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः। न ् अम ् नी ड → न ् अम ् नी अ →
ु
िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → न ् अम ् न ् अ → सपो
ु धातु ाितपिदकयोः
(पा॰सू॰ २.४.७१) → न न अ → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → न ् अ →
् ्
न → पूवप दाायामगः (पा॰सू॰ ८.४.३) → ण → िवभिकायम ् → णः।
४१ कमणा यमिभ ैित स सदानम ् (पा॰सू॰ १.४.३२)। दान कमणा यमिभ ैित स सदानसः
ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६९, ल॰िस॰कौ॰ ८९६)।
४२ कथं तिह १०३तमे पृ े ावनायाम ् – जतो िववाहं यावादशााविधतो ादशवष
यावदयोायां वास एवं पिवंश े वष सीतालणाां सह वनगमनम ् इित। कभेदने ।
१३९
१.१५ ं मे सिकारकसमासकरणम ्
१.१५ ं मे
ं ममोदरसूत इित लोकािडसे।
भे ष ु पारवयं ते ं मेऽ रघूम॥
– अ॰रा॰ १.३.२६
अ परमिपतरं परमाानं परु ईरपेण तंु िवलो भगवती कौसा
ौित यत ् हे रघूम अ भे ष ु ते पारवयं मे म ्। श ्धातोः (िशँर ् ेणे
धा॰पा॰ ९८८) कमिण ये कृ ते तेन च कमणोऽिभिहतात ु ानिभिहतात ् कतृ-
करणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेनानिभिहतेऽदवाकौसािपिण कतिर
तृतीया। अ षीिवचारिवषयतामाटीकते। कतिर सिववायां षी। या म ्
इित भावे कृ यः नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन। तत भाव
िववयाऽिवविता कतःु च वतमान े नपस ं ु के भाव उपसानम ् (वा॰ २.३.६५)
इन ेन मम इ षी४३ त च मे इादेशः।४४ या मे इारं परतः ु
इाहायम।् मे परतो
ु म ् अ से षी ारिसकी। या मे श रघूम-
शेन अयः। अथात ् हे मे मम रघूम भे ष ु ते पारवयमथ म ्। अ पभावनया
ु
मे रघूम इित ाहरित। यथाऽयोाकाडे यमेव कौसा कथयित यत ् पः ु सभाय
ु
वनमेव यातः सलणो मे रघरामचः (अ॰रा॰ २.७.८५)। अयं मम पः ु इित कौसा-
वचनं माधयु सूचयित। अ च जजनकभावपे से षीनेन सूिचतं यदा जीवः
ीरामं ेव मम इित सोधयित तदा त संसारममताजालं नयित।
१.१६ रामेित
यिन ् रमे मनु यो िवया ानिववे।
ु ाह रामेित रमणााम इिप॥
तं गः
– अ॰रा॰ १.३.४०
एष योगोऽारामायणबालकाडतृतीयसग चािरंश े ोके ीमता विसेन
ु
कृ तो भगवतो नामकरणसे। अ रामश िकारयं दशयित। एकोऽिधकरण-
घञोऽपरः कज। यिनु यो रमे स रामो य रमयित रमते वा स राम इित।
४३ यथा छा हिसतम।् नट भम ु ।् मयूर नृम।् कोिकल वयातम ्
(भा॰पा॰सू॰ २.३.६७) इािदभाोदाहरणेष ु गतं ितरीनमनूसारथेः (िश॰व॰ १.२) हिसतं मधरम ु ्
ु
... मधरािधपते ः (म॰अ॰ १) इािदिशयोगेष ु च। अ मे यं दशन ं ते ष ु ते पारवयम ् इित
तायम।्
४४ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन।
१४०
सिकारकसमासकरणम ् १.१६ रामेित
अ थमैकवचनाो रामः इित शः। तत इितशेन सह संिहताकाले राम स ँ ु इित
िते पात ् ससजषोु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन े भोभगोअघोअपूव योऽिश
(पा॰सू॰ ८.३.१७) इन ेन रोय े लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यकारलोपे
ु रामघटकाकारेितघटके कारेण सहाऽशमान े गणे
पना ु पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१)
ु
इन ेन िपादीालोपािसौ गणानवसरे राम इित इेव पािणनीयम।् पूव ािसम ्
(पा॰सू॰ ८.२.१) इित सू जागकतायां गणाभावे ु कथं रामेित इित चेत।् मतौ
ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.५९) इित सूापनात ् अनकरणानु ु योभदाभेदिववा
काय
च४५ इित पिरभाषया तावेदिववाऽभेदिववा च ियते। इितशसमिभाहरणेना
ु ो रामशोऽनकरणपरः।
िःय ु ु
इितशो नकरणोतकः। तथा च पािणन ेः सूम ्
अानकरणातु ु
इतौ (पा॰सू॰ ६.१.९८)। न ेरनकरण योऽािदतौ परे
परपमेकादेशः ात।् पटत ् इित पिटित (वै॰िस॰कौ॰ ८१)। अा तबोिधनी
च – यिप “अतो गणे ु ” इित पूवस ु
ू ादत इनवा तोहणिमह ं ु शं तथाऽिप
ू े अत इित तपरकरणााकार हणिमह त ु शािधकारपायणाद
पूवस
हणिमित ाान े े शः ािदित पनरातोहणंु कृ तम।् अशं ाचे
ु
“न ेिरित”। “अनकरणे ु
ित”। पिरुटाकारािदवणिे त भावः। त चानकरणं
िकिाेन बोम।् परपा िनेऽिप संिहतायामिववितायां तदभावादाह।
“पटिदतीित” (त॰बो॰ ८१)। अतोऽाभेदिववायां िवभभावः।४६ एवं च आणः ु
ु ४७ ानािधकरणानप इित ायवेदाबोिनगण
(पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन गणः। ु -
ािभ एव दशरथपो ु राम इेव विसताय ोतियतमु ाभेदिववायां संिहता।
संिहतां नामाधम ााकालाितिरकालवधानशूम ्। या अपदं न य ु ीत इित
ाकरणिसेिपदमनक ु ु वतो िपद परमपद भगवतः ीरामच कृ ते िकमपदं
यु ीत िशव इपेायाम ु (पा॰सू॰ २.१.४) इित िह सूम।् अ िह योग-
ु ते। सह सपा
िवभागः सह इित पृथदं सपा ु इित च पृथक।् सहेित समथन सह समते इथ क-
योगिवभागथमांशने ा समासः रामश इितशेन। पात ् सपो ु धातु ाितपािदकयोः
४५ मूलं मृयम।् मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.५९) इ भाे दीपोोतयो िमदम।्
अभेदपे कृ ितवदनकरणंु भवित (भा॰िश॰सू॰ २) इित महाभाे ऋऌक ् (िश॰सू॰ २) िशवसू
उम।् अनकरणं ु ु
नकाया िम ् इिप महाभाे मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.४९)
सू उिमित वैयाकरणभूषणसार दप णाायां चिकासादिवेदाः। अािभभासंरणेष ु
ु
अनकरणं ु
नकाया िम ् इित नोपलम।्
४६ तथा च गिवयमाह। अानकाया ु ु
नकरणयोभदािववितादसथ वे िवभिन भवित
(का॰वृ॰ १.१.१६)।
४७ अोम ् – अ िःय ु ो रामशोऽनकरणपरः।
ु ु
यभयान ु
करणपरो रामशः कथं तिह
्
रमणााम इिप इित चेत। संिहताया अिववणात। ्
१४१
१.१७ मनु ीाहम ् सिकारकसमासकरणम ्
(पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभिलोपः। पाणः।
ु यलणमाि पनग ु णु वधानं
न शं यथा गोिहतम ् इावितन ङे िवभिमाि न अव ्आदेशथ ैव वणाये
नाि यलणम ् (प॰शे॰ २०) इन ेनाािप यलणं िनषेम।् अतो रामेित
अयं शः पािणनीय एव।
१.१७ मनु ीाहम ्
अिभवा मिु नं राजा ािलभिनधीः।
कृ ताथऽि मनु ीाहं दागमनकारणात॥्
– अ॰रा॰ १.४.३
अयं च योगोऽारामायण बालकाड चतथु सगयः। अायोा-
समागतं ीराघवसमेत ं िवािमं ण ािलयगराजो दशरथः कथयित मनु ी
अहं कृ ताथ ः एवम।् राूत े च (पा॰सू॰ ८.२.८४) इन ेन ुतत ुतग ृ ा
अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावादतः मनु ी३ अहम ्
इेव पािणनीयम।् मनु ीाहम ् इाष योगो न ैव पािणनीय इित न िमतम।्
अ िवािममिभग ैव दशरथः णमित तेन रसोधनाभावा ुतावसरः। या
ु तोऽनाेकैक ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इ ाचाम ् इित योग-
गरोरनृ
ु ाम ् इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः ुतो
िवभागः। तथों िसाकौम
िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)। अन ेन योगिवभागेन सवषां ुताना ं वैकिकता। ुताभाव े
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन सवणदीघः। अथवा अकः सवण दीघः
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) इित सू ं सपादसाायीं ुतिवधायक िपादीं राूत े
च (पा॰सू॰ ८.२.८४)। ततः पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूबलेन सपाद-
सााा दीघशाकततायां ुतिवधायकं िपादीशामिसम।् एवं तििमक-
कृ ितभाव नाि सरः। अतः मनु ीाहम ् इ दीघः पािणिनतशोऽनकूु लः।
एवमेव तदहोऽहं तव देव भा (अ॰रा॰ १.१.८) इािप समाधेयम।् यतो िह
अहो इोदिनपातः। ओत ् (पा॰सू॰ १.१.१५) इन ेन सूण े अहो इौद-
िनपातागृसा। ततोऽकारेऽिच परे ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५)
इन ेन कृ ितभावे अहो अहम ् इेव पािणनीयम ् अहोऽहम ् इपािणनीयं तीयत
इित चेत।् अािप ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इित योगिवभागेन ुत िवक इव
गृािप िवकता। उपलणात।् या ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५)
इ िनहणं ाियकाथ। अथािचदिच परे गृः कृ ितभावभा। यथा ङमो
ादिच ङमिु नम ् (पा॰सू॰ ८.३.३२) इ िनहण ाियकात ् इको यणिच
१४२
सिकारकसमासकरणम ् १.१८ मम ्
ु
(पा॰सू॰ ६.१.७७) सिङं पदम ् (पा॰सू॰ १.४.१४) इादौ न ङु मटु ौ। तथ ैवा िन-
हण ाियकात ् अहो इारेऽकारेऽिच न कृ ितभावः।
१.१८ मम ्
ाातो यिद मिु नः शापं दासंशयः।
कथं ेयो भवेमसं चािप न ृशते ॥्
– अ॰रा॰ १.४.११
िवािमो दशरथमिभग रासवधाथ सलणं ीरामचं याचते। त प- ु
वलतया रामचं न िदहाराजदशरथो िवकते यीरामिवसजन ेऽहं जीवनमिप
न ैव धारियत ं ु शोिम। एवं च ाातः स मिु नः शापं दाित। एवमस-
भाषणजिनतपातकमिप लिगित। तदानीमयं योगः कथं ेयो भवेम ् इित।
अा चत वचनापं मम ् इित।४८ मम ् श ेयःितयोिगतया
ु क
साकााितयोिगनः षमेव। िायाद से षी भवेत।् िक ु
चतथु यं महाराज एव ेयसः सदानिमित िववया। या मम ् इ शापं दाित
इायः। अथााातो मिु नरसंशयं मं शापं दाेव ं कथं ेयो भवेदसं
च न ृशिे दायकारः। इं मम ् श ेयः शेनासये पिरहारः।
या मम ् न शपमिप त ु कृ याम।् महँ पूजायाम ् (धा॰पा॰ ७३०, १८६७)
ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इित सूानरोधे
इाातोः कृ टो ु नानबलोपे
ु सित
मत इित मम ् इिन ् िवहे कमिण ययः। अनबलोपे
ु िवभिकाय सौ
े मम ् इित िसम।् अ मम ् शः ेयः श िवशेषणम।् अथात ्
सोरमादेश ४९
मं महपूणम ।्
१.१९ रामाय
िवािमोऽिप रामाय तां योजियतमु ागतः।
एततमं
ु राज वं कदाचन॥
– अ॰रा॰ १.४.१९
विसवािमदम।् अ रामेण योजियत ं ु इित पािणनीयं रामाय इाष चतथु । िवचारे
कृ त इयमिप पािणनीया। अ िहतशोऽाहायः। तत िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३)
४८ अद ् ङे → ङे थमयोरम ् (पा॰सू॰ ७.१.२८) → अद ् अम ् → त ु मौ ङिय
् ु ्
(पा॰सू॰ ७.२.९५) → म अद ् अम → अतो गणे (पा॰सू॰ ६.१.९७) → मद ् अम → शेष े लोपः
(पा॰सू॰ ७.२.९०) → म ् अम ् → मम।्
४९ अतोऽम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन
१४३
१.२० रामरामेित सिकारकसमासकरणम ्
इन ेन चतथु । या रामं सखियत
ु ं ु तां योजियतमु ागतः इित ियाथपपद च कमिण
ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु ।
१.२० रामरामेित
आय रामरामेित लणेित च सादरम।्
आिल मूव ाय कौिशकाय समप यत॥् ५०
– अ॰रा॰ १.४.२२
अ रामशेन सह इितश संिहता। त रामघटकाकार इितघटके कारेण सह
ु
संिहतायामभु योः ाने गणः। स एव िवचायः। राूत े च (पा॰सू॰ ८.२.८४) इित सूणे
रसोधनवा राम३ राम३ इ टे मक ारोराकार ुतः। एवं ुतग ृ ा अिच
िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इित कृ ितभावः ात।् अ च राम३ राम३ इित इेव
पािणिनतीयः। अ सिराषः।५१ इमेव थमीमागवतटीकाकारैः ीधरािम-
पादैः –
यं जमनपेु तमपेतकृ ं ैपायनो िवरहकातर आजहाव।
ु
पेु ित तयतया तरवोऽिभन ें सवभतू दयं मिु नमानतोऽि॥
– भा॰प॰ु १.२.२
इ पेु ित अयं योगोऽाष ेन समािहतः।५२ तथ ैवाािप। वतयं ु पािणनीय
एव। अ चारः पाः दय।े थमः गरोरनृ ु तोऽनाेकैक ाचाम ्
(पा॰सू॰ ८.२.८६) इ ाचाम ् इित योगिवभागेन सवषां ुताना ं िवकः।५३
अतोऽािप ुताभावाणः ु
ु सकरः। ितीयः पः अ ुतवपित े (पा॰सू॰ ६.१.१२९)
इन ेन ुता ुतवाव उपितशेऽवैिदकइितपरे। अथादवैिदक इितपरे ुतोऽ ुत-
ु
ववतीन ेना ुतवावत गणोऽतो रामरामेित अयं योगः पािणनीयः। पारेऽिप
सु ौ शाकेतावनाष (पा॰सू॰ १.१.१६) इित सूणे वैकिककृ ितभावः। चतथु
पे ुतकरणमवे ािनम।् अथ मया पमपः ूयते यणिवधौ ु कत े ुत-
५० समाप यत ् इित योे समप यत ् इित योगः। अिन ् िवषये ३९१तमे पृ े ३.११७ भयेत ् इित
योग िवमश पय।ु
५१ पूवप ोऽयम।्
५२ ैपायनो ासो िवरहाातरो भीतः स ु ३ इित पतेन आजहावु आतवान।् रादाान े ुते
सिप सिराष ः (भा॰प॰ु ी॰टी॰ १.२.२)।
५३ इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)। अा तबोिधनी –
सवः ुतो िवकत इित। एतेन “ैपायनो िवरहकातर आजहाव ु पेु ित” इित भागवतं ाातम।् ुत
वैकिकात ् ‘आष ः योगः’ इित ीधराचायि ु नादता (त॰बो॰ ९७)।
१४४
सिकारकसमासकरणम ् १.२१ लणेित
शामेवािसमतो रामरामेित पािणनकूु ल एव।
१.२१ लणेित
आय रामरामेित लणेित च सादरम।्
आिल मूव ाय कौिशकाय समप यत॥्
– अ॰रा॰ १.४.२२
अयमिप योगथ ैव। लण इित िते ुत े जाते कृ ितभावो िनेन ाः
ु ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इित योगिवभागसामातिवके
पनः ु सिः साधीयान।्
१.२२ दीां िवयताम ्
पूजां च महत चू रामलणयोुत म।्
ीरामः कौिशकं ाह मनु े दीां िवयताम॥्
– अ॰रा॰ १.५.३
कौिशके न ामं नीतो भगवान ् ीरामो िवािमं कथयित हे मनु े भवता
दीां िवयताम ्। अ दीां िवश इित कतृव ापम।् कमवाे च लः कमिण
ु
च भावे चाकमकेः (पा॰सू॰ ३.४.६९) इित सूानसारं भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३)
इन ेनाऽनेपदम।् तयः िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन
ते इित जातः। तत आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) इन ेन लोकारे आम ् आदेश े
िवयताम ्।५४ एवं यिथ यः स उो महासाकरणा ाययथ यः स
ु
य इभयोिन यमयोजागके कमिण य िविहताथमैवोिचता। एवं च
अनिभिहते (पा॰सू॰ २.३.१) इित सू ं िधकारः। अिधकारो नामोरोरसिम।्
ततः कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेनाेत सः। अथ च अनिभिहते
कमिण ितीया इेव सूाथ ः। तामणोऽिभिहताद थमैव। तथा चों िसा-
कौमु ां कारककरणे अिभधानं च ायेण ितितसमास ैः (वै॰िस॰कौ॰ ५३७) तेन हिरः
सेते इित योग इवाािप ितङ।् ितङों कम। अतो दीाम ् इ ितीया पािणिन-
िवेव। िवचारे कृ तेऽ िवयताम ् इितघटकधातरु कमकः। यिप िवश ्धातःु (िवशँ
वेशन े धा॰पा॰ १४२४) सकमकः सवजनिविदतः कथमाकमकतेपेायां तैव बाल-
मनोरमायामान ेपदियाकरणे दीितमहाभाग ैरेका कािरका िनरटि यां कां
५४ िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) → िवश ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िवश ् लोट ् → िवश ् त → सावधातकु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) →
् ् ्
िवश यक त → िवश य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िवश ् य ते →
आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) → िवश ् य ताम ् → िवयताम।्
१४५
१.२३ पफलािदिभः सिकारकसमासकरणम ्
पिरितावकिमकाः िया भवि यथा –
धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।्
िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥
– बा॰म॰ २६९५, वै॰िस॰कौ॰ २७०१, वा॰प॰ ३.७.८८
यदा धातोरथारं भवित तदाऽकमता। यथा वहँ ापणे (धा॰पा॰ १००४) इ वहँ
न े। अयं भारं वहित इ सकमकः नदी वहित इ अकमकः। यदा धाथन ैव
सहो भवित तदैवाकमकः। यथा जीवनं धारयित इ जीवित इोपसहः।
िसेरकमकता। यथा मेघो वष ित अ जलप कमणः िसिादकमकः।
एवमेव कमणोऽिववातोऽकमकता। ताद कमणो न िववा। तादकमकिवश -्
धातोभाव े लोकारे तयः। एवं दीाम ् इ आि इाता िया।
तादायानकूु लापार कमणः ायानापनेनानम ु ।् त
कतयव ं िवधानम।् अतोऽनेु कमिण ितीया पािणनकूु ला। अतो दीां िवयताम ्
अयं योगः सकरः। ु अथवा गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित िनयमात ् पूवक -
िवश ्धातदु व ािदकः कताम।् ५५ तत िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) इन ेन -
िवश ्धातोः यन ् िवकरणः। एवं हे मनु े तां पूवि निदां दीां ं िवय िवो भव
पूवक
इित न ेयं कमवाियाऽिप त ु िवय इित कतृव ािया। इदं नं समाधानम।् अथवा
दीां िवय ताम ् इ िवय इित बयोगः। त च परवितोकेन दशय
इन ेन ियापदेनायः। अथात ् हे महाभाग मनु े तां पूवि निदां दीां िवय कुतौ
रासाधमौ दशय।
१.२३ पफलािदिभः
भोजिया सह ाा रामं पफलािदिभः।
ु
पराणवा ैमधरैु िन नाय िदवसयम॥्
– अ॰रा॰ १.५.११
अ ीरामः फलं भेु िवािमः ेरयतीथ िवािमो रामं पफलादीिन
भोजयित। अामेवावायां ाये पफलादीिन भोजिया इेव सामातः
ु
पािणनीयानपम।् पफलािदिभः इित कथम।् िवमश सित िववाधीनािन कारकािण
५५ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२)
भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो वाकारीयाः
योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणािवािदगण ऊोऽयं धातःु ।
१४६
सिकारकसमासकरणम ् १.२४ याहािता तपः
भवि५६ इित िनयमेना करणिववा। करणं िह साधकतमं करणम ् (पा॰सू॰ १.४.४२)
ु
इित पािणनीयसूानसारं ियािसौ कृ ोपकारकं कारकम।् वापदीये च करण-
लणिमम ् –
ियायाः पिरिनियापारादनरम।्
िववते यदा य करणं तदा ृतम॥्
– वा॰प॰ ३.७.९०
अतः कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इित सूण े तृतीया। या हेतौ
(पा॰सू॰ २.३.२३) इित सूण ु िववणात।् िसाकौम
े तृतीया पफलादौ हेत ु ां
ु रणयोररितपादनपरःसरे
हेतक ु लणे ाच दीितो यत ् ािदसाधारणं िनापार-
ु म।् करणं त ु ियामािवषयं ापारिनयतं च (वै॰िस॰कौ॰ ५६८)
साधारणं च हेत
ु
इित। अतः तृतीयायां नानपपिः। या कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८) इित
वािकबलेन तृतीया। सा चाभेद।े ५७ कृ ािदाऽकृ ितगणः।५८ पफलािभं भोजनं
ीरामं भोजियेित तायम।्
१.२४ याहािता तपः
ु याहािता तपः।
गौतमामं पयं
ु
िदपफलोपेतपादप ैः पिरवेितम॥्
– अ॰रा॰ १.५.१५
अ ाधातगु ि तिनवृौ (ा गितिनवृौ धा॰पा॰ ९२८)। अ ैव -
यां पिमदम।् अ तप इित वैषियक आधारः। अत एव आधारोऽिधकरणम ्
(पा॰सू॰ १.४.४५) इन ेनािधकरणसा। तत सिधकरणे च (पा॰सू॰ १.४.४५)
इन ेन समी सता। तपिस िता इन ेन भिवतं िक ु याऽहा इ आकारः
िः। स च आि इ सूचकः। अथात ् तप आि िता अहा।
याऽािधपसगः स च िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित
वािकेन ाित न यते िक ु पूवम ासीत।् तूवक
ाधातोयगे तपः
अिधिता इित िते अिधशीासां कम (पा॰सू॰ १.४.४६) इन ेन कमसायां कमिण
५६ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
५७ धाेन धनवान ् (भा॰पा॰सू॰ २.१.३०) इितवत।् मेधया तान ् धन ेन धनवान ् इािद म कृ ािद
होन े से अभेद म तृतीया है इित ाकरणचोदय थमखडे कारककरणे ४६तमे पृ े चादेवशािणः
(मोतीलाल बनारसीदास, ISBN 978-81-2082-518-5)।
५८ “कृ ािद” इित। आकृ ितगणोऽयम।् तेन “नाा सतीिरते
ु न दाः” (र॰वं॰ १३.४१)
्
इािद िसम (त॰बो॰ ४९६)।
१४७
१.२५ देवराजानम ् सिकारकसमासकरणम ्
ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया िवभौ पादधी लोपे ितीया न िनवतत।े
जातसंारो न िनवतत े इित पिरभाषाबलेन। अथवा तपःिता इेकं समं पदम।्
अ समी शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इित सूण े तपिस िता इित िवहे लौिकके
तपस ् िङ िता स ँ ु इलौिककिवहे समीतषेु कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६)
इन ेन ाितपिदकसायां सपो ु धातु ाितपािदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभि-
िक िवभािदकाय तपःिता इित।५९ अथवा तपिस इित पृथदं िता इिप पृथगभे ु
पदे च े तथा सपां ु सूु वस वणाय
े ाडाायाजालः (पा॰सू॰ ७.१.३९) इित
े छासतया सा क।् अथवाऽन ेन ैव सूण
सूण े स ुआदेश े पनिव
ु सगािदः।६० या
तप आिता इित िवहः। आङ पू ् व ाधातोः करणाथ ः। तप आिता इ
तपः कुवासीत ् इथ ः। यथा ीमागवते आित तात िवमरम ु ं समााऽिप
यदलीकम ् (भा॰प॰ु ४.८.१९) इ टीकायां ीधरािमनः आित कु (भा॰प॰ु
ी॰टी॰ ४.८.१९) वंशीधरा यप उं तु (भा॰प॰ु वं॰टी॰ ४.८.१९) इित।
१.२५ देवराजानम ्
योिनलट ाहभगवाव।
शा तं देवराजानं िवय ामं ुतम॥्
– अ॰रा॰ १.५.२६
ु
अाहािभमशसातरोषो गौतमः कृ तिकिषं पररं ुः शपित। अ
देवराजानम ् इित योगः कथम।् यतो िह देवानां राजा इित िवहे षीतषेु
राजाऽहिखच ् (पा॰सू॰ ५.४.९१) इन ेन टये चटु ू (पा॰सू॰ १.३.७)
ु
इन ेन टकारेायां लोपे चकारानबकाय भात ् अन ् इ लोपेऽिम
देवराजम ्।६१ पर िवचारे कृ त इदमिप साध।ु साधाऽ
ु वृवृिन-
िवेु यतावेदकतानााम ्। एवं िह देवानां राजा इित िवहेऽिप कथं न
५९ याहा तपःिता इेव मूलपाठ इित तायम।्
६० तपस ् िङ → सपां ु सू
ु वस वणाये ाडाायाजालः (पा॰सू॰ ७.१.३९) → ादेशः →
्
तपस स ँ ु → मोन पस ं ु कात (पा॰सू॰ ७.१.२३) → तपस ् → ससजषो
् ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) →
तपँ → तपर ् → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → तपः।
६१ देवानां राजा देवराजम ् → देव आम ् राजन ् अम ् → सपो ु धातु ाितपिदकयोः
(पा॰सू॰ २.४.७१) → देव राजन ् अम ् → देवराजन ् अम ् → राजाऽहिखच ्
(पा॰सू॰ ५.४.९१) → देवराजन ् टच ् अम ् → देवराजन ् अ अम ् → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) →
भसा → निते (पा॰सू॰ ६.४.४४) → देवराज ् अ अम ् → देवराज अम ् → अिम पूवः
(पा॰सू॰ ६.१.१०७) → देवराजम।्
१४८
सिकारकसमासकरणम ् १.२५ देवराजानम ्
टच ् य इपेायां समासाया अिना इेव समाधानम।् ६२
या राजृँ दीौ (धा॰पा॰ ८२२) इाातोः राजनं राट ् इित िवहे भावे िप।् ६३
त सवापहािरलोपः। पात ् जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६)
इित सूणे मूध षकारो झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इन ेन जं वाऽवसाने
(पा॰सू॰ ८.४.५६) इन ेन वैकिकचिमं देवराट ् इित िनयोगिितः। िक ु
राजनं राट ् इित िवहे िया राज ् श देव शेन सह समासे तेन च
देवराजाऽऽसमादिनित देवशासन ेन िनिसित पदलोपतया सानाकािततया सखं ु
िनिसतीित िवहे आङ ्उपसगपवू क ात ् अन ्धातोः (अनँ ाणने, धा॰पा॰ १०७०)
नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन अच ्यः पात ्
ु
तृतीया तृ ताथन गणवचन ेन (पा॰सू॰ २.१.३०) इित सू े तृतीया इित योगिवभाग-
बलात ् देवराजा इित श आन इित शेन तृतीयातषः। ु अथवा देवराजे सर-ु
शासनायाऽिनित इित िवहे चतथु तषः।
ु अथवा देवराािनित िनभरतया जीवतीित
िवहे समीतषः।ु अथवा देवराज इदं देवराजाथ म ् इित िवहे अथन िन-
समासो िवशेिलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इित वािकबलेन चत ु
देवराजे श अथ शेन िनचतथु समासः। पात ् देवराजाथ मािनित इित िवहे
देवराजाथ श आन शेन सह स ु पु ा (पा॰सू॰ २.१.४) इित सूण
े समासः।
एवं शिमममाकृ ितगणााकपािथ वािदगणे मा शाकियः पािथ वः शाकपािथ वः
इितवत ् शाकपािथ वादीनां िसय उरपदलोपोपसानम ् (वा॰ २.१.६०) इित वािकेन
अथ श लोपे िवभिकाय देवराजानम ् इित पूणत या पािणनकूु लम।् एतामास-
कार ु पशािके ऽमूमदु हाभाकाराः सामोदम।् तायं िवचारः समपु ितो
यिद िसः शोऽथ ः सेित लोकतो ायते। यिद लोक एष ु माणं तिह िकं शाेण
ियत इपेायां वािकमवतारयामासःु ालयः पतलयः यत ् लोकतोऽथ य ु े
शयोगे शाेण धमिनयमः। धमिनयमशे बहवः समासकाराः दशयाभूिवरे।
िकिमदं धमिनयम इित। धमाय िनयमो धमिनयमः। धमाथ वा िनयमो धमिनयमः।
धमयोजनो वा िनयमो धमिनयमः (भा॰प॰) इािद। इं देवराजानम ् इित िमिु न-
सतम।् या अन ् धातमु भािवतिणजाथ मीकृ देवराजं देवशासनमिनानयित
ासयतीित भावो िनजतापबलेन जीवयतीित हाद िवहेऽिन।् तोपपदं समीम ्
६२ २६५तमे पृ े २ .३० ा इित योग िवमश पय ु – “समासायकरणं िनम।्
माणं चा यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इित सूम।् अ या यच ् इित समाहारः। इह ा-ु
दषहाामाहारे (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चाायः यो आसीत।् तिन ् य ु े यचे
् ्
भम इित ात। यतो न य ु ोऽतः समासाािनता ायते।”
६३ सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन।
१४९
ु
१.२६ पलकाितसवा
ा सिकारकसमासकरणम ्
(पा॰सू॰ ३.१.९२) इन ेन उपपदसायां कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन अण ् ये
अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन वृौ उपपदमितङ ् (पा॰सू॰ २.२.१९) इित सू-
बलेन समासे िवभिकाय देवराजानम ् इित सिम।्
ु
१.२६ पलकाितसवा
ा
ु ा रामं राजीवलोचनम।्
उाय च पन
ु
पलकाितसवाा िगरा गदय ैलत॥
– अ॰रा॰ १.५.४२
ीरामचरणारिवरजःसंशललिलतललनाशरीरा किलतलोचननीरा धीरा
िवगतशाऽहा कौसासतंु ीरामं पलकपू ु ु
णाी ौित। अैव पलकाित-
सवाा इित योगोऽपािणनीय इव। पलकेु न अितािन सवािण अािन याः इित
िवहे अन ेकमपदाथ (पा॰सू॰ २.२.२४) इन ेन चत ु दे बीहौ ााोप-
सजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४) इोपिर अगाकठे इित वम ्
(का॰वृ॰वा॰ ४.१.५४) इन ेन ाः ङीष ् वार एव।६४ एव पलकाितसवा
ु ा
इ टाप ् कथिमित चेत।् उते। अ िह िसाकौमदु ीवणनम ् – ां िधा।
अवं मूितमां ािणमिवकारजम ् (वै॰िस॰कौ॰ ५१०)।६५ तथाऽिप ङीष भावो ्
वैकिकः। ााोपसजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४) इित सू ६६
ं िह वैकिकं
्
ङीष यं करोित।६७ यिप –
६४ अगाकठे इित वम ् इित वािकं ााोपसजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४)
इित सू े कािशकायां पिठतम।् भाादशनादमाणिमदम ् इित नािसकोदरौजादकणा
(पा॰सू॰ ४.१.५५) सू े भोिजदीिताः – अ वृिः। अगाकठे इित वम।् ी
ेािद। एतानसम ु ु याथन चकारेण सािमित के िचत।् भाानादमाणिमित
ु
ामािणकाः (वै॰िस॰कौ॰ ५११)। बालमनोरमायामिप एव ती सगाीु कलकठी इपंशा एवेित
भावः (बा॰म॰ ५११)। परेतने अनवाि (म॰भा॰ ३.६४.७२) अवनताि (कु॰स॰ ५.८६) इादयः
िशयोगा न से। अत एव पदमया हरदाः – अगाेािद भाेऽनमे ु तयोग-
बाािृ कारेणोम ् (प॰म॰ ४.१.५४)।
६५ अ भाे मूलम ् – िकं ां नाम। अवं मूितमां ािणमिवकारजम।् अतं त ं
च त चेथा यतु म॥् (भा॰पा॰सू॰ ४.१.५४)।
६६ तेन अगाकठे इित वम ् इित वािकं च।
६७ वाहणम ् अनवत ु त।े ां यपसजनमसंयोगोपधं तदााितपिदकाियां वा ङीष ्
यो भवित (का॰वृ॰ ४.१.५४)। असंयोगोपधमपु सजन ं यां तदाददााितपिदकाा
ङीष ् (वै॰िस॰कौ॰ ५११)। असंयोगोपधमपु सजन ं यां तदाददात ् ङीष ् वा ात ्
(ल॰िस॰कौ॰ १२६८)।
१५०
सिकारकसमासकरणम ् १.२७ रमणीयदेिहनम ्
अ भृवनताि तवाि दासः
ीतपोिभिरित वािदिन चमौलौ।
– कु॰स॰ ५.८६
इित कुमारसवे कािलदासः ङीष ्यामेवायित।६८ अ कथं नाऽित इित
चेत।् कवीनां कामचारः। या िवकबिमतीमहां
ु वणयन ् िवकपमेवायित।६९
या नायं ीयाोऽिप त ु कमधारयाथयः। पलके ु नाितािन पलकाितािन
ु
ु
पलकाितािन च तािन सवायािन इित कमधारयः। िवशेषणं िवशेण े बलम ्
ु
(पा॰सू॰ २.१.५७) इन ेन पलकाितश िवशेषणतया पूवि नपातः। िवशेषणं नाम
िवमाने सित िवधेयािये सतीतरावतकम ्। एवं पलकाितसवा
ु ािण सि
याः – शािन इित शेषः – इित िवहे अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन
अच ्ये टािप ये७० पलकाितसवा
ु ा इित िदक।् ७१
१.२७ रमणीयदेिहनम ्
ु ितं हिरं रामािभधेय ं रमणीयदेिहनम।्
मावतारे मनजाकृ
ु रं पिवशाललोचनं भजािम िनं न परािजे॥
धनध
– अ॰रा॰ १.५.४६
शापम ु ा भियु ा िवगतशाऽहा कौशानवधन ं वती ु ७२ ीराम-
िवशेषणं रमणीयदेिहनम ् इितशं ायु । अ रमणीयासौ देहेित रमणीयदेहः।
िवशेषणं िवशेणे बलम ् (पा॰सू॰ २.१.५७) इित कमधारयः। रमणीयदेहो िनेन
६८ एवमेव भारते वनपविण दमय ित महानः – ूिह सवानवाि का ं िकं च िचकीष िस
(म॰भा ३.६४.७२)।
ु
६९ या भाेऽनात ् अगाकठे इित वम ् इमाणम।् ततः संयोगोपधात ् ााोप-
सजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४) इावृौ अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टाबेव।
७० अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टाप।्
७१ बीहौ “शािन” इाथ ावात ् न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः इित
िनयम न सरः।
ु
७२ अ नमागमो न। ञ ु ् तौु (धा॰पा॰ १०४३) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) →
िनिमापाये न ैिमिकापायः → ु → वतमान े लँ ट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ु लँ ट ् →
लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → ु शतृँ → ितिावधातक ु म्
(पा॰सू॰ ३.४.११३) → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → ु अत ् → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → ु शप ् अत ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → ु अत ् →
िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → अिच धात ु ु वां
ु ोिरयँङुवँङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) →
् उवँङ ् अत ् → ् उव ् अत ् → वतु ् → उिगत → वत ु ् ङीप ् → वत
ु ् ई → वतीु →
िवभिकायम ् → वती ु स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → वती। ु
१५१
१.२७ रमणीयदेिहनम ् सिकारकसमासकरणम ्
ाशेन वाऽि य स रमणीयदेही तं रमणीयदेिहनम।् िवचारणीयिमदं यत ् रमणीयो
देहो य स रमणीयदेहथाभूतम ् इं िवहेऽिप रमणीयदेहवपोऽथऽवगेत।
कमधारयानरं मथय ु पािणनीयतिवः। न कमधारयाथयो
बीिहेदथ ितपिकरः इित िनयमेना कमधारयादनरं बीिहरनिचत ु इित
चें िक ु यिद बीहौ िवविताथ तीितः ादा कमधारयाथयो न।
परम मथयो िनयोगे ाशे च। तथा च कािरकां पेठुमह ाभाकारा यत ् –
भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े।
सेऽििववायां भवि मतबु ादयः॥
– भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४
भगवतो रमणीयो देहो िनः। कौशायाः सम ु के वलं कटथा
वाीकीयेऽिप कौसाजनयामम ् (वा॰रा॰ १.१८.१०) इेव िलिखतं न त ु बालम ्
ु
इन ेन पराऽिप राम आसीिदेव सूते। अारामायणे त ु शचगदापवनमाला-
ु पमेवादशयत।् ७३ ीमानसे त ु मनशतपासमं
िवभूिषतं चतभु ज ु शरचापय ु िभजप
ु
एवाऽगत।् भगवतो िभजं ु पं शातं चेित िु तपराणशासतम
ु ।् भागवतेऽिप
ा कथयित –
अाऽिप देव वपषो ु
ु मदनह ेामय न त ु भूतमय कोऽिप।
– भा॰प॰ु १०.१४.२
तलु सीदासोऽिप साटोपं कथयित –
िचदानमय देह त ु ारी। िबगत िबकार जान अिधकारी॥७४
– रा॰च॰मा॰ २.१२७.५
इित। इं िनिस भगवतो देह तीितबीहावसवाथयमरेण
ाशमिप न ैवावग ं ु शते। अतोऽसां ताशाथ तीतौ मथयो वरीयान।्
या िदहँ उपचये (धा॰पा॰ १०१५) इाातोाीे िणिनः। तथा च
रमणीयं देध ं ु तीलः इित िवहे कमभतू रमणीयोपपदे सजातौ
ु िणिनाीे
ु
(पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन िणिनयेऽनबकाय ु ऽिम रमणीयदेिहनम ् इित।७५
गणे
७३ शचगदापवनमालािवरािजतः (अ॰रा॰ १.३.१७)।
्
७४ एतूपारम–भवदीयं िचदानमयमि कलेवरम।् तथा िवकाररिहतं िवजानािधकािरणः॥
(मा॰भा॰ २.१२७.५)।
७५ रमणीयं देध ं ु तीलो रमणीयदेही तं रमणीयदेिहनम।् रमणीय अम ् िदह ् → सजातौ ु
् ्
िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) → रमणीय अम िदह ् िणिनँ → रमणीय अम िदह ् इन → पग- ् ु
लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → रमणीय अम ् देह ् इन ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) →
ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → रमणीय देह ् इन ् → रमणीयदेिहन।्
िवभिकाय रमणीयदेिहन ् अम ् → रमणीयदेिहनम।्
१५२
सिकारकसमासकरणम ् १.२८ ताे
अथवा रमणीया देिहनो मादयतिु वशितरवतारा य स रमणीयदेही तं रमणीय-
देिहनम ्। ीराम ैव सवावतािरात।् ७६ अथवा कृ टो
ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.१.११३)
इित सूण े रमे सवाकृतयो येष ु ते रमणीयाः इित िवहे रम ँ ु ीडायाम ्
(धा॰पा॰ ८५३) इाातोरिधकरणे अनीयर ् यः। एवं रमणीया देिहनो जीवाानो
य स रमणीयदेही तम ।् षथ ांशांिशभावपः। जीवाा परमानऽश इित
सावजनीनात।् ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः (भ॰गी॰ १५.७) इित गीतोे ः।
अथवा रमे इित रमणीयाः। कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.१.११३) इन ेन कतिर
अनीयर ्। िनं रमणशीला जीवाानो देिहनो म ु िना यि रमणीयदेही तं
रमणीयदेिहनम ्।
यिन ् रमे मनु यो िवयाऽानिववे।
ु ाह रामेित रमणााम इिप॥
तं गः
– अ॰रा॰ १.३.४०
इैव उात।् तािददं पािणनीयमेव।
१.२८ ताे
योिषूढाहमा ते तं जान े कथं िवभो।
ताे शतशो राम नमुयामनधीः॥
– अ॰रा॰ १.५.५७
ते नमुयाम ् इयः। अ उपपदिवभे ः कारकिवभिबलीयसी
(भा॰पा॰सू॰ १.४.९५, २.३.४, ३.१.१९) इित पिरभाषाबलेन ितीय ैव सवित।
कदािचमासाभावः ादा िवसग सं न ात।् नमरु सोगोः
े सातं सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इन ेन
(पा॰सू॰ ८.३.४०) इित सूण
गितसायां िवसग सेऽैकाथभावः। एकाथभाव पृथगथानामेकोपिा
बोधजनकम ।् यथा राजपषःु इादौ समासााावायां राः इ
ु
पृथगथ ः पषः इ च पृथक।् सित समास उभयोरिप सा समाा सातं िह -
७६ यथा सवषामवताराणामवतारी रघू मः। रामपादनखोा परेित गीयते॥ (अग॰सं॰)
तिाके तलोके िविधहरहिरिभः सतं सेमान े िदे िसंहासन े े जनकतनयया राघवः शोभमानः।
य ु ो म ैरन ेकै ः किरिभरिप तथा नारिसंहरै नैः कू मः ीननैहय गलहिरिभिन माोुख ै॥
यः के शववामनौ नरवरो नारायणो धमजः ीकृ ो हलधृक तथा मधिरप ् ु ःु ीवासदेु वोऽपरः। एते
न ैकिवधा महेिवधयो गादयः कोिटशः ीराम परो ु िनदेशसमु ख
ु ा िनादीये पदे॥ (बृ॰॰सं॰)
नारायणोऽिप रामांशः शचगदाधरः (वा॰सं॰) इािदष ु म।् एते वाीकीयरामायणिशरोमिण-
टीकाया मलाचरणे िशवसहायमहाभाग ैृताः।
१५३
१.२९ कुटुहािनः सिकारकसमासकरणम ्
ािमभावसाविराजिविशपषः ु इेकोऽथ ः। तथा चों वैयाकरणभूषणसारे
समासशििनणय े –
समासे ख िभ ैव शिः पजशवत॥्
– वै॰भू॰सा॰ ५.३१, वै॰िस॰का॰ ३१
एवमािप कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) करणानकूु लापारे
शिनाि न च नमस ् इित शेऽवनथ बोिधका सित समासे परिनोृ िविश-
िनापकृ ानकूु लापारो नमारपदाथ ः। अ च कारकिवभे बलवाितीय ैव।
ु ं नमुयाम ् इित कथम।् अोते। यवेु नमृ (म॰ृ॰ १.१,
ते त
भा॰प॰ु ४.६.२) इािदवत ् ामनकूु लियत ं ु सादियत ं ु ोत ं ु वा नमुयाम ् इित
ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । या चरणौ
इाावयावयिवभावमूलकसे षी। इित शम।्
१.२९ कुटुहािनः
पादाजु ं ते िवमलं िह कृ ा पारं तीरमहं नयािम।
नो चेरी सवतीु मलेन ाेिभो िवि कुटुहािनः॥
– अ॰रा॰ १.६.४
अहोारानरं भूभारहारी हिरगाम ु त ु िनषादं नौकां याचते। कै वतकः
ु
के शवमतशं
साभाऽऽिपाह यरणकमलरजसा िशला नारीपेण पिरणता।
तशन मम नौकाऽिप नारी मा भूिदित कृ ा चरणौ ालियैव गापारं न ेािम।
अैव कथयित ाेिभो िवि कुटुहािनः। अ ानाथ को िवद ध ् ातःु (िवदँ ान े
धा॰पा॰ १०६४)। स च सकमकः। ान सिवषयकािषयतया कमणः संृते
पााभाषायां सीतनात।् कमव पााभाषायाम ् ऑे ् शेन वियते। अतः
कुटुहािनम ् इित ितीयया भिवतिमित चेम।् वैयाकरणिसाकौम ु ाः कारके
ितीयािवभिकरणेऽिभधानचचायां दीितमहाभागाः संिलखि यत ् अिभधान ायेण
ितितसमास ैः। ितङ ् हिरः सेते। कृ त ् ला सेिवतः। तितः शतेन ीतः शः।
समासे ा आनो यं स ाानः। िचिपातेनािभधानम।् िवषवृोऽिप संव
ु
यं छेमसातम ।् असातिम िह न य ु ते इथ ः (वै॰िस॰कौ॰ ५३७)।
अ ायेणािप शेन ैव िनपातेन कमं मेऽथा संव इित बपद-
१५४
सिकारकसमासकरणम ् १.३० मे मनःीितकरौ
समिभाहारेण िवषवृः इ ितीया वारिे त सविविदतम।् ७७ िकदाये
चरणा
ु असातम ्घटकसातम ्इितिनपातेन ैवों कम वापयि।
अैवाथ बोधनसामात।् सा रीितरानियते
ु । ाेिभो िवि कुटुहािनः इित
्
छतथु चरणघटकचेत इितिनपाते न ैवों कम। अत उे कमिण थमा िवषवृोऽिप
संव (कु॰स॰ २.५५) इितवत ् िवि कुटुहािनः इित। या कुटुहािनः इित पदं िवि
इित पदेन नाीयताम।् तथा चािववया कमणः िवि इितघटकिवद ्धातमु ् (िवदँ ान े
धा॰पा॰ १०६४) अकमकं मा वां िविभ ाेयम।् अथात ् नौकायां गतायां मम
कुटुहािनः ाे िवभ इित ं िवि जानीिह इित तायम।् इं नापािणनीयता।७८
१.३० मे मनःीितकरौ
ु देवसतोपमौ।
क ैतौ नरशालौ पौ ु
मनःीितकरौ मेऽ नरनारायणािवव॥
– अ॰रा॰ १.६.९
ु
अ लोकािभरामं ीरामं सिमास ु
तािभरामं ा योिगराजो जनको िवािमं
पृित यत ् मे मनःीितकरौ एतौ क सतौ। ु अ मनसः ीितकरौ इित समासः।
मनःश िह ममानापमेइितशेन साकाता। क मन इपेायां मे जनक
यन ीितकरौ। मे इित मनःश िवशेषणम।् इतराावतका भाे
ितपािदतं सिवशेषणानां वृिन वृ वा िवशेषणयोगो न (भा॰पा॰सू॰ २.१.१)।
अथािशेषणवतः श िवशेषणं िवहाय पस ु वृिष ु कृ ितसमास ैकशेषसना-
धातु पास ु कतमाऽिप वृिन भवित। यथा ऋ राः पषःु इ ऋेित रा
इ िवशेषणम।् एवं ऋ इित पदं ा राः इित श पषः ु इित पदेन
कथमिप न समासः।७९ एवं राः इ पषः ु इन ेन समासे ऋ इित िवशेषणं
कथमिप न योजियत ं ु शते। तात ् मे इ िवशेषणतया जागकतायां मनः इ
ीितकरौ इित शेन कथं समासः। सापेमसमथ वत ् इित ायाामिवरहात ् समथ ः
पदिविधः (पा॰सू॰ २.१.१) इित सू सरणगोऽिप नेपेायाम ु ते। िनसापे-
ले िनयमोऽयमपोते। च ै दासभाया इितवत ् देवद गक
ु ु लम ् इितव। मनसो
७७ मिनाथोऽिप – असातिममेन िनपातेनािभिहताद ्वृ इित ितीयाो न भवनिभिहते
कमिण ितीयािभधानात।् यथाऽह वामनः – “िनपातेनािभिहते कमिण न िवभिः पिरगणन
ाियकात”् इित (कु॰स॰ स॰ा॰ २.५५)।
७८ पय मृगो धावित इितविया कमित भावः।
ु
७९ न च षीतषािदले ऽिप िवभिरण एव चेदयबोधदा ‘ऋ राजमाताः’ इािद-
ु
योगापिः (॰वा॰ का॰॰)।
१५५
१.३१ नोिदतो मे सिकारकसमासकरणम ्
े िनसाकातया ािवव तिाद िनयमापवादः। या मनःीित-
ििवशेषण
करौ पृथमासः पात ् मे इन ेन सह पािकोऽय इित न िवरोधः।
१.३१ नोिदतो मे
मखसंरणाथाय मयाऽऽनीतौ िपतःु परातु ।्
आगन ् राघवो माग ताटकां िवघाितनीम॥्
शरेण ैके न हतवाोिदतो मेऽितिवमः।
ततो ममामं गा मम यिविहंसकान॥्
– अ॰रा॰ १.६.११-१२
िवािमो रामपरामं शंसन ् कथयित मे नोिदतः शरेण ैके न ीरामाटकां
हतवान ्। अ अहं राममनोदयम ् इित कतृव ााथ मया रामोऽनोत इित कमवाे
ु िना (पा॰सू॰ २.२.३६)
तिेव तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इित सूानसारं
इन ेन कमिण येन कमण उादने ु कतिर तृतीयासवात ८०् मया नोिदतः
इेव वाम।् मे इित त ु सिववायां कतिर षी। मिनोदनायो रामः
इित तायम।् या नोदनं नोदः। भावघञः।८१ स सातोऽ स नोिदतः। मे इ
ु
राघवः (अ॰रा॰ १.६.११) इन ेन सः। स च गिशभावमू लको भावनापे सेवक-
सेभावमूलकेित मीमांसायां तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इित
े ाऽकृ ितगणतया तारकािदगणे मा नोदशात ् इतच य
सूण ् एवं भािलोपे८२
नोिदतः। ेरणावालाशा मे मम िवािम िश आरा इदेवः ीराम-
ु मिप समायातम।्
चाटकामेकेन ैव बाणेन हतवािनित पािणनीयतयाऽथ माधय
१.३२ रामाय दशय
ु
ततः सेषयामास मिणं बिमरम ।्
जनक उवाच
शीमानय िवेशचापं रामाय दशय॥
– अ॰रा॰ १.६.१८
अ महिष िवािमः ीरामपरामपिरचयावनया जनक िद ीराम
शैवकोदडखडनसामिवषयकिवासं सबलम ु ा रामाय धनदु शय इािदशित।
८० रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
कतृक
८१ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन।
८२ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः।
१५६
सिकारकसमासकरणम ् १.३३ दशयामास रामाय
अ रामाय इित चतथु िवचारिवषयः। वत ु ु रामापं पयत ु ं च ेरय इथ
हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) इन ेन यश ्धात ु
ु ानसामााथ कः। एवं च गितबि-
वसानाथ शकमाकमकाणामिण कता स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२) इित सूण े ायः
कतृभ तू ो रामोऽधना ु यावायां कम ात।् रामं दशय इेवाऽपातत उिचतम।्
ु े सित रामम ् इेव भिवतं रामाय इित कथं तपय
पनय ु ते। ताद चतथु
वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेना चतथु । रामाथ धनदु शय इित तायम।् तवान ेन
िकमिप योजनं न सेतीित ते। याऽ सदान िववा। अथािददं रामाय
सदेिह िनवतन ं कु। रामः सीकृ ोटयेा रेा। तव कोऽिधकारो
नापेते। एतावालं यावनःु पूिजतवानधना ु धनधु रं पूजय समु ं ा नदीिमव धनध ु रे
ममतां कु धनम ु मतां च जेवे िवािमताय ितभाित। या रामाय दात ं ु धनदु शय
इित गमानदानिया। तलेन सतरां ु चतथु । या रामं परीित ं ु धनदु शय इित
ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । या रामाय
इित न चत ु मिप त ु जनक सोधनिमदम।् िवािमाामं सगणं ु ु ा
ु
तमेवाना िवशं समािधमं ीरामपमाधरीचोिरतदयं पावके वीभूत ं कनकिमव
जनकं िवलो िवािमो रामाय इित शेन जनकं सोधयित। अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४)
इित धातःु । गथ ानाथ तया ाथ तया च िसात ्८३ रामं ीरामचमयते
गित िवशित जानाित वा स रामायः इित िवहे कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन
अण ्ये िवभिकाय रामायः। तु ौ हे रामाय। हे रामत। अधना ु िवः
सहारतीकं तमःतीकं वा िशवधनःु ीरामं दशय। तिन ् सीकृ ते सित यथा
ीसीतारामिववाहो िवलोेत।
१.३३ दशयामास रामाय
दशयामास रामाय मी मयतां वरः।
ा रामः ाा बा पिरकरं ढम॥्
– अ॰रा॰ १.६.२३
अािप रामं दशयामास इित योे रामाय इित ाय ु । यतो सदान
िववा। रामाय दात ं ु दशयामास इित तायम।् ८४ या ताद चतथु ।८५ रामाथ दशयामास
८३ गथ का ानाथ काः ाथ का अिप भवि।
ु ् इाहायिमित भावः।
८४ दातम
८५ ताद चतथु वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन।
१५७
ु
१.३४ दीयते मे सता सिकारकसमासकरणम ्
इित।८६
ु
१.३४ दीयते मे सता
ु त
दीयते मे सता ु ं ीतो भव रघूम।
इित ीतेन मनसा सीतां रामकरेऽप यन॥्
– अ॰रा॰ १.६.५४
ु म।् यतो सिववायां
अ मया दीयते इित योे मे दीयते इित य
षी। स च सः पालकपापः। या मे इ सतया ु साकमयः। मिनी
ु त
सता ु ं दीयते। इमयिवपिरणाम आपििनरासः।
१.३५ विसाय िवािमाय
ततोऽवीिसाय िवािमाय मैिथलः।
ु
जनकः सतोदं नारदेनािभभािषतम॥्
– अ॰रा॰ १.६.५८
अ विसाय िवािमाय चेित योगयमिप ितीयायां योमासीि ु
िववाधीनािन कारकािण भवि८७ इित िनयममनसृ ु चतथु यु ा। या विसं
िवािम तोषियतमु ् इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन
चतथु । या सतोदमु ् इ िचतम ् इाहायम।् सीताकथायाः सवोऽिप
िचतौिचात।् अतः िचतं सतोदम ु ्। कााम।् विसाय िवािमाय।
योरेविष वययोनाम।८८ कथम।् यतो िह ाविप वैिदकावृषी। विसो राममाथ तो
िवािम सीतामाथ तिवत।् इं राममे िता सीता सीतामे च राघवः८९
इित ाचीनोे भयोरिप वेदमसााािरम।् िवािम ु साागाया ऋिषः
ु
सीत ैव गायीमाथ ः। विस महामृयमिषम ु
हामृय ु
सीतारामगणगान-
परः। तथा िह –
८६ या पूवव त ् रामं परीित ं ु धनदु शय ामास इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४)
इन ेन चतथु ।
८७ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
८८ “योः एव ऋिषवययोः” इ सिववायां षी।
८९ मूलं मृयम।्
१५८
सिकारकसमासकरणम ् १.३६ िता ते कृ ता
॑कं यजामहे स॒ गु िं॑ पि॒ ॑ ।्
ु वधनम
ु ॑
उ॒ व॒ा ॒ किम॑व॒ ब॑नाृ॒ोमीय॒ मामृता॑त॥्
– ऋ॰वे॰सं॰ ७.५९.१२
अाथ ः। ितः कौसाकै केयीसिमा ु अहानसूयाः कौसासनयना- ु
शबयऽा य स को रामचः। तं सगिं ु ु
सरिभय ु ं पिवध
ु ु
नमनहवधन-
कतारमवु ाकं वादलिमव यामलं ीरामचं यजामहे यथा मृोम ु ीय म
ु ो भवेय ं
माऽमृतादमृता ु ो न भवेयम।् या ीयकािन सीतालणभरताािन य स
को रामं कं शेष ं समानम।् अत एव ाां सीतावृ ं रोचेत ैव। तात ्
विसाय िवािमाय िचतम ् इित वाे थानां ीयमाणः (पा॰सू॰ १.४.३३) इन ेन
चतथु ।
॥ इित बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथायोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
१.३६ िता ते कृ ता
यिद राािभसंसो रावणं न हिनिस।
िता ते कृ ता राम भूभारहरणाय वै॥
– अ॰रा॰ २.१.३४
एष योगोऽयोाकाड थमसगयः। अ िविवधिवािवशारदो भगवाारदः
ीराममिभग कथयित यालोभासो रावणं न हिनिस तदा ते कृ ता िता था
ु म।् अ सिववायां षी।
भिवित। या कृ ता इित योे ते कृ ता इित य
या ते िता इये से षी।
१.३७ ण ु मे
ण ु नारद मे िकिितेऽिविदतं िचत।्
ितातं च यूव किरे त संशयः॥
– अ॰रा॰ २.१.३६
अ ण ु मत ् इित योे ण ु मे इित सिववायां षी। या
मे वां ण ु इये षी साध।ु सा च ससामाे। समीमांसायां
ायाकरणयोरीषदरम।् न ैयाियकाः समेकिनं मे तदिप ितयोिग-
समानािधकरणेन वापयि िक ु वयं सं िं मामहे। एवं सबाित
१५९
१.३७ ण ु मे सिकारकसमासकरणम ्
ु
ितयोयनयोिगनौ यः स सः। अत एव सं नाम सििभे सित
ु
िे सित िविशबििनयामकतावे दकम ।् ९० यथा राजपषः
ु इ ािमभाव-
पः सः स च राजिन पषे ु चेित योिित राजपषाां
ु िभ एवं ािम-
भावसाविराजिविशः पषः ु ु
इित िविशबििनयामक। ताििनणय-
से को नाम शिपदाथ ः इित िजासायां बोधजनकता शिः९१ इित याचीनानां
मतं तदनय ैवापा खिडतायम।् शििह शाथ योः सः। स च बोध-
जनकपेदसतः। यतो िह बोधजनकता समवायतया शमिधितित नाथ म।्
स िं सकलवैयाकरणसतं नोपपेत। ताावाचकभावापरपयाया
शिः।९२ स एव सो ाविप शाथाविधितित। सोऽयं तादामूलकः
शाथ योः। तािप तादाे मूलिमतरेतराासः। तादां नामाैतवािदवेदािा त ु
तदिभे सित तेदने तीयमानतावेदकम।् अते तिे सित तदभेदने
तीयमानतावेदकम ्।९३ अैतवेदािनोऽभेदं पारमािथ कं मे वय तमौपचािरकं
ीकुमह।े इं वैयाकरणिसाितः स एव सूकारैः शेषशेन वियते। तथा
च सू ं षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०)। अ कौमदु ीकारो िलखित कारकाितपिदकाथािद-
ितिरः ािमभावािदसः शेष षी ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ६०६)। भा-
कारा ु कथयि यत ् एकशतं िह षथाः (भा॰पा॰सू॰ १.१.४९)। तथाऽिप स-
सामाे षी िसा। कुिचारके िप षी भवित तूिविहतषी। सामा-
सषोबात ु न कोऽिप भेदः िक ु शाबोधे वैलयम।् तणेिप
समासाभावपं वैलयमवगत एव। यथा सषां षी (पा॰सू॰ २.२.८) इित
ु
े तषसमासो
सूण ु
भवित राजपषः इितवत।् कृ ां च कृ ोगा च षी समत इित
वम ् (वा॰ २.२.८) इित वािकेन तषसमासो
ु भवित इनः इितवत।् पर
ितपदिविहतषां समासं न ैवेि भाकारा यथा ितपदिवधाना षी च न समते
(भा॰पा॰सू॰ २.२.८)।९४ तादापादान े सिववया षी। या मे वां ृण ु इित
योजनया वावाचकभावमूिलका षी।
९०“सो िह सियिभे सित िे च सायतया िविशबििनयामकः” ु इिभय ु -
्
वहारात (प॰ल॰म॰ ११)।
९१ इियाणां चरु ादीनां िवषयेष ु चाषु षे ु घटािदष ु यथाऽनािदययता तदीयचाषु ािदकारणता तथा
शानामथः सह तोधकारणत ैव योयता स ैव शििरथ ः (वै॰भू॰सा॰ ६.३७)।
९२ तादपदाथ योः सारमेव शिवावाचकभावापरपयाया (प॰ल॰म॰ ११)।
९३ तादा तिे सित तदभेदन े तीयमानम ् (ल॰म॰, प॰ल॰म॰ १६)।
९४ यथा – सिप षो ानम।् मधनो
ु ानम ् (का॰वृ॰ २.२.१०)। अ ोऽिवदथ करणे (पा॰सू॰ २.३.५१)
इन ेन ितपदिवधानाषी। ततः समासाभावः।
१६०
सिकारकसमासकरणम ् १.३८ तवािहतं कता
१.३८ तवािहतं कता
ु
को वा तवािहतं कता नारी वा पषोऽिप वा।
स मे द व भिवित न संशयः॥
– अ॰रा॰ २.३.९
अ ोभािवरामराािभषेकसूचनािदया चवत दशरथः कोपभवने शयानां
कै केय ु
ु ा तामननयन ् कथयित यवाः कः अिहतं कता। अ कृ धातोः (डुकृञ ्
करणे धा॰पा॰ १४७२) व ु चृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) इन ेन िविहते तृिच ततः
कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कृ तायां षाम ् अिहत कता इन ेन
भिवतमासीत।् अिहतं कता इापाततोऽपािणनीयं लगित। परं तृिमदम।् अथात ्
तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) इित सूण े कृ धातोृन।् रपरेन गणे ु िवभिकाय सौ
ऋशनु दंसोऽन ेहसां च (पा॰सू॰ ७.१.९४) इन ेनानिङ अृृ सृनृन ेृृृ-
होतृपोतृशाॄणाम ् (पा॰सू॰ ६.४.११) इन ेन दीघ सलोपे
ु नलोपे चेित कता।९५ एवं
ाायां षां न लोकायिनाखलथ तृनाम ् (पा॰सू॰ २.३.६९) इन ेन िनषेधऽे ना
ु
कमणैव कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया िवभिः। या कता इित
ितङपं न कृ दम।् एवं िह कृ धातोः अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इन ेन
कारे ितिझिसथिमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८)
इन ेन थमपष ु ैकवचन े ितप ्ये तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) इन ेन
तािसये गणे ु रपरे टः थम डारौरसः (पा॰सू॰ २.४.८५) इन ेन डा
आदेश े चटु ू (पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन डकारेायां िडसामादभािप टे लपः
(ल॰िस॰कौ॰ ३४३) इित िनयमेन९६ िटलोपे कता इित िसम।् ९७ अतः कमिण ितीया
९५ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) → कृ तृन ् → कृ तृ →
सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् तृ → कतृ →
िवभिकायम ् → कतृ स ँ ु → कतृ स ् → ऋशनु दंसोऽन ेहसां च (पा॰सू॰ ७.१.९४) →
कत ् अनँङ ् स ् → कत ् अन ् स ् → कतन ् स ् → अृृ सृनृन ेृृृहोतृपोतृशाॄणाम ्
(पा॰सू॰ ६.४.११) → कतान ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → कतान ् →
न लोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → कता।
ु
९६ िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३)।
९७ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने
ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) → कृ ट ् → कृ ितप ् → कृ ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
कृ तािसँ ित → कृ तास ् ित → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः →
सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् तास ् ित → टः
थम डारौरसः (पा॰सू॰ २.४.८५) → कर ् तास ् डा → कर ् तास ् आ → िडभानबकरण- ु
सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) → कर ् त ् आ → कता।
१६१
१.३९ मम सिकारकसमासकरणम ्
िनपवा िनाा।
१.३९ मम
रामः ाह न मे मातभजनावसरः कृ तः।
दडकागमन े शीं मम कालोऽ िनितः॥
– अ॰रा॰ २.४.४
ायनाथ किचञ ्धातोः (धा॰पा॰ १२५१) भूत े कमिण ः।
अ िनउपसगपवू क
ु े सित त थमा िकने
कमय ु कतिर तृतीया। अतः मया कालः िनितः
इेव। मम कालः िनितः इित कथम।् कतिर सिववया षी। या मम
इ कालः इन ेनायः। तेन ससामाे षी। अथायं कालातीतः सन ्
भवलो राघवः कालमेव िनयारं मा मातरं ाह यद मिपकः कालो
दडकारयगमनाय िपा िनितः। या िनपसगिचञधातोः ् ं ु के भावे ः
नपस
(पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन भावाथ यः। तत िनितमिन ् इित िवहे
अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन अच ्यः। अथाडकारयगमनाय
कालोऽयं िनयवािनित राघवे ताय ितभाित। या िनिनोतीित िनितः इित
ु
िवहे कतयव यः।९८ अथाातमयं कालो मम िवामं न नमते । तादाां
देिह। या मम श दडकागमन े इित शेनायः।
१.४० शरीरम ्
ितणं रेतदायरु ामघटावु त।्
सपा इव रोगौघाः शरीरं हरहो॥
– अ॰रा॰ २.४.२८
अ ीरामचः ुं लणं सायपिदशित ु यामोधादयः षपाः
शरीरं हरि। शरीरे हरि इित योे शरीरम ् इित य ु म।् शरीरेऽिरः
हरित दये जनथा (॰ना॰ १.१२) इित ितमानाटके य ु ाहाराधार-
तयाऽिधकरणं पिर कमम ु िमित चेत।् कते। शरीरमवलो हरि इित
९८गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः।
धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)।
कमणोऽिववणादकमकम।् यथा रघवु श ं े कािलदासोऽिप ायु – िनययावथ पौलः पनय ु ाय
ु
मिरात।् अरावणमरामं वा जगदेित िनितः॥ (र॰वं॰ १२.८३)। अ मिनाथः – अ जगदरावणं
रावणशूमरामं रामशू ं वा भवेदिे त िनितो िनितवान।् कतिर ः (र॰वं॰ स॰ा॰ १२.८३)।
१६२
सिकारकसमासकरणम ् १.४० शरीरम ्
ाायताम।् ९९ न चािन ् ाान े ोपे कमयिधकरणे च (वा॰ २.३.२८)
इन ेन पाशा। तदा शरीरं लयः शरीरं घातयो वा हरि।१०० या परौ
ु
भवोऽवान े (पा॰सू॰ ३.३.५५) इावानहणेन धातोरन ेकाथ ं सूते। यतो िह
भूधातोः (भू सायाम ् धा॰पा॰ १) िनः पिरभवशोऽपमानसूचकः।
पिरपूवक
अपमानं वानम।् अनादरः पिरभवः परीभाविरिया (अ॰को॰ १.७.२२) इित कोष-
ामायात।् पिरपूवक भूधातोिन सगतोऽपमानाथ िसेऽवानाथ एवं यिवधानेनावान-
हणं थ म।् तदेव थ सापयित यत ् अन ेकाथा िह धातवः। तेनाावान-
हणं चिरताथ ापक। तदेव परं यत ् ांश े चिरताथ वचनिसिः फलम
इित िनयमेनावानहणं ांश े चिरताथ मिथ यावतकात ् अन ेकाथा िह
धातवः इित वचनिसिः पिरभा इादौ सियापं फलम।् १०१ तथ ैवाािप पूव
धातोः (ञ ् हरणे धा॰पा॰ ८९९) हननपोऽथ ः। यिप हारश सामातो
िहंसाथ शािदेपकपोऽथ ः ीियते। ेपण किंिदाधारे सवािव-ु
संयोगायतयौपेिषक आधारो जागकतामापते। अतो मनि ाचीनाः –
उपसगण धाथ बलाद नीयते।
हाराहारसंहारिवहारपिरहारवत॥्
ु न हारश हननाथ ीकारे तमतया शरीरम ् इ
तथाऽ लानरोधे
ितीया। याऽिधकरणेऽिवविते सित अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कम।
न च पिरगिणतषोडशधात ु ोऽितिर कथं कमतिे त चेत ् तथा ाीकृ हाम ्
ु
(वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इराध धातोरिप गणनात।् नन ु पूव
धातोधारतया
न सहो भिवित। उपसगसयं ोजन ेन धातनु पिरवतत।े यथा नीलवधर
बालक कदािचेतवधारणेऽिप न ैव पिरवतन ं लोके । न िह शां लोकािते
(भा॰पा॰सू॰ १.१.३, ४.१.९३) इित महाभावचनाोकमतमादतम।् न च उपसग-
संयोजनेन धातोरथारं तथा च अथ िनबनेयं सा (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इित वचन ेन
धाथाभावा कमस ं िे त वाम।् ापणप ैवाथ धातोवािवकिमित
न ैव राजाा। धातोरन ेकाथ कानपदमेु व िनिपतात।् ायो धातूनामथा
ु
भवपसगा ु के वलं ोटयि। िनपाता ोतका वाचका वेित पाते।
९९ पूवप ोऽयम।्
१०० उरपोऽयम।्
१०१ यथा – अां वृणी मनसा पिरभा कित ् (न ै॰च॰ ११.८) मिु नयं नमृ तीः पिरभा
च (वै॰िस॰कौ॰ मलाचरणे १) एवं स पिरभा िबलारं गा तमातवान ् (प॰त॰ ४) इािदिश-
योगेष ु पिरभा इ िवचाय पयालो वेथ ः। एवमेव कार ीभागव राघवीयमहाकाे
मनसा पिरभा भािमनीभयमाश भवाय भावक ु ः (भा॰रा॰ ५.६१) इित योगे।
१६३
१.४१ तव सिकारकसमासकरणम ्
यथा भूधातोः (भू सायाम ् धा॰पा॰ १) अनभवपोऽथ
ु ु
ः शातः। अनपसग ोतयित
ु
तथा अनभवित इािद। अत एवा हननाथ तया शरीरं कम। ततो ितीया।
१.४१ तव
अहमे गिमािम वनं पामेिस।
इाह मां िवना ग ं ु तव राघव नोिचतम॥्
– अ॰रा॰ २.४.६३
ु
अ भगवती सीता ीरामं ाथ यमानाऽननयी वीित हे राघव मां िवना तव ग ं ु
न उिचतम ।् अ या इित योे तव इित य ु म।् अ कतृश षे िववायां षी।
या उिचतशेन सहायाषी। या भावे तमु नु ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१०, ३.४.९)।
ु
ततः कतरु नादन ु कतिर कतृक
े मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इित षी। या तव कृ ते
इाहायम।् अतः षिचता।
ु
१.४२ तु ािन बिभिज ैः
अििवािम ु ा मां नय काननम।्
रामायणािन बशः तु ािन बिभिज ैः॥
– अ॰रा॰ २.४.७७
ु
वनगमनायानरोधं कुवती भगवती सीता कथयित यत ् िज ैबिन रामायणािन
तु ािन। अ शानां पृथवनतः वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इन ेनापादान-
सा ात।् यतो िह अपायो िवेषिाे युवमविधभूत ं कारकं तदपादानसं
ात ् (ल॰िस॰कौ॰ ८९९) इथ ः। तदन ु िविरामायणाकशसमूहाविधभूत-
िजानामपादानसा। तत अपादाने पमी (पा॰सू॰ २.३.२८) इन ेन पमी िवभिः।
ु
एवं िजेः इिचतं कथं िज ैः इित। अोते। अ करणिववा। एवं करणतृतीया।
या हेतु िववायां हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन तृतीया। या किथतािन िनगिदतािन
इाहायम।् एवं िज ैः किथतािन िनगिदतािन वा रामायणािन तु ािन इने ु कतिर
तृतीया। या भवता त ु तु ाेव िक ु िज ैरिप तु ािन। अतो रामायण वण
म।् तायिमदं यवतिरं ाघािवपययतः कदािचवा णोित िक ु
िजेष ु कतृ
संारशीला िजा बशः वौष। ु श ु संारतया ते न िवरि। तेषां वा
ामायं भवानिप मतेऽतान ् पृत ु यिंिामायणे किंिा के भवाां
िवना वनमगत।् ीसीताया हादिमदं यिप ितकं भवानवतरित मया सह तेष ु तेष ु
केष ु िभािन िभािन चिरािण समाचरित भवानत ताचाचिरितपादनपरतया
१६४
सिकारकसमासकरणम ् १.४३ सजानिकम ्
सहशो रामायणािन ाचत मनु ीाः। स ु ितरामायणे िभेष ु भविरेष ु ज-
लीला िववाहलीला वनलीला रणलीला रालीला सव समाना एव। त वनलीलायां
ु
मया सह भवनगमनं सवरिप रामायण ैरनमोिदतं तु वो िजा माणम।् अतो
ु
िज ैः इनकत
िर तृतीया।
१.४३ सजानिकम ्
आयां नागरा ा माग रामं सजानिकम।्
लणेन समं वी ऊचःु सव पररम॥्
– अ॰रा॰ २.५.१
जाना सह वतमानं रामम ् इित िवहे तेन सहेित त
ु योगे (पा॰सू॰ २.२.२८)
इन ेन समासे सह सादेश १०२ े अिम च सजानकीम ् इेव।१०३ ः कथम।्
जानकीवाऽचरित जानकयित।१०४ जानकयतीित जानिकः इित िवहे कतिर िप।्
पृषोदरािदाः। ततः समासे सजानिकम ् इित। या जाना सह वतमानम ् इित
िवहेऽिप गोियोपसजन (पा॰सू॰ १.२.४८) इन ेन ः।१०५ अिना न
१०२ वोपसजन (पा॰सू॰ ६.३.८२) इन ेन।
१०३ पूवप ोऽयम।्
१०४ जानकी → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → जानकी िँ प ् →
जानकी व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → जानकी → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातसु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
जानकी लट ् → जानकी ितप ् → जानकी ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जानकी शप ् ित →
जानकी अ ित → सावधातक ु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → जानके अ ित → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → जानकय ् अ ित → जानकयित।
१०५ अ तेन सहेित त ु योगे (पा॰सू॰ २.२.२८) इन ेन बीिहसमासः। अन ेकमपदाथ
(पा॰सू॰ २.२.२४) इित िनदशन ेन सवपसजनो बीिहः। तात ् सह इ जानकी इित
ीया चोपसजनसा। वोपसजन (पा॰सू॰ ६.३.८२) इन ेन सह इ स इादेशः।
गोियोपसजन (पा॰सू॰ १.२.४८) इन ेन जानकी इ जानिक इित ः। यथा गोिभः सह
वतमानः इित िवहे सगःु इ। यथा त ैिरीयारयके – इ॑ गृ॒हो॑िस॒ तं ॒ ा प॒॑ े सग॒ ु सा॑ स॒ ह
ु
य॒ े अि॒ तेन॑ (कृ ॰य॰ त ै॰आ॰ ४.४२.९)। अ सायणाचायाः – सगगसिहतः। एवमेवापौतसू े
वम ममारं तं ेह िवशािन सगःु साः सपूषः (आ॰ौ॰सू॰ १४.२६.१) इािप सगः। ु
१६५
१.४४ वनम ् सिकारकसमासकरणम ्
कयः।१०६
१.४४ वनम ्
गाऽ ैव वनं रामो लणेन सहायवान।्
एषा सीता हरेमाया सृििकािरणी॥
– अ॰रा॰ २.५.२३
एष योगोऽारामायणायोाकाडे पमसगयः। अ सीतालणाां
सह दडकावनं गं ीरामं िवलो शोकसदयान ् िवषादजलधौ िनमतः
ु
कोशलपरवािसनो िनरी भगवान ् वामदेव आािकीरामतवणनमामेन सवषां
शोकापनोदाय यतमानो वीित यत ् लणेन सह ीरामोऽ ैव वनं गा। अ गा
इित तृजयोगः। गम ्धातोः (गम ँ ॢ गतौ धा.पा. ९८२) गतीित गा इित
िवहे तृच ्ये१०७ नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) इन ेनानारेु ु
अनार
यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) इन ेन परसवण नकारे िवभिकाय सौ ये
ऋशनु दंसोऽन ेहसां च (पा॰सू॰ ७.१.९४) इन ेन अनिङ अृृ सृनृन ेृृ-
ृहोतृपोतृशाॄणाम ् (पा॰सू॰ ६.४.११) इन ेन दीघ सलोपनलोपयोः
ु १०८
गा
इित िसित। वनम ् इ कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन षिचता। ु
परा न तृच ् अिप त ु तृन ्।१०९ तृच ृ ोः रभेदः।११० तृयेऽिप कतृक मणोः
कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन षी ाा िक ु न लोकायिनाखलथ तृनाम ्
ु ैकवचनां ितङ-
(पा॰सू॰ २.३.६९) इन ेन षीिनषेधः। या गा इित थमपष
पम।् अतोगे कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इन ेन कमसा कमिण
१०६ नृत (पा॰सू॰ ५.४.१५३) इन ेन बीिहसमासाे कप ्यः ाः। यथा तेन सहेित त ु योगे
ु ु
(पा॰सू॰ २.२.२८) इन ेन जातेष सदेवीकः (क॰स॰सा॰ ७.१.९६) सपीकः (र॰वं॰ १.८१, म॰प॰ ५८.२०,
७१.२) सीकः (अ॰शा॰ ५.९, ह॰व॰ २२.२९) सीकम ् (भा॰प॰ु ९.६.१९) ससाीकाः (बृ॰सं॰ १३.४)
ु
ससरीकः (क॰स॰सा॰ ८.६.२५०) सीकाः (भा॰प॰ु १०.३३.५) सहपीकाः (आ॰ौ॰सू॰ ७.२१.६,
७.२७.१६, १३.२०.५, १५.१३.१०) सातीकाः (कु॰स॰ ६.४) इािदसमासेष।ु अ कबभावः।
समासायकरणािनात।् २६५तमे पृ े २ .३० ा इित योग िवमश पय ु –
“समासायकरणं िनम।् माणं चा यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इित सूम।् अ या
यच ् इित समाहारः। इह ादषहाामाहारे
ु (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चाायः
यो आसीत।् तिन ् य ु े यचे भम ् इित ात।् यतो न य ु ोऽतः समासाािनता
ायते।”
१०७ वु च ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इााम।्
१०८ हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) न लोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७)
इााम।्
१०९ तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) इन ेन तमकतिर।
११० शेषिया त ु पूवव िदित भावः।
१६६
सिकारकसमासकरणम ् १.४५ रामसीतयोः
ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया। अनतन चािववा।१११
१.४५ रामसीतयोः
य इदं िचयेिं रहं रामसीतयोः।
त रामे ढा भिभविे ानपूिवका॥
– अ॰रा॰ २.५.३१
भगवान ् वामदेवः ीरामचं वलधािरणं वनं यां ा शोककिलत-
मनानयोावािसनः ीरामाऽािकतं बोधिया फलिु तं ावयाह रहं
रामसीतयोः इित। यो मानवो मयोिदतं रामसीतयो रहं िचियित स िनापो
भिवित। राम सीतेित रामसीते तयोः इित ः। िवितपियत ् सीतारामयोः
इन ेन भिवतं यथा तल ु
ु े सीतारामगणामप
ु सीदासोऽिप य ु
यारयिवहािरणौ
(रा॰च॰मा॰ १/म॰ १.४)। सीता ाकं जनतः ीरामापेयाऽिहत ैवं ता एव
पूव योगो भवेत।् ११२ उ ृतौ –
िपतदु श ु माता गौरवेणाितिरते।
गणा
मातदु श
गणाु माा िवमाता धमभीणा॥११३
वाीकीयरामायणे बसंरणे चािप जननी जभूिम गादिप गरीयसी।११४
िसं चािप गौरीशरौ लीनारायणौ शचीपररौ ु सीतारामौ राधाकृ ौ
इाेयमेवापािणनीयता ितभाित। आष ात ् इिप न िवचायताम।् ऐया सीता
सवषां जननी। मिु नर वामदेवो दशरथपरोिहतो
ु ु ो
गप ु मी च। अयोायाः सीता प-
ु
वधूिरित। शरु ालये ियः ाधां वा ैं वा नाीियते शाीयसंृतौ पाः पितं
१११ अनतने ँ ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इन ेनानतने भिवित ँ ट ् िविहतः। कथं तिह अ ैव इ
ु म ् – अनतन चािववा। यथा भारते यवु ा षोडशवष िह यद भिवता
योगेऽिप ँ ट ्। इपेायाम
भवान ् (म॰भा॰ १४.५६.२२) इािप अयोगेऽिप ँ ट ्। याऽ पिरदेवन े भिवित ँ ट ्। पिरदेवने
नीभिवथ (वा॰ ३.३.१५) इन ेन। शोकसान ् कोशलपरवािसनो ु िनरी वामदेवोऽिप
शोकसः सन ् िनजपिरदेवनं ोतयित।
११२ अिहतम ् (वा॰ २.२.३४)। अिहत ं पूव िनपततीित वम।् मातािपतरौ ामेध े
(भा॰पा॰सू॰ २.२.३४)।
११३ मूलं ृितेष ु मृयम।् महाभारत दािणापाठे िपतःु शतगणं ु माता गौरवेणाितिरते
(म॰भा॰ १४.११०.६०) इित वतत।े “िपतःु शतगणं ु माता” इित ृते (वा॰रा॰ भू॰टी॰ १.२३.२) इित
ु
कौसा सजा राम (वा॰रा॰ १.२३.२) इित ोके भूषणटीकायां गोिवराजाः।
११४ Julius J. Lipner (Translator) (2005). Chatterji, Bankimcandra. Anandamath,
or The Sacred Brotherhood. Oxford University Press: Oxford, UK. ISBN 978-
01-95346-33-6. p. 241: VMBS (Sabyasachi Bhattacharya's Vande Mataram: The
Biography of a Song) says that this eulogy of the mother and the birthland ocurred
in the version of Valmiki's Ramayana current in Bengal.
१६७
१.४६ मे सिकारकसमासकरणम ्
ित दासीभाववापनात।् अतो वामदेवावयोािनवासकारणाीरामोऽिहतः।
अतः राम सीता चेित तयो रामसीतयोः इित य ु म।् या िसनोित बाित। ेा
ु
िसनोित सीतां यः स सीतः।११५ सीता च सीत इित िवहे पमान ् िया (पा॰सू॰ १.२.६७)
इन ेन ैकशेषः सीतौ। रमयत इित रामौ।११६ रामौ च तौ सीतौ चेित रामसीतौ तयो राम-
सीतयोः इित। या पूवि नपातकरणमिनम।् लणहेोः ियायाः (पा॰सू॰ ३.२.१२६)
इित दशनात।् ११७
१.४६ मे
गृहाण फलमूलािन दथ सितािन मे।
अनगृु ी भगवन ् दासेऽहं सरोम॥
ु
– अ॰रा॰ २.५.६७
अयोातः ितमानः सीतालणसमेतः ीरामो िनषादेन सह गतः। तदन ु
फलमूलािन ीरामाय िनषादो वेदयत यत ् मे सितािन फलमूलािन गृहाण। अ
ु
सयनानकूु लापाराऽयः कता िनषादः या कमिण। अतः कतरु नाद
तृतीयया भिवतं११८ िक ु कतःु सिववायां षी। या च वतमान े
े योगा षी।११९ या मे इित फलमूलःै सहाितम।् तेन
(पा॰सू॰ २.३.६८) इित सूण
११५ िषञ ् बन े (धा॰पा॰ १४७७) इित धातोः गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित
(पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। पृषोदरािदाीघः। अिववितकमकादकमकम।् एवमेव -
कारैः ीसीतासधािनधौु सीताश िः ु ु
दिशता – यादपजपरागरसानरागखात ् खडि
मनु यो भवबनािन। रामं िसनोिष तमहो िनजभावरा सीतेित नाम समगामतो जगाम॥्
(सी॰स॰िन॰ु ु
१.१७)। अ भाषायां भिटीका च – िसनोित इित सीता इस ि से िषञ ् बन े धात ु से
कता म य और पृषोदरािदात ् दीघ ईकार करके सीता श की िनि की जाती है (सी॰स॰िन॰ ु
भ॰टी॰ १.१७)।
११६ रमयित सवान ् गण ु ैिरित रामः। “रामो रमयतां वरः” (वा॰रा॰ ७.४२.२१, ७.१०८.२५) इाष -
िनवचनबलातयि प कारके घञ ् वयत े (वा॰रा॰ भू॰टी॰ १.१.८)। एवमेव रमयतः सवान ् गण ु ैिरित
रामौ।
११७ लणहेोः इ समासे अातरम ् (पा॰सू॰ २.२.३४) इन ेन हेत ुश पूवि नपाते
हेतलु णयोः इन ेन भिवतमासीत।् लणहेोः इित पािणिनयोगः पूवि नपातकरणािनं
ापयित। लणहेोिरित िनदशः पूवि नपातिभचारिलम ् (का॰वृ॰ ३.२.१२६)।
११८ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
११९ मितबिपू ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन वतमान े ः। चकारेणाािप। शीिलतो
रितः ा आुो जु इिप। िषतोभाविभात इिप॥ तु ौ तथा काथोभौ
संयतोतौ। कं भिवतीारमृताः पूवव मृताः॥ न ियेऽमृताः (भा॰पा॰सू॰ ३.२.१८८)।
अनसमु ु याथ कारः। ... तथा सः ु शियत आिशतो िलृ इेवमादयोऽिप वतमान े ाः
(का॰वृ॰ ३.२.१८८)। चकारोऽनसम ु ु याथ ः (वै॰िस॰कौ॰ ३०८९)।
१६८
सिकारकसमासकरणम ् १.४७ आतां नौकाम ्
ु ी
मीिन फलमूलािन गृहाण इित सामासेन षी। या मे इित अनगृ
इन ेनाितम।् मे ममोपयनगृ ु कु इित तायम।्
ु ीानहं
१.४७ आतां नौकाम ्
ु
यमेव ढं नावमािननाय सलणाम ।्
ािमातां नौकां सीतया लणेन च॥
– अ॰रा॰ २.६.१८
ु
गापारं गकामं रामं राजीवलोचनं ािमनम ् आतां नौकाम ् इवाच
ु िननाय
नावं िनषादः। अ आताम ् इित कमवायोगः।
कमवायोगेष ु थमा कमकारके ।
तृतीयाो भवेता कमाधीनं ियापदम॥्
– अचरणाः
ु
ु
इित िनयमानसारम आताम ् इित कमवायोगः। अ नौका इित कम।
एवम थमािवभा भिवतम ् आतां नौका इेव आतां नौकाम ् इाष -
योगः ितभाित। कारणिमदं यिथ यो भवित स उः। लकाराः ायिष ु
कतिर कमिण भावे च भवि। त सूम ् लः कमिण च भावे चाकमकेः
ु ः कतिर भावे च ैवं सकमकेो धात
(पा॰सू॰ ३.४.६९) इित। अकमकेो धात ु ः
कमिण कतिर च लकारा भविित। अाऽशते यत ् भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३)
इाूाावकमणोान े कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इात ् कतृ -
पदावगतौ भावे कतिर कमिण लकाराः िु रित ाां सूाामपु ां१२० िकमनेन
सूारेण इित चे। सूाभावे सकमकेो धात ु ो लकारा भावेऽिप भिवि
ितरोधकाभावात।् एवं घटं ियते इिनयोगः ात।् अकमके धात ु ः
कमिण लकारा भिवि। तदथ सूार आवयकः। न च अकमकेो भावे लः
इेव ासोऽ।ु एतासे असित बाधके सव वां सावधारणं भवित१२१ इित
ायेन अकमकेो भाव एव लः इित िनयमे जातेऽकमकेो भाव एव लकारा
१२० एताां सूाां कमिण भावे कमितहारे कतिर चानेपदयाः िु रपाम ु ।् ितिझ-
िसथिमाताथासाथािमिहमिहङ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) लः पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.४.९९)
तङानावान ेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इेिभलादश े ाः परमैपदसका आन ेपदसका वा
िु रपाम
ु ।् ततः कमिण भावे कतिर च लादेशाः िु रपामु ।् तािधूमायेन कमिण भावे
कतिर च लकाराः िु रपु ाम।् तथा च शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) इातिर
पर ैपदसका लादेशाः िु रपाम ु ।् अिप च कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इाकाराः कतिर
िु रपाम
ु ।् तेषां कृ ात।्
१२१ मूलं मृयम।्
१६९
१.४७ आतां नौकाम ् सिकारकसमासकरणम ्
भिवि न कतिर। तदा रामः शेत े इािदयोगा न भिवि रामेण ीते
इादयो भावयोगा एव सेि। एवकार िधाऽथऽदाये िसोऽयोग-
वेदोऽयोगवेदोऽायोगवेद। अयोगवेदो नामासि-
योगिनवतकम।् अयोगवेदो नाम योगाभाविनवतनम।् अायोगवेदो नाम
योगाविे ितयोिगतावेदकाभावावतकम।् य िवशेषणसत एवकारो भवित
तायोगो विते यथा नीलमेवोलम ् अ नीलितापनेन ेतादीनां
वेदः। िवशेसत एवकारे सयोगो विते यथा दाशरथी राम एव
सवावतािर। अायोगो ाव ते ियासतेन ैवकारेण यथा दाशरथी रामः
शराणागतान ् रेव। इम ् अकमकेो भाव एव लकारः इेवकारेण कता
विते तथा रामो राजते मकु ु ः इादयः योगा न भिवि। लो भावे
ु तीयचकार िकं योजनिमित
चाकमकेो इित सूतां चकारेण कताऽऽगिमित पनि
चेम।् तथा सकमके एव कतिर योगो भिवित। एवम ् आरामे रमते रामः
इादय एव योगाः सेि। एवं सकमकधातोः कतिर योगो न ैव सते। तथा
सित ल भावे चाकमकेः ासो भवत।ु ितीयचकारेण सकमकेोऽिप कतिर लकारो
ु कमिण इित पद काऽऽवयकता इित चेत।् कमिण पदाभावे रामो
भिवित पनः
रावणं हि इादय एव योगाः से तथा च रामेण रावणो हते इादयः
योगा न िने। न च यथा ितीयचकारेण कतिर इानकष ु णं१२२ तथ ैव कमिण
इ१२३ कथं नेित चेत ् कमिण इ पनव ु य सम।् उरसूऽे नवृु थ िमदम।्
न च सकमकेः कतिर कमिण च लकाराः इित कुत आयातं सू।े अकमकेो
भावे लकारिवधानात ् कमिण इित पदहणेन त लकार ाामणाकमक-
धातु सवात ् सकमकेः इ सतरां ु लाभः। नाि कम येषां त अकमकाः
कमणा सिहताः सकमकाः। य फलापारौ ाविप धातवु ाावेकििधकरणे िततः
स एवाकमको य च फलापारौ धाथ िवमिधकरणमिधिततैव सकमकम।्
ु त्–
यिप ाचीना बालोपलालनाथ िममां कािरकामपािठषय
लासािितजागरणं वृियभयजीिवतमरणम।्
शयनीडािचदीथ धातगु णं तमकमकमाः॥१२४
इित। िकिदं ूनम।् रामः पयित, रावणो माित, लणः पिराित, रामो
हसित इादीनामसहात।् अतो वितं लणम ् ाथ ापारसमानािधकरणफल-
१२२ कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इात।्
१२३ उपमान े कमिण च (पा॰सू॰ ३.४.४५) इाडूक ुा।
१२४ मूलं मृयम।्
१७०
सिकारकसमासकरणम ् १.४७ आतां नौकाम ्
वाचकमकमकम ् इित। कमवाे कमिण लकारे नौका आताम ् इेव वरम ु े
कमिण थमािनयमािदित चेते। आताम ् इिववितकमाकमकधातु योगः।
नौकां ा आताम ् या नौकां सनाथियताऽऽतां भवता इित तायम।् या
आ इित बः योगः तां नौकां आ ािमन ् पारं ज इित िनदशयथा
ािमन ् इित कथिया कतृस ु आताम ् इित कमवां कथं य
ोधनं पनः ु ीत।
न च ािमन।् भवता आताम ् इित चेत।् सवेकवाे वाभेदो न य ु ते
(ो॰वा॰ १.९) इित वचनबलेन िनरथ कवाभेदानौिचात ् ािमन ् इित शेन
सह बयोगमेव रोचयामहे। तोगे च तां नौकाम ् इित कमिण ितीया साी।
या आरोहणिमाट ् इित िवहे आङ ्पूवक
ह ्धातोः (हँ बीजजिन ाभाव े च
धा॰पा॰ ८५९) िप।् १२५ ततः सपु आनः च ् (पा॰सू॰ ३.१.८) इन ेन आन
आहिमित इित िवहे आित। सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) इन ेन धात-ु
सायां त ैव लोकारथमपष ु ैकवचनां पम ् आ अतो ितीया। याऽऽकृ ित-
गणात ् आङ ्पूवक
ो ह ्धातिु दवािदगणे पताम।् १२६ तथा च धातस
ु ायां लकारे
ितये िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) इन ेन यन ् िवकरणेऽनबकाय ु
आित इित पं भवित१२७ त ैव लोकारे थमपष ु ैकवचने पम ् आ इित।१२८
१२५ आङ्पूवक ात ् ह ्धातोः सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन भावे िप।् सवापहािरलोपे
ु
िकाघू पधगणिनषे ध े आह ् इित ाितपिदके जाते िवभिकाय सौ ये हाो दीघािु तपृं
हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सोलपे हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) इन ेन ढे झलां जशोऽे
(पा॰सू॰ ८.२.३९) इन ेन जे वाऽवसान े (पा॰सू॰ ८.४.५६) इन ेन वैकिकच आट ् इित
िसित।
१२६ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२)
भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो वाकारीयाः
योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणािवािदगणेऽूोऽयं धातःु ।
१२७ आ ह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
आ ह ् लट ् → आ ह ् ितप ् → आ ह ् ित → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) →
आ ह ् यन ् ित → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) →
ु
लघू पधगणिनषे धः → आ ह ् य ित → आित।
१२८ आ ह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
आ ह ् लोट ् → आ ह ् िसप ् → आ ह ् िस → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) →
आ ह ् यन ् िस → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) →
ु
लघू पधगणिनषे धः → आ ह ् य िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → आ ह ् य िह → अतो हेः
(पा॰सू॰ ६.४.१०५) → आ ह ् य → आ।
१७१
१.४८ बिहवन सिकारकसमासकरणम ्
याऽ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनानेपदम।् १२९ एवं लोकारे थम-
ु ैकवचन े तये िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन ैे आमेतः
पष
(पा॰सू॰ ३.४.९०) इन ेन आम ् आदेश े आताम ्।१३० ािमन ् भवान ् नौकाम ्
आताम ् इने ु कमिण ितीया।
१.४८ बिहवन
रामो दाशरिथः सीतालणाां समितः।
ु
आे बिहवनेित तां मिु नसिधौ॥
– अ॰रा॰ २.६.३०
ु
नौकया जावीमवतीय सौिमिसीतानचरः पदचरः ीरामो भराजचरणकमलं
िदु ि ं पातयन ् भराजिशं ानो दशन ेां भाराजाय ापयन ् ूत े यीता-
लणसहायो रामो भवशन ं िचकीष न ् बिहवन ितन ् तीत इित। तैव बिहवन
इित योगं करोित। बिहयगे पमीित अपपिरबिहरवः पा (पा॰सू॰ २.१.१२)
इित सूण े ािपता। अ पमी योाऽऽसीि ु षी य ु ा। िकिमदमाष म।्
ु
वतिदमिप पािणनीयम।् आे बिहवन इ वन बिहःदेश आे इित
योजनीयम।् इं चावयवावयिवभावसमूिलका षी। या बिहयगे पमी इित वचनं
ापकमूलकम।् यतो िह अपपिरबिहरवः पा (पा॰सू॰ २.१.१२) इित समासिवधायके न
े बिहः श पािदपिदके न समासो ाते। वनािहिरित बिहवनम ्। तेन ैव
सूण
बिहयगे पमी ािपता। यिद बिहयगे पमी न ािह त योगे समासिवधानमिप न
ातः समासिवधानं ततः पमीयितरेकाां बिहयगे पमी सािधता। ापक-
१२९ अाथ ः। िनषादो िववित यािमन ् भवान ् मां सढनावमयाचत
ु ु नावमानय
(उवाच शीं सढां
मे सखे अ॰रा॰ २.६.१७)। स ैवानीता मया (यमेव ढं नावमािननाय सलणाम ु ् अ॰रा॰ २.६.१८)।
परियं न राजनौः। भवान ् िह ेराजपः। ु अतो भवतः कृ ते राजनौरेवोिचता। ेराजपो ु भूाऽिप
भवान ् सढनावमे
ु वारोहित न राजनावम।् अयमेव कमितहारः। तं नियत ं ु िनषाद आन ेपदं य ु े। न
च िनषाद राजनौन वतत इित चेत।् भरतशु कौसाविसानां कृ ते स एव िनषादो राजनावमानेित।
यथाऽमे सग – इा ु िरतं गा नावः पशतािन ह॥ समानयस ै तत ु गां महानदीम।्
ु
यमेवािननाय ैकां राजनावं गहदा॥ आरो भरतं त शु ं राममातरम।् विसं च तथाऽ कै केय
चायोिषतः॥ (अ॰रा॰ २.८.३८.४०) इ त राजनौकानयनं विणतमि।
१३० आ ह ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
आ ह ् लोट ् → आ ह ् त → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → आ ह ् यन ् त →
सावधातकु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे
ु धः →
आ ह ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → आ ह ् य ते → आमेतः
(पा॰सू॰ ३.४.९०) → आ ह ् य ताम ् → आताम।्
१७२
सिकारकसमासकरणम ् १.४९ भराजाय मनु ये
िसं न सव१३१ इित िनयमेन िनयमोऽयं ापकिसतया न साविकः।१३२ अतः षी।
या िववाधीनािन कारकािण भवि१३३ इित िनयमेन षी। या पा सह बिहःश
समासो ािपतः। िक ु बिहयगे पेव भवत ु इित न ेतरा िवभयो िनिषाः। के वलं
बिहःशेतरिवभयोगसमास एव िनयितादथानरोधे ु ना षी साधीयसी।
पां सां समासाहो गले पिततः षां त ु समास आहो नाि। इयान ् िवशेषः।
१.४९ भराजाय मनु ये
ु ीमानाह मां देवसिभः।
सभायः सानजः
भराजाय मनु ये ापय यथोिचतम॥्
– अ॰रा॰ २.६.३२
अ कीयं सेशकारं तन ् ीरामो वीित भराजाय मनु ये ापय।
अ भराजो जानात ु ं ेरय इथ भराजं ापय। यतो यावायाः
कता ये कम भवित। तथा च सू ं गितबिवसानाथु शकमाकमकाणामिण
कता स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२)। अ ाधातःु (ा अवबोधन े धा॰पा॰ १५०७)
ु ायावायां कता भराज इित सित यावायां कम भविेव
बथ
पािणनीयम।् परम चत ु ि प पािणनीय ैव। भराजाय मनु य आनं दात ं ु ापय इित
दाधातयु ोगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) चतथु ।१३४ या भराजाय मनु ये िचतं
ापय इित िचतपदााहारे थानां ीयमाणः (पा॰सू॰ १.४.३३) इन ेन सदान-
ु मानतमु
सा तततथु । या भराजं मिु नं हष ियत ं ु ापय इय ु मिण चतथु
ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
१.५० सीतया लणेन च
ु
ततो राजा नमं तं समं िवलोऽवीत।्
ु रामः कुाे सीतया लणेन च॥
सम
– अ॰रा॰ २.७.३
१३१ मूलं मृयम।्
१३२ अपपिरबिहः। अपपिरयोगे ‘पपािरिभः’ (पा॰सू॰ २.३.१०) इित पमी िविहता।
अूरपदयोगेऽिप ‘अारात’् (पा॰सू॰ २.३.२९) इािदना िविहत ैव। तेनाऽ ‘पा’ इित
हणं ‘बिहयगे पमी भवित’ इित ापनाथ म।् ‘ापकिसं न सव’ इित ‘कर करभो बिहः’
(अ॰को॰ २.६.८०क) इिप िसम ् (त॰बो॰ ६६६)।
१३३ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
१३४ आनं दातम ु ् इाहायिमित भावः।
१७३
१.५० सीतया लणेन च सिकारकसमासकरणम ्
ु
ीरामं रथेन यागं यावे ागतमयोां समं ित राजा प यीतया
लणेन च रामः कुाे। अ तृतीया िवमशादम।् यतो िह निह कािचद िया
यां नयोः कतृ ं संसा तयोृतीयोपकताम।् १३५ न वा कन ियािसौ
ापारोऽविशते यापारादनरं िया पिरिनेत येन करणं साताम।् न
वा िकमिप ापारगीतं िवलोते येन हेत ु ं साधिया तत तृतीया ियताम।् १३६
अोते। िवनाऽिप सहाथ वाचकशयोगेन तृतीया भवित वृो यूना तणेदवे िवशेषः
(पा॰सू॰ १.२.६५) इािदिनदशात।् या य ु सहश िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो
वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन सह इ लोपे यः िशते स मानाथािमधायी
इित िनयमेन मानसहाथावगतेत ृ ीया। या कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८)
इित वािकेन कृ ािदादभेदाथ तृतीया। कृ ा चा इितवत।् सीतालणािभो राम
इित भावः। सीतया लणेन च ीरामाभेदिसेः। वाीकीयरामायणे ाामिप
ीसीतारामाामभेद ितपािदतात ् –
अना िह मया सीता भारेण यथा भा॥
– वा॰रा॰ ६.११८.१९
इित रामवचनम।्
अना राघवेणाहं भारेण यथा भा॥
– वा॰रा॰ ५.२१.१५
इित सीतावचनम।् उभय य ु ोऽनशोऽभावाभावितपादनपरः। अभावाभावो िह
ितयोिगानम।् यथा घटाभावाभावो घट एव। तथ ैव न अा अना।१३७ अा
रामािा। न अा अिभा अथादिभ ैव –
भा जाइ कहँ भान ु िबहाई। कहँ चिका च तिज जाई॥१३८
– रा॰च॰मा॰ २.९७.६
अं िह भेद े िसनमभेद।े
िगरा अरथ जल बीिच सम देिखयत िभ न िभ।१३९
– रा॰च॰मा॰ १.१८
१३५ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
१३६ हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन।
१३७ नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन समासे नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नकारलोपे
ताडिचु (पा॰सू॰ ६.३.७४) इन ेन नटँ ु ्।
१३८ एतूपारम–क ् ु ग ं ु शोित भा ा भाकरम।् ा चमसं कु ग ं ु शोित
चिका॥ (मा॰भा॰ २.९७.६)।
१३९ एतूपारम–वागथ् तुौ जलवीिचत ु ौ वाौ पृथि ु िवभेदशूौ (मा॰भा॰ १.१८)।
१७४
सिकारकसमासकरणम ् १.५० सीतया लणेन च
इित गोािमनाऽिप त त मानसेऽिप ितपािदतात।् अतः कृ ािदादभेद े तृतीया
णसौरभसंयोग इवोष माटीकते। करपाािमचरण ैरिप रामायणमीमांसामलाचरणे
िलिखतं यत ् –
ु िं हतम।्
ु गणबृ
सौयसारसव ं माधय
ैकमितीयं तमेकं िधा कृ तम॥्
– रा॰मी॰ मलाचरणे
लणाभेदं त ु शेषात।् शेष ु लणो राजन ् (अ॰रा॰ १.४.१७) इिन ्
एवोाेषऽशः ीरामऽयंशांिशनोिबिसोिरवाभेदिसेः। सीतालणयोः
कृ ािदगणे पिठतौिचं िह सीताया मूलकृ िताण च जीवाचायात।्
या इंभतू लणे (पा॰सू॰ २.३.२१) इदं िह सूम।् अाथ ः िकिकार लणे
तृतीया। अथात ् इं भूत ं लयतीित इंभतू लणं तिन ्। कतिर बालकाटँ ु ्।१४०
ु
ततानबकाय सित यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनानादेश े अाु वायेऽिप
(पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन णम।् या लतेऽन ेन ेित लणम ्। करणािधकरणयो
(पा॰सू॰ ३.३.११७) इित करणे टु ्। इंभतू लणिमंभतू लणम ् इित
षीतषः।ु १४१
अथाने ापकिचिवशेषण े े ः किकारो ोते त
तृतीया ात।् एवं िह इंभतू लणे इनेन ैव तृतीया। रामच रामं िह
सीतालणाामेव सूते। यथा जटािभापसः। मौीमेखलया चारी। अ जटा-
ातापसिविशापस एवं मौीमेखलााचािरिविशो चारी। तथ ैवा
सीतालणारामिविशः ीरामः। रामं िह सीतालणाामेव ाते।
रामेित नामिप वणयिववरणं कृ ा मायाजीवािनव रामसीतालणानवगि
भावक ु भाः। एवं रकारे ीराम आकारे ीसीता मकारे च ीलणः। यथा –
रकारे रामचः ाकारे लणः राट ्।
तयोः संयोजनाथाय सीता आकार उते॥
– इित सादाियकाः
इं सीतया लणेन च इित ाविप पािणनीयौ।
१४० कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन।
१४१ कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कृ ोगा षी कृ ोगा च षी समत इित वम ्
(वा॰ २.२.८) इन ेन समासः।
१७५
१.५१ तयोः सिकारकसमासकरणम ्
१.५१ तयोः
तयोमदु कं देिह शीमेवािवचारयन।्
न चेां भसाुयािता मे यिद कुित॥
– अ॰रा॰ २.७.२८
ियमाणो दशरथः शरीरराय ै राममाा ािथ तः। मरणमपिरवतनीयिमित
साधयन ् सोपामणकुमारकथां वनु ् शवेिधबाणिवियमाणमहायाणमण-
वचनमानपूु वतयाऽनवदित
ु याणांजमणो दशरथं कथयित िवचारं न कृ ा
तयोदकं देिह। अथाम िपतृां जलमप येित। अभीिते तााम ् इित चत
ु
े
योे तयोः इित षं य ु म।् अ िववाधीनािन कारकािण भवि१४२ इित
िनयमेन सिववणाी। अथवा तयोः इ म ् शेन सहायः। अ च र-
रकभावसमूिलका षी।१४३ या िपोियमाणा सदानिवव ैव न। यतो िह
ु
पदोदकमेव िपतरौ सगृीतः। अतः तयोः इित षी न पािणनीयिवा।
१.५२ देावयोः
ु
देावयोः सपानीयं ु
िपब मिप पक।
इेव ं लपतोभा सकाशमगमं शन ैः॥
– अ॰रा॰ २.७.३४
अ मणकुमारे मृत े हे कलशं गृहीा िनकटं गतो दशरथ चरणसार-
िनं ु ा मणकुमारबाऽौु िपतरौ ाहतयु त ् आवयोः सपानीयं
ु देिह। अ दाधात-ु
योगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) कमणा यमिभ ैित स सदानम ् (पा॰सू॰ १.४.३२)
ु
इन ेन सदानसा तदनगािमनी चतथु िवभि योा। आवाां सपानीयं
ु देिह
इेव वम।् परम षी पािणनीयिवेव। अथोते। वािधया िपतरौ सदानं
न िववतः। अथालदानं त ु तव कत ं न ैव ते कृ पा न वा न ैिमिकं कम। अत
आवयोदकं देहीित भावं कटियत ं ु सिववा। अथवा आवयोमख ु उदकं देिह इित
ु शााहारेणावयवावयिवभावे सषी। या आवयोः श पक
मख ु शेन
१४२ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
१४३ षिंशिततमे ोके दशरथं सोधयन ् मणः कथयित – मा भ ैषीनृपसम (अ॰रा॰ २.७.२६)। नॄन ्
नरान ् पातीित नृपः। यथाह मनःु – ां ाेन संारं ियेण यथािविध। सवा यथाायं कत ं
पिररणम॥् अराजके िह लोके ऽिवतो िवुतो भयात।् राथ म सव राजानमसृजभः॥ ु
(म॰ृ॰ ७.२.३)। मणमते दशरथ ु नृपसमः। अथाररितृे ः। अत एव तेन तयोमदु कं देिह
इ ररकभावसमूिलका षी य ु ा।
१७६
सिकारकसमासकरणम ् १.५३ मे वद
अयः। अथात ् हे आवयोः पक
ु सपानीयं
ु देिह मिप िपब इये आवयोः इ
जजनकसे षी।
१.५३ मे वद
या िवना न मे तातः कदािचहिस ितः।
इदान यते न ैव कु ितित मे वद॥
– अ॰रा॰ २.७.६३
ु
अ मृत े दशरथे तारा गसे श ं ाायोां ागतो भरतः कै केयीसकाशं
गाऽा िपतरं साय पृित यत ् कु ितित मे वद। अ ूधातस ु मानाथ कतया
(ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसा
ाा कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन च ितीया योा। एवं च मां वद
इन ेन ैव भिवतम।् तपय ु ते। अ सदानिववया चतथु । या मामनहीत
ु ं ु वद
इित गमानतमु ु योगेण त कमिण चतथु मम ् इित ियाथपपद च कमिण
ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन त च मे इादेशः।१४४ या मातः इा
तेन सहाये हे मे मातः वद इथ ससामाे षी।
१.५४ हेऽ
तामाह भरतो हेऽ रामः सििहतो न िकम।्
तदान लणो वाऽिप सीता वा कु ते गताः॥
– अ॰रा॰ २.७.७१
अ शोकाकुिलतदयो भरतो मातरं पृित यत ् हेऽ रामलणसीताः कु
गताः। अ हैहे योगे हैहयोः (पा॰सू॰ ८.२.८५) इित सूण ृ ा
े हेघटकै कार ुत े ुतग
अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावे हे३ अ इेव पािणनीयं हेऽ
इित कथम।् उते। गरोरनृ ु तोऽनाेकैक ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इ
ाचाम ् इ हणं थ सापयित यवऽिप ुतो िवकते।१४५ तादािप
ुतिवकः। एवं हे इयं मा अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेन िवभि-
लोपे पदाादेकाराकारयोः एङः पदाादित (पा॰सू॰ ६.१.१०९) इन ेन परपे
हेऽ इित िसम।् या िपादीापादसाायीपरपिवधायकशाेदमिसं
ततः परपे हेऽ इित िसम।् न च ुतारसामाद िसं लोपियत ं ु न शते।
१४४ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन।
१४५ इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)।
१७७
१.५५ तव रादानाय सिकारकसमासकरणम ्
हे३ राम राम है३ इादौ ुतरे चािरताात।् न च ितलं लणोपवः१४६ इित
िनयमेन कृ ितभावपे लेऽचािरतााैय न ैवािसं रोधियते। अ हे३
अिरसूदन हे३ अ इािदयोगेष ु च चािरताात।् १४७ या ुतग
ृ ा अिच िनम ्
(पा॰सू॰ ६.१.१२५) इ िनहण ाियकाकृ ितभावाभावः।१४८
१.५५ तव रादानाय
राम यौवरााथ िपा ते समः कृ तः।
तव रादानाय तदाहं िवमाचरम॥्
– अ॰रा॰ २.७.७२
कै कयी भरतं बोधयी ाह यत ् तव रादानायाहमेव रामराे िवमाचरम ्।
अ दानयोगे चतथु वाऽऽसीत ् तु ं रादानाय इित। तव इित सिववायां
षी। अथात ् न च रािमदं परकीयं मम िववाहे िपतःु पण आसीम दौिह एव
राािधकारी भवेत इदं रामिधकारतव। अादिधकायािधकारकभावे१४९ से
षी। न च सापेमसमथ वत ् इित िनयमेन राश तवशेन सह साकातया तव
इ च िवशेषणात ् रादानाय इित कथं तष ु इित वाम।् िनसाकाा-
ले त िनयमानीकारात।् देवद गक ु ु लम ् (भा॰पा॰सू॰ २.१.१) इािद-
भायोगा। या कृ ते इाहायम।् अथात ् तव कृ ते रादानाय इित। से
षी।
१.५६ तवैव
रां राम च ैके न वनवासो मिु नतम।्
ततः सपरो राजा रां दा तवैव िह॥
– अ॰रा॰ २.७.७४
अ कै केयी रामवनवासघटनां वणयित। तवैव रां दा िपता िदवं गतः। दा
१४६ मूलं मृयम।्
१४७ संिहताया अिववायािमित शेषः।
ु ीाहम ् इित योग िवमश पय ु – “यथा ङमो ादिच ङमिु नम ्
१४८ १४२तमे पृ े १.१७ मन
(पा॰सू॰ ८.३.३२) इ िनहण ाियकात ् इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) सिङं ु पदम ्
(पा॰सू॰ १.४.१४) इादौ न ङु मटु ौ।”
१४९ अिधियते यत ् अिधकायम ्। तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०), ऋहलोयत ्
(पा॰सू॰ ३.१.१२४) इााम ् अिधपूवक कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) कमिण कृ सको
यत।् अिधकरोतीित अिधकारकः। अिधपूवक कृ धातोः वु च
ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) इन ेन कतिर
वलु ।्
१७८
सिकारकसमासकरणम ् १.५७ मे
इित ो दाधातोः (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) ायोगः। अ त ु म ् इित
सदानातथु योग एव साित। तव इित षी त ु ससामाे। या तव कृ ते
ु ारेव भरतं
रां दा। या तव शासनाय रां दा इित।१५० या कै केयीमख
से तयित यिददं रां त ु ं महाराजेन न दम।् यावामागमनं शासनाय दम।्
अतव त ं नाि। ं त ु राघव ैव। तात ् रजक वं ददाित इितवद
रापरावतनसे त े षी।
१.५७ मे
असााऽिस पापे मे घोरे ं भतृघ ाितनी।
पापे भजातोऽहं पापवानि सातम।्
अहमिं वेािम िवषं वा भयाहम॥्
– अ॰रा॰ २.७.८०
ु ाामवनवासकथावणेन जातकायकोपो भरतः कथयित हे पापे
कै केयीमख
ं मे असाा। अथ ऋहलोयत ् (पा॰सू॰ ३.१.१२४) इन ेन तयोरेव कृ -
खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इन ेन च सूवक भाष ्धातोः (भाषँ ायां वािच
धा॰पा॰ ६१२) कमिण यये चटु ू (पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन णकारेायां त
लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोपे हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) चेन ेन तकारेायां
े लोपे िवभिकाय साा। न साेसाा।१५१ असाा इ
तेन ैव सूण
कमिण यिवधानादना ु कतःु कतृक
रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन
तृतीयया भिवतम।् मया असाािस। मे इित कृ ानां कतिर वा (पा॰सू॰ २.३.७१)
इन ेन वैककी षी। या मे इादे ौ इाहायम।् पापे मे ावसाा।
अावयवावयिवभावसे षी।
१.५८ मे
हा राम हा मे रघवंु शनाथ जातोऽिस मे ं परतः पराा।
तथाऽिप ःखं न जहाित मां वै िविधबलीयािनित मे मनीषा॥
– अ॰रा॰ २.७.८६
अ शोकसदया भगवती कौसाा ीभरतसमं ीराममिु य िवलपित।
मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन षी।
शासनाय इाहायिमित भावः। एवं तव इ कतृक
१५०
् ु
नञ (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन नतषसमासः। नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नञो
१५१
नलोपे असाा।
१७९
१.५९ मे सिकारकसमासकरणम ्
परतः पराा ं मे जातोऽिस। अ मे इित षं िवचाराय। यतो िह जायमानाऽधारो
ु
माता। एवं पजिन िपता िनिमकारणं रजःश ु संयोगोऽसमवाियकारणमेव ं माता
समवाियकारणम।् १५२ त मातिर समवायसेन सितते।१५३ तथा च ता
एवाऽधारािचता।ु आधारो ौपेिषको बोः संयोगपो न त ु समवायः।१५४
अतः मिय जातः इिचतंु यथा भागवते –
िनशीथे तमउूत े जायमान े जनादन े।
देवां देविपयां िवःु सवगहाशयः॥
ु
ु
आिवरासीथा ाां िदशीिरव पलः॥
– भा॰प॰ु १०.३.८
इित। अ देवाम ् इित सयोगः। तादािप सिचते ु ित चेत।् उते।
मे कुौ इाहारे से षी। या जातः इ पोऽथ ु ः।१५५ अथात ् ं मे
ु
जातः पोऽिस। इथारसे षी। अथवा मे इित चत ु ं ताद चतथु वाा
(वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । कौसािहतकारी१५६ (रा॰च॰मा॰ १.१९२.१) इित
मानसेऽिप समिथ तात।् अथवा भगवतः कौसां िनिमीकृ ाका ैव समी। ततः
ु कटः इित नं समाधानम।्
मे जातः इ मे परतः
१.५९ मे
ु
य रामया मां नय सत।
ु
सीतया सिहतो य सश
य मे॥
– अ॰रा॰ २.८.२५
अ िचकू टं गन ् भरतो िनषादेन स भगवयनानं पृित य भगवान ्
ु
से दशय। अ अहं पयािन ं ेरय इथ ं मां दशय इेव ितीयोिचता।
चतथु योग ु सदानिववया। भरतो दानपेण ानदशन ं याचते। या मां सखियत
ु ंु
१५२ कारणं ििवधं समवासमवाियिनिमभेदात।् यमवेत ं कायम ु ते तमवािय-
कारणम।् यथा तवः पट पट गतपादेः। कायण कारणेन वा सहैकिथ समवेत ं
सारणमसमवाियकारणम।् यथा तसं ु योगः पट। तपं ु पटप। तभयिभं कारणं
् ु
िनिमकारणम। यथा तरीवेमािदकं पट (त॰स॰ ४०)।
१५३ यिमवेत ं समवायेन सं सायम ु ते तमवाियकारणिमथ ः ... समवाय-
साविकायतािनिपततादासाविकारणं समवाियकारणतिमित (त॰स॰
ा॰बो॰ा॰ ४०)।
ु िसयोः समवायः। अयो ु संयोगः (बा॰म॰ ६३३)।
१५४ अनयोरयं भेदः – अयत
१५५ यथा अिय जात कथियतं कथय (उ॰रा॰च॰ ४.२३) इित भवभूितयोगे।
्
१५६ एतूपारम–कोसलाजािहतावहो (मा॰भा॰ १.१९२.१)।
१८०
सिकारकसमासकरणम ् १.५९ मे
दशय इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु ।
॥ इयोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
अारामायणसंसतृ ानां बिहःितानािमव पािणनीयात।्
मया पदानां थमो िवमश शोधे पिरेद इित धािय॥
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे थमााये
थमपिरेदः।
१८१
१.६० सिहतेन मे सिकारकसमासकरणम ्
॥ अथ थमााये ितीयः पिरेदः ॥
॥ अथारयकाडीययोगाणां िवमशः ॥
१.६० सिहतेन मे
इतः परं येन गं सिहतेन मे।
ु ने संयो शरानिप करे दधत॥्
धनगु ण
– अ॰रा॰ ३.१.१२
योगोऽयमारामायणेऽरयकाडे थमे सग ीरामेण िविहतः। िचकू टं
ा पाीतालणाां सह िकयरंू गा घोरकाननं िनरी लणं सतक यित
यत ् इतः परं मे सिहतेन या गम ।् सिहतेन इित लण िवशेषणम।् तथा च
सहय ु े ऽधान े (पा॰सू॰ २.३.१९) इन ेना तृतीयायां मया सिहतेन या गं मे इित
कथिमित चेत।् सिववायां षी। या िहतेन सह वतमानः सिहतः। तेन सहेित त ु -
योगे (पा॰सू॰ २.२.२८) इन ेन समासः।१५७ तेना मे इ िहतशेनायः। त मे
िहतसिहतेन या गम ् इित ीराम तायम।् न च सापेमसमथ वत ् इित वचन ेन
िहतश मे इन ेन सापेतया कथं समासः। िनसापेल उिनयमानादरात।्
या गमनियायाः कता ीरामः। एवं िहतेन सह वतमान ेनेित सिहतेन या लणेन सह
इतो मे गम ्। अ तयो भावे।१५८ तादनकत ु िर यिप तृतीया ाोित
तथाऽिप कृ ानां कतिर वा (पा॰सू॰ २.३.७१) इित सूण े कृ ाः (पा॰सू॰ ३.१.९५)
इिधकारे िविहत तत ्य कतिर रामवाेऽे तृतीयााने षी मम
इित त मे इादेशः।१५९ या बना ु इाहायम।् मे बना ु या गम ् इित
िवहे पापालकभावे ािमभावे वा षी। या कृ ते इाहायम।् मे मम कृ ते
सिहतेन या गम ्। या मे इित चत ं मे मं गम ।् ताद चतथु
ु
वाा (वा॰ २.३.१३) इित चतथु । अथात ् इतः पूव मया साकं ं सखान ु ाऽयासीः
ु भू
िकधनु ेतः परं राससामे महपूणय ोगदानाय मदथ मेव गम ् इित ीराम
ताय ितभाित। रामरावणसामे मेघनादािदवधे लण महपूणा भूिमका सवरिप
ाता। अथवा मया इथ मे इयम।्
१५७ वोपसजन (पा॰सू॰ ६.३.८२) इन ेन सह इ स इादेशः।
१५८ तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इन ेन।
१५९ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन।
१८२
सिकारकसमासकरणम ् १.६१ तव दाािम
१.६१ तव दाािम
तव सशनाकाी राम ं परमेरः।
अ मपसा िसं ययंु ब िवते।
तव तव दाािम ततो मिु ं जाहम॥्
– अ॰रा॰ ३.२.५
ीसीतालणसमेतीरामेण शरभितायां शरीरं िदधःु ाते। अथा
सूण ु त
तपसः पयं ु ं दाािम। ोके ऽिन ् त
ु ं दाािम इित योे तव
ु म।् अ सदाने सिववायां षी। यतो िह पय
दाािम इित य ु य ैव सह
ु
शातः सः। मेव पयिनधानं ः िकमिप परं नाि। अतवैव व ु तवैव
दाािम मम िकमिप ािमं नाि। यथा रजक वं ददाित इ दाता ं
न जित।१६० पनन ु सदानं िविनयमः। िविनमयो नाम ितदानम।् तव ितदाािम
इदमेव वाम।् १६१ ित इ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३)
इन ेन लोपः। अथवा तव दाािम येन ं रासानां संहारं कु। उपासकानामयं िनयमो
यमािण समाचरि तेषां फल ाियदेवाय यि यथा भागवते –
ु
कायेन वाचा मनसेिय ैवा बाऽऽना ु तभावात।्
वाऽनसृ
करोित यकलं पर ै नारायणायेित समप येत॥्
– भा॰प॰ु ११.२.३६
अत एव जय जय इित कथयि जनाः। वाीिकरिमवां िलखित बलं िवो
वधताम ् (वा॰रा॰ ६.१२८.१२१)।
१.६२ सम राम
सम राम महपु यफलं
ु िवरः शरभयोगी।
िचितं समारोहयदमेय ं रामं ससीतं सहसा ण॥
– अ॰रा॰ ३.२.६
ु
अ भगवारभः समं पयजातं ीरामाय समप यित। अ राम सम
१६० ु हणाय िनवृिपूवक
दानं चापन ं परोादनम।् अत एव “रजक वं ददाित”
इादौ न भवित (त॰बो॰ ५६९)। रजकवदान े वपरावतनािनवृिन परोादन न।
ता सदानम।् एवमेवा भगवयदान ु ु
ेऽिप भगवत एव पयािमािनवृ िन पर-
ोादन न। ता सदानम।् अयं भावः।
ु ाोित मिु ं च ददाित। इदमेव ितदानम।्
ु ददाित मिु ं च ाोित। भगवां पयं
१६१ अ शरभः पयं
भगवान ् पयाितयित
ु मिु िमित भावः।
१८३
१.६३ शरभयोगी सिकारकसमासकरणम ्
इित िलिखतम।् १६२ सम इित पद योगेन चतथु योा दाधातस ु मानाथ कात।्
ु
िक षी िकमिप िवशेष ं वि। राम ैव पयजातं ासपेण मम पा आसीातं
परावतयािम इमं भावं नियत ं ु राम इित। या राम करे सम इाते स-
सामािववायां षी।१६३
१.६३ शरभयोगी
सम राम महपु यफलं
ु िवरः शरभयोगी।
िचितं समारोहयदमेय ं रामं ससीतं सहसा ण॥
– अ॰रा॰ ३.२.६
ु
अ राघवें ण पयजातं सम महिष ः शरभितां समारोहत।् शरभ
एव योगीित शरभयोगी इित िवहे कमधारयः। अ योिगशः शरभश
िवशेषणम।् अः कोऽिप शरभो न योयेवायं िह शरभयोगी संसारजन ु रसभ-
योगीित। िवशेषणं नाम िवमाने सित िवधेयािये सतीतरावतकम ।् अेदं
ेय ं िवशेषणमपु लणमपु ािधिरमे यः ायः समाना अितसूमरमेतषे ।ु िवशेषण-
लणम ु म।् उपािधरिवमाने सित िवधेयािये सतीतरावतकम ।् उपलणं
िवमाने सित िवधेयानिये सतीतरावतकम ्। यथा काकवो देवद
गृहाः इित। एवमेवते रावतकतया योगीित िवशेषणं शरभ िवशेम।् तथा िवशेषणं
िवशेणे बलम ् (पा॰सू॰ २.१.५७) इन ेन समासे थमािनिद ं समास उपसजनम ्
(पा॰सू॰ १.२.४३) समासिवधायके शाे थमया िनिद ं पदं समास उपसजनसं ात।्
अ समासिवधायकं शां िवशेषणं िवशेण े बलम ् इित। थमया िनिद ं िवशेषणम ्
इित। अानपूु ा न ताय ता अनपयोगात
ु ।् िवशेषणम ् इानपूु ाः िवशेण े
इानपूु ा सह समासाभावादनपयोगा।
ु तादानपूु ा आनपूु ि भधेय े तायम।
िवशेषणवाचकपदिमथ ः। एवं नीलम ् उलम ् इ नीलम ् इोपसजनसा।
न च समासिवधायके शाे ीिण पदािन िवशेषणम ् िवशेण े बलम ् इेत े क
े ं
१६२ िणजात ् सम ्पूवक ात ् ऋधातोः (ऋ गितापणयोः धा॰पा॰ ९३६) ा ये सम इित पं
िसित। ऋ → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ऋ िणच ् → ऋ इ → अितीीरीू यीाातां
ु
पणौ (पा॰सू॰ ७.३.३६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ऋ पक ँ ु ् इ → ऋ प ् इ → पग-ु
् ्
लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → अप इ → अिप → सनाा
धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। सम ् अिप → समानकतृक
योः पूवक ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) →
समिप ा → कुगितादयः → समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) → समिप प ् →
समिप य → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → समप ् य → सम।
१६३ अवयवावयिवभावमूलका सः।
१८४
सिकारकसमासकरणम ् १.६४ आदौ ऋषीणाम ्
तृतीयां े च थमाे। यथा िवशेषणम ् इित थमािनिद ं तथ ैव बलम ् इिप।
अ कथं नोपसजनसेित चेम।् उपसजनसािवधायकसू ं थमािनिद ं समास
उपसजनम ् इित। अ समासे इित समी च वैषियकी। िवषयता च घटकपा।
अथामासे घटकतया सिवं समासिवधायकसू े थमया िनिदमेवोपसजन-
सम।् बलम ् इित थमया िनिद ं िक ु समासे घटकतया न िवम।् अतो न
दोषः। तापसजनसायाम ् उपसजन ं पूवम ् (पा॰सू॰ २.२.३०) इन ेन पूव योगे
सित योिगशरभः न त ु शरभयोगी इित। अोते। पूवि नपातकरणमिनिमित
वे ोपपािदतम।् तेन शरभश पूव योगः। अथवा िवशेषणिवशेभावे कामचारः।
पूवम
ेकं पदं ेक िवशेषणं िवशे भवित। को योगी योिगन ु बहवदा शरभ
इित। अािप ितरावतकता। तारभशेतरावतकतया िवशेषणता। तत
े समासताम।् मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२)
पूव योगः। याऽनेन सूण
इन ेन समासः। भाािः (भा॰॰ मलाचरणे ६) इित कै यटे नािप सरिणीकारात ्
शरभ एव योगी इित िवहः। या शरं िचता तिन ् शरीरभ इित शरभमेव
योजियत ं ु शीलम इित िवहे सजातौ
ु िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन
ु
िणिनयः। अनबलोपे ु १६४ चजोः कु िघयतोः (पा॰सू॰ ७.३.५२) इन ेन
गणे
जकार कुे१६५ िवभिकाय शरभयोगी इित।
१.६४ आदौ ऋषीणाम ्
ु तथा।
शेषांश ं शचे े भरतं सानजं
अतादौ ऋषीणां ं ःखं मोुिमहाहिस॥
– अ॰रा॰ ३.२.१६
अ सीतालणसमितं ीरामं ा तं ाा कथयि मनु ीरा
यत ् ऋषीणामादौ ं ःखं हतमु हिस। अ एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८)
इन ेनाऽवादेशोऽिनवायः। आदावृषीणाम ् इेव भवेत ् आदौ ऋषीणाम ् इित
पािणनीयिमव। अोते। सेरिववया। सातं भगवान ् रास ैः सह िवहं
िचकीष तो रास ैः सह सिरनिचत ु इित भावं नियतमु सिन । यथा पा सह
िविजघृभु त हृ िरनितशतक ितीये ोके कथयित –
यां िचयािम सततं मिय सा िवरा
साऽिमित जनं स जनोऽसः।
१६४ ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन।
१६५ कुे सित ान ेऽरतमः (पा॰सू॰ १.१.५०) इन ेन गम।्
१८५
१.६५ साधनपरेष ु सिकारकसमासकरणम ्
ु ित कािचदा
अृ ते च पिरश
िधा त मदन इमा मा॥
– भ॰नी॰ २
अ सििरो नाऽसीदतः ोके ऽिप मदन इमा इ न सिथ ैवाािप रास ैः सह
िवह इोऽतोऽसियोगः। सिवा े िववाधीनो भवतीित ाकरणिसाः। एकपदे
सििन ो यथा रामेण। धातूपसगयोथा यथा ाित। समासेऽिप सििन ो यथा
ु
रामानजः। िक ु वाे त ु िववामपेते तथा चोम ् –
संिहत ैकपदे िना िना धातूपसगयोः।
िना समासे वाे त ु सा िववामपेते॥
– वै॰िस॰कौ॰ २२३२
अतोऽ न िववा। अतो न सिः।
१.६५ साधनपरेष ु
ं सवभतू दयेष ु कृ तालयोऽिप
जािवमख ु षे ु तनोिष मायाम।्
साधनपरेपयाित माया
ु
सेवानपफलदोऽिस यथा महीपः॥
– अ॰रा॰ ३.२.२९
नीलोलदलयामं रामं राजीवलोचनं जानकीलणयतु ं जटावल-
ु
धािरणं सतीीया भा तु ाव रघननम
ु ।् साधनपरेष ु इित ाय ु
ु
सतीः। त िह अपयाित माया इित पदयसमिभाहारेण साधनपरेष ु इ
पा भिवतम।् अपयाित इ िह पूवद श े ागानकूु लो ापारोऽथ ः। त च
कादपयातीपेायां िवेष े सामान े िविमायाया अविधभूततया -
साधनपरेः इपादानसाफलभूतपमी। तथा च सूम ् वु मपायेऽपादानम ्
(पा॰सू॰ १.४.२४)। अपायो िवेषिन ् साे वु मविधभूत ं कारकमपादानं ात ्
(वै॰िस॰कौ॰ ५८६) इित। स िवमशिवषयः। अ समाधानम।् स ु इाहाय
तथा च साधनपरेष ु स ु पाायाऽपयाित इित। य च भावेन भावलणम ्
(पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन समी। या सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इ
चकारामी।१६६ या साधनपरानपे मायाऽपयाित इित बलोपे सित
१६६ चकारारािकाथ
ू ः (का॰वृ॰ २.३.३५, वै॰िस॰कौ॰ ६३३, ल॰िस॰कौ॰ ९०६)।
१८६
सिकारकसमासकरणम ् १.६६ मनो मे रयित
तानादराथ समी।१६७ या असाध पु दााहारे सासाधयोगे
ु च (वा॰ २.३.३६)
ु
इन ेन साधनपरेसाधमायाऽपयाित इित समी।
१.६६ मनो मे रयित
देहाे मम साय ु ं लसे ना संशयः।
गंु ते िु मािम गं मिु ननायकम।्
िकिालं त व ं ु मनो मे रयलम॥्
– अ॰रा॰ ३.२.३९
ु
अ सतीमिभग ीरामोऽगं िु मः कथयित यत ् मे मनरयित।
अ िणजात ् र ्धातोः१६८ (िञराँ समे धा॰पा॰ ७७५) कमतया माम ् इित
योे मे इित य ु म।् अ कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इन ेन
कमसा। ततः कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया ाा िक
षी। कमादीनामिप समािववायां षेव (वै॰िस॰कौ॰ ६०६) तथ ैवााेवम।्
मनःकतृक वतमानकािलकीरामकमकमिु नदशनिवषयकोठानकूु लापारः इित
शाबोधः। या मे मनः इये मि मनः। ससामाे षी। तथा च मे
मनः मां रयित इाहायम।्
ु
१.६७ सतीे
न
ु
अथ रामः सतीेन जाना लणेन च।
अगानजानंु माे समपत॥
– अ॰रा॰ ३.३.१
अ सहशं िवनाऽिप तृतीया। िवनाऽिप सहशं तृतीयािवधानात।् १६९ या इं-
े तृतीया।१७० या हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन
भूतलणे (पा॰सू॰ २.३.२१) इित सूण
१६७ षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इन ेन।
१६८ अ धातोघटागण े पाठात ् घटादयो िमतः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िमािणिच अत
उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेनोपधावृौ िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन े िर इ
धातसु ायां लिट ितिप शिप गणे ु ऽयादेश े रयित।
१६९ िवनाऽिप तोगं तृतीया। वृो यून ेािदिनदशात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६४)।
ु
१७० सतीारामिविशः ीरामोऽििजानं समपतेित भावः।
१८७
१.६८ अगमिु नवयाय सिकारकसमासकरणम ्
तृतीया।१७१ या कृ ािद उपसानम ् (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेनाभेद े तृतीया।१७२
१.६८ अगमिु नवयाय
ु
सती ग ं शीमागतं मां िनवेदय॥
अगमिु नवयाय सीतया लणेन च।
ु सतीः
महासाद इा ु ु
ययौ गरोः॥
– अ॰रा॰ ३.३.५-६
अ ीरामः सतीं ु ित कथयित मागतं मामगमिु नवयाय िनवेदय। गित-
ु
बिवसानाथ शकमाकमकाणामिण कता स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२) इन ेन िनपूवक -
ु तया शकमतया च अगमिु नवय इ
् ातोः (िवदँ ान े धा॰पा॰ १०६४) बथ
िवद ध
कमसा ाा। एवं तदनगािमनी ु ितीयािवभिः ाा। िक चत ु प ािणनीयेव।
परं िवचारे कृ त इयमिप पािणनकूु ला। अ अगमिु नवय तोषियत ं ु मां िनवेदय
इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । या
ताद चतथु वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन म ु ये हिरं भजित इािदवतथु ।
या अगमिु नवयाय इित सतीसोधनम
ु ।् एवम ् अगमिु नवयमयतेऽेवािसेन
सेवाथ गतीगमिु नवयायः तु ौ अगमिु नवयाय। अ कमयण ्
(पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन अण ् यः।१७३ तत उपपदमितङ ् (पा॰सू॰ २.२.१९) इन ेन
समासे ाे कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन िवभिः ाा। योम े
कतरेण भािमित सामे गितकारकोपपदानां कृ िः सह समासवचनं ाबु े ु ः
मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५)
(भा॰पा॰सू॰ ८.४.११) इन ेन समास उपाे पूव कतृक
ु भिकाय अगमिु न-
इन ेन कृ ोगे षी पामासे पािभिलोपे दीघ पनिव
वयायः तु ौ हे अगमिु नवयाय इित न दोषः। अथा ं िनररमगमिु न-
वयमपु गिस सेवाथ मतं त भावेन पिरिचतोऽतो मामागतं िनवेदय।१७४
१७१ ु न ो हिरः (वै॰िस॰कौ॰ ५६८) इितवदाििजमिु नानगमन े सतीो
पये ु हेतिु रित भावः।
१७२ एतूवस ग िनरपेा नागताेषां योऽहमहम ् (अ॰रा॰ ३.२.३७) इ ीरामेण सती ु
कृ ते िनयम ु म।् देहाे मां सायु ं लसे ना संशयः (अ॰रा॰ ३.२.३९)
इाभेदोः। तादभेद े तृतीयेित भावः।
१७३ अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इित धातोः अगमिु नवयम ् इित कमपपदे।
१७४ या अयत इयः। अयः अयते अच ् गिर इित वाचकारः। नििहपचािदो िणचः ु
(पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतयच ।् अगमिु नवयायः अगमिु नवयायः तु ौ अगमिु न-
वयाय। कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कृ ां कृ ोगा च षी समत इित वम ्
ु
(वा॰ २.२.८) इित वािकेन तषसमासः इनः इितवत।्
१८८
सिकारकसमासकरणम ् ु
१.६९ गरोः
ु
१.६९ गरोः
अगमिु नवयाय सीतया लणेन च।
ु सतीः
महासाद इा ु ु
ययौ गरोः॥
– अ॰रा॰ ३.३.६
अ ीरामवचनं ु ा सतीः
ु सहष मगं ित गतः। अ ययौ
ु इित षं य
गरोः ु म।् तदपािणनीयमावहम।् यतो िह कतरु ीिततमं कम
(पा॰सू॰ १.४.४९) इित सूम।् अ सामाोऽथ ः कतःु िययाऽऽिमतमं ु कारकं
कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३५)। िवशेष ु कारके (पा॰सू॰ १.४.२३) इिधकार-
े ियापद लाभः। एवं या या िया सा सा कतारं िवनाऽनपपे
सूण ु ित ियय ैव
ु कतु हणं थ सापयित यत ् कृ ितधातूपाकतृव िृ ापार-
कतरु ाेप े िसे पनः
योफलायः कम। तेन भो रामं भजित इ कृ ितधातूपाकता भिृ -
ापारो भजनानकूु लयोफलं भजनं तदायो राम इ कमसा। असित
कतृ हणे ियाया ल कतृप द कृ ितधातकु तथ नावग ं ु शेत। एवं
माषें बाित इ माषाणामिप कमसा ाथा च कताऽिृ ापारो गल-
िवलाधःसंयोगपयोफलं भणानकूु लं तदायः कम माषा एवेित माषाणामेव
कमसा ात।् सित कतःु इित पदहणे कृ ितधातूपाो यो ापारदायो
यः कतथ से कृ ितधातःु ब ्धातःु (बँ बन े धा॰पा॰ १५०८) तिृ -
ापारः शसयं ोगानकूु लदायो देवदातृव िृ ापारयों फलं बनपं
तदायः कमा एव। एवं कतःु इ षी च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७)
इन ेन। साऽिप कतयव । अतः कतृप दमिप कतारं बोधयित षिप। कतव यः कता
इथ सित धानभूतापारायकता इथऽवगते। तथा च ईिततमम ् इित
आप ्धातोः (आप ँ ॢ लन े धा॰पा॰ १८३९) सपम।् आिममीितम
ु ।् १७५
१७५ ु
आिममाणमीितम ् (बा॰म॰ ५३५) इित बालमनोरमा। इम ् इािप मितबिपूु जाथ
(पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन ेाथ वतमानकाल एव यः। ताभे अ ु ी समानािथ के । आप ॢँ
लन े (धा॰पा॰ १८३९) → आप ् → धातोः कमणः समानकतृक ािदायां वा (पा॰सू॰ ३.१.७) →
् ् ्
आप सन → आप स → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः →
्
आृधामीत (पा॰सू॰ ७.४.५५) → ईप स → सङोः (पा॰सू॰ ६.१.९) → ईप ् ईप ् स →
्
पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४) → अ लोपोऽास (पा॰सू॰ ७.४.५८) → ईप ् स → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) → मितबिपू ु जाथ
(पा॰सू॰ ३.२.१८८) → ई → ई त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → ई इट ् त →
ई इ त → ईित → िवभिकायम ् → ईित स ँ ु → अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) → ईित अम ् →
अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → ईितम।्
१८९
ु
१.६९ गरोः सिकारकसमासकरणम ्
अितशयेन ेितिमतीिततमम १७६् इित िवहे अितशायने तमिबनौ (पा॰सू॰ ५.३.५५)
इन ेन तमप ्यः। तथा च कृ ितधातूपाधानभूतापारायकतृव िृ ापार-
योफलायताकािरके ािनिपतोेयताफलायावेदकं कम। एवं च भो
रामं भजित इ कृ ितधातःु भज ्धातःु (भजँ सेवायाम ् धा॰पा॰ ९९८) तधानभूत-
ापारो भजनानकूु लापारदायः कता भिृ भजनानकूु लापारकािरके ा
यिृ ापारेण रामः सोु भवतीाकािरका तििपतोेयताफलायावेदकं
राम एव त ैव कमसा। इं कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इेिततम-
हणाभावे कतःु कम इित सू े से कतु ेयं कम इथ पयसौदनं भेु इित
ु
दाहरणम ।् अथायसा िममोदनं भेु । कृ तभोजनं ित यिद किवीित यत ्
ओदनं भ ु तु ं पयो दाािम तत स भोजन े वतत े तव पय ओदनं भेु इित
ु ते। पयसा िममोदनं भेु इथ पयसौदनं भेु इित य
य ु ते। अ तृतीया।
कतु ेयं कम इथ कृ तेऽािप ितीया ात।् पयसोऽिप कतु ेयात।् पय उेयं
िकीिततमं नाि। न च तमप ्हणं मा भूत ् ईितहणेन ैव काय िसे तथा
च कतरु ीितं कम इेव सू ं ात।् तथा सित अेमाणवकं वारयित इ अेः
इािप कमसा ात।् वारयित इाथ ः अिसंयोगानकूु लापाराभावानकूु ल-
ापारः। मिृ ापारेणािबालकसंयोगाभाववान ् भवितीायः। अेः इािप
कमसा मा भूामहणम।् न च वारणाथानामीितः (पा॰सू॰ १.४.२७)
इपादानसा कमसां बािधते सा च माणवकम ् इ ािदयं कमसा च।
परामस ैव।१७७ सूाभावे अेः इ कमसां च को वारियित।१७८ न च
अिधशीासां कम (पा॰सू॰ १.४.४६) इतः कम इित पदमनव ु तां पनर
ु कम-
हणं िकमथ िमित चेत।् यिद ततः कम इित पदं तिह एकयोगिनिदानां सह वा वृिः
सह वा िनवृिः (प॰शे॰ १७) इित िनयमेनाधार ैव कमसा ात ् गेहं िवशित
इादावेव। तदथ कमहणम।् िचदेकदेशोऽनवत ु त े (प॰शे॰ १८) इित िनयमेनाधार-
िनवृौ कमहणमाथ म।् इथ कतरु ीिततमं कम इनेन साऽिनवाया। तथा च
ु
ययौ इित याधातोः (या ापणे धा॰पा॰ १०४९) कता सती िृ ापार उरदेश-
संयोगानकूु लापारयोफलायकािरके ा मिृ ापारेण गम ु य ं ोगवान ्
१७६ अितशयेन ेितमीिततमम ् (बा॰म॰ ५३५)।
१७७ “गाम”् इेितय ु ाऽपादानसा न भवित। ईिततमिववायां परामस ं ावृःे
(त॰बो॰ ५९०)।
१७८ कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इित सूाभावे अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेनािप
माणवकम ् इेिततम कमसा ाोित परेतने सूण े िे ताकिथत कमसााौ
*अिं माणवकं वारयित इिनयोगः ााूार आवयक इित भावः।
१९०
सिकारकसमासकरणम ् १.७० िशेः
ु व ततः स एव कम। अतोऽ कथं न कमसेित चेत।्
भवत ु तििपतोेयता गरावे
उते। कमणः शेषिववायां षी। कमसा त ु जात ैव के वलं तलभूता ितीया
न। नन ु या या सा सा सा फलवती भवित इित ायेन फलाभावेन कमसायाः
िकं योजनम।् असा कमसायां सूावृौ न साधताऽभावे
ु ु
साधताया ु
न पय-
जनकतावेदकतेित चेत।् कमसायाः फलं न के वलं ितीया। अाफलािन
सि। अ िकं फलिमित चेत।् गरोः
ु ययौ इ िह गकम
ु कभूतकालाविोर-
ू कसबोधयोः फलम।् या गरोः
देशसंयोगानकूु लापारः इ शाबोधे कममल ु
सकाशं ययौ इित पदााहारे से षी।
१.७० िशेः
ाातराममाथ िशेाितभितः।
ाऽगं मिु नें सतीः
ु ययौ मनु ेः॥
– अ॰रा॰ ३.३.८
अ िशान ् ित राममाथ ाचाणाग िितं वणयित। अ
िशान ् ित इित योमासीत।् िशेः इित चतथु योग ु िशान ् बोधियतमु ्
इय ु मानतमु नु ः कमिण चतथु ।१७९ या सखयोगे
ु सित चतथु ।१८० या िशेः
िहताय इाहारे िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु । या ताद चतथु वाा
(वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । न च के ो राममाथ ाात इपेायां
िशेः इ ाातघटकाानियाया अपेिताथं बीिहिरित चेत।्
िनसाकाल उिनयम सभावात।् या िशान ् आय वा िशान ् अपे
ाातराममाथ ः इित योजनया ोपे कमयिधकरणे च (वा॰ २.३.२८) इित
वािकेना पमी। अ वािकाथ ः ब लोपे सित त कमयिधकरणे च
पमी भवित। अ िह बम ् आय अपेतयाऽ कम िशान ् इित ततः पमी
शरु ािेित (वै॰िस॰कौ॰ ५९४) इितवत।् इं िशेः इित चत
ु
ः पो वा
पािणनीय एव।
१७९ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
ु
१८० िशेः सखाय इाहायिमित भावः।
१९१
१.७१ वीिम ते सिकारकसमासकरणम ्
१.७१ वीिम ते
िकं राम बनोे न सारं िकिवीिम ते।
ु
साधसितरे वा मोहेतु दाता॥
– अ॰रा॰ ३.३.३६
अागः ीरामं ित गोपनीयिवषयं वणयित यत ् ते िकिारं वीिम।
ूधातःु (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) अाकिथतपिरगिणतधागतः –
ु
िचूशासिजमम षु ाम ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। अ ां वीिम इित पािणनीयम।् ते वीिम
इित कथम।् कमणः शेषिववायां षी। या समम ् इाहायम।् एवं ते इित-
शे सिववायां षी। अथवा ां ोत ं ु वीिम इित तमु ु े तमिण
ु य
ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इित चतथु । अथवा ते इ
सारम ् इन ेनायेन से षी। िसारं वीिम इथ ः। अथवा वतः
इित शमाहायम।् ते वतः सारं वीिम इथ य च भावेन भावलणम ्
(पा॰सू॰ २.३.३७) इित षी।१८१
१.७२ न ेत ते कालः
अि पवटीनाा आमो गौतमीतटे ।
ु ु लोह॥
न ेत ते कालः शेषो रघक
– अ॰रा॰ ३.३.४८
अ अगः ीरामचं दडकवासाय ेरयित यत ् रामभ तैव ते भवतः कालो
न ेतः। आशोऽयम।् १८२ णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) इाातोः तयोरेव कृ -
खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इित सूसहकारेण तानीयरः (पा॰सू॰ ३.१.९६) इन ेन
तयः स च कमिण। तेन कताऽनः। ु तैव तृतीया भाा।१८३ अ कृ ानां कतिर
वा (पा॰सू॰ २.३.७१) इन ेन वैकिकी षी।१८४ अथवा ते इ कालः इन ेनायः।
अथाी कालैव न ेतः। अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इ पिरगिणत-
षोडशधातूनां म उराध तथा ाीकृ हाम ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इ नी इ
हणाथा च ाममजां नयित इितवदािप त इ कमसा भवेत।् १८५ न च
१८१ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु षी चानादरे
(पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ वाऽऽदरेऽिप भावलणा षीित भावः।
ोऽयम।्
१८२ पूवप
१८३ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
१८४ पे कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन तृतीयाऽिप।
१८५ अयमिप पूवप ः।
१९२
सिकारकसमासकरणम ् १.७३ तयोः
कमसायामेव ं ल।् समी शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इ समीपद हणात ्
साल ् (पा॰सू॰ ५.३.१०) इन ेन त इित स योगः।१८६ सम िवना
ितीयातल ् कथं सवेत।् उते। यदाऽपादानािदिभन िववा ादा कमसा
ु िधकरणिवव ैव। आसमानािधकरण सकलजगदिधकरण
भवित।१८७ अधना
िविवधिदाभरण जगदाधारािप रामाऽधारभूतात ् नेत ते कालः इित
पवट जगदाधाराऽधारभूतािमित सादाियका नियत ं ु ष यिु िभः साधयि।
१.७३ तयोः
ु
अवास ु रामो देवलोक इवापरः।
सखं
ु तयोः॥
कमूलफलादीिन लणोऽनिदनं
आनीय ददौ रामसेवातरमानसः।
ु णधरो िनं राौ जागित सवतः॥
धनबा
– अ॰रा॰ ३.४.१२-१३
दडकारये िनवसतोः तयोलणः कमूलफलािन ददौ। अ दाधातयु ोगे
ु ा तााम ् इित भवेत।् १८८ तयोः इित कथनं
(डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) चत
त ु सदान े सिववायाम।् या तयोः परतः
ु इाहारे सामासे षी।
या िनवसतोः तयोः इित शे य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७)
इित षीसौ।१८९ अथवा कमूलफलािन इनेन साकमि तयोः एव कमूल-
ु
फलािन इथ से षी। सीता च कृ ितः ीरामः पषयोः संयोगाृििरित
सावभौमादारामायणे च त त ितपािदताजनकभावसे ष ैय
ढियतमु ।्
१८६ तद ् िङ → साल ् (पा॰सू॰ ५.३.१०) → तद ् िङ ल ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → तद ् →
ािदशो िवभिः (पा॰सू॰ ५.३.१) → दादीनामः (पा॰सू॰ ७.२.१०२) → त अ → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → त → त → तितासविवभिः (पा॰सू॰ १.१.३८) → अयसा →
िवभिकायम ् → त स ँ ु → अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) → त। पे तिन ् इित। तद ् िङ →
ङिसोः ािनौ (पा॰सू॰ ७.१.१५) → तद ् िन ् → दादीनामः (पा॰सू॰ ७.२.१०२) →
त अ िन ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → त िन ् → तिन।्
१८७ अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)।
१८८ चतथ ु सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन।
१८९ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु षी चानादरे
(पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७)
इन ेन भावलणा षीित भावः।
१९३
१.७४ मे सिकारकसमासकरणम ्
१.७४ मे
ानं िवानसिहतं भिवैरायबृिं हतम।्
आच मे रघेु वा नाोऽि भूतले॥
– अ॰रा॰ ३.४.१८
अ लणः ीरामं ाथ यते यत ् ानं िवान मे आच। अ आच इित
य ु म।् च ्धातोः (चिङ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०१७) लोकार मम-
ु
पष ैकवचनां पिमदम।् अयं िह धातःु कथनाथ ः। कथनाथ कधातूनां योगे ितीया
िसा। अ चतथु त ु मे िहताय आच इित ताय एवं िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित
चतथु । अथवा मे मम इित षयोगः पात ् परतः इाहायम।् अथवा पृतः
इित शयोग एवं य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन षी।१९०
१.७५ ते
ु तरं
ण ु वािम ते व गा ु परम।्
यिाय नरो जाो वैककं मम॥्
– अ॰रा॰ ३.४.१९
ीरामो लणं ित वि यत ् ते गृातरं ु वािम। वािम इित ूधात-ु
िनो (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) लृडुमपष ु ैकवचनाः।१९१ अ ूधात-ु
योगे ितीया ा ैव। चतथु त ु ां बोधियत ं ु वािम इयु मानतमु
ु मिण चतथु ।१९२
ते िहतं वािम इाहारे िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन वा। पृवतः ते वािम
इाहारे भावलणा षी वा।१९३ ते समं वािम इाहारबलेन षी वा।
१९० रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु षी चानादरे
(पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ वाऽऽदरेऽिप भावलणा षीित भावः।
१९१ ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४) → ू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ्
शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ू लृट ् → ू िमप ् → ू िम → वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) →
वच ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वच ् िम → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ्
(पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → वच ् िम → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → वक ् िम →
अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वक ् ा िम आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →
वक ् ा िम → वािम।
१९२ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
१९३ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु षी चानादरे
(पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७)
इन ेन भावलणा षीित भावः।
१९४
सिकारकसमासकरणम ् १.७६ मे
१.७६ मे
एत ैिवलणो जीवः परमाा िनरामयः।
त जीव िवान े साधनािप मे ण॥ ु
– अ॰रा॰ ३.४.३०
ीरामः ीलणमामयित मे ण ु इित। अ िवषयः ीराममखु ािग लण-
कण िवशतीित शिवेष े ीराम वु ेनाविधभूताापादानसा तूिलका
च पाशते। िक शानां िवेषोऽपेत एव निह। वैयाकरणानां नये शो
। वावै (बृ॰उ॰ १.३.२१) इित तु ःे । ीराम ु पर श य
िनःासभूतम।् अ महतो भूत िनःिसतमेतवेदो यजवु दः सामवेदोऽथवािरस
(बृ॰उ॰ २.४.१०) इित तु ःे । य िनिसतं वेदाः (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ उ॰॰ २) इित
वचना। तिह त शणः ीरामािेषः सव एव निह। णो रामच सव-
ािपात।् लण भगवदंशः। शेषांशो लणः साात ् इित वचनात।् १९४ भगवान ्
ीरामऽशी। अंशांिशनोरभेदाेन सिववायामेव षभावगिरमाणं गरयित।
या मे सकाशात ् ण ु इाहारेण सषी। या मे मम ् इित चतथु सा च माम ्
तोषियतमु ् माम ् अनकूु लियतमु ् वेित तमु
ु मिण चतथु ।१९५ सावधानोतु पिर वुः
ीितवधत इित न के षामिविदतम।्
ु ताम ्
१.७७ च
ु तामिप तथा राौ स यते।
च
पदं दीपसमेतानां यते सगेव िह॥
– अ॰रा॰ ३.४.४६
अ यते इित िह भाववायोगः। अ कतरु ना ु तृतीयया
भिवतम।् १९६ च
ु िन यते इेव। षी त ु िववाधीनािन कारकािण भवि१९७
इन ेन षी सिववायाम।् या ा इाहायम।् च ु तां ा न यते
इवयवावयिवभावे सा।
१९४ मूलं मृयम।्
१९५ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
१९६ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
१९७ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
१९५
१.७८ राघवे सिकारकसमासकरणम ्
१.७८ राघवे
ु
लणोऽिप गहामाीतामादाय राघवे।
सम रासाा हताियमाययौ॥
– अ॰रा॰ ३.५.३६
खरषणवधानरं लणो गहातो ु िनग सीतां राघवाय समप यत।् त राघवे
इित समीयोग ु शावहः। अ सदान ैव ाात।् अोते। य कीयं
व ु क ैिचीयते तैव सदानम।् १९८ अ तथािवधसो नाि। यतो भगवाीरामः
सीतायाः ाणाधारः। लौिककवहारेऽिप सीताया लताािनाीराम च त-
ािनात।् इमं पमेव ियतमु क े ं रामकथासां ूयते। िचकू टे
िनवासं कुवन ् रममाणो रामचः सीतया लणेन सह िवनोदभा सीताागगौरवं
नया वणयँ तामेकां से समवोचणतां विनतां यत ् िये। इयं लता सान-
योयतामहित या ख नीरसतमिप िवभूषयित सौयला कीयसमािलनारा।
अथाताानापा ं तानीय मे ियं वधयिस। तणं सीतोवाच देव।
न ेम।् लतायरेव धो यः ख िनराधारां लतां सबमानं शाखाबािभरालते।
अथाताानीयाया म आधारभूतानीयो भवान।् उभयोवाता िनश िनरी
ु
पावनेममिडतपररशंसािनःृहां सिमाननो लणः ाह यत ् भो लता तवा
नोभौ धौ लणपः पिथक एव धो यः सीतालताीरामकवृिधछायामाि
समेधते। अभावसहपमेकं शालिवीिडतं वन ु ् धृतामाधरािम यत ् –
रामः ाह लता िये बमता सूषयी तं
सीतोवाच लतायरयं धो न च ैषा लता।
सौिमििन जगाद नाथ िवटपो धो न वी तथा
ाोऽयं पिथको िनतामभु योछायां योदते॥
इमन ेन सीतारामलणवातालापाावेन सीताया आधारो रामः। अतः
आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) इन ेनािधकरणसा। आधार िधौपेिषको
वैषियकोऽिभापक। औपेिषको नाम सामीसंयोगारः सो यथा कटे आे
ु वसित।१९९ वैषियकः संयोगसमवायसिभो यथा मोे इा। अिभापकः
गरौ
सवावयवापको यथा ितलेष ु त ैलम ् सविन ् आा दिधिन सिप ः इािद। इमे
ु ीरामेऽ। सीतािवषयकमाधारितयं ीराम एव सटते। यथा कटे
योऽाधारगणाः
१९८ दानं चापन ं परोादनम।् अत एव “रजक वं ददाित” इादौ
ु हणाय िनवृिपूवक
न भवित (त॰बो॰ ५६९)।
ु समीपे वसतीथ औपेिषक आधारः।
१९९ गरोः
१९६
सिकारकसमासकरणम ् १.७९ िनशायाम ्
आे इितवीता रामोपिा। सामीेनािप संयोगेनािप िनररं सा भगवतोऽ-
िनकटा। एवमाािदनीशिपेण कृ पाशिपेण वा संयु ा। भावक
ु ानां मते त ु यं
मैिथली पीतारपेण भगवतः ीिवहं िनररमपु िित। सामीााविहतमेव
यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इ अिच औपेिषक आधारः संसारे संसािधतः
संिहतायाम ् (पा॰सू॰ ६.१.७२) इित सू े भगवता भाकारेण।२०० तथ ैव भगवती
सीता शाथ योिरवाविहतसामीमित। वैषियकााधारो राम एव। आकाशे पी
इितवीता रामे। अ संयोगसमवायावारेण िनिनपकसतया ीसीताया
वैषियक आधारः ीराम एव। मोे इा इितवत।् अिभापकाधारः ीराम
एव कान। सविन ् आा इािदवत।् सीता ीराम ितरामं रमते। एष ु
ु ो भेदकनया यः। तथा कारककरणे भतृह िरः ाह –
िाधारेषपू ेष एव म
उपेष चाभेदिलाकाशकटािदष।ु
– वा॰प॰ ३.७.१४९
ु तात।् २०१ तथ ैव
हेलाराजोऽिप समथ यित यैषियकािभापकयोरपु ेषानू
सीतोपेष पयेऽिप सवः। अना राघवेणाहं भारेण यथा भा
(वा॰रा॰ ५.२१.१५) इित भाभारयोः समवायसो यथा तथ ैव सीतारामयोः
ु
िक ु सीताऽनगता रामं शिशनं रोिहणी यथा (वा॰रा॰ १.१.२८) इित वचन ेनोपेष एव
साविकः। अतो राघवे सम इ ासभूतां सीतां लणः पना ु राघवमाधारं मा
ु
समप यतीथ बबोधियषया ु
समीऽयं मधरभावबोधनप ु
रःसरं सवतोभावेन पािणनीया।
१.७९ िनशायाम ्
िविच ैवं िनशायां स भाते रथमाितः।
रावणो मनसा कायमक ु
े ं िनि बिमान॥्
– अ॰रा॰ ३.६.१
िनशायाम ् इाजयोगोऽपािणनीय इव। ायशोऽयं हलयोगः।
िनशायाम ् इित कथम।् यतो िह अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इित सू ं
जादीनामकारा च टायं करोयं नाजािदन वाऽकारा इित चेत।्
ु लीिले पिठतानां टाप ्यं वदित। तथा च कािरका –
भागिरह
२०० अयं योगः शोऽवुम।् कथम।् अिधकरणं नाम िःकारम।् ापकम ् औपेिषकम ्
वैषियकम ् इित। श च शेन कोऽोऽिभसो भिवतमु हदत उपेषात।् इको यणिच।
अपु िेित। तारेण संिहताहणं संिहतायामेव भिवित (भा॰पा॰सू॰ ६.१.७२)।
२०१ उपेष आधाराधेयने सः। यशावसावाधारः। त ििधकरणेभेदः (वा॰प॰
हे॰टी॰ ३.७.१४९)।
१९७
१.८० ूिह मे सिकारकसमासकरणम ्
ु
वि भागिररोपमवाोपसग योः।
आपं च ैव हलानां यथा वाचा िदशा िनशा॥
– वै॰िस॰कौ॰ अयकरणाे कािरका २
ु
न च भागिरमतमिप पािणनीयिमित वाम।् िनशाश सू उारणाािणिननाऽिप
ु
भागिरमत कृ तसमादरदशनात।् यथा िवभाषा सेनासराायाशालािनशानाम
ु ्
(पा॰सू॰ २.४.२५) इ िनशानाम ् षयोगेणायं पािणनीय एव। एवमेव
िदवािवभािनशाभाभाराानािदबनाीिकं िलिपिलिबबिलभिकतृि चे-
ु
साजाबाहयनर ु (पा॰सू॰ ३.२.२१) िनशादोषाां च (पा॰सू॰ ४.३.१४)
इनयोरिप।
१.८० ूिह मे
ूिह मे न िह गों चेरवािण तव ियम।्
े िह॥
ां चेिू ह राजे वृिजनं मां ृश
– अ॰रा॰ ३.६.६
माम ् इित वे मे इमु ।् कमिण सिववया षी। या मे परतः ु
इाहारबलेन षी। या मे मम ्। मां ापियत ं ु ूिह इित तमु
ु मिण चतथु ।२०२
१.८१ आमादपन ेिस
ं त ु मायामृगो भूा ामादपन ेिस।
रामं च लणं च ैव तदा सीतां हराहम॥्
– अ॰रा॰ ३.६.१३
ु
अ रावणो मारीचं पायं िनिदशित। अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१)
इन ेना कमसा। अकिथतकमणां धातूनां मे नीधातोरिप (णीञ ् ापणे
धा॰पा॰ ९०१) पिठतात।् २०३ िकपादानािदिभिरिवविते सतीयं वा। अ
पादान िववाऽऽवयकी िवेषाविधभूताम वु ं ियतमु ।्
२०२ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
ु
२०३ ापदिधििचूशासिजमम षु ाम।् कमयु ादकिथतं तथा ाीकृ हाम॥्
(वै॰िस॰कौ॰ ५३९)।
१९८
सिकारकसमासकरणम ् १.८२ देवायम ्
१.८२ देवायम ्
लणो राममाहेदं देवायं मृगपधृक।्
मारीचोऽ न सेह एवंभतू ो मृगः कुतः॥
– अ॰रा॰ ३.७.९
अ कपटकुरवेषधािरणं मारीचमिभगकामं ु ीरामं लणो िनिदशित देव।
अयं मृगपधृारीचः। अ देव इित सोधनम।् अ च गरोरनृ ु तोऽनाेकैक
ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इन ेन ुतः। तत ुतग ृ ा अिच िनम ्
(पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावे कथं दीघ इित चेत।् ाचाम ् इित योगिवभागेन
सवः ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७) इन ेन ुत वैकिकाताभावपे
ु
दीघः।२०४
ु
१.८३ कालमेघसमितम ्
पं दशयामास महापवतसिभम।्
ु ॥्
ु कालमेघसमितम
दशां िवंशितभजं
– अ॰रा॰ ३.७.५०
सीताहरणाय यितवेषण े ागतो रावणः सीतां पं दशयामास। अ पम ् इित
नपसं ु किलं त िवशेषणं कालमेघसमितम ु ् इित नपस
ं ु किल िवशेषणं कथं यतो
कालमेघने समाना ितय ु तत ् इित िवहेऽपदाथ बीिहः। अपदाथ िह
पम ् इित। त नपस ु
ं ु किलता सविविदताऽतिशेषणेनािनवाया सा। ि-
वादेऽिप समानिलता समानवचनक बशः ितपािदतम।् कथयि च बधाः ु –
या िवशेषे ु ये िलसािवभयः।
ाया एव कताः समानाथ िवशेषणे॥२०५
अतः सित नपस ं ु किले कालमेघसमितम ु ् इपािणनीयतामावहतीव। यतो िह नपस ं ु क-
िलेऽिम िवभौ मोन पस ं ु कात ् (पा॰सू॰ ७.१.२३) इित िवधानात ् कालमेघसम-
ु इेव पािणनीयम।् परं िवमश कृ ते िवरोधः पिरहत ु शते। अधचाः पिं ु स
ित
च (पा॰सू॰ २.४.३१) इित सूऽे धचािदगण पिँ ु े नपसं ु किले च िवधानादाकृ ित-
गणात ् पशमधचािदगणे पिठा त पिँ ु ताीकारे तिशेषणेऽिप। तेन
हिरम ् इािदवदािप अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) इन ेन पूव पम।् या पं
ु पृथवणयित। एवं चा कमधारयः कालमेघसमा चासौ ित
वणिया ितं ु तां काल-
२०४ अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन।
२०५ मूलं मृयम।्
१९९
१.८४ रा सिकारकसमासकरणम ्
ु
मेघसमितम ् इित मितम ् इािदवत।्
१.८४ रा
ासशं ु ा मां गेित राऽवीत।्
दी सा मया ोा देिव रासभािषतम।्
न ेदं राम वचनं ा भव शिु चिते॥
– अ॰रा॰ ३.८.११
अ रया अवीत ् इित वे रा अवीत ् इित य ु म।् यतो िह हली-
िलानां वैकिकटािधान े पािकहले तृतीयायां र ् टा इित िते टकारानब- ु
लोपे रा इित िगरा इव।२०६ या सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन सबु धातनु ा सह
समासे रावीत ् इित।२०७ समास षिधं िसमेव। यथा िसाकौम ु ाम ् – िक
ु सपा
सपां ु ितङा नाा धातनु ाऽथ ितङां ितङा।
ु न ेित िवेयः समासः षिधो बधु ैः॥
सबे
ु सपा
सपां ु राजपषः।
ु ितङा पयभषू त।् नाा कुकारः। धातनु ा कटूः। अजम।् ितङां
ु कृ िवचणेित यां ियायां सा कृ -
ितङा िपबतखादता। खादतमोदता। ितङां सपा
िवचणा। (वै॰िस॰कौ॰ सवसमासशेषकरणे)। ताृतीयारयाइितशेन समासो
िवभिलोप।
१.८५ जायेित सीतेित
िनममो िनरहारोऽखडानपवान।्
मम जायेित सीतेित िवललापाितःिखतः॥
– अ॰रा॰ ३.८.२०
अ सीताहरणसातशोकः ीरामोऽखडानपवान ् सन ् हे मम जाये इित
हे सीते इित लपत।् अ जायेित सीतेित च योगयं िवभाम।् जाये सीते
२०६ िञराँ समे (धा॰पा॰ ७७५) इित धातोः सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन ियां भावे
िप।् ताृतीयायां िवभौ टाये रा इित भावः।
२०७ अिन ् पे र ्धातोः घटादयः िषतः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िषात ् िषिदािदोऽङ्
(पा॰सू॰ ३.३.१०४) इन ेनािङ अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप रा ाितपिदकम।्
समरा (अ॰को॰ ३.२.२६) इमरः। ताृतीयायां िवभौ – रा टा → रा आ → आिङ
चापः (पा॰सू॰ ७.३.१०५) → तवरे आ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → रय ् आ →
रया। ततः रया अवीत ् इित िते सपिङा
ु समासे सपोु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१)
इन ेन िवभे िक रा अवीत ् इित जाते अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन सवणदीघ
राऽवीत ् इित।
२००
सिकारकसमासकरणम ् १.८५ जायेित सीतेित
च ाविप शौ सोधनाौ। एवं ाितपिदकाौ िवभौ सोधनतया संबौ ु च
(पा॰सू॰ ७.३.१०६) इेकाय एाु ःे (पा॰सू॰ ६.१.६९) इन ेन सलोपे
ु
े यलोपे२०९ जाय
जाये सीते इित िसतः। तत इितघटके कारेण सह सावयादेश २०८
इित सीत इित च। जायेित सीतेित अपािणनीयिमव। उते। अ च इितशाथ कः
ितशः।२१० जाये ित सीते ित। यथा ईदेिवचनं गृम ् (पा॰सू॰ १.१.११)
इन ेनेदोदैदानां िवचनानां गृसा ियते। सां च तां कृ ित-
भावो भवित। हरी एतौ िव ू इमौ गे अमू (वै॰िस॰कौ॰ १००) इािदवत।् तिह
मणीवो लेत े ियौ वतरौ मम (म॰भा॰ १२.१७६.११) इित महाभारतोक-
वाे मणी इव उ इित ितेऽापीदिवचनतया गृाकृ ितभावे कथं मणीव
इ दीघः। अतः कौम ु ामाि समािहतं ‘मणी वो लेत े ियौ वतरौ मम’
इ िवाथ वशो वाशो वा बोः (वै॰िस॰कौ॰ १००)। ता तबोिधनी
च – वश इािद। ‘वं चेतिस जानीयािदवाथ च तदयम’् (मे॰को॰ व॰ १)
इित मेिदनी। ‘व वा यथा तथ ैवैव ं साे’ (अ॰को॰ ३.४.९) इमरः। ‘कादखिडत-
दलािन व पजािन’ इािदयोगदशनाेित भावः (त॰बो॰ १००)। स एव पा
ु
अानयातः। इितअथ ितशो बोः। एतेन हे कृ हे यादव हे सखे ित
(भ॰गी॰ ११.४१) इित भगवीतोमपािणनीयं समािहतम।् २११ या जाया इित सीता
इित शु थमामेव पयं ततो गणे ु जायेित सीतेित। अथवा न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३)
इ नहणमेव पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूािसकरणािनं ापयित
ािचम।् अथा अमनु ा इेव ूयात।् त िह न। म ु ने इित योगिवभागः।
पूव ािसं न इित थमोऽथ ः। न े म ु न अिसः इित ितीयोऽथ ः। योगिवभागफलं
िचिचत ् पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सू सराभावः। तेन न चीरमाः
िवधीयतेित (वा॰रा॰ २.३७.३४) इह िवधीयते इित इवायां एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेनायादेश े िवधीयतय ् इित इित जाते लोपः शाक
(पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यकारलोपे आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन गणे ु ाे
यलोप िपादीाणशाु सपादसाायीात ् पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१)
ु
इन ेन लोपकायािसे गणाभावे िवधीयतेित इित कथम।् ततो न म ु न े इन ेन ैव
२०८ एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेन।
२०९ लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन।
२१० ितशाथ वाचे – इित + वेद े पृषो॰। इितशाथ। “सहोवाचाीह ायिििरीित का
ित िपता ते वेदिे त शत॰ ा॰ ११.६.१.३। का ायििि इित ः। शतपथाणे िष ु मेष ु ितश
इितअथ य ु ः – का ित िपता ते वेदिे त (श॰ा॰ ११.६.१.३) का ित िपत ैव ते वेदिे त (श॰ा॰ ११.६.१.४)
का ित िपत ैव ते वेदिे त (श॰ा॰ ११.६.१.५)।
२११ इदं थमं समाधानम।् ितीयं पाि।
२०१
१.८५ जायेित सीतेित सिकारकसमासकरणम ्
पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इावृौ लोपकाय िसे गणे
ु िवधीयतेित।२१२ एवमेव
ु २१३
हे कृ हे यादव हे सखेित (भ॰गी॰ ११.४१) इािप कत े लोपकाय िसे गणः।
एवमेव ियः ियायाहिस देव सोढम ु ् (भ॰गी॰ ११.४४) इािप ियायास ् अहिस
इित िते ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन सकार े भोभगोअघोअपूव
योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) इन ेन ये लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन
ु
लोपे दीघ ाे पनिपािदाोपकाय ािसे ाे दीघ च सटापे न म ु ने
(पा॰सू॰ ८.२.३) इन ेन पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सू े िनराकृ ते लोपकाय
िसे दीघ ियायाहिस इित साध।ु अनया मीमांसया ियाय अहिस इित चत ु ं
ु
ीरामानजकथनमपाम ।् २१४ एवमेव मम जाये इित सीते इित इभयाे
ु कारायादेश े
यकार शाकललोपे२१५ गणे ु ाे पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूण े यकार-
लोपािसे ाे न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इन ेन सूऽे ििराकृ ते गण ु उभाविप
योगौ िनरवौ। न म ु न े इ नकारयोगिवभागं समथ ये वैयाकरणिसाकौमदु ी-
तबोिधनीटीकाकारा ान ेसरतीमहाभागाः। तथा च ता तबोिधनी – नन ु
ु इितवत ् “अमनु ा” इोवोतां िकमन ेनािसिनषेधने ेित चेत।् अाः। “न
“अधना”
ु
म ु न े” (पा॰सू॰ ८.२.३) इिः “न” इित योगिवभागाथा। तेन रामः रामे इािद
िसित। अथा िह रोरिसतयोकारेालोपौ कथं ाताम।् न चाननािसक- ु
िनदशसामािदालोपौ ित ं नािसिमित वाम।् तमूलं देवहीादौ “हिश
च” (पा॰सू॰ ६.१.११४) इ ावृये “अतो रोर ुताद ुत”े (पा॰सू॰ ६.१.११३)
ु
इाननािसक ैव िनदशने तैव चिरताथ ात।् एवं च ािनवूािप वृतौ
२१२ िवधीयतेती सि ु ‘न मु न े’ इ योगिवभागेन िचिपाा
अिसाभावापनादाष ाा (वा॰रा॰ ित॰टी॰ २.३७.३४)।
२१३ इदं ितीयं समाधानम।्
२१४ यां सव िपता पूतमो ग ु कायािदगण ु ै सवािधकोऽिस ताामीशमीं ण
ु
िणधाय च कायं सादये। यथा कृ तापराध अिप प यथा च सःु णामपूवक ं ािथ तः िपता सखा
वा सीदित तथा ं परमकािणकः ियः ियाय मे सव सोढम ु हिस (भ॰गी॰ रा॰भा॰ ११.४४)।
२१५ शाकलासौ लोपेित शाकललोपः। शकल गोापं पमान ु ् शाकः। गगािदात ् यञ ्-
यः। शाकायं शाकलः। लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन िविहतो लोपः शाकलो
लोपः शाकललोपो वा। शकल → गगािदो यञ ् (पा॰सू॰ ४.१.१०५) → शकल यञ ् →
शकल य → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) →
शाकल य →येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → शाकल ् य → शाक → तेदम ्
(पा॰सू॰ ४.३.१२०) → शाक अण ् → शाक अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा →
येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → शाक ् अ → आप च तितेऽनाित (पा॰सू॰ ६.४.१५१) →
शाकल ् अ → शाकल → िवभिकायम ् → शाकलः। ाणौ यौ शाकशावत इित महाभाे
म।् यथा – कवा ु शकलः पूवः कतार इते। पूवरौ तदादी ाणौ त योजनम॥्
(भा॰पा॰सू॰ ४.१.१८)। तैव शाकायनी शाक ााः शाकलाः इदातौ। ु
२०२
सिकारकसमासकरणम ् १.८६ जटायो
पदािसग लते। “यः” (पा॰सू॰ ३.१.१) “पर” (पा॰सू॰ ३.१.२) इािद-
िनदशाेह िलिमित िदक ् (त॰बो॰ ४३९)।
१.८६ जटायो
जटायो ूिह मे भाया के न नीता शभु ानना।
मायाथ हतोऽिस मतो मे ियबावः॥
– अ॰रा॰ ३.८.३१
ु राघवः ाह जटायो ग मदम।्
इा
मां भजा सवलोक पयतः॥
– अ॰रा॰ ३.८.४०
जटायामाययु
इित िवहे िधकरणबीहौ िवभिकाय सोधन े हे जटायःु इित
चेत।् २१६ आयसु ् आय ु श ावाय ु वाचकौ।२१७ अ आय ुश एव जटाशेन सह
समः। ततो थमािवभौ एकवचनं सिु ः (पा॰सू॰ २.३.४९) इन ेन सिु सायां
२१६ जटायसु ् ाितपिदकाु ौ सौ िवभौ जटायस ु ् स ँ ु → जटायस ु ् स ् → हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → जटायस ु ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → जटायु ँ →
जटायरु ् → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → जटायःु ।
२१७ उकाराआय ुशो यथा – यथा त ु ं मया पूव वायनु ा जगदायनु ा (वाय॰ु प॰ु १.५४.२) ाणोः
पिमिदागे वायनु ा जगदायनु ा (वाम॰प॰ु स॰मा॰ २५.३९)। तबोिधामण ु ािदकरणे छसीणः
(प॰उ॰ १.२) इित सू े ान ेसरतीमहाभागा ु – उणनवत ु त।े एित गतीायःु । “मा न
आयौ” इित। आयश ु ो मनपया
ु यषे ु वैिदकिनघटौ पिठतः। अत एव “ाम॑ े थ॒ मम॒ ायमु ॒ ायवे”॑
(ऋ॰वे॰सं॰ १.३१.११) “मा न॒॑ोके तन॑य॒ े मा न॑ आ॒यौ” (ऋ॰वे॰सं॰ १.११४.८) इािदमेष ु
वेदभाे तथ ैव ाातम।् अवाचीना ु “छसीणः” इित सू ं बलवचनााषायामिप वतत इित
ीकृ “आयज ु िवतकालो ना” (अ॰को॰ २.८.१२०) इमरे ‘आय’ु शमक ु ारां ाचः। ु नन ु
“एतेिण” (प॰उ॰ २.११८) इये ु सकाराो वमाण ‘आयःु ’श ु लोकवेदयोन िववाद एव।
अत एव ‘जटा आयर’ इित िवहे “गृ ं हा जटायषु म”् (वा॰रा॰ १.१.५२) इित रामायणयोगः “यिद
ु
िलोकी गणनापरा ााः समाियिद नायषु ः ात”् (न ै॰च॰ ३.४०) इित ीहष योग सते।
तथा च “आयज ु िवतकालो ना” (अ॰को॰ २.८.१२०) इायःु शः सकारा इेव ाायतां
िकमक ु ाराापु गमेन ेित चेत।् अाः – सकारा आयःु शो नपसं ु क इित त पिँ ु ता न ेाशयेन
तथोिमित। अे त ु “छसीणः” (प॰उ॰ १.२) इित सू भाषायां वृभावे “मा वधी जटाय ं ु
माम”् (भ॰का॰ ६.४१) इित भियोगः “तट िवाऽेरभजत जटायोः थमजः” इित िववणन े
अिभनोयोग न सेत े ाः। वत ु ु “जटां याित ाोतीित जटायःु ”। मृगािदाुः।
आयातीायःु । एवं च “जटायषु ा जटाय ं ु च िवादाय ं ु तथायषु ा” इित िपकोशः “वायनु ा जगदायनु ा”
इित वणिववेक ससाध ु इित िदक ्। ऋवेदसंिहतायाम ् अ॒ े जर॑ प॒ आय॑ ु ॒ज
ू ा िप॒॑ सिमषो॑
िददीिह नः (ऋ॰वे॰सं॰ ३.३.७) व॒ ं न पूव॒ आय॑िु न ज॒ ातं िर॑ हि म॒ ातर॑ ः (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ ९.१००.१)
इित मयोकाराः आय श ु इित के िचत।् अ सायणाः आयिु न आयिु ष (ऋ॰वे॰सं॰ ३.३.७) आयिु न
वयिस (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ ९.१००.१)।
२०३
१.८७ वितो मे सिकारकसमासकरणम ्
गणः ु (पा॰सू॰ ७.३.१०८) इन ेन गणे
ु सित एाु ःे (पा॰सू॰ ६.१.६९)
इन ेन सोलपे जटायो इित।२१८
१.८७ वितो मे
ु ाह वितो मे दयापरः।
अावः पनः
शापां च मे ाह तपसा ोिततभः॥
– अ॰रा॰ ३.९.१८
ु
अ मया वितः इेवोिचतं यतो िह कमिण यः कता चानोऽतोऽन ु
े
कतिर तृतीया मया इित।२१९ अ कमिण सिववायां षी। अथवा च वतमान े
(पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन षी।२२० या मे इ ाह इन ेनायः। तमु
ु मिण
चतथु ।२२१
१.८८ देवराजानम ्
कदािचेवराजानमावमहं षा।
सोऽिप वेण मां राम िशरोदेशऽे ताडयत॥्
– अ॰रा॰ ३.९.२१
ु
देवानां राजेित देवराजः इित िवहे षीतषे राजाऽहिखच ्
(पा॰सू॰ ५.४.९१) इन ेन टये देवराजम ् इिचतम
ु ।् देवराजानम ् इित च
समासायानामिनीकारे सित। अथवा राजनं राट ।् भावे िप।् २२२ देवानां
२१८ सकाराजटायस ु ्शः सविविदतः। उकाराो जटाय ुशोऽिप यते। यथा जटायो ु वधं
ु ा ःिखतः सोऽणाजः (वा॰रा॰ ५.३५.६५) इित वाीिकरामायणे सरकाडे ु पाठभेदः।
अ जटायषु ो वधं ु ा इित गोिवराजसतपाठः। अरयकाडे त ु तलेनािभजघानात जटाय ं ु
ोधमूिछतः (वा॰रा॰ ३.५१.३७) इ गोिवराजा अिप – जटाय ं ु जटायिु रकाराोऽि
ु (वा॰रा॰
ु (आ॰रा॰ १.८.१११) जघान तेन
भू॰टी॰ ३.५१.३७)। अ – जटायोः कीतन ं चू रामकाय मृत ं परा
ाा जटाय ं ु धमचािरणम ् (नर॰प॰ु ४९.९६) माऽऽविधा जटाय ं ु माम ् (भ॰का॰ ६.४१) जटायोः
मोािः (सा॰द॰ ६.६९) ाे चािप दे पिथ िपतृसदं ु वी भूयो जटायमु ् (ना॰ ९.३४.७)
इािदष।ु
२१९ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन पूजाथ वतमान े ः। मे वितः सन ् वमानो
२२० मितबिपू
वा ाह इथ न हं तमवे पा ाहेित। एवमेव मयः शातधमगोा सनातनं पषो ु मतो
ु
मे (भ॰गी॰ ११.१८) इित गीतावचन े मतः इ मितबिपूजाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन पूजाथ
वतमान े ः च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन च षी।
२२१ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। मां बोधियतम ु ु त ु वा ाह इथ ः।
एवमेवोराध शापां च मे ाह इ बोम। ्
२२२ सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन।
२०४
सिकारकसमासकरणम ् १.८९ ते
रािडित देवराट ्। देवराजाऽऽसमादिनित इित िवहे देवराजानः तं देवराजानम ् इित
पािणनीयमेव।२२३
१.८९ ते
भा ादकमले भिमागिवशारदा।
तां यािह महाभाग सव ते कथियित॥
– अ॰रा॰ ३.१०.२
अ ां बोधियत ं ु कथियित इित तमु
ु मिण चतथु ।२२४ या ते परतः
ु कथियित
इित सषी।
॥ इरयकाडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
१.९० भाित मनो मम
यवु ां ैलोकतारािवित भाित मनो मम।
यवु ां धानपषौ
ु जगेत ू जगयौ॥
– अ॰रा॰ ४.१.१३
अ पातीर ऋमूकिगरेः पा गौ रामलणौ िवलो भीतेन सीवे ु ण
ु
ेिषतो िववेषधारी हनमान ् तौ पृन ् कथयित यत ् यवु ाम ् ईरौ इित मे मनो
भाित। मनः इित ितीयाम।् अथात ् मे मनः तीं तीयते।२२५ या मनः इित
थमामेव। भाित इ ायनमथ न त ु भानम।् तीपसग ु सयं ोजनेन धातोः
ायनपाथ ीकारात।् २२६ न च ती न िवलोत इित चेत।् िवनाऽिप
यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित ात।्
२२३ िवृताानं १४८तमे पृ े १.२५ देवराजानम ् इित योग िवमश पय।ु
२२४ ियाथपपद च कमिण ािननः (वा॰ २.३.१४) इन ेन।
२२५ ित इाहायिमित भावः। ततः अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन
ितीया।
ु ं ित – न ैवंिवधाः ीबपा भवि कथनेित ितभाित मे मनः
२२६ यथा भारते िवराटपविण िवराटोऽजन
(म॰भा॰ ४.११.७)।
२०५
१.९१ समाग रघू मम ् सिकारकसमासकरणम ्
१.९१ समाग रघूमम ्
ततोऽितहषाु ीवः समाग रघूमम।्
वृशाखां यं िछा िवराय ददौ मदु ा॥
– अ॰रा॰ ४.१.३२
समाग इ िमतापेऽथ ीकृ तेऽिलने वा तृतीयया भिवतं२२७
िकागमनपाथ ीकारे नापिः।२२८ या रघूमं ित समाग पाेन मै चकार
इित ितीया सता।२२९
१.९२ हा सीतेित (४.१.४१)
ु रामा हा सीतेित मु मु ः।
िवम
िद िनि तव रोद ाकृ तो यथा॥
– अ॰रा॰ ४.१.४१
ु
अािप हा सीते इित अामवायां गणोऽसतः। २३०
िक ु इितशाहकित-
शीकारे न दोषः।२३१ अथवा श ु थमाीकारे गणः ु सत एव। अथवा अवङ ्
ोटायन (पा॰सू॰ ६.१.१२३) इित वितिवभाषया िचददेव इित िनयमेनाािच
े तिन ्
पम।् अथवा पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इित सूण
परेऽिप पूव
पं हा सीतेित। अथवा पूवरीा न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इ
गणे पिठाऽ पूव
नकार मभु ावादितिरे लेऽिप वृाकारलोपे िसे गणे ु च हा सीतेित इित
पािणनीयम।् २३२
२२७ यथा राजिभ वायः समागथावयः (म॰भा॰ ५.९१.७) मानमम ु ं ु वृणी रं
समागत ु कान ेन (र॰वं॰ ६.७९) ो भव िवष समाग मया सह (म॰भा॰ १३.५०.८५) सा ं
मया समाग (म॰भा॰ ३.३०७.२८) इािदष।ु अादाहरणािन ु चादेवशािकृ तायाम ् उपसगाथ -
् ्
चिकायाम ितीयखडे समा–गम इ पय।ु
२२८ यथा भारते न ु नाम वयं सवाः कालेनाेन तं नरम।् समागेम यो नूपमापादयेनः॥ ु
(म॰भा॰ १.२१७.१३) इ।
२२९ ित इाहायिमित भावः। ततः अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन
ितीया।
२३० हा सीते इित इित िते एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेन हा सीतय ् इित इित जाते
लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यकारलोपे हा सीत इित जाते यकारलोपिवधाियसू
िपादीात ् आणः ु
ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इित गणिवधाियसू सपादसाायीालोपेऽिसे
ु
गणोऽसत इित भावः।
२३१ २०१तमे पृ े २१०तम पादिटण पय। ु
२३२ २००तमे पृ े १.८५ जायेित सीतेित इित योग िवमशमिप पय।ु
२०६
सिकारकसमासकरणम ् १.९३ ते
१.९३ ते
आा राघवं ाता लणो वामवीत।्
अिचरेण ैव ते राम ाते जानकी शभु ा।
वानरेसहायेन हा रावणमाहवे॥
– अ॰रा॰ ४.१.४२
ु
अ ाते इित कमवाे योगेऽनात
िर तृतीया योा।२३३ षी-
योग ु कमिण सिववया। या ते इ जानकी इित शेन सह अयः।
अथात ् ते तव जानकी इित सामासे षी।
१.९४ तव
ु
सीवोऽाह हे राम ितां करवािण ते।
समरे रावणं हा तव दाािम जानकीम॥्
– अ॰रा॰ ४.१.४३
ु म ् इित चतथु योा।२३४
अ दाधातु योगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) त
षीयोग ु सदान ेऽिप सिववायाम।् अथवा तव सहचािरण जानक दाािम
इित दाभावे से षी।२३५
ु
१.९५ रघनायके
ोदं कथयामास णयाघनायकेु ।
सखे ृण ु ममोदं वािलना यृ तं परा॥
ु
– अ॰रा॰ ४.१.४६
अ कथयामास इित कथधातु योगे (कथँ वाबन े धा॰पा॰ १८५१)
ु
रघनायकम ् इित ितीयया भिवतमासीत।् २३६ रघनायके
ु इित समी पािणनीयेव। अ
वैषियक आधारे समी। िवषयता च ितपातापा। या रघनायके ु वित कथयामास
इाहारे य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन समी। या रघनायके
ु
साधःु सीवः
ु कथयामास इाहारे सासाधयोगे ु च (वा॰ २.३.३६) इन ेन समी।
२३३ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
२३४ चतथु सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन।
२३५ सहचािरणीम ् इाहायिमित भावः।
२३६ अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसायां कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन।
२०७
१.९६ तदािद सिकारकसमासकरणम ्
१.९६ तदािद
तदािद मम भाया स यं भेु िवमूढधीः।
अतो ःखेन सो तदारो तायः॥
– अ॰रा॰ ४.१.५७
ु ा२३७
अ भृथ तया पमी य िक ु आरयोगे ितीया च२३८ इित
ितीय ैवा।२३९
१.९७ कपीाय
िक ु लोका विदि मामेव ं रघननः।
ु
कृ तवािं कपीाय सं कृ ाऽिसािकम॥्
– अ॰रा॰ ४.२.३
अ कपी इित षापाततः िक ु िवचारे कृ ते िहताय इाहारे िहतयोगे च
(वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु । या ताद चतथु वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन
चतथु ।
१.९८ मे
एवं मे यं कृ ा सवािदन ् रघूम।
उपेसे िकमथ मां शरणागतवल॥
– अ॰रा॰ ४.२.१२
ु
मे इित षीयोगोऽसतः। यतो िह रामः सीवे ु ािदतवान ् वािलहनन-
िवासम
यतः। वैषियकाधारतया मिय इित योम।् परं मे उपिर मे दये वेाहारे न
ु आीयतया कथयित हे मे रघूम इित मिरघूम। स
दोषः। अथवा सीव
ररकभावपः। त षी।
२३७ ‘अपादान े पमी’ इित सू े ‘कािताः भृित’ इित भायोगात ् भृथ योगे पमी
(वै॰िस॰कौ॰ ५९५)।
२३८ मूलं मृयम।्
२३९अाऽरेित ियापेया कमिववायां ितीय ैव। ‘उपपदिवभे ः कारकिवभिबलीयसी’
ु
इे ः। यथा ‘सूयदयमार आऽमयापित’ इादौ (बा॰म॰ ५९५)।
२०८
सिकारकसमासकरणम ् १.९९ ां शपे
१.९९ ां शपे
गाऽय पनः ु श ं ु हतं िस वािलनम।्
रामोऽहं ां शपे ातहिनािम िरप ं ु णात॥्
– अ॰रा॰ ४.२.१५
अ ाम ् इित योगः सिधः। शापिवषयतया सीवो ु वैषियक आधारः।
ताचकय ु
ु एकवचन े सिचता। २४०
िक ु मीमांमान े ितराहायः। ां ित
शपे इित योजन े अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन ितीया।
१.१०० ते
ु
इदानीमेव ते भः पनरायाित सरः।
सहायो बलवां किून ं समागतः॥
– अ॰रा॰ ४.२.२१
इित िनि तौ यातौ िनितं ृण ु मचः।
ु
इदानीमेव ते भः कथं पनपागतः॥
– अ॰रा॰ ४.२.३०
ु
ते इनिचतो ु तृतीया२४१ िक ु ते
यतो िह भः इित कमिण ातः कतयन े
मिु ना भः इाहारेऽािभावसे षी।
१.१०१ एकामिप
अधमकािरणं हा सम पालयाहम।्
ु
िहता भिगनी ातभु ाया च ैव तथा षा॥
समा यो रमते तासामेकामिप िवमूढधीः।
पातकी स त ु िवेयः स वो राजिभः सदा॥
– अ॰रा॰ ४.२.६०.६१
रमणं साध वाऽऽधारे वा भवित। यिद चेाध तदा एकया सह इित सहय ु े ऽधान े
(पा॰सू॰ २.३.१९) इन ेन तृतीया। यिद चेदौपेिषक आधारे रमणं चेत ् एकाम ् इित
समी। िक एकाम ् इित ितीया त ु एकां गृहीा इाहारेण हणकमिण।
२४० सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इन ेन।
२४१ रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
कतृक
२०९
१.१०२ चतु ारकपाटादीन ् सिकारकसमासकरणम ्
१.१०२ चतु ारकपाटादीन ्
चतु ारकपाटादीन ् बा रामहे परीम
ु ।्
वानराणां त ु राजानमदं कु भािमिन॥
– अ॰रा॰ ४.३.३
अ ीरामभेण वािलिन हते तारां ित भीतवानराः कथयि यत ्
चतु ारकपाटादीन ् । अ बीिहः। चतु ारकपाटाादौ येषां तान ् इित िवहेऽ
पदाथ सामातया सामाे नपस ं ु कम ् (वा॰ २.४.३०) इन ेन नपस ं ु के चतु ार-
कपाटादीिन इेव पािणनीयम।् २४२ िक ु िवशेषणवयोजना
ु दोषः। यथा चतु ार-
कपाटादीन ् उपकरणिवशेषान ् इाहारे न दोषः।२४३
१.१०३ पितना
िकमदेन राेन नगरेण धन ेन वा।
इदानीमेव िनधनं याािम पितना सह॥
– अ॰रा॰ ४.३.५
अ रामेण वािलिन हते तारा िवलपी ाह यत ् पितना सह िनधनं याािम।
अ पितना इित योगोऽपािणनीय इव। यतो िह पितश तृतीय ैकवचन े िघसायाम ्
आङो नाऽियाम ् (पा॰सू॰ ७.३.१२०) इन ेनाङो नादेश े पितना इित सवित िक ु
नादेशः सां िघसायां सवः। सा च िघसा पितश समास एव सवा। पितः
समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सूात।् अतः समासाभावे िघसाया असवादभावे
ु
च नादेशासवे पितना इनपप एवेित चेत।् अ नाि श
ु पितशोऽिप त ु
२४२ चतु ारकपाटािद शस ् → जशसोः िशः (पा॰सू॰ ७.१.२०) → चतु ारकपाटािद िश → िश
सवनामानम ् (पा॰सू॰ १.१.४२) → सवनामानसा → चतु ारकपाटािद इ → इकोऽिच िवभौ
(पा॰सू॰ ७.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → चतु ारकपाटािद नम ँ ु ् इ → चतु ार-
कपाटािद न ् इ → सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) → चतु ारकपाटादी न ् इ → चतु ार-
कपाटादीिन।
२४३ चत ु ारकपाटािद शस ् → थमयोः पूवस
वणः (पा॰सू॰ ६.१.१०२) → चतु ारकपाटादी शस ् →
तासो नः पिं ु स (पा॰सू॰ ६.१.१०३) → चतु ारकपाटादी न ् → चतु ारकपाटादीन।्
२१०
सिकारकसमासकरणम ् १.१०३ पितना
पितिरवाऽचरित पतयित इित िवह आचारे िप ।् २४४ पनः
ु पतयतीित पितः। कतिर
िप ्।२४५ सवापहािरलोपे गौणम
ु योम
ु े कायसयः (प॰शे॰ १५) इित पिरभाषा-
बलेना गौणे पितशे पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सूावृौ शेषो सिख
े िघसायाम ् आङो नाऽियाम ् (पा॰सू॰ ७.३.१२०) इन ेन
(पा॰सू॰ १.४.७) इित सूण
नादेश े पितना इित िसं पािणनीयमेव।२४६ या पितं ग नयित इित िवहे उणादयो
बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) इन ेन डन ्ये२४७ िडभानबकरणसामा
ु त्
(वा॰ ६.४.१४३) इन ेन नीघटके कार लोपे पितनन ् इित जाते ततः ाितपिदक-
सायां सौ िवभौ अलोऽाूव उपधा (पा॰सू॰ १.१.६५) इन ेनोपधासायां
सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) इन ेन दीघ हाो दीघािु तपृं हल ्
ु
(पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) इन ेन
नकारलोपे पितना इित थमा एव न तृतीयाः। अथात ् पितना भवान ् अथात ् रामभ
भवान ् पितं ग नीतवानतोऽहमिप िनधनं याािम।२४८ िनःशेष ं धनं िनधनं कीयं
२४४ पित → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → पित िँ प ् → पित व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पित लट ् →
पित ितप ् → पित ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पित शप ् ित → पित अ ित → सावधातक ु ाध-
धातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पते अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → पतय ् अ ित →
पतयित।
२४५ पित → पूवव ु ा → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → पित िँ प ् → पित व ् → वेरपृ
ातस
(पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → िवभिकायम ् → पितः।
२४६ अिप च तबोिधनीकाराः पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सू े – अथ कथं ‘सीतायाः पतये
नमः’ (रा॰र॰ो॰ २७) इित ‘ने मृत े िजते ीबे च पितते पतौ’ (प॰ृ॰ ४.३०) इित पराशर।
अाः। पितिराातः पितः ‘तरोित तदाचे’ (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इित िणिच िटलोपे ‘अच इः’
(प॰उ॰ ४.१४८) इौणािदकये ‘णेरिनिट’ (पा॰सू॰ ६.४.५१) इित िणलोपे च िनोऽयं पितशः
‘पितः समास एव’ (पा॰सू॰ १.४.८) इ न गृते लािणकािदित। एतेन ‘कृ सिखरजन ु ः’ इित
भारतम ् ‘सिखना वानरेण े ’ इित रामायणं च ाातम ् (त॰बो॰ २५७)। अा िया – पित →
तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → पित िणच ् → पित इ → णािववाितपिदक पवं ु ाव-
रभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → पत ् इ → पित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
पित लट ् → पित ितप ् → पित ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पित शप ् ित → पित अ ित →
सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पते अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
्
पतय अ ित → पतयित। पित → पूवव ातस ु ा → अच इः (प॰उ॰ ४.१४८) → पित इ → णेरिनिट
(पा॰सू॰ ६.४.५१) → पत ् इ → पित → िवभिकायम ् → पितः।
२४७ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९)
इनसारमू ु ोऽािविहतो डन ्यः।
२४८ सहशाये अहमिप सह यग ु पदेव िनधनं याामीथ ः। सहशो यौगपे इित वाचकाराः।
यथा अोदयौ सहैवासौ कुते नृपितिषाम ् इ।
२११
१.१०३ पितना सिकारकसमासकरणम ्
ु
सव ं पितमनयाािम। अथवा िनिचतं िनिखलं भोगािदधनं मोपं वा धनं यिन ्
ताशं िनधनं साके तमहमिप याािम। तारा ाथ यते यत ् भवान ् पितनाऽथािततमिप
मे पितं यया कृ पया साके तं नीतवान ् तय ैवाहमिप िनधनं साके तं याािम इित पािणनीय
एव पितना शेन नाािसिः। अथवा पितं न असहते अथाहत एवेित षहँ मष णे
(धा॰पा॰ ८५२, १८०९) इात ् अच ् यः पचािदात।् २४९ अ न सहः इित असहः
ु
इित नतषः। न असहः इित नासहः इित स ु पु ासमासः।२५० ततः पना
ु सहः इित
ु
पितनासहः इित षीतषसमास ु ौ हे पितनासह अथात ् हे पितपापसहनकतः।
अथाभो मितकणोऽिस कािणकोमोऽिस यतो िह परकलगािमनं िनताकािमनं
पािपनं मम ािमनमिप ं नासहसे। अभावाभावः ितयोिगान कारणं भवित इित
ायेन तमिप मसे ेशी ते मा तय ैव भो मेऽपराधमिप ाा मामिप िनधनं
साके तं नय। ह इित पादपूत पितमिप नाऽिसनोिष न कमबन ेन बािप त ु तमिप
कमबनाोचिया साके तं नयसीित पितनासः इित िवहे न आिसनोतीित नासः इित
िवहे आपूवक ात ् िषञ ् बन े (धा॰पा॰ १२४८, १४७७) इात ् अेिप यते
(पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडािलोपे२५१ पितनासः तु ौ हे पितनास
हे वािलमोदाियन ् मामिप साके तं नय। अथवा पितासािवनेित पितनः।२५२ न सहते
भाभपीडािमसहः।२५३ पितनासावसहेित पितनासहु ौ हे पितनासह
इित िवहेऽिप योगिसिः। अ पूव ािमवाचके न इनशेन पितश कमधारयः
पितरेवने ः इित िवहः। अ पितशः पालकाथ वाचकः। सित कमधारये िवभि-
२४९ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२५० नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपो नतषसमासे ु भवित पर ु स ु पु ा-
समासे न भवतीित ाकरणचोदये थमखडे चादेवशािणः। यथा निचर (यथा निचरकालं
नो िनृ ितः ािलोकगे म॰भा॰ १.९६.१९, मिु न निचरेणािधगित भ॰गी॰ ५.६, भवािम
निचरााथ मावेिशतचेतसाम ् भ॰गी॰ १२.७), नारीयक (य नारीयकोऽलाीयते नासावििधः
भा॰पा॰सू॰ १.१.५६ नारीयकात ् भा॰पा॰सू॰ १.२.३९, ३.३.१८, ३.४.२१, ४.१.९२) नाणक
(तल ु ाशासनमानानां कू टकृ ाणक च या॰ृ॰ २.२०.२४०), नाि (अि नाि न जानि देिह देिह
पनः ु पनःु म॰स॰स॰ु ५५४), न े (अितककुदाः कृ शदेहा न ेा हीनािधका॥ बृ॰सं॰ ६१.४), नसंहत
(नसंहता निभवृयः िक॰ १.१९), निभ (नसंहता निभवृयः िक॰ १.१९), नसकर ु (कृ ा
नसकरं ु कम गता वैवतयम ् म॰भा॰ ८.३.२१), न ैकभेद (उावचं न ैकभेदम ् अ॰को॰ ३.१.८३) न ैक
(सा ददश नगा ैकान ् न ैका सिरतथा म॰भा॰ ३.६१.१०४, एको न ैकः सवः कः िकं यदमनमम ु ्
िव॰स॰ना॰ ६१) इािदष।ु यथा वाचतये – न ैक ि० न एकः नञथ नशेन “सह सपा” ु पा॰स॰ अन ेके
१ एकिभे २ िवौ प॰ु “एको न ैकः सवः कः िकम”् िवस ु ॰ मायया बपा ैकः “इो मायािभः
ु
पप ईयते इित तु ःे ” भा॰।
ु
२५१ िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन।
२५२ शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन परपः।
२५३ अािप नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेनाच।्
२१२
सिकारकसमासकरणम ् १.१०३ पितना
लोपे पितघटके कारेनघटके कारेण सह अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इित
दीघः ािदित वाम।् शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन परपे
सित न दोषः। न च पितनश शकािदगणे न पाठः। तााकृ ितगणतया२५४
पाठीकारे ितिवरहः। एवं न सहते इित पचाि२५५ असहश पितन
एवासहः इित िवहे कमधारये दीघ सोधने च हे पितनासह इित िसम।् या पितं
नाशयतीित पितनाशः इित िवहे कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन अण ये
् नश ्-
धातोः (णशँ अदशन े धा॰पा॰ ११९४) उपधावृौ२५६ समासे पृषोदरािदासकारे
सित सोधन े हे पितनास। ह इित पादपूत। अथवा अनः शकटे जले इित नानाथ -
कोषात।् २५७ अ परनः
ु शरीरपं शकटं हीित पितनासहः तु ौ हे पितनासह
इित िवहे पितश अनस ्शेन तषे ु पृषोदरािदादकारलोपे डसये२५८
ु हन ् धातोः (हनँ िहंसागतयोः धा॰पा॰ १०१२)
े पनः
िडसामािलोप२५९ आकारादेश २६०
अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िटलोपे२६१ पितनासहः२६२ तु ौ
हे पितनासह अथा े मितशरीरशकटहः भोऽहमिप ोकं िजगिमषािम। अथवा
अपतरणारिवे यः स पितवाली इित पत धातोः् (पत ँ ॢ गतौ धा॰पा॰ ८४५)
भूतकाल औणािदके इच ्ये२६३ चकारानबकाय
ु ु
पन ैव िघसायां तृतीयाटा-
२५४ आकृ ितगणोऽयम ् (वै॰िस॰कौ॰ ७९, ल॰िस॰कौ॰ ३९)।
२५५ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४)इन ेन।
२५६ अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन।
२५७ मूलं मृयम।् ीबेऽनः शकटोऽी ात ् (अ॰को॰ २.८.५२) इमरः। आ ते॑ कारो णवाम॒ ा वचांि॑ स
य॒ याथ॑ र॒ ादन॑स॒ा रथेन॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ३.३३.१०) इित मे अनसा शकटे न इित सायणाः।
२५८ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९)
ु
इनसारमू ोऽािविहतः समासाो डसयः।
२५९ िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन।
२६० पृषोदरािदादाकारादेशः।
२६१ िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन।
२६२ पित अनस ् → पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) → अलोपः → पित नस ् →
पितनस ् → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) → पितनस ् डस → पितनस ् अस →
ु
िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → पितन ् अस → पितनस →
पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) → आकारादेशः → पितनास। पितनासं हि
इित िवहे पितनासम ् इपपदे ु अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः।
पितनास अम हन ड → पितनास अम ् हन ् अ → िडभानबकरणसामा
् ् ु त्
(वा॰ ६.४.१४३) → पितनास अम ् ह ् अ → पितनास अम ् ह → सपो ु धातु ाितपिदकयोः
(पा॰सू॰ २.४.७१) → पितनास ह → पितनासह → िवभिकायम ् → पितनासहः।
२६३ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९)
इनसारमू ु ोऽािविहतः इच ्यः।
२१३
१.१०४ नाथनाथेित सिकारकसमासकरणम ्
िवभौ आङो नाऽियाम ् (पा॰सू॰ ७.३.१२०) इन ेन नादेश २६४
े योगे सहयु े ऽधान े
(पा॰सू॰ २.३.१९) इन ेन तृतीयााौ पितना सह इित पािणनीयपररया साध।ु
अथात ् रणारिवपिततेन पितना वािलना सहाहमिप िनधनं ालों याािम।
अथवा पवाु िलनो नाशः कुकमकायतया नरकगमनिमित पितनासः पृषोदरािदा-
सकारः तमेव हीित पितनासहु ौ हे पितनासह इित िवहे हन ् धातोः
(हनँ िहंसागतयोः धा॰पा॰ १०१२) अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन ड-
येऽभेऽिप िडसामािलोपे२६५ सोधन एकवचने पितनासह। अथािजकृ त-
कुकमपिरणामेन त ु मम पनु रकगमनमिनवायमासीि ु रामभ मेव दीनवलतया
िनजकृ पामािकनीशीकरसातसेचन ेन ताशं नरकपं पितनासमिप िनह त ै परां
गितं दवानतोऽहमिप तामेव गमीह ु इित तारातायम।्
१.१०४ नाथनाथेित
ु तम।्
पिततं वािलनं ा रै ः पांसिभरावृ
दती नाथनाथेित पितता त पादयोः॥
– अ॰रा॰ ४.३.७
अ रामेण िनहतं वािलनं नाथनाथेित तारा दती ाहरत।् नाथनाथ
इित अयं सोधने थमैकवचनाः। अतोऽ ुतः।२६६ एवं च ुतग ृ ा अिच
िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावे गणोऽसत
ु इव२६७ िक ु ाचाम ्
(पा॰सू॰ ८.२.८६) इित योगिवभागे ुताना ं वैकिकाणसवः।
ु २६८
ु
या अनकरणान -ु
ु
काययोभदाभेदिववा च२६९ इित पिरभाषयाऽ योगानकरणतयाऽभे दिववायां
िवभभावे सित गणः ु सत एव। या नाथ एव नाथो याः सा नाथनाथा अथााथो
वाेव नाथः पितयाः सा नाथनाथा तारा। वािलपिरचयाथ सोधयित यत ् पते मेव
२६४ पूवव त ् गौणमु योम ु े कायसयः (प॰शे॰ १५) इित पिरभाषया गौणे पितशे पितः समास
एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सूावृौ शेषो सिख (पा॰सू॰ १.४.७) इित सूण े िघसा।
ु
२६५ िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन।
२६६ राूत े च (पा॰सू॰ ८.२.८४) इन ेन।
२६७ नाथनाथ३ इित इन ेन भिवतिमित भावः।
२६८ इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)।
२६९ मूलं मृयम।् मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.५९) इ भाे दीपोोतयो िमदम।्
अभेदपे कृ ितवदनकरणं ु भवित (भा॰िश॰सू॰ २) इित महाभाे ऋऌक ् (िश॰सू॰ २) िशवसू
उम।् अनकरणं ु ु
नकाया िम ् इिप महाभाे मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.४९)
सू उिमित वैयाकरणभूषणसार दप णाायां चिकासादिवेदाः। अािभभासंरणेष ु
ु
अनकरणं ु
नकाया िम ् इित नोपलम।्
२१४
सिकारकसमासकरणम ् १.१०५ मे
याः ामी सा एित तव सख ु मागतो मां पय इिभाये नाथनाथाशे
बीिहरपदाथ तारा। एवं गथ कएितशो नाथनाथा इन ेन सह सीयतां
ततः एिङ परपम ् (पा॰सू॰ ६.१.९४) इन ेन परपे नाथनाथेित। न चोसूमपु सग-
धातस ु ििवषयकिमित वाम।् लानरोधे ु नोपसगाशानवृु िमोषे न दोषः।२७० यथा
कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इ ियािकश े जागके थभूत े कतःु
इित पदं कृ ितधातूपाधानभूतापारायो यः कता इित िविशाथ बोधयित। त पनः ु
ईित इित वतमान े योगात ् च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इित षिप कतिर।२७१
तत इयमेव ं कृ ितरपीभे ु
ु कथ बोधयतः। अतः षीवाकथ मोषं कुवि गरवः
शेमषु ीजषः।
ु तथ ैवाापु सगाशमोषेऽिप न रोषः कतः। इं नाथनाथेित इ एिङ
परपम ् (पा॰सू॰ ६.१.९४) इन ेन परपम।्
१.१०५ मे
ु ु कृ ता मिमा।
िन ते स
पूवज
अतव िवमोाय पं मे दिशत ं शभु ॥
े
– अ॰रा॰ ४.३.३४
अ च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन षी तृतीयां बा।२७२ या मे
इ पम ् इनेनायः।२७३
२७० उपसगाित धातौ (पा॰सू॰ ६.१.९१) इतोऽनवृु म ् उपसगात ् इित पदं लानरोधे ु ना
मोषणीयिमित भावः।
ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन ईित इ मथ पूजाथ वा वतमान े ः।
२७१ मितबिपू
मितिरा (का॰वृ॰ ३.२.१८८) इित कािशका। मितिरहेा (वै॰िस॰कौ॰ ३०८९) इित िसाकौमदु ी।
ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन बथ
२७२ मितबिपू ु वतमान े ः। सूऽे िन ् बे
ु ानमथ ः।
ु
यथा कािशकाकाराः – बिा नम ् (का॰वृ॰ ३.२.१८८)। भगवतो पदशन ं च ापनम।् यतो
िह इियाथ सिकष जं ानं म ् (त॰स॰ ४२)। या मितबिपू ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८)
इ चकारेणाािप। चकारोऽनसम ु ु याथ ः। “शीिलतो रितः ा आुो जु इिप” इािद
(वै॰िस॰कौ॰ ३०८९) इित िसाकौम ु ां भोिजदीितमहाभागाः।
२७३ तिह ससामाे षी। स धिमधमभावपः। पूवाध च या कृ ता इित योे ते कृ ता
इित य ु म।् ते इ पूवज
िन इन ेनाये शापिरहारः। स ु ु तव पूवज
िन उमा मिः
कृ ता इित भावः।
२१५
१.१०६ कुडेन सिकारकसमासकरणम ्
१.१०६ कुडेन
अगेनोमागण कुडेनाऽगमिवमः।
ु
जयाू
लमेण पसंु ु
ू े नाथवा बधः॥
– अ॰रा॰ ४.४.३१
अ सां तृतीया ोा। करणिववायां२७४ ु िववायां२७५
हेत
कृ ािदाा२७६ इयं साी।२७७
१.१०७ माम ्
मो यिद मामेव ं पूजां च ैव िदन े िदन े।
करोित मम सां ाोेव न संशयः॥
– अ॰रा॰ ४.४.३९
अ पूजाम ् इित कृ दयोगेण कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन
ु
षिचता िक ु ित इाहारेण मां ित पूजां करोित इित अिभतःपिरतःसमयािनकषा-
हाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इित ितयोगे ितीयेित िसम।्
१.१०८ शेषांशाय
ु
एवं पराा ीरामः ियायोगमनमम ।्
पृः ाह भाय शेषांशाय महान े॥
– अ॰रा॰ ४.४.४१
अािप पूव कारेण चतथु िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन।२७८
१.१०९ हा सीतेित
ु ाकृ तवामो मायामाल ःिखतः।
पनः
हा सीतेित वद ैव िनां लेभ े कथन॥
– अ॰रा॰ ४.४.४२
२७४ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
२७५ हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन।
२७६ कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८) इन ेन।
२७७ या कुडे नाऽऽगमिवमः इित पदेद े आगमिवमो ना मनः ु कुडे जयात
ु ् इिप
समाधानम।्
२७८ िहतम ् इाहायिमित भावः। या ताद चतथ ु वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु ।
२१६
सिकारकसमासकरणम ् १.११० मिणसानौ
हा सीतेित इ इितशाथ कं ितशं ीकृ समाधेयम।् २७९
१.११० मिणसानौ
राम ु पवताे मिणसानौ िनशामख
ु ।े
सीतािवरहजं शोकमसहिदमवीत॥्
– अ॰रा॰ ४.५.१
अ सान ुश ायो नपस ं ु किले योगात ्२८० सेकवचन े इकोऽिच िवभौ
ु बकाय
(पा॰सू॰ ७.१.७३) इन ेन नन ु ु इेव पािणनीयम।् २८१ परं मिण-
मिणसानिन
सान ुशम ् अधचािदगणे (अधचाः पिं ु स च पा॰सू॰ २.४.३१) आकृ ितगणतया मा
ं ु म।् या िलमिशं लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित भावचन ेन
प
िलानामिनयमनतया पिँु े योगोऽिप पािणनीयः।२८२
१.१११ मम
जीवतीित मम ूयािा ियकृ मे।
यिद जानािम तां सा जीव य कु वा॥
– अ॰रा॰ ४.५.३
अ ूधातयु ोगे (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) ितीया तूिचत ैव२८३ िक ु
कमिण सिववायां षिप साी।
२७९ िवराय २००तमे पृ े १.८५ जायेित सीतेित इित योग िवमश पय।ु
२८० यथा या सानि॑ ु न॒ पवतान॒ ॑ ामदा॑ा म॒ ह॒ त॒ रु वते
॑ व स॒ ाधना॑ु (ऋ॰वे॰सं॰ १.१५५.१) बृ॑ह॒तः
सानन ॑ ु ॒ िर॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ५.५९.७) सानूि॑ न िद॒वो अ॒ मृत॑ क॒े तनु ा॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ६.७.६) सानूिन मृगपिणः
(वा॰रा॰ २.३३.२३) िगरेः सानूिन रािण (वा॰रा॰ २.९३.९) त शैल सानूिन (वा॰रा॰ ३.६१.२१)
दिणे िगिरसानिन ु (वा॰रा॰ ४.१.७३) अिानिन ु (वा॰रा॰ ४.१.१०३) सानूिन समहाि ु च
(वा॰रा॰ ६.६७.४) तिरसानिन ु (ग॰सं॰ ७.४३.१४, भा॰प॰ु ४.२३.२४) य तीरतया ु सूतः
सानूिन गः सरभीकरोितु ु
(कु॰स॰ १.९) इािदष।ु सानगतां (कु॰स॰ १.५) इ मिनाथाः – सानूिन
मेघमडलादधटािन गतां ााम ् (कु॰स॰ स॰ा॰ १.९)।
२८१ पूवप ोऽयम।्
२८२ या िलानशासन ु े ममध ु शीध
ु सीध ु सान
ु कमडिन
ु नपसं ु के च (िल॰ ५६) इ चकारा ं ु िप
सान ुशः। यथा अ॒ पाद॑ ह॒ो अ॑पतृ ॒ िद॒ मा॒ व॒ मिध॒ सानौ॑ जघान (ऋ॰वे॰सं॰ १.३२.७) उ॒ ाः
प॒दो िन द॑ धाित॒ सानौ॑ (ऋ॰वे॰सं॰ १.१४६.२) पृिथ॒ ाः सान॒ ौ ज॑ न प॒ािणिभ॑ (ऋ॰वे॰सं॰ २.३१.२)
म॒ न॒ानेतो॑ जहतिु व॒ य ॒ ा सान॒ ौ (ऋ॰वे॰सं॰ १०.६१.६) इािदष।ु ःु ः सानरियौ ु (अ॰को॰ २.३.५)
इमरः। ‘सान’आिदशानां ु ु
त एव ििलता – ‘साननु े’ ‘सानवे’। ः ः सानरियािममरः
ु
(ह॰ना॰ा॰ २.९३) इित हिरनामामृताकरणे जीवगोािमनः।
२८३ अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसायां कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन।
२१७
१.११२ बऋवानरैः सिकारकसमासकरणम ्
१.११२ बऋवानरैः
भेरीमृदैब ऋवानरैः ेतातपैज न ै शोिभतः।
ु
नीलादा ैहनमधान ैः समावृतो राघवमगािरः॥
– अ॰रा॰ ४.५.६३
अ लणेन मृोभयमानः मादी सीवः ु ीराममपु गित। अैव योगः
बऋवानरैः। अ बशघटकोकार ऋघटककारण े सौ बृवानरैः इेव
पािणनीयम।् बश ऋवानरशेन तषकम ु धारये समासे संिहताया िनात ्
इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन यण ् अिनवायः। िक ु ावायां
सिरिनवाय नाि। अतः ब ऋवानरैः इित पािणनीयमेव। न च समासं िवना
बश ऋवानरशिवशेषणतया बिभः ऋवानरैः इित सिवभिकः योगः
ादेव ं ब ऋवानरैः इसतिमित वाम।् सपां
ु सू
ु वस वणाय
े ाडाायाजालः
(पा॰सू॰ ७.१.३९) इन ेन िभिभे िक सतम।् या ब इित ियािवशेषणम।्
ियािवशेषणानां ितीयां नपस ं ु कमेकवचनमौिकं सविविदतमेव। तेन ना
सिः। या ऋकः (पा॰सू॰ ६.१.१२४) इन ेन शाकमते वैकिककृ ितभावः तां
वै भागवऋषेः (भा॰प॰ु ९.१५.१३) इितवत।् २८४
१.११३ बिहगहु ाम ्
यूय ं िपदमीिण गिमथ बिहगहु ाम।्
तथ ैव चु े वेगाताः पूवि तं वनम॥्
– अ॰रा॰ ४.६.५८
ु ित बिहः इित ितयोगे ितीयाऽिप
अ बिहयगे पमी पािणनीया२८५ िक ु गहां
ु
पािणिनसता।२८६ या बिहदश े ितां गहाम ् इाहारेण ितीया।२८७
२८४ समासेऽयं कृ ितभावः। सऋषीणाम।् सषणाम ् (वै॰िस॰कौ॰ ९२)। अ तासीनं
ु
सरऋिषम ् (भा॰प॰ु ७.१.१४) सू देवऋिषवयम ् (भा॰प॰ु १०.६९.१६) ऋषीनेतान ्
(भा॰प॰ु १०.८६.५७) इािदिप।
२८५ अपपिरबिहरवः पा (पा॰सू॰ २.१.१२) इित ापन ेन।
२८६ ित इाहायिमित भावः। ततः अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन
ितीया।
२८७ या ापकिसं न सव इन ेन कर करभो बिहः (अ॰को॰ २.६.८०क) इितवमीतरिवभिः।
िवशेष ं १७२तमे पृ े १.४८ बिहवन इित योग िवमश पय।ु
२१८
सिकारकसमासकरणम ् १.११४ मे
१.११४ मे
दासी तवाहं राजे दशनाथ िमहागता।
बवष सहािण तं मे रं तपः॥
– अ॰रा॰ ४.६.६१
अ मया तम ् इित कमिण यिवधानादनकत ु िर तृतीया पािणनीया२८८ िक ु
मे इित कृ ोगा षी च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इित िविहताािणिनसता।२८९
१.११५ रोगणिवनाशन े
णा ािथ ताः सव रोगणिवनाशने।
ु
मायामानषभावे न जाता लोकै करकाः॥
– अ॰रा॰ ४.७.१८
अ रोगणिवनाशनाय इित ताद चतथु सामातः पािणनीया२९० िक ु
िनिमामसयं ोगे (वा॰ २.३.३६) इन ेन समी। िनिमिमह फलं त कमणा सह
योगे ताचकामी यथा भावचनम ् –
चमिण ीिपनं हि दयोहि कुरम।्
के शेष ु चमर हि सीि पलको
ु हतः॥
– भा॰पा॰सू॰ २.३.३६
तथा रोगणिवनाशनं िह फलम।् कम लोके जहणम ्। अतोऽ समी।
१.११६ वानरवृान ्
ु
सीवः ेषयामास सीतायाः पिरमागण।े
अाानरवृाै महासाहाबलः॥
– अ॰रा॰ ४.७.४३
वृश नपस ं ु कतया वानरवृािन इित पािणिनसतं िक ु िलमिशं
लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित वचन ेन पिँ ु ेऽनकूु लता।
२८८ रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन।
कतृक
२८९ ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन वतमानिववायां ः। चकारेणाािप।
मितबिपू
चकारोऽनसमु ु याथ ः। “शीिलतो रितः ा आुो जु इिप” इािद (वै॰िस॰कौ॰ ३०८९)
इित िसाकौम ु ां भोिजदीितमहाभागाः। या मे इ रं तपः इनेनाये कमिण स-
िववायां षी। मे रं तपो बवष सहािण तम ् इित भावः।
२९० ताद चतथ ु वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन।
२१९
१.११७ देवतावृः सिकारकसमासकरणम ्
॥ इित िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
ु
॥ अथ सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
१.११७ देवतावृः
अवीेवतावृः कौतूहलसमितः।
ग ं वानरे िकििं समाचर॥
– अ॰रा॰ ५.१.११
अािप नपस ् पिँ ु योग ु िलमिशं
ं ु किले वृश चिलतयोगात २९१
लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित भािनयमेन पािणनीय एव।२९२ यथोरं
मनु ीनां ामायम ् इित वचनात।्
१.११८ मे
सव कथय रामाय यथा मे जायते दया।
मासयाविध ाणाः ाि मम सम॥
– अ॰रा॰ ५.३.४०
अ मिय इित योगथानकूु लः िक ु उपिर इाहारे सिववायां मे
इिप। या मे इित मम ् इित चतथु ।२९३ सा च मामु त ु दया जायते मे िहताय वा दया
जायताम ् इभयथाऽिप
ु तमु ु मिण२९४ िहतयोगे२९५ वा चतथु ।
१.११९ दे ै
पमदशयत।्
ु ा तचनं दे ै पूव
मेमरसाशं रोगणिवभीषणम॥्
– अ॰रा॰ ५.३.६४
२९१ यथा वृाायु माणािन रम ु सृजदा
ु (वा॰रा॰ ६.११७.२१) वृािन दशे तदा
(म॰भा॰ ३.१५०.१९) अकीय वृािन (म॰भा॰ ४.१८.३२) मासादय ैतथिसंहवृम ्
(म॰भा॰ ४.४९.४) संशािन च वृािन (म॰भा॰ ५.५४.५५) मेघवृािन (म॰भा॰ ५.१७८.८४)
सदवृािन (म॰भा॰ ६.५६.१६) अवृािन (म॰भा॰ ७.१७२.२६) रथवृािन (म॰भा॰ ६.५९.११,
७.१६१.४९, ७.१७२.२६) यो वृदािन वरयित पिथ ायतां ोिषतानां (मे॰॰ २.३६) इािदष।ु
२९२ या शिमममधचािदगणे पिठा अधचाः पिं ु स च (पा॰सू॰ २.४.३१) इन ेन पिँ ु योगः
ु ् (म॰भा॰ १.२११.१९) इािदष ु बोम।्
समथ नीयः। एवमेव देववृः सदा ां त ु ृा िवजयतेऽसरान
२९३ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन।
२९४ ियाथपपद च कमिण ािननः (वा॰ २.३.१४) इन ेन।
२९५ िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन।
२२०
सिकारकसमासकरणम ् १.१२० महाियम ्
पमदशयत ् इित ियाथपपद च कमिण ािननः
अ देव िवासियत ं ु पूव
(पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेनाय ु मानतमु
ु मिण चतथु । िहतशााहारे िहतयोगा
वा।२९६
१.१२० महाियम ्
ासादरिणः सवाा तैव तिवान।्
ु ाय वनभं महाियम॥्
तुा तूणम
– अ॰रा॰ ५.३.७७
अ महत ् अियम ् इित महाियम ् इित िवहे समासः। सहरमोमोृ ाः
े कमधारयः। आहतः समानािधकरणजातीययोः
पूमान ैः (पा॰सू॰ २.१.६१) इित सूण
(पा॰सू॰ ६.३.४६) इन ेनाऽकारादेशः। महाियम ् इित महाखलः इितवत।्
१.१२१ राघवे
रासीनां तजन ैव कथय राघवे।
मयों देिव रामोऽिप िापिरिनितः॥
– अ॰रा॰ ५.५.४९
अ कथ ्धातु योगात ् (कथँ वाबन े धा॰पा॰ १८५१) ितीयोिचत ैव िक ु
राघवे वित कथय इाहारे सित सिप िसाानकूु ला।२९७
ु
॥ इित सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
ु काडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथ य
१.१२२ हनूमम ्
आयय समु ं भीमिनःनम।्
ु ानपूु ण
ु
अवतीय हनूमं रामः सीवसं यतु ः॥
– अ॰रा॰ ६.१.४२
अ लां ितमानो भगवाीरामो हनूमतोऽवतीय समु वेलायां स ैं
िनवेशयित। रामिवेष वु ेनाविधभूतात ् हनूमम ् इित ितीया पािणनीय-
िवेव। वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इन ेनापादानसायां पेव।
२९६ िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन।
२९७ य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन।
२२१
ु ायक
१.१२३ रघन सिकारकसमासकरणम ्
िक ु हनूमं ा अवतीय इाहारेण ज कम ् तया (जँ हानौ
धा॰पा॰ ९८६) ितीया। या ाच ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इित पिरगणन शरादौ
ु िचनोित२९८ इािदवितीया। अकिथतं च
खडन ेनापादानािववायां वृ ं पं
(पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसाबलाितीया सतेित पािणनीयता।
ु
१.१२३ रघनायक
याव राम िशताः िशलीमख ु ा लामिभा िशरांिस रसाम।्
ु
िछि तावघनायक भोां जानक ं ितदातमु हिस॥
– अ॰रा॰ ६.२.२४
अ यिप दाधातयु ोगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) चतथु पािणनीया िक ु
ु
तीपसग योजनतया िविनमयपेऽथ जाते सदानताभावे षीसािहम।् ितदातमु ्
इन ेन िविनमयोतनात।् या रघनायक
ु इ जानकीम ् इनेनाये दा-
भावसे षी।
१.१२४ मे
मििभः सायधु ैरान ् िववरे िनहिनित।
तदाापय मे देव वानरैह तामयम॥्
– अ॰रा॰ ६.३.८
ु
अ सीवो िवभीषणं ाशमानः ाह मे आापय। मां पोषियतमु ाापय इित
ु
चतथु ।२९९ या कारकाणां बिकितात ् दाधात ं ु (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१)
३००
िवनाऽिप सदाने चतथु ।३०१
२९८ वृमविचनोित फलािन (भा॰पा॰सू॰ १.४.५१) इित महाभा उदातः।
२९९ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
३०० यथा अयं योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”्
इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२५)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े
त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२६)। अयमिप योगः शोऽवुम।्
... स बा ु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२७)।
अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े त “वु मपायेऽपादानम”् इेव
िसम (भा॰पा॰सू॰ १.४.२८)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२९)। अयमिप योगः
्
शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३०)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३१) इािदष ु
म।्
३०१ चतथ ु सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन।
२२२
सिकारकसमासकरणम ् १.१२५ रघू णां पतये
१.१२५ रघूणां पतये
नमोऽनाय शााय रामायािमततेजसे।
ु
सीविमाय च ते रघूणां पतये नमः॥
– अ॰रा॰ ६.३.१८
अ शरणागतिवभीषणो रघक ु ु लभूषणं सीवलणािभरामं
ु रामं समीडानो रघूणां
पतये नमः इित य ु े । अ समासाभावे रघूणां पे इेव पािणनीयं पितः समास
एव (पा॰सू॰ १.४.८) इन ेनासमाससािनषेधात ् घेिङ ित (पा॰सू॰ ७.३.१११) इित
ु
गणाभावे ऽयादेशाभावे च रघूणां पतये इित कथम।् परं पितिरवाऽचरतीित पितः। आचारे
िप ।् ३०२ ततः सवापहािरलोपे लणितपदोयोः ितपदो ैव हणम ३०३ ् इित
पिरभाषया लािणकपितशे पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सू ं न वतत।े
अतो िघसायां गणे ु ऽयादेश े रघूणां पतये इित।३०४ या अपां पतये नमः, त॑राण॒ ां
पत॑य॒ े नम॒ ः (कृ ॰य॰ त ै॰सं॰ ४.५.३.१) इित छासयोग इव िवभीषणेना ाण-
िददशियषया भगवतो रामच छोमयाासः योगः कृ तः। षीय ु छिस
वा (पा॰सू॰ १.४.९) इित सूण े । षीय ु छिस वा इ वा हणेन लोके ऽिप। अथवा
षाऽमासे चोयोगः पािणनीयः बलं छिस (पा॰सू॰ २.४.७३) इित सूण ु
े सपो
ु कृ ित बलम ्
धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इित सूावृःे । अथवा तषे
(पा॰सू॰ ६.३.१४) इित सूणे पूवस ािधतकृ दपितशे परेऽिक रघूणां पतये इिप
पािणनीयम।् ३०५
१.१२६ िवभीषणे
सीतां य रामाय रां देिह िवभीषणे।
वनं यािह महाबाहो रं मिु नगणायम॥्
– अ॰रा॰ ६.६.४६
३०२ पित → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → पित िँ प ् → पित व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िप ्
च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → पित िँ प ् → पित व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → िवभि-
कायम ् → पितः।
३०३ िसं त ु लणितपदोयोः ितपदो ैव हणात ् (वा॰ ६.२.२)।
३०४ २१०तमे पृ े १.१०३ पितना इित योग िवमशमिप पय। ु
३०५ मडूक ुा हलदााः संायाम ् (पा॰सू॰ ६.३.९) इादनवृ ु साः इित पद
तषेु कृ ित बलम ् (पा॰सू॰ ६.३.१४) इ िनवृौ षा अक।् या बलम ् इ हणेन
षा अक।्
२२३
१.१२७ परैः सिकारकसमासकरणम ्
अ िचरजीिवादाधारिववयाऽिधकरणसिप पािणनीया।३०६
१.१२७ परैः
िनहि ां राानं मासनपराखम ु ।्
परैः िकिहीा
ृ ं भाषसे रामिकं करः॥
– अ॰रा॰ ६.७.२
अ हणाविधभूतात ् परेः िकिहीा ृ इित वं तथाऽिप परैः
दीयमानम ् इाहारे कतिर तृतीया। उताहो परैः इित करणे तृतीया। दानियायां पर-
दानाऽिप करणात।्
ु नू ोः
१.१२८ वायस
ु नू ोः तेजसा।
हतािप शरैी ैवायस
ु जो ननद च महाकिपः॥
वधत पने
– अ॰रा॰ ६.६.२४
अ कमिण सिववायां षी।३०७
१.१२९ लणाय
िचिकां कारयामास लणाय महान े।
ु
ततः सोित ु ोवाच लण॥
इव बा
– अ॰रा॰ ६.७.३७
लण महानः इित सिववया षिचता ु िक ु लणं महाानं
जीवियतमु ् इय
ु मानतमु
ु मिण चतथु ।३०८
१.१३० रघूमे
इतः परं वा वैदहे ेषय रघूमे।
िवभीषणाय रां त ु दा गामहे वनम॥्
– अ॰रा॰ ६.१०.५४
३०६ अामा बिलासो हनूमां िवभीषणः। कृ पः परशरु ाम स ैते िचरजीिवनः॥
(आ॰रा॰ ९.७.११८)।
३०७ षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०) इन ेन।
३०८ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
२२४
सिकारकसमासकरणम ् १.१३१ कायभाजनाः
अााधारिववायां समी।३०९ रामाधारं पूव िनिपतम।् ३१०
१.१३१ कायभाजनाः
वयं त ु सािका देवा िवोः कायभाजनाः।
भयःखािदिभााः संसारे पिरवितनः॥
– अ॰रा॰ ६.११.८०
कायभाजनमेषाम ् इशआिदादच।् ३११ अथवा भज इित भजनाः कतिर
टु ्।३१२ भजना एव भाजनाः इित ािदादण।् ३१३ काय भाजनाः इित षी-
समासः।३१४ अतो न िलदोषः।
१.१३२ िशिबकोमे
सवाभरणसामारो िशिबकोमे।
याीकै ब िभगु ां ककोीिषिभः
ु शभु ाम॥्
– अ॰रा॰ ६.१२.७०
ं ु किले पाठात ् िशिबकोमायाम ् इने
अा नपस ु दं कथमु िमित न
िमतम।् ३१५
१.१३३ देवताः
पयतां सवलोकानां देवरासयोिषताम।्
ण देवता ाणे मैिथली॥
– अ॰रा॰ ६.१२.८०
देवता अनकूु लियत ं ु सादियत ं ु वा ण इित तमु
ु मिण चतथु ।३१६
३०९ आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इााम।्
ु
३१० १९६तमे पृ े १.७८ राघवे इित योग िवमश पय।
३११ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
३१२ कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन।
३१३ ािद (पा॰सू॰ ५.४.३८) इन ेन।
३१४ कृ ोगा च षी समत इित वम ् (वा॰ २.२.८) इन ेन। या काय भाजनं येषाम ् इित
बीिहः।
३१५ िलमिशं लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इन ेन िलं िशयोगाधीनिमित भावः।
वाीकीयरामायणे भारते त ु िशिबका इित ीिल एव योगः।
३१६ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। एवमेव ाणेः इािप
बोम।्
२२५
१.१३४ गवारसोरगाः सिकारकसमासकरणम ्
१.१३४ गवारसोरगाः
ततः शः सहाो यम वणथा।
कुबेर महातेजाः िपनाकी वृषवाहनः॥
ा िवदां ेो मिु निभः िसचारणैः।
ऋषयः िपतरः साा गवारसोरगाः॥
एते चाे िवमाना ैराजमयु राघवः।
अवु न ् परमाानं रामं ालय ते॥
– अ॰रा॰ ६.१३.१-३
हलअरस ् इित पाठे त ु गवारउरगाः इेव।३१७ अजे
ु
गवारसोरगाः।३१८ अथवा ादषहाामाहारे (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इ
ात ् इित योगिवभागेन टच ्यः।३१९ न चायमे करोित। तिह पूव गवारसाः
३१७ गवाारसोरगाेित गवारउरगाः। गव जस ् अरस ् जस ् उरग जस ् → चाथ
ः (पा॰सू॰ २.२.२९) → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → गव अरस ् उरग →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → गवारस ् उरग → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) →
गवारँ उरग → भो भोभगोअघोअपूव योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) → गवारय ् उरग →
लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) → गवार उरग → गवारउरग → िवभिकायम ् →
गवारउरग जस ् → गवारउरग अस ् → थमयोः पूवस वणः (पा॰सू॰ ६.१.१०२) →
गवारउरगास ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) →
गवारउरगाः।
३१८ सव साा अदाः ःु इे ु ः अर इित शोऽिप ीकरणीय इित भावः। अर-
श योगः पराणे ु ऽवीखडे रेवाखडे कुसमे ु रतीथ माहावणन े कृ तोऽि – वसमासे
कुसमाकराक
ु ु ले मयूरदाूहसकोिकलाक
ु ु ले। नृदेवारगीतसले वाित वाते यमन ैताकुले॥
(॰प॰ु रे॰ख॰ १५०.१४)। अ नृदेवारगीतसले इ अर इेव शः। एवमेवा अर-
शीकारे सशः सप (“सः ािौ हरे सप” इित भरत ैकाथ सहः इित शकुमः) उरगश
ु
नागे ीकरणीयः। देवगवमानषोरगरासान ् (न॰उ॰ १.२९) गवरगरसाम ् (म॰ृ॰ ३.१९६)
इािदष ु उरगशो नागाथ इाे कोशः। अ पयाययोः कथं पृथगपादानिमित ु न िमतम।् सप -
नागयोरीषदरम।् अत एव गीतायां सपाणामि वासिकः ु (भ॰गी॰ १०.२८) इाऽिपु अनाि
नागानाम ् (भ॰गी॰ १०.२९) इंु भगवता। नागा नागलोकवािसनो मानवमख ु ाः सप जाितिवशेषाः।
सपा एकिशरसः (भ॰गी॰ रा॰भा॰ १०.२९) नागा बिशरसः (भ॰गी॰ रा॰भा॰ १०.२९) इित भगवो
ु
रामानजाचाया गीताभाे। एवं तिह गव जस ् अर जस ् स जस ् उरग जस ् → चाथ ः
(पा॰सू॰ २.२.२९) → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → गव अर स उरग →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → गवार स उरग → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) →
गवार सोरग → गवारसोरग → िवभिकायम ् → गवारसोरग जस ् →
गवारसोरग अस ् → थमयोः पूवस वणः (पा॰सू॰ ६.१.१०२) → गवारसोरगास ् → ससजषो ु
ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → गवारसोरगाः।
ु
३१९ योगिवभागे चदषहाात ् समाहारे इनयोमषे साािदतरेतरादिप कुिचिदित भावः।
२२६
सिकारकसमासकरणम ् १.१३५ मम
इित खडवामेकं पात ् उरगशेन समासः।३२०
ु काडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ इित य
॥ अथोरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
१.१३५ मम
ृण ु राम यथा वृ ं रावणे रावण च।
ज कम वरादानं सेपादतो मम॥
– अ॰रा॰ ७.१.२४
अ पा भिवतमासीत ३२१ ् िक ु वदतो मम इित भावलणा षी य च
भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इित सूण
े ।३२२
१.१३६ काल
ु कालमवु ास िपतृसतः।
स त सिचरं
ु
किचथ काल समाली नाम रासः॥
– अ॰रा॰ ७.१.४५
आगत इित तीत वेाहारे भावलणा षी।३२३
३२० याऽ न समासोऽिप त ु गवारसः इित पृथक ् उरगाः इित च पृथक।् ततः संिहतायां ससजषो
ु
ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन े भो भोभगोअघोअपूव योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) इन ेन ये
लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यलोपे गणे ु ाे िपादीाोपकायािसे सामातः
गवारस उरगाः इेव। पर न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इन ेन पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१)
इित सू े िनराकृ ते िसे यलोपे आणः ु गवारसोरगाः इित िसम।्
ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन गणे
िवराय २००तमे पृ े १.८५ जायेित सीतेित इित योग िवमश पय।ु
३२१ अपादान े पमी (पा॰सू॰ २.३.२८) इन ेन। अ शिवेषादपादानम।् या आातोपयोगे
(पा॰सू॰ १.४.२९) इन ेनापादानम।्
३२२ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु षी चानादरे
(पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७)
इन ेन भावलणा षीित भावः।
३२३ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु षी चानादरे
(पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७)
इन ेन भावलणा षीित भावः।
२२७
१.१३७ जगयम ् सिकारकसमासकरणम ्
१.१३७ जगयम ्
भगवूिह मे यों ु कु सि महाबलाः।
योिु मािम बिलिभं ाताऽिस जगयम॥्
– अ॰रा॰ ७.४.२
अ ाता इित तृयाः।३२४ तृयायोगात ् जगयम ् इ ितीया
पािणनीया।३२५ न लोकायिनाखलथ तृनाम ् (पा॰सू॰ २.३.६९) इन ेन षीिनषेधात।्
१.१३८ जगाम ऋिषवाट
ृ गायौ तौ कुशीलवौ।
वाीिकरिप स
जगाम ऋिषवाट समीपं मिु नपवः॥
ु
– अ॰रा॰ ७.६.३६
अ संिहताया अिववणा सिः।३२६
१.१३९ मम ्
एवमेतहाा यथा वदिस सत।ु
यो जिनतो मं तव वा ैरिकिष ैः॥
– अ॰रा॰ ७.७.३४
मां िवासियत ं ु यो जिनतो मां तोषियत ं ु वेित तमु
ु मिण चतथु ।३२७
१.१४० मनु ये
त ै स मनु ये रामः पूजां कृ ा यथािविध।
पृाऽनामयो रामः पृोऽथ तेन सः॥
– अ॰रा॰ ७.८.१५
मिु नमनकूु लियतमु ् इित तमु
ु मिण चतथु ियाथपपद च कमिण ािननः
(पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
३२४ तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) इन ेन ताीे ता वा तृन ्यः।
३२५ कता कटान।् विदता जनापवादान ् (का॰वृ॰ २.३.६९) कता लोकान ् (वै॰िस॰कौ॰ ६२७) इितवत।्
३२६ या ऋकः (पा॰सू॰ ६.१.१२८) इन ेन शाकलकृ ितभावः।
३२७ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन।
२२८
सिकारकसमासकरणम ् १.१४० मनु ये
ु
॥ इरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे थमााये
ितीयपिरेदः।
ु
इं महीजारघवीरले खकः अारामायणमवितनः।
अपािणनीयान ् िधया िवमृय वै अायमेत ं थमं मशयम॥्
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे थमोऽायः।
२२९
अथ ितीयोऽायः
कृ ितकरणम ्
ना नीलादु यामं रामं तामरसाननम।्
शोधे िगिरधरः ेा ितीयाायमारभे॥
अथाारामायणे समागतान ् कृ ितसिनोऽपािणनीयान ् योगानन-ु
सधे।
॥ अथ ितीयााये थमः पिरेदः ॥
॥ अथ बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥
२.१ संिवम ्
कै लासाे कदािचिवशतिवमले मिरे रपीठे
संिवं ानिनं िनयनमभयं सेिवतं िससैः।
देवी वामासंा िगिरवरतनया पावती भिना
ाहेदं देवमीशं सकलमलहरं वामानकम॥्
– अ॰रा॰ १.१.६
अाारामायण ारिितं ौित।१ कै लासिगरौ संिवं भगवं
िशवं पावती पृित। अ सूवक ात ् िवश ्धातोः (िवशँ वेशन े धा॰पा॰ १६३९)
कतिर गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन -
यः। लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेनेायां लोपे२ जसृजमृजयज-
राजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) इन ेन षे न ु ा ःु (पा॰सू॰ ८.४.४१) इन ेन
१ ‘ासः’ इित शेषः।
२ त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन
ु रामायणे रामः
२.२ परा कृ ितकरणम ्
ु े िवभिकाय संिवम ् इित। सूवक
िवश ्धातोः शयनमथ ः।३ तपवे
ु शनपोऽथ ः
कथिमित चेत।् समपु िवम ् इेवा। उपउपसग लोपः।४ अत एव संिवम ् इ
िह समपु िवम ् इथ ः।५
ु रामायणे रामः
२.२ परा
ु रामायणे रामो रावणं देवकटकम।्
परा
ु
हा रणे रणाघी सपबलवाहनम ॥्
ु
सीतया सह सीवलणाां समितः।
अयोामगमामो हनूममख ु ैवृत ः॥
– अ॰रा॰ १.१.२६-२७
अ भूतभावनो भगवान ् िशवोऽारामायणकथायाः ावं करोित यत ् पराु
रामायणे ीरामो रावणं हाऽयोामगमत।् अ रामायणे इित िह क िवशेषणं
िकमिभायकं वाऽ समी वा िकििमिका। यिद चेदाधारे समी तदा रामायणं
ु
पकम रामिनिपताऽऽधारता कथं सवा। यिद चेणया रामायणलिता
ु
मूलमयानपपिाया ु
नपपि।६
ु
यथा गायां घोषः इ तायानपपिः।
यतो िह घोष आभीरपी। सा च भगीरथरथखाताविजलवाहे सवा निह।
ु
अतोऽयानपपिरिप ु
तायानपपिे
ित चेामीसेन गापद गातीरे
ु
लणा। तथ ैवेािप रामायणे तायानपपे
ः रामायणपद रामायणोपलिते
काले लणा। इयं च जघा वृिवयाकरणमते। एता अिमिप नाीित
चेतावेदकारोप इित चेत।् ७ अलं गग
ु कनया।
ु रामायणमिन ् स
रामायणः इित िवहे थमााामायणशात ् अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७)
३ यथा – पादेदगेष ु दभष ु ािराः संिवशित (गो॰गृ॰सू॰ २.६.१०) मेण सामन
ु ु संिववेश
(र॰वं॰ २.२४) चरमं संिवशित या थमं ितबते ु (म॰भा॰ २.८८.३६) आााानादााा
े नादेषोऽतनः कालः (का॰वृ॰ १.२.५७) इािदष।ु अवलः – चादेवशािकृ ता
संवश
उपसगाथ चिका।
४ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन।
५ अािप यते। जघनाधन च पश ु ितित सं च िवशित (श॰ा॰ ८.२.४.२०, संिवशित =
िनषीदित)। पयटे ीटवूिमं वषाक े संिवशेत ् (ल॰िव॰ृ॰ ४.५, संिवशेत ् = ितेत ् = वसेत)। ्
अेनोातेऽेन तथा संवे यते जरी (िव॰प॰ु ६.५.३३, संवे यते = उपवेयते)। अवलः –
चादेवशािकृ ता उपसगाथ चिका।
ु
६ अयानपपिितसान लणाबीजम।् वत ु ु तायानपपिसानमे
ु व तीजम ्
(प॰ल॰म॰ २३–२४)।
७ त। सित ताय सव सवाथ वाचका इित भााणाया अभावाियावेदकयकन े
ृ
्
गौरवात। जघवृिकनाया अाा (प॰ल॰म॰ २७)।
२३२
कृ ितकरणम ् २.३ हनूमम ्
इन ेन अच ् ये यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायां येित
च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे रामायणः तिन ् रामायणे इित साध।ु
अथाामायणे काले।
२.३ हनूमम ्
ा तदा हनूमं ािलं परतः ु ितम।्
कृ तकाय िनराकां ानापे ं महामितम॥्
– अ॰रा॰ १.१.२९
ततो रामः यं ाह हनूममपु ितम।्
ण ु तं वािम ाानापरानाम॥्
– अ॰रा॰ १.१.४४
शो हनय ु स हनमान ु ् इित िवहे तदाििित मतपु ्
(पा॰सू॰ ५.२.९४) इन ेन मत ु
ु ये िवभिकाय हनमम ् इित पािणनीयम।्
हनूमम ् इित िह कथम।् ऊङु तः (पा॰सू॰ ४.१.६६) इन ेनोिङ कृ ते दीघ हनू इित।८
ततो मत ु ये हनूमान ् इित। िवभिकाय हनूमम ।् या अेषामिप यते
(पा॰सू॰ ६.३.१३८) इन ेन दीघ हनूमम ् इित।
२.४ आनम ्
आनं िनमलं शां िनिवकारं िनरनम।्
सवािपनमाानं काशमकषम॥्
– अ॰रा॰ १.१.३३
अ आनश आानम ् इनेन सामानािधकरयं कथम।् यतो
ााऽऽनािधकरणम।् तथा चा कथं न षीित चेत।् अैतवेदामत
आन आनपात।् न च आनमयोऽासात ् (॰सू॰ १.१.१३) इित
सू आनपं न पािद। अथ किथ मयट ्। िकं त िवकारः
(पा॰सू॰ ४.३.१३४) इन ेन िवकाराथ। निह तावदाा िनिवकारः आनं िनमलं
शामिवकारमकषम ् इैवोात ् अिवकायऽयम ु ते (भ॰गी॰ २.२५)
८ छासाालकाा नोपधादमनजातेु रूिङथ ः। अ वाचकाराः – हन(नूु ) प
ं ु ी॰ हन-
उन ् ीे वा ऊङ्। शकुमकारा – हनूः, ी, हन ु + पे ऊञ।् हनः।ु इमरटीकायां भरतः।
भाे त ु ऊकरणेऽािणजातेारादीनाम ् (वा॰ ४.१.६६) इित वािकानरं हन ुशो रािदगणे
पिठतः। पर ु यते िह हनूपमाष ेष।ु यथा मूलरामायणे भरतािकं रामो हनूमं सजयत ्
(वा॰रा॰ १.१.८५)। अ गोिवराजा – हनूश ऊकाराोऽि (वा॰रा॰ भू॰टी॰ १.१.८५)।
२३३
२.५ अिवकािरिण कृ ितकरणम ्
इित गीतायामु ािदित चेत।् तकृ तवचन े मयट ् (पा॰सू॰ ५.४.२१) इन ेन
ु थ। अैतवािदनां मते पे। अतः सामानािधकरयं ाचया
ाचया ु थ मयिट।
परमााऽऽन िनलयिमपेायाम ् आनोऽिन ् इशआच।् ९ या
आन इवाऽचरतीानित।१० आनतीानः।११ कतिर ििप सवापहािरलोपे
कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन ाितपिदकसायां ौजसमौा-
ािङे ाङिसाङसोसाोपु ् (पा॰सू॰ ४.१.२) इन ेन अिम
पे आनम ् इित पािणनीयमेव।
िवभौ अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) इन ेन पूव
२.५ अिवकािरिण
ु ः कतृ
साभासबे मिविेऽिवकािरिण।
साियारोते ाा जीवं च तथा बधु ैः॥
– अ॰रा॰ १.१.४७
अ न िवकार इिवकारः। अिवकारोऽििित अिवकारी इित िवहे अत
इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन इिनये िवभिलोपे भसायां येित च
ु समीिङिवभौ लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८)
(पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे पनः
ु
इन ेन ङकारेायामनबलोपे अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन णे
अिवकािरिण। अ न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः१२ इित वचनेन िह
मथयिनषेधात ् इिनः अपािणनीय इित चेत।् अ कमधारयो नाि तदा कथम ु -
िनयम सरः। अ कमधारयः सकलसमासोपलणिमित चेत।् अ न इिनः िक ु
न िवकत ु तीलः इित िवहे िवपूवक ात ् कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२)
ु
सजातौ ु
िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन िणिनः। णकारानबे काय अचो
९ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
१० आन → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → आन िँ प ् →
आन व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → आन → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
आन लट ् → आन ितप ् → आन ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आन शप ् ित →
आन अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → आन ित → आनित।
११ आन → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → आन िँ प ् → आन व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → आन → िवभिकायम ् → आनः। या नििहपचािदो
ु
िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतयि च। आन → धातस ु ा (पूवव त)् → नि-
िहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) → आन अच ् → आन अ → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → आन → िवभिकायम ् → आनः।
१२ मूलं मृयम।्
२३४
कृ ितकरणम ् २.६ जगेन
िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) इन ेन वृौ रपरे१३ सेकवचन े णे१४ अिवकािरिण इित
पािणनीयमेव।
२.६ जगेन
ु
मायया गणमा ं सृजविस िस।
ु
जगेन न ते लेप आनानभवानः॥
– अ॰रा॰ १.२.१५
अ रावणकुकृ जपादभारपीिडतया वसमा ु सह सकलदेवपरःसरं ु ीरसागरं
गतो ा भगवं वाह ु ु
यिगणमा मायया हेतभु तू योपलितं संसारं सृजिस
पालयिस नाशयिस िक ु ं जागितकपदाथन न िलसे। अ जागितके न इेव यों
यतो िह जगित भवं जागितकम ् इित िवहे त भवः (पा॰सू॰ ४.३.५३) इन ेन ठक ् ये
ु ााः
तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इित वृौ इसस ु (पा॰सू॰ ७.३.५१) इन ेन
कादेश े िवभिकाय जागे न इेव पािणनीयम।् एवं जगेन इित िवमृयते। तथा च
आनो जगिदतीित जगित इित िवहे सपु आनः च ् (पा॰सू॰ ३.१.८) इन ेन
च ् ये लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेन ेायामनबलोपे ु वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) इित लट ्। ततः ितिप शिप जगित।१५ ततः जगतीित
जगः इित िवहे नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन अच ्
ये िवभिकाय तृतीय ैकवचन े टािवभौ टाङिसङसािमनााः (पा॰सू॰ ७.१.१२)
ु १६ जगेन इित पािणनीयमेव। या जगंसारं याित गित इित
इन ेनेनादेश े गणे
ु
िवहे जगपपदे याधातोः (या ापणे धा॰पा॰ १०४९) आतोऽनपसग कः (पा॰सू॰ ३.२.३)
ु
इन ेन कये ककारानबकाय आतो धातोः (पा॰सू॰ ६.४.१४०) इन ेनाऽकार-
लोपेऽपदााभावे१७ जगः तेन जगेन। या जगदाच इित जगतयित।१८
१३ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन।
१४ अा ु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन।
१५ जगित इित भाे तु यणेकादेशगणवृ ु ौदीघ े ममु े रीिविधः (वा॰ १.४.२) इित वाितक
उदातम।्
१६ आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन।
१७ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इित सूण े ापदम।् या अययादीिन िस
(पा॰सू॰ १.४.२०) इित सूण े छासभम। ्
१८ जगत ् → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → जगत ् िणच ् → जगत ् इ → जगित →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े
लँ ट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जगित लट ् → जगित ितप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
जगित शप ् ितप ् → जगित अ ित → सावधातक ु ाधध ातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → जगते अ ित →
्
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → जगतय अ ित → जगतयित।
२३५
२.७ सपिवत ् कृ ितकरणम ्
जगतयतीित जगत ् इाचाणािणजाििप ककार लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८)
ु
इन ेनेायां त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोप इकार उपदेशऽे जननािसक
इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) इन ेन ेायां लोपे पकार हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३)
इन ेनेायां लोपे वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) इन ेन वकारलोपे णेरिनिट
ु यातीित यः।२० जगदेव य इित जगः इित
(पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे।१९ पनः
िवहे कमधारयसमासे जगः। न च झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इन ेन कथं न
जम।् पृषोदरािदात २१
् तावकन ेनादोषात।् पनः
ु तेन जगेन।
२.७ सपिवत ्
तवािपूजािनमातलु सीमालया िवभो।
धत े विस पदं लाऽिप ीः सपिवत॥्
– अ॰रा॰ १.२.१९
अ सपा त ु म ् इित िवहे तेन त
ु ं िया चेितः (पा॰सू॰ ५.१.११५) इन ेन
वित ये सपीवत ्।२२ सपिवत ् इित कथम।् अ िह ापोः साछसोबलम ्
(पा॰सू॰ ६.३.६३) इन ेन ः।२३
२.८ अितहिष तः
इित वु ं ाणं बभाषे भगवान ् हिरः।
ु
िकं करोमीित तं वेधाः वाचाितहिष तः॥
– अ॰रा॰ १.२.२२
१९ जगित → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → जगित िँ प ् → जगित व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → जगित → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → जगत ् → िवभिकायम ् →
जगत।्
२० या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → या ड → या अ →
ु
िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → य ् अ → य → िवभिकायम ् → यः।
२१ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इन ेन। या अययादीिन िस
(पा॰सू॰ १.४.२०) इित सूण े छासभम।्
२२ समानः पितराः इित िवहे िनं सपािदष ु (पा॰सू॰ ४.१.३५) इन ेन िनपातनामान
सादेश े सपीशो ः। ु
२३ अिप च वाीकीयरामायणेऽयोाकाडे – साहं दथ साा ं त ु मां नावबसे ु । सपिवृौ
या मे ं देय ं दातिु मिस॥ (वा॰रा॰ २.८.२६)। अ टीकाकाराः – ापोः साछसोबलम ्
(पा॰सू॰ ६.३.६३) इन ेनाष ेन वा म।् यथा – सपिवृािवित ‘ापोः’ इित ः (वा॰रा॰
भू॰टी॰)। सपाः वृिः – सपिवृिः ‘ापोः’ इित ः (वा॰रा॰ क॰टी॰)। सपिवृािव
आष ः (वा॰रा॰ िश॰टी॰)। सपिवृािवाष ः (वा॰रा॰ ित॰टी॰)।
२३६
कृ ितकरणम ् २.८ अितहिष तः
णः ितं ु ु ाऽऽानं दय भगवान ् बभाषे यत ् िकं करोिम इित।
समाकयाितो ा वाच।ु अितः इित योगते अितहिष तः इपािणनीय इव
ु ः। यतो िह ष ्धातोः (षँ तु ौ धा॰पा॰ १२२९) गथाकमकिषशीासवस-
य
जनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेनाकमकधातोः कतिर ये ककारानब- ु
लोपे२४ े िवभिकाय ः इेव िह पािणनीयम।् हिष तः इित योगोऽिप पािणनीयः।
ु २५
यतो िह हष ः सातोऽ इित िवहे तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६)
इन ेन इतच ्येऽनबलोपे
ु यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायां येित
च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे िवभिकाय हिष तः। या हष िमतः इित िवहे
ितीया ितातीतपिततगताााप ैः (पा॰सू॰ २.१.२४) इन ेन ितीयातष- ु
समासः। न च इतश ितािदबिहभूत ाथं समास इित वाम।् ितीया इित योग-
िवभागेन ितीया समथन सबेु न समत इथ करणे ितीयातषोु न ैव दोषावहः। तेन
गृहं यातो गृहयातः गृहमागतो गृहागतः इािदयोगा अिप से। कािलदासोऽिप
य ु े यथा –
सरेु मााितगभगौरवायमु ासनया गृहागतः।
तयोपचारािलिखहया नन पािरवनेया नृपः॥
– र॰वं॰ ३.११
अ गृहमागतो गृहागतः इसित योगिवभागे कथं समासः सवः। तात ् हष िमतः
इित िवहे ितीयातषेु कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन ाितपिदक-
सायां सपोु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभििक पनामे
ु व
ाितपिदकसामाि सौ िवभौ हिष तः। न च सित िवभिलोपे हष इत इित िते
ु ािदित चेत।् अाऽकृ ितगणात ् शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४)
गणः
इन ेन परपम।् कु ा वेित चेत।् त टे ः (वै॰िस॰कौ॰ ७९, ल॰िस॰कौ॰ ३९)।
अथारपं भसक टे ः ान े भवत।ु २६ असित च तिन ् शकघटकाकार पर-
पतया शक अ ु इित िते तयोदघ वार एव। एवं मनस ् ईषा इित िते शकािदष ु
परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेनाऽकृ ितगणात ् मनीषा इ िट इ परपे
मन ् ई ईषा इित िते ततो अीनं वणपरेण संयोम ् (॰िश॰ ८.१५) इित वचनात ्
मनीषा इ दीघः। अिनः योगः ाि ु पतत ् अलौ इित। िट इ परपे
२४ लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इााम।्
२५ ु ा ःु (पा॰सू॰ ८.४.४१) इन ेन।
न
ोऽयम।्
२६ पूवप
२३७
२.९ मवरदिप तः कृ ितकरणम ्
दीघ पतािलः इसतं ात।् २७ अतः ‘टे ः’ इित पम।् तदिच परे पूवप रयोः
परपम ् इचरणाः।
ु २८
तथ ैवाािप परपं करणीयम।्
२.९ मवरदिप तः
भगवन ् रावणो नाम पौलतनयो महान।्
रासानामिधपितमवरदिप तः॥
– अ॰रा॰ १.२.२३
अ ा रावणोलतां वणयित। मवरदिप तः इित। अ मया दो
वर इित मवरेन दिप तः इित िवहे प ्धातोः (पँ हष मोहनयोः धा॰पा॰ ११९६)
अिनात २९ ् ः इेव पािणनीयं दिप तः इित कथम।् दप ः सातोऽ इित िवहे
तारकािदगणे दिप तश पाठात ् इतच ् ये३० भादकारलोपे३१ दिप तः। या
दप िमतः इित ितीयासमासे परपे३२ दिप तः इित।
२.१० सहायम ्
ं सवान।्
यूय ं सृजं सवऽिप वानरेश
िवोः सहायं कुत यावाित भूतले॥
– अ॰रा॰ १.२.३०
अ भगवान ् ा सवान ् देवान ् वानरशरीरािण ु ं ेरयित। िवोः सहायं
कुत अ सहायम ् इपािणनीयिमव। यतो िह अयँ गतौ (धा.पा. ४७४) इातिर
अच ्ये सहायः इित भवित३३ िक त ु सव सहायं कुत इित िववायां सहाय-
शो भावसाधनः तीयते। भावे च सहाय भावः साहाम ् इित िवहे गणवचन- ु
२७ यिद ािदिधकाराद ैवेते तिह मनीषा पतिलिरित न िसेत।् के िच ु मनःपतयोः
पृषोदरािदादलोप अकार ैव परपमाः (त॰बो॰ ७९)।
२८ बालमनोरमायामिप – तत शकािदशानां टे रिच परे टे पराचान े परपमेकादेश
इथाते। आिदनवृु ौ शकािदगणे ‘सीम’ इित कितपयपाणामिसेः (बा॰म॰ ७९)।
२९ एकाच उपदेशऽ ु
े नदाात ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) इित सूण
े धातोरिनम।् तािधा रधािद
(पा॰सू॰ ७.२.४५) इन ेन वैकिके ािः। पर ु िनायां य िवभाषा (पा॰सू॰ ७.२.१५)
इन ेन ेडभावः।
३० तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन।
३१ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः।
३२ शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन।
३३ सहायः, प॰ं ु , (सह अयते इित। अय + अच)् इित शकुमः।
२३८
कृ ितकरणम ् २.११ सहायाथ म ्
ाणािदः कमिण च (पा.सू. ५.१.१२४) इन ेन ञ ्ये वृौ भादकारलोपे३४
साहाम ्। अ सहायम ् इित िह। पवां िनवासे भगवतः सां कुव ३५ ु इित
िववायां सहायम ् इित कथिमित चेत।् सहायम ् इ पृषोदरािदा
ृ भावे यकार-
लोपे सहायम ।् या सव सहायं यथा ाथा कुव ु इित ियािवशेषणाितीया। या
आानं सहायं कुव ु इाहारेऽपािणनीयतापिरहारः। या अयनम ् अयः इित भावे
एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन इधातोः (इण ् गतौ धा॰पा॰ १०४५) अिच गणे
ु ऽयादेश े
िवभिकाय अयः। सह अयः सहायं सहायम ् इित साधनीयम।् ३६
२.११ सहायाथ म ्
देवा सव हिरपधािरणः िताः सहायाथ िमततो हरेः।
महाबलाः पवतवृयोिधनः तीमाणा भगवमीरम॥्
– अ॰रा॰ १.२.३२
अ सहायाथ म ् इित योगोऽिप तथ ैव। अ अयनमयः। भावे अच ्।३७ सह
अयः सहायः।३८ ताियदम ् सहायाथ म ्।३९ या भावेऽयं घञः आयः।४० तेन सौ
कृ ते न दोषः। सह आयः सहायः। ता इदं सहायाथ म ्। एवं िनसहायश
चतथु तदथाथ बिलिहतसखरित
ु ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इन ेन अथन िनसमासो िवशे-
िलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इितवािकबलेन िनसमासे िसिमदम।् न
च सहायाय इदम ् इित लौिककिवहे ूयते पात ् अथ श ेन सह समास इित
चेत।् िवहो िधा पदिवहोऽपदिवह। पदिवहो नाम य िवहे तु ानां
पदानां समासः। य िवहेऽतु ानामिप तु ाथ बोधसमथानां समासापदिवहः।
यथा ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमाे थमा (पा॰सू॰ २.३.४६) इित सू।े अ िह
ाितपिदकाथ िल पिरमाण वचनेित ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनािन ताेविे त
ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमां तिन ् ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमाे। अ
३४ तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृिः। यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।्
येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः।
३५ साम, ् ी॰, सह भावः (सह + ञ)् इित शकुमः।
३६ सह अयः सहायः इ सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन सु पु ासमासः। २८२तमे पृ े २.४८
सहायं मे इित योग िवमशमिप पय।ु अनेन जानिकनाथ सहाय कर जब कौन िबगाड़ करे नर तेरो
इित मु के सहाय कर इित गोािमतलु सीदासकृ तोऽवधीभाषायोगोऽिप ाातः।
३७ इण ् गतौ (धा॰पा॰ १.१०४५) इित धातोः एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन।
३८ सु पु ासमासः।
३९ अथन िनसमासो िवशेिलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इन ेन िनसमासः।
४० अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इित धातोः भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन।
२३९
२.११ सहायाथ म ् कृ ितकरणम ्
िवहे तु ु एवशः िकपदिवहतया तदथ वाचक आगतो माशः। स च
ेकमितः। यतो िह ाे ूयमाणं पदं ेकमिभसते। न च -
घटकोऽश ु वचनिमित तदेव ेकमिभसतािमित चेत।् अश
समीपाथ लणा। न च सा जघा वृिवयाकरण ैरीकृ ताऽिप।४१ तथा च गायां
घोषः इाऽभीरपथ वाचक घोषश गापदािभधेयभगीरथरथखातावि-
जलवाहपे शाथऽयासवाायानपपते ु । अ सामीसेन गा-
पद गासमीपविततटे लणा। न च गायाम ् इ समी कथिमित चेत।्
औपेिषकाऽधारा िववा। औपेिषको िह सः। उपेष े भव औपेिषकः
इित त जातः (पा॰सू॰ ४.३.२५) इन ेन ठक ।् ४२ उपेष सामीेन संयोगेन वा
ु वसित। न त ु गमिभसं
सः। संयोगे यथा कटे शेत े। सामीे यथा गरौ ु यु
ु समीपे वसित। तथ ैव गायां घोषः। न त ु गामिभसंय
वसित अिप त ु गरोः ु
घोषः अिप त ु गासमीपे घोषः। ेयमेतत ् – शाथ ीकृ ते गायां मीनः
इादौ कटे शेत े इािदवत ् संयोगसप औपेिषक आधारे समी िक ु
लाथ गायां घोषः इादौ सामीस औपेिषक आधारे समी गरौ ु वसित
इािदवत।् पर गायां मीनघोषौ इादौ लणाीकारे दोषः। यतो िह मीन
घोष मीनघोषौ इित ः। स च सािहमपेते। सािहं नामैकधमावि ैक-
धमाविसंसगण ैककमाविेऽयः। यथा रामलणौ रासान ् हतः इ राम-
लणौ इ कतृ पसाविकतृ पधमण हृपधमाविे हनन-
कमययः। तथाासवः। एकधमावि मीनघोषौ इ ैकधमाविसंसगण
िनावििनसंसगण सााविसापदाथऽयः। परम गायां
मीनघोषौ इ मीनपदाथाय गापद वाहाथ घोषकृ ते तीरपो लाथ िह
कथमय इित चेत।् अ लणामनीकृ शतावेदकधमारोपः। तथा कृ त
उभय वाहपोऽथ ः समान एव। ताद न लणा। सामीे षी च चेत ्
ां ां समीपाम ् इथ ः। सामीषथ ायेऽीकाराौढ-
ु
मनोरमाबृहरलघशरादौ साटोपं खिडता। तेय ं पिरिितयदावृ-
हलिमैव ौढमनोरमायां दीितमहाभाग ैः पूवप ः दिशतो यत ् हिलेकदेश ैव
४१ त। सित ताय सव सवाथ वाचका इित भााणाया अभावािृ यावेदकयकन े
गौरवात।् जघवृिकनाया अाा (प॰ल॰म॰ २७)।
४२ उपेष → त जातः (पा॰सू॰ ४.३.२५) → उपेष ठक ् → उपेष ठ → ठेकः
(पा॰सू॰ ७.३.५०) → उपेष इक → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → िकित च
(पा॰सू॰ ७.२.११८) → औपेष इक → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → औपेष ् इक →
औपेिषक → िवभिकायम ् → औपेिषकः।
२४०
कृ ितकरणम ् २.११ सहायाथ म ्
तावृके शेषातमम ु (ौ॰म॰ १)। ह ल ् इित समासः किरत एवं च षथ ः
सामीं भिवित। तथा च अशो ल ्शेन सहाेते। तथा च हसमीप-
व ो लकार इत ् इथ ीकारेऽोऽायदोषपिरहारः िक ु ीकृ तेऽिन ्
िवके षथ िह सामीम।् त च सवथाऽिसम।् यतो िह सामीप
षथ लोके ऽिसिः। निह नीलमरं य इे ु नीलारसमीपवितभवनािदः
तीयते न वा िचा गावो य इे ु िचगवीनां समीपवितव ृ ािदः तीयते। िकं
वा िचा गावोऽरा समीपे वा य इथ बीिहमथयमिप न भवित अरा-
श सामी च षथ ीकारे मानाभावात।् अत एव अरेण न समासः इित
ु
भाोिः।४३ वत ु षथा येकशतम ् एकशतं िह षथाः (भा॰पा॰सू॰ १.१.४९)
इित भाोे ः िक ु सभेदने ाथावैिचेण तदथ वैिवम।् यतो िह सू-
कारोऽिप षाः समेवाथ कठरवेण कथयित। षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०)। शेष-
शो िह िशष ्धातोः (िशष ँ ॢ िवशेषणे धा॰पा॰ १४५१) कतिर अच ्येन। िशनि
कारकादीिन ाितपिदकाथ िविशनि ाावतयतीित शेषः। पचािदादिच ये४४
ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु िवभिकाय िसः शेषः इित। या
िशते सवः कारकाितपिदकाथो ावतत इित शेषः इित अकतिर च कारके
सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन कतृि भे कमिण कारके घिञ गणे
ु िसम।् या
शेषणं शेषः इित िवहे भावघञः।४५ सोऽििित मथयोऽशआच।् ४६ न च
करणे घञ ् इित चेत।् करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७) इन ेन िवधीयमानटु ्-
नेन बाधोऽत एव। पिं ु स सायां घः ायेण (पा॰सू॰ ३.३.११८) इन ेन घः यः
ियताम।् साभावे कथम। घः ायेण इित िह सायाम ् इ िवशेषणिमित चेत।्
ायेण इित िवशेषणं न करणघवापकम।् न पाधे ु पािधभवित (भा॰पा॰सू॰ १.३.२,
५.१.१६) इित भाकारेण िनिषात।् अत एव हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इित घञिप
न यतो यं घिवषयेऽपवादावतत।े उगापवादौ समानदेशौ भवतः४७ इित िनयम
साविकात ् घ एव बाते तिह घञः का गितः। अगितकगिताावघञ
एव। पात ् अच ् ये शेषशो िनाते। इमा यु यः ौढमनोरमायाम ् उपदेश-
शिनौ ं िनिपता दीितमहाभाग ैयथा – यिप उपिदयतेऽन ेन ेित करण-
४३ ाितपिदकोपसजन ो भवतीते ु न चारेण समासं ं ाितपिदकमपु -
सजनमि (भा॰पा॰सू॰ १.२.४८)।
४४ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
४५ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन।
४६ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
४७ मूलं मृयम।्
२४१
२.११ सहायाथ म ् कृ ितकरणम ्
ु
ा शामपु देश इित भावृािदष ु ाातं तथाऽिप तौिढवादमां करणे घञो
लभाटा ु बाधात।् न च “घः” असात।् ायेण सायािमित ाान
िात।् न पाधे
ु पािधभवतीािदना भाकृ तावहेलना। अत एव घापवादः
“हल” (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इित घञपीह न। बालकं गितकगितः। अत एव िये
ु
शा यािभिरित करणिरिप पराा। तथा च वािकं “अजां ीखलनाः”
(वा॰ ३.३.१२६) “ियाः खलनौ िवितषेधने ” (वा॰ ३.३.१२६) इित। अतो भाव एव
यो ा इित भावः इित (ौ॰म॰ ३)। िक ु यििमोपदेशवृािवािदष ु लेष ु
भाे करणघञ ितपािदताा सरिणरानसत ु ा। तथा च िशे कारक-
ाितपिदकाथा अन ेनेित शेषः। स सः। तथा च िसाकौम ु ां कारकाितपिदकाथ -
ितिरः ािमभावािदसः शेष षी ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ६०६)। एवं िह
सः षथ इित रााः। सूवक ात ् ब ्धातोः (बँ बन े धा॰पा॰ १५०८)
ु
सबाित ितयोयनयोिगनौ यः स सः इित िवहे कतिर पचािच।४८ तथा च
ु
सो िह िः सििभ आयतया िविशबििनयामके ित वैयाकरणिसाः।४९
सामीं िह न ैव िम।् अतः कथं सो भवेिदित ममािप मनीषा। एवं षथ
न सामीम।् अतः षीबलेन सामीाथ नावग ं ु शते। तेन पदसमीपेऽपद
लणा। साऽीकृ तेित चेतावेदकतापः। इमपु बृहं णेन िसिमदं यदपद-
िवह एव ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमाे थमा (पा॰सू॰ २.३.४६) इित सू।े मा-
श मयूरंसकािदामासः।५० तथ ैव सहायायेदं सहायाथ म ् इापदिवहे
अथ शेन िनसमासः५१ ियािवशेषणा ितीया। अथवा सहायाथ म ् इित पदं
भगवम ् इ िवशेषणम।् एवं िह हिरपधािरणः सव देवा हरेिरततः िताः
सहायाथ मीरं भगवं तीमाणाः इित योजनीयम।् एवं सहायानामथ ः सहायाथ ः।
सोऽििित सहायाथ ः। अशआच।् ५२ तं सहायाथ म ्। सहाययोजनविमित
भावः। सेवके ो गौरवं दात ं ु भगवाीरामो रावणेन परािजतानिप देवान ् कीय-
लीलोपकरणािन मा ताहामिभलषित यथा ीमागवते –
४८ ु
नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
४९ ु
“सो िह सियिभे सित िे च सायतया िविशबििनयामकः” ु -
इिभय
वहारात ् (प॰ल॰म॰ ११)।
५० मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२) इन ेन।
५१ अथन िनसमासो िवशेिलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इन ेन।
५२ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
२४२
कृ ितकरणम ् ु
२.१२ पीयम ्
ु ः सरयायाऽऽलीलातनोरिधकसािवम
न ेदं यशो रघपते ु ु धाः।
रोवधो जलिधबनमपूग ैः िकं त शहु नन े कपयः सहायाः॥
– भा॰प॰ु ९.११.२०
या सहायान ् कपीरानथ यतेऽिभलषेि वेित सहायाथ ं सहायाथ म ् इित िवहे
्
िणजअथ धातोः (अथ उपयाायाम ् धा॰पा॰ १९०६) कमयिण५३ दीघ िवभिकाय
िसिमदम।् ५४
ु
२.१२ पीयम ्
ु
गृहाण पायसं िदं पीयं देविनिमतम।्
लसे परमाानं पे ु न न संशयः॥
– अ॰रा॰ १.३.८
अ पेु भवं पीयम
ु ् इित भवाथ छये५५ त चेयादेश ५६ े िवभिकाय
ु
पीयम ् इित। िक ु भवाथ ानपयोगाद
ु ु
पाय िहतम ् इित िवहे छये५७ श-
िसिः। या आनः पिमित ु इित िवहे सपु आनः च ् (पा॰सू॰ ३.१.८)
इन ेन च ्ये िच च (पा॰सू॰ ७.४.३३) इन ेन दीघ ईकारे धातस ु ायां५८ लिट
ु
ितिप शिप पीयित। ५९
ु
पीयतीित ु
पीयः इित िवहे पचािदादच।् ६० त भावे। एवं
५३ कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन।
५४ अथ उपयाायाम ् (धा॰पा॰ १९०६) → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू -
ु
चरािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → अथ िणच ् → अथ इ → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) →
अथ ् इ → अिथ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। सहाय शस ् अिथ → कमयण ्
(पा॰सू॰ ३.२.१) → सहाय शस ् अिथ अण ् → सहाय शस ् अिथ अ → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →
सहाय शस ् अथ ् अ → सहाय शस ् अथ → उपपदमितङ् (पा॰सू॰ २.२.१९) → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → सहाय अथ →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → सहायाथ → िवभिकायम ् → सहायाथ अम ् → अिम पूवः
(पा॰सू॰ ६.१.१०७) → सहायाथ म।्
५५ त भवः (पा॰सू॰ ४.३.५३) इन ेन।
५६ आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२) इन ेन।
५७ त ै िहतम ् (पा॰सू॰ ५.१.५) इन ेन।
५८ सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) इन ेन।
ु
५९ यथा भिकाे – पीयता तेन वरानािभरानािय िवान ् तषु ु ियावान ् (भ॰का॰ १.१०) इ
शयोगे।
६० नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२४३
ु
२.१३ इे कृ ितकरणम ्
ु
तदििित िवहेऽये६१ पीयम ।् अथवा पीु इित पृथदम।् ६२ अिय-
ले ाभूय महाराजं दशरथं कथयित यत ् ं पी
ु िदं पायसं गृहाण यं गृहीा
ु
पोपलितं परमाानं लसे।
ु
२.१३ इे
वृणी वरिमेु ं मे पो
ु भवामल।
इित या यािचतोऽसौ भगवाूतभावनः॥
– अ॰रा॰ १.४.१६
अाारामायणे बालकाडे चतथु सग िवािमो यराथ ीरामं
दशरथमयाचत।् त पवािधया
ु महीपितना महामिु नः िवािमः ाातः।
पािसो महाराजं बोधयराु या ब तं६३ तदा वृणी वरम ् इित
ु
भगववित या भगवान ् पपे
ु ण यािचतः स एव परमाा ीरामपेण तव
गृहऽे वातरत।् इह उे इित भगविशेषणम ् उवित इिभायकम।् ायो िना-
सकौ ौ यौ ः वत ु ।६४ यः ायशः कमिण भावे च भवित।६५ तथा
च सूम ् तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०)। वयः
ु कतयव भवित।६६
िक उे इित कथिमित चेत।् ूधातोः (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) भावे
यः।६७ वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) इन ेन वच ् आदेश े विचिपयजादीनां
िकित (पा॰सू॰ ६.१.१५) इन ेन ससारणे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इन ेन ककारे
िवभिकाय उम ्। तदििित उम ्। अशआिदादच।् ६८ तिे ु । इं
मथयेनायेन उवित इिभायकः उे इित शोऽिप पािणनीय एव। या
उमाचे करोित वा इित िवहे तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) इित िणिच ितिप
६१ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
६२ यथा रामराोे – स िचरायःु सखी ु िवजयी िवनयी भवेत ् (रा॰र॰ो॰ १०)। पु → अत
ु पी
इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) → पु इिनँ → पु इन ् → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा →
येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → पु ् इन ् → पिन ु ् → िवभिकायम ् → पिन
ु ् स ँ ु → पिन
ु ्स ्→
सौ च (पा॰सू॰ ६.४.१३) → पीन ु ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) →
ु
पीन ् → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → पी। ु
६३ भवौ तप उं वै तेपाथे बवरम ् (अ॰रा॰ १.४.१४)।
६४ वतू िना (पा॰सू॰ १.१.२६)।
६५ अिदकमिण ः कतिर च (पा॰सू॰ ३.४.७१) गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित
(पा॰सू॰ ३.४.७२) इाां कतयि प भवित।
६६ कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इन ेन।
६७ नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन।
६८ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
२४४
कृ ितकरणम ् २.१४ मिु दतारः
ु
शिप उयित।६९ उयतीः। ।् ७० तिन ् उे । या उे इित कमयेव
कतयच
यः। वृणी वरिमित भगवतोे िय इित न दोषः।७१ अथवा वा उे ।७२
२.१४ मिु दतारः
ु ु राजा दशरथदा।
विसेन ैवम
कृ तकृ िमवाानं मेन े मिु दतारः॥
– अ॰रा॰ १.४.२१
ु
ीरघनाथाऽािकरहं विसमख ु ािश महाराजो ममु दु ।े अ योगो
वतत े मिु दतारः। मिु दतमरं य स मिु दतारः इित। ामोत इित मोिदतम ।्
अयं भूतकालानसारे ु ण िवहः। िणिच पगलघू
ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन
गणेु धातस ु ायां ये सित आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) इन ेन ेिट
कृ ते िणलोपे िवभिकाय मोिदतम ् इेव पािणनीयम।् ७३ न च पगलघू ु पध
च इित गणोऽ ु न वतो नापािणनीयता।७४ यतो िह सावधातक ु ाधधातकु योः
(पा॰सू॰ ७.३.८४) इित सूण सूाानवृु ि च समी। एवं िमदेगण ु ः
(पा॰सू॰ ७.३.८२) इतो गणपदमन ु ु ते। तथा च इको गणवृ
व ु ी (पा॰सू॰ १.१.३)
६९ उ → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → उ िणच ् → उ इ → णािववाित-
पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → उ ् इ → उि → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → उि लट ् → उि ितप ् → उि ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
उि शप ् ित → उि अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उे अ ित →
्
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → उय अ ित → उयित।
७० उि → पूवव ु ा → नििहपचािदो िणचः
ातस ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) → उि अच ् →
ु
अनबलोपः → उि अ → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → िणलोपः → उ ् अ → उ →
िवभिकायम ् → उः।
७१ िय इाहायिमित भावः।
७२ वाे इाहायिमित भावः।
ु
७३ यथा अनमोिदतम ् आमोिदतम ् इािदष।ु वाचेऽिप – अनमोिदत। ु ि॰ अन ु मदु -िणच-्
किण ः। आमोिदत। ि॰ आ मदु -िणच-ः। ् मदु ँ हष (धा॰पा॰ १६) → मदु ् → हेतमु ित च
(पा॰सू॰ ३.१.२६) → मदु ् िणच ् → मदु ् इ → पगलघूु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → मोद ् इ →
मोिद → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। मोिद → तयोरेव कृ खलथाः
(पा॰सू॰ ३.४.७०) → िना (पा॰सू॰ ३.२.१०२) → मोिद → मोिद त → आधधातक ु ेलादेः
(पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → मोिद इट ् त → मोिद इ त → िनायां
सेिट (पा॰सू॰ ६.४.५२) → मोद ् इ त → मोिदत → िवभिकायम ् → मोिदत सपँ ु ् → अतोऽम ्
(पा॰सू॰ ७.१.२४) → मोिदत अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → मोिदतम।्
७४ वित इ वृः सनोः (पा॰सू॰ १.३.९२) इन ेन पर ैपदम।्
२४५
२.१४ मिु दतारः कृ ितकरणम ्
इित सूण े षम ् इकः इित पदमपु ितते। यतो िह षिधसूषे ु इको गण- ु
वृी इित सू ं पिरभाषासूम।् पिरभाषा नामािनयमे िनयमकािरणी। अथाणः ु कु
भवेिदिनयमे सतीयं िनयमयित यिदक एव गणः ु ात।् तथा िह सूाथ ः गणवृ
ु ि-
शाां य गणवृ ु ी िवधीयेत े त ‘इक’ इित षं पदमपु ितते (वै॰िस॰कौ॰ ३४)।
ु िशााम ् इ िह पमी। सा च गणवृ
गणवृ ु िशाव ु ाय इथ। उायप-
बकमिण गणवृ ु िशइ ोपे कमयिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.२८) इित
वािकेन शरु ािेित (वै॰िस॰कौ॰ ५९४) इितवमी। अथात ् गणवृ ु ी उाय
य गणवृ ु
ु ी िवधीयेत े त इकः इित षमपु ितते। एवं गणपदयोिवधे यताय-
ु िवधीयमान े तथा वृिपदयोिवधेयतायभूतायां वृौ िवधीयमानायाम ् इकः
भूत े गणे
इित षं पदमपु ितत इित। अथात ् िमदेगण ु ः (पा॰सू॰ ७.३.८२) इितसूादनवृु -
ु
लघूपधगणिवधायकसू ु
गणपदयोिवधे यतायो गणो ु िवधीयतेऽतः षम ् इकः
इित पदमपु ितते। त च लघूपध इन ेनाये षीसमिभाहारादवयवावयिवभाव-
सः। एवं सावधातक ु ाधधातक
ु ाविहतपूव ु
िविश पगलघू पधाावयवेकः
ु अयं िह पिरृ तसूाथ ः। तथा चा िणच ् इाधधातक
ान े गणः ु सः। आधधातकु ं
शेषः (पा॰सू॰ ३.४.११४) इित सूिविहता सा सा। तथा च मदु ् इ त७५ इ
इक ् मकारानरमक ु ारः। िक ु तदाधध ातकु ाविहतं नाि दकार वधानात।्
ु
अत एव गणााौ मिु दत इित कामं पािणनीय इित चेत।् येन नावधानं
तविहतेऽिप वचनामायात ् (भा॰पा॰सू॰ ७.२.३, ७.३.४४, ७.३.५४, ७.४.१, ७.४.९३)।
येन इित कतिर तृतीया। अथात ् यतृक मवधानं न तेन विहतेऽिप वचन-
ु भवेत ्। यतो यं लघूपधगणः।
ामायाणो ु उपधां नाम समदु ायिविशवणम ।् ७६
वैिश घटकघटकाालविधकपूव िविशम ् इित।७७ एतभयसेन।
तथा च सूम ् अलोऽाूव उपधा (पा॰सू॰ १.१.६५)। अादलः पूव वण
उपधासः ात ् (वै॰िस॰कौ॰ २४९)। एवं लपु धा लघूपधा पग ु लघूपधा
चेित समाहारे त च अ इन ेनावयवावयिवभावसेनाय एवम ्
अावयवं सावधातक ु ाधधातक
ु ाविहतपूव ु
िविशं यगं लघूपध तेको गणःु इित
ु
सपिरृ तः सूाथ ः। तथा च लघूपधशयोगेन वणमावधानं िनवायमवे । तदभाव
उपधा कुतः। यतो ादलः पूव ैव सा। अतः येन नावधानं तेन विहतेऽिप वचन-
ामायात ् (वै॰िस॰कौ॰ २१८९) इित वतत।े एवं च मदु ् इ त७८ इ दकारकतृक ं
७५ मदु ् िणच ् इित भावः।
७६ समदु ायिविशवणमपु धाम ् (ल॰शे॰)।
७७ वैिश घटकघटकाालविधकपूव ोभयसेन (ल॰शे॰)।
७८ मद ु ् िणच ् इित भावः।
२४६
कृ ितकरणम ् २.१४ मिु दतारः
वधानं िनवायम।् अत एकवणकतृक वधानम सोढं येन इेकवचनयोगात।्
तेन िभनि इान ेकविहत इिक न गणः। ु ७९ भेा इादौ गणः। ु ८० इदं सव िसा-
कौम ु ां ािदकरणे पितम।् ८१ अतोऽ गणाि ु वारिे त। अोते। वतोऽयं ु न
िणजोऽिप त ु श ु ात ् मदु ँ हष (धा॰पा॰ १६) इित धातोः कतिर ायोगः।८२ या नायं
ाः योगोऽिप त ु म ु त इित मतु ्८३ इित िवहे भावे िप ये
् ८४
सवापहािरलोपे सा
साताऽ इित साताथ आकृ ितगणतया तारकािदात ् इतच ये ् ८५
ु
चकारानब-
काय िवभिकाय मिु दतम ् इित। या मदु िमतं मिु दतम ् इित िवहे ितीया इित
योगिवभागेन ितीया ितातीतपिततगताााप ैः (पा॰सू॰ २.१.२४) इन ेन समासे
मिु दतम ् इित पािणनीयमेव। मिु दतमरं य मिु दतारः इित साधिनकाकारः।
७९ अन ेकविहत इिक इ य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन भावलणा
समी। अन ेकविहत इिक तेको न गण ु इित भावः। िभिदँर ् िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) →
िभद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
िभद ् ितप ् → िभद ् ित → धािदः म ् (पा॰सू॰ ३.१.७८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
िभ म ् द ् ित → िभ न द ् ित → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → िभ न त ् ित → िभनि।
८० िभिदँर ् िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) → िभद ् → व ु च ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) → िभद ् तृच ् →
िभद ् तृ → पगलघूु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भेद ् तृ → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) →
भेत ् तृ → भे ृ → िवभिकायम ् → भे ृ स ँ ु → भे ृ स ् → ऋशनु दंसोऽन ेहसां च
(पा॰सू॰ ७.१.९४) → भे ् अनँङ ् स ् → भे ् अन ् स ् → अृृ सृनृन ेृृृहोतृ-
पोतृशाॄणाम ् (पा॰सू॰ ६.४.११) → भे ् आन ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ्
(पा॰सू॰ ६.१.६८) → भे ् आन ् → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → भे ् आ → भेा।
८१ येन नावधानं तेन विहतेऽिप। वचनामायात।् तेन िभनीादावनेकविहतेको न गणः ु
(वै॰िस॰कौ॰ २१८९)।
८२ गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। ो
मृः ः मिु दतः ीतः (अ॰को॰ ३.१.१०३) इमरः। तवै सधाटीकायां ु मिु दतम।् मोदते
ु
(अ॰को॰ ा॰स॰ु ३.१.१०३) इित भानिजदीिताः। ु
कतिर पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६)
इन ेन गणे ु ाे िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन गणिनषे
ु ध े मिु दतम ् इेव। उपधाावािद-
कमणोरतराम ् (पा॰सू॰ १.२.२१) इन ेनाऽिदकमिण भावे च िनाया वैकिकिकात ् िङित च
(पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन ा गणिनषे ु धािप वैकिकात ् मिु दतम ् मोिदतम ् इित पयम।्
८३ या म ु ीितः मदो हष ः मोदामोदसदाः (अ॰को॰ १.४.२४) इमरकोशानशासनात ु ् कृ ा
मतु ् मतु ।् यथा भागवते – तदसमदु ाकुलेियाः (भा॰प॰ु १०.३३.१८)। अािताथ कािशका –
त भगवतः असेन कृ ा या मतु ् हष या आकुलािन अवशानीियाणी यासां ताः (भा॰प॰ु
अ॰॰टी॰ १०.३३.१८)। एवमेव ीभागवराघवीये – वािण मूा मदु ा वही (भा॰रा॰ १३.९) िनश
पौराः मदु ा समाययःु (भा॰रा॰ १७.११) इादौ।
८४ सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन।
८५ तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन।
२४७
ु ामािद
२.१५ कृ ितकरणम ्
ु ामािद
२.१५
ददौ बलां चाितबलां िवे े देविनिमत।े
ु ामािद न जायते॥
ययो हणमाेण
– अ॰रा॰ १.४.२५
अ िवािमो यराथ सौिमिसिहतं रणधीरं ीरघवीरं ु िसामं समानयन ्
सरयूतटे ीरामभाय बलामितबलां च ैव े िवे यित ययो हणमाेण िु पासे
न लगतः।८६ त ु ामािद इित योगो वतत।े ु ामं चेित
ु ामौ ते आदौ य
तत ् इित। एवं ामशो िह ायः कतिर८७ तिह कथं िपपासावाचकः। अ ै ये
(धा॰पा॰ ९१३) इाातोभाव े यः।८८ आदेच उपदेशऽे िशित (पा॰सू॰ ६.१.४५)
इन ेनाऽकारादेश े ायो मः (पा॰सू॰ ८.२.५३) इन ेन मादेश े िवभिकाय ामम ।्
२.१६ ोधसूिता
तुाऽसहमाना सा ताटका घोरिपणी।
ोधसूिता राममिभाव मेघवत॥्
– अ॰रा॰ १.४.२९
ताटकामवलो ीरामभाय िवािम आदेश ं ददौ। अौ शलभ इव सा यमेव
ु
ोधसूिता रघननमिभाव। अ ोधेन सूिता इित योगोऽपािणनीयो
ु ा मोहसम
लगित। यतो िह मछ ु ाययोः (धा॰पा॰ २१२) इित धातोः कतिर ये
८६ लगतः इ लग से (धा॰पा॰ ७८६) इित धातःु ।
८७ ै ये (धा॰पा॰ ९१३) इकमकधातोः गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित
(पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ये ामशििले। ाम इित। ‘आदेचः’ इाम।्
‘गथाकमके’ित कतिर ः। ीण इथ ः। अभािवतयथ े िपत इथ ः (बा॰म॰ ३०३२) इित
बालमनोरमा। यथा वाीकीयरामायणे – तां ामां सिवभा ु िवनाभरणशोिभनीम।् हष मतुलं
लेभ े माितः े मैिथलीम॥् (वा॰रा॰ ५.१५.३०) इित पाठे । अा ितलकटीका – ामां कृ शाम ्
(वा॰रा॰ ित॰टी॰ ५.१५.३०)। माम ् इित गोिवराजसतः पाठः। एवमेव भागवते नाितामं भगवतः
िधापाावलोकनात ् (भा॰प॰ु ३.२१.४६) कालेन भूयसा ामां किशतां तचयया (भा॰प॰ु ३.२३.५१)
इनयोः। तथा च मेघते ामायम ् (मे॰॰ २.१७) मे ामा (मे॰॰ २.१९) आिधामाम ्
(मे॰॰ २.२६) इािदष।ु णेतण ॄ ां भृतािभधे तकाेऽिप यामां ामां िपतिदभूकुमामधु ारा-
सारैिन ं निमतवदनाोहां णिचाम।् सूय ािमव िवरिहतां कौहव सावेलां सीतां भीतािमव
ु ु
हिरिणकां िस ं शनीष॥ (भृ॰॰ २.६१) याऽयोायां जनिनसिवधे वािरलािभन ु ं ु
णमिप तदा साध ु सीताऽननीता। ु रीभूता मृगमृगयतु ः सातं सा मृगाी ामा यामा िसित िकमहो
कोिटकू टे िकू टे ॥ (भृ॰॰ २.१३७) इनयोवृ योः कतयव ामशः।
८८ नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन।
२४८
कृ ितकरणम ् २.१७ िता
राोपः (पा॰सू॰ ६.४.२१) इन ेन रेफाद लोपे टािप मूता इित पािणनीयम।् ८९
मूिता इित कथम।् मून ं मूा।९० मूिता इित त ु मूाऽाः साता सा
मूिता इित िवहे तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन इतच ्
ु
ये भािलोपे९१ टािप मूिता। या मूािमता मूिता इित िवहे ितीयातषे
शकािदारपे मूिता इित।९२
२.१७ िताः
त कामामे रे कानन े मिु नसले।
उिषा रजनीमेकां भाते िताः शन ैः॥
– अ॰रा॰ १.५.१
कानन े महिष िवािममहाभाग ैरेकां रजनीमिु षा भाते ाािय। अ
ोपसगसयं ोजनेन गितिनवृथ काधातोः (ा गितिनवृौ धा॰पा॰ ९२८)
गथ कतयाऽकमकाभावातिर कथं यः। एवं िह िताः इित ाधातोः
ु
कतिर ये घमाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) इन ेनाऽकारेकारे
िवभिकाय िताः इित चेत।् कमणोऽिववायां यः।९३ या गथ कतयाऽिप
य आपभावः।९४
८९ मछु ा मोहसम ु ाययोः (धा॰पा॰ २१२) → मछ ु ् → गथाकमकिषशीासवसजनहजी-
यित (पा॰सू॰ ३.४.७२) → मछ ु ् → मछु ् त → राोपः (पा॰सू॰ ६.४.२१) → मरु ् त →
न ाापॄमिू छमदाम ् (पा॰सू॰ ८.२.५७) → नकारादेशिनषेधः → आिदत (पा॰सू॰ ७.२.१६) →
इडागमिनषेधः → हिल च (पा॰सू॰ ८.२.७७) → मूर ् त → मूत → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) →
मूत टाप ् → मूत आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → मूता → िवभिकायम ् →
मूता स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → मूता।
९० मछ ु ा मोहसम ु ाययोः (धा॰पा॰ २१२) → मछ ु ् → िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) →
मछ ु ् अङ् → मछ ु ् अ → उपधायां च (पा॰सू॰ ८.२.७८) → मूछ ् अ → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) →
मूछ ् अ आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → मूछ ् आ → मूछा → अचो रहाां े
(पा॰सू॰ ८.४.४६) → मूर ् छ ् छा → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → मूर ् च ् छा → मूा।
९१ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भे येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाऽलोपः।
९२ याऽ आिदकमिण ः कतिर च (पा॰सू॰ ३.४.७१) इन ेनाऽिदकमिण कतिर ः। ततः िवभाषा
भावािदकमणोः (पा॰सू॰ ७.२.१७) इन ेन पािके िनषेध इे टािप िवभिकाय मूिता। अिप च
घोरिपणी इ न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः इनेन न पािणनीयतेित न
िमतम।् २८१तमे पृ े २.४५ घोरिपणः इित योग िवमश पय।ु
९३ धातोरथारे वृध े ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)।
अकमकात ् गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर
ः।
९४ सोऽिप गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन।
२४९
२.१८ कुतः कृ ितकरणम ्
२.१८ कुतः
दशय महाभाग कुतौ रासाधमौ।
ु मिु नयम
तथेा ु ारेभ े मिु निभः सह॥
– अ॰रा॰ १.५.४
ु
अ ीरामभो रासयोः सबामारीचयोः िितं िजासते। कु तौ रासाधमौ
इित े कुतः इित पृित। कुतः इ कात ् इित िवहे पािसल ्
(पा॰सू॰ ५.३.७) इित तिसलयोगः। सा च पमी िवेषमूिलका। अ िवेषाभावेऽिप
कथं पमीित चेत।् अ िववाधीनािन कारकािण भवि९५ इित वचन ेन प-
िववया न दोषः। िववाधीनािन कारकािण भवि इित वचन े िकं मानिमित चेत ् कारके
(पा॰सू॰ १.४.२३) इित िह सूम।् अ थमाथ समीित भािनदशात ्९६ सूकारयोग
एव मानम।् अथवाऽवविधमतोः९७ कुतः ानामीपं रासाधमौ इथऽिकश-
ु कृ शां कुत इित कुतः इित िवहः। कुउपपदे तन ्-
योगे पमी।९८ अथवा कं ु पृ तनतः
धातोः (तन ँ ु िवारे धा॰पा॰ १४६३) औणािदके िन ् ये९९ िडसामादभािप
टे लपे१०० सवापहािरलोपे च कुत ्। त िवचनां पं कुतौ। यो बलम ्
(पा॰सू॰ ३.१.८५) इन ेन औिवभिाने ङस ्िवभौ कुतः इित छासपम।् १०१
अथात ् वसमत
ु कृ शयतो रासाधमौ दशय। याऽ नाि तिसल ् अिप त ु तिसकरण
आािद उपसानम ् (वा॰ ५.४.४४) इन ेन समीतिस यः।१०२
९५ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ
तायिमदम।्
ु
९६ िकिमदं ‘कारके ’ इित। सािनदशः (भा॰पा॰सू॰ १.४.२३)। अ कै यटः – सािनदश इित। सपां
ु भवीित थमायाः ाने समी कृ तेित भावः (भा॰॰ पा॰सू॰ १.४.२३)।
सपो
९७ उरािद एना ादवविधमतोः सामीे पम िवना (वै॰िस॰कौ॰ १९८४, ५.३.३५)।
९८ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इन ेन पमी।
९९ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९)
ु
इनसारमू ोऽािविहतो िन ्यः।
ु
१०० िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३)।
ु पहिलनराणां कालहलरकतृय ङां च। यिमित शाकृ देषां सोऽिप च िसित
१०१ सिङु
बालके न॥ (भा॰पा॰सू॰ ३.१.८५)। बलहणं सविविधिभचाराथ म ् (का॰वृ॰ ३.१.८५)।
१०२ तसेः साविवभिकं तदानामाकृ ितगणं च ९४तमे पृ े ८६तां पादिटयां ीकृ तम।्
२५०
कृ ितकरणम ् २.१९ िरतम ्
२.१९ िरतम ्
े गौतमे िनगत े गृहात।्
कदािचिु नवेषण
धष ियाऽथ िनरगािरतं मिु नरगात॥्
– अ॰रा॰ १.५.२२
न चा तूणम ् इित योे िरतम ् इित य ु म।् १०३ अ आिदत
(पा॰सू॰ ७.२.१६) इन ेन ेिनषेध े ाे मरसषु ानाम ् (पा॰सू॰ ७.२.२८) इन ेन
िनषेधिवकः। तात ् तूणम ् िरतम ् इित पयम।् १०४ या रामाचे रयित१०५
इात ् िरतम ्।१०६ भावे ः।१०७ ियािवशेषणाितीया। या रयेत ं यथा
ु
ाथा इित िवहे तृतीया तृ ताथन गणवचन ेन (पा॰सू॰ २.१.३०) इ तृतीया इित
योगिवभागेन समासः।१०८
॥ इित बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथायोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
१०३ पूवप ोऽयम।्
१०४ िञराँ समे (धा॰पा॰ ७७५) → तवर ् → नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) → र ् →
र ् त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → इािः → आिदत (पा॰सू॰ ७.२.१६) →
इिनषेधः → मरसषु ानाम ् (पा॰सू॰ ७.२.२८) → वैकिके िनषेधः। िनषेधपे – र ् त →
ररििवमवामपु धाया (पा॰सू॰ ६.४.२०) → त ् ऊठ ् र ् त → त ् ऊ र ् त → रदाां िनातो
नः पूव च दः (पा॰सू॰ ८.२.४२) → त ् ऊ र ् न → रषाां नो णः समानपदे (पा॰सू॰ ८.४.१) →
त ् ऊ र ् ण → तूण → िवभिकायम ् → तूणम ।् इे – र ् इट ् त → तवर ् इ त → िरत →
िवभिकायम ् → िरतम।्
१०५ घटादयः िषतः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन र ्धातोः िषम।् र ् → िषिदािदोऽङ्
(पा॰सू॰ ३.३.१०४) → र ् अङ् → तवर ् अ → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → र ् अ आ →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → र ् आ → रा। रा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰
ग॰सू॰) → रा िणच ् → रा इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ्
(वा॰ ६.४.४८) → र ् इ → िर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → तविर ितप ् → िर ित → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िर शप ् ित → िर अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
रे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → रय ् अ ित → रयित।
१०६ िर → धातस ु ा (पूवव त)् → नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) → िर →
िर त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िर इट ् त → िर इ त → िनायां सेिट
(पा॰सू॰ ६.४.५२) → र ् इ त → िरत → िवभिकायम ् → िरतम।्
१०७ नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन।
१०८ रा इत इित िते शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९१) इन ेन शकािदारपे
िरत इित शेषः।
२५१
२.२० अितिवयता कृ ितकरणम ्
२.२० अितिवयता
हसी मामपु ायाित सा िकं न ैवा यते।
इाेव सि मनसाऽितिवयता॥
– अ॰रा॰ २.३.३
अाारामायणेऽयोाकाडे तृतीयसग ीरामराािभषेकसमाचारं
ावियतिु मवत दशरथः कै केियभवनं िवय तां ा िखेन मनसा प।
अ अितिवयता इित य ु म।् अयं ानेपदीयो धातःु । तथा च ङ ् पिरतापे
(धा॰पा॰ ११३३) इात।् १०९ यथा कािलदासोऽिप य
ु े–
तया हीनं िवधातमा कथं पय यसे।
िसं यिमव ेहामामवृकम॥्
– र॰वं॰ १.७०
एव यत इित यमानं तेन यमान ेन। आन ेपदीयात ् शानच ्य एव सवः।
तथा च सूम ् – लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४)। अन ेन
लकार शतृशानचौ ाौ तदाऽिमसूण ्
े शानच य आनेपद एव िवधीयते
तङानावानेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इन ेन। तिह िवयता इित कथिमित चेत।्
िवयत इित िवयः इित िवहे पचाच।् ११० िवय भावो िवयता इित िवहे त
भावतलौ (पा॰सू॰ ५.१.११९) इन ेन तल ्ये टािप िवयता। न च मनसाऽित-
िवयता इन ेन न सामानािधकरयमेक तृतीयााऽपर थमाेित। सामानािधकरये
न ैव राजाा। मनसा इित तृतीया त ु इंभतू लणे (पा॰सू॰ २.३.२१) इन ेन।
मनसोपलिताऽितिवयता।
२.२१ िनवारिया
िनवारिया तावाैके यी रोषमािता।
ततः भातसमये मकमपु िताः॥
– अ॰रा॰ २.३.३५
अ ीरामवनवासषं कायाितं िचकीषःु कै केयी सवानिप
१०९ ु
अनदािङत आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) इन ेन धातोिङ ादान ेपदिमित भावः।
ु
११० नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२५२
कृ ितकरणम ् २.२१ िनवारिया
मलोवािवारयित। अ वािरधातोः१११ समानकतृक योः पूवक
ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१)
इन ेन ा ये सतीिट११२ सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) इन ेन वािर
इ गणे ु ऽयादेश े िनउपसग िनवारिया इाश िनपूवक ात ् वािरधातोिन ोऽयं
शः। तथा समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन प ् ये तथा च
िनवाय इित पािणनीयम।् ११३ िनवारिया इित कथम।् उते। न चा समासो िवको
िववाधीनो वाऽतः समासाभाव उदोष एव नाि। कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८)
इन ेन िह िनसमासः। तिह नयतीित नीः इित िवहे िये११४ सवापहािरलोपेऽथात ्
सवान ् खं नयी वारिया।११५ या िनिषं वारं िनवारं करोतीित िनवारयित११६ इित
िवह आचारिणजात ् िनवािरधातोः ायः।११७ एवं च कै किभ ैककतृक -
ालावििनिषभूतकवारणानकूु लो ापारः।११८ इं िनवािरधातोः ाये
पूवक
वािरधातोः
नापािणनीयता।११९ अथवा िनवारयतीित िनवारिया इित िवहे िनपूवक
१११ वृञ ् आवरणे (धा॰पा॰ १८१३) → वृ → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू -
ु ् ्
चरािदो िणच (पा॰सू॰ ३.१.२५) → वृ िणच → वृ इ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → उरण ्
रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → वार ् इ → वािर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा।
११२ आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) इन ेन ेडागमः।
११३ पो वलािदाभावािदन। िन वािर प ् → िन वािर य → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →
िन वार ् य → िनवाय।
११४ िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन।
ु सू
११५ सपां ु वस वणाये ाडाायाजालः (पा॰सू॰ ७.१.३९) इन ेन नीाितपिदकाोछासो
क।् पृषोदरािदाः। िन इित पृथदिमित भावः।
११६ िनवार → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िनवार िणच ् → िनवार इ → णािववाित-
पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िनवार ् इ → िनवािर → सनाा
धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िनवािर ितप ् → िनवािर ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
िनवािर शप ् ित → िनवािर अ ित → सावधातक ु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िनवारे अ ित →
्
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िनवारय अ ित → िनवारयित।
११७ िनवािर → धातस ु ा (पूवव त)् → िनवािर → समानकतृक योः पूवक
ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) →
िनवािर ा → िनवािर ा → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िनवािर इट ् ा →
िनवािर इ ा → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → नीवारे इ ा → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → िनवारय ् इ ा → िनवारिया।
११८ िनिषभूतक इ ये इतीयमान ु े य एव/एते सीभूतका यात उिः ात ्
(भा॰पा॰सू॰ ४.३.६८, ५.१.९५) इ सीभूतकाः इितवमासाे कप ्यः।
११९ अ च – िनवारिया सवा राजानिमदमवीत ् (ग॰सं॰ १०.१६.५३) िनवारिया कृ तवाक-
नाथो मणान ् (वाम॰प॰ु ७२.६९)। अयं योगः ाथ िया इितवत।् यथा – तं ाथ िया िविधवसा
च िवशेषतः (ा॰प॰ु २.५४.२८) इित नीराजनं कृ ा ाथ िया िनजेरम ् (ना॰प॰ु ६६.१४) ततः
कृ ेन भीमेन ाथ िया िजाृपान ् (ग॰सं॰ १०.५७.१) ाथ िया िजान ् भो भिम ु
ु िु मवायात ्
(अ॰प॰ु १८४.८) उपेितमशा वा ाथ िया िवरोिधतम ् (अ॰शा॰ ८.५.२८) इािदष।ु
२५३
ु ्
२.२२ भन कृ ितकरणम ्
अेोऽिप ये (पा॰सू॰ ३.२.७५) इन ेन विनप यः। ् पकारेायां लोप
ु ् (पा॰सू॰ ६.१.७१) इन ेन तगु ागमे िवभिकाय
ु ऽयादेश े िपित कृ ित तक
इिट गणे
सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) इन ेन दीघ सलोपनलोपयोः
ु िनवारिया इित
सािणनीयम।् १२० िनवारणशीला कै केयी सवाित रोषं कटयी मकमािता
इित ायकारः।
ु ्
२.२२ भन
ु
बािदो ु मा िखदः।
बिहः सवमनवत
ु
भारमिखलं ु वा ःखमेव वा॥
सखं
– अ॰रा॰ २.४.४१
अ ीरामो लणमपु िदशन ् भन ु ् इित य ु े । भजँ
ु पालनावहारयोः
(धा॰पा॰ १४५४) इाातोः भ ु इित भानः
ु इेव पं सामातः पािणनीय-
मते धातोरावहाराथ आन ेपदीयात।् १२१ भेु इित िवहे लकारे कतिर
लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन शतृशानचौ ाौ।
्
तङानावानेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इन ेन शानच ये ु
कृ ते शकारानब-
ु
काय चकारानबलोपे ु
च भानः ु ् इित कथिमित चेत ् भेु इित
इेव।१२२ भन
१२० ीािववेित शेषः। अथा वनो र च (पा॰सू॰ ४.१.७) इन ेन िनवारियरी इित ात।्
िनवािर → धातस ु ा पूवव त ् → अेोऽिप ये (पा॰सू॰ ३.२.७५) → िनवािर विनँप ् →
िनवािर वन ् → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िनवािर इट ् वन ् → िनवािर इ वन ् →
सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िनवारे इ वन ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
िनवारय ् इ वन ् → िपित कृ ित तक ु ् (पा॰सू॰ ६.१.७१) → िनवारय ् इ तक ँ ु ् वन ् →
िनवारय ् इ त ् वन ् → िनवारियन ् → िवभिकायम ् → िनवारियन ् स ँ ु → िनवारियन ् स ् →
सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) → िनवारियान ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ्
(पा॰सू॰ ६.१.६८) → िनवारियान ् → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → िनवारिया।
ु
१२१ भजोऽनवन े (पा॰सू॰ १.३.६६) इन ेन।
१२२ भजँ ु पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४) → भज ु ् → भजोऽनवने
ु (पा॰सू॰ १.३.६६) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भज ु ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे
(पा॰सू॰ ३.२.१२४) → भज ु ् शानच ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → शानचो िङम ् →
भज ु ् आन → धािदः म ् → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु म ् ज ् आन →
भ ु न ज ् आन → सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) → भ ु न ् ज ् आन → नापदा झिल
(पा॰सू॰ ८.३.२४) → भ ं ु ज ् आन → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → भञ ु ् ज ् आन →
ु
भान → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भानः। ु
२५४
कृ ितकरणम ् ु ्
२.२२ भन
ु
िवहे। भानं ु १२३ इित िवहे पनः
वाऽचे भित ु शतिर भनु ।् १२४ या भजोऽनवन
ु े
(पा॰सू॰ १.३.६६) इित सूणे ान ेपदं तावनिभेऽथ अनवने इित पयदु ासात।् ेय ं
यािणिनसूषे ु िनषेध े िये िसे पयदु ासः स। पयदु ासदा भवित
ायो यदा िनषेधः समासगभ यथा ािनवदादेशोऽनिधौ (पा॰सू॰ १.१.५६)। अ
अनिधौ अथादििधिभे तशे तथ ैवाािप। स ु यदा तो नवाचको
नकारो यथा न िवभौ त ु ाः (पा॰सू॰ १.३.४)। अ नकारः ियायी। लणिमं
करणीयम ् – पािणिरतिनषे
ु धाथ बोधके सित कारकािये सित समासगभनधम-
वं पयदु ासम ्। सं त ु पािणिरतिनषे
ु धाथ बोधके सित ियािये सित
नधमतावेदकतावम ।् तथा चोते –
ौ नञथ समाातौ पयदु ाससकौ।
पयदु ासः साही सः ितषेधकृ त॥्
ु
– इित गरवः
अतोऽािप अनवने इित पयदु ासः। अवनिभेऽवनसशे। सायं चाऽ धातवु ाेन।
सशं नाम तिे सित ततभूयोधमवम ्। यथा चिमव मख ु ं पयित
१२३ अ इव इथ वा। उपमायां िवके वा (अ॰को॰ ३.३.२४९) व वा यथा तथ ैवेव ं साे
(अ॰को॰ ३.४.९) इित कोषात।् भान ु → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → भान ु िणच ् →
भान ु इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → भान ु ्इ→
भािन ु → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) →
भािन ु ्
िँ प → भािन ु ्
व → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भािन ु → णेरिनिट
(पा॰सू॰ ६.४.५१) → भान ु ् → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) →
भान ु ् ्
िँ प → भान ु ् ्
व → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भान ु ् → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → भान ु ् ड →
ु
भान ् अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → भ ु ् अ → भ ु →
सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) भ ु िँ प ् → भ ु व ् → वेरपृ
(पा॰सू॰ ६.१.६७) → भ ु → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भ ु लट ् → भ ु ितप ् →
भ ु ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ ु शप ् ित → भ ु अ ित → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ ु ित → भित। ु
१२४ भ ु → पूवव ातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भ ु लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
भ ु शतृँ → भ ु अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ ु शप ् अत ् → भ ु अ अत ् →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ ु अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भत ु ् → कृ ित-
समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भत ु ् स ँ ु → उिगदचां
सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु नम ँु ् त ् स ँु →
भ ु न ् त ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भत ु ् न ् → संयोगा
लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → भन ु ।्
२५५
ु ्
२.२२ भन कृ ितकरणम ्
(का॰सू॰वृ॰ ४.२.१३) इ चिभे सित चगताादकिमित सशम।् तथ ैव
अवनिभे सवनगतधातवु ाचकम ्। एवमावनाथ सृ भोजनाथ आन ेपदम।्
यतो िह भज ु ् धातोयोरथ योः शिभजने पालन े च ैव। भजँ
ु पालनावहारयोः
(धा॰पा॰ १४५४) इित पिठतात।् अतोऽवनिभेऽथ आन ेपदं भववन े त ु
पर ैपदम।् तैव शतृयः। अथात ् भनीित
ु ु ् इित िवहे भज
भन ु ् धातोः वतमान े
लकारे लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन शतृँये
लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेन शकारेायां त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९)
इन ेन लोप ऋकार च उपदेशऽे जननािसक ु इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) इन ेन ेायां
ु ् अत ् स ु इित िते धािदः
े लोपे ाितपिदकसायां िवभिकाय सौ भज
तेन ैव सूण
म ् (पा॰सू॰ ३.१.७८) इन ेन िम ये िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) इन ेन
ु
जकाराूव कृ ते शकारमकारयोरनबकाय सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) इन ेनालोपे
उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) इन ेन निम ु सोलपे तकारलोपे च
ु ्।१२५ भगवतोऽयमिभायो यं ारं मा भ
भन ु अिप त ु भि।
ु कारणिमदं यं
ु ऽिप त ु योगमेव ययु
योगेरोऽिस। योगेरो भोगं न बभु ते ु ते। अतं भि ु
ु मयादानसारं
र पालय। यतो िह लण ईरपः। ईरवितदशरथ गृह आानं चतधु ा कृ ा
ु
कटयाभूविे त रामायणपराणादौ िसम।् यथा वाीकीयरामायणे –
ु
आिददेवो महाबाहिरनारायणः भः।
ु ः शेषो लण उते॥
सााामो रघे
– वा॰रा॰ ६.१२८.१२०
एवं ीमागवतेऽिप –
१२५ ु
भजँ पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४) → भज ु ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भज ु ् लट ् → लटः शतृशानचावथमा-
समानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → भज ु ् शतृँ → भज ु ् अत ् → धािदः म ् →
िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु म ज अत → भ ु न ज ् अत ् → सोरोपः
् ् ्
(पा॰सू॰ ६.४.१११) → भ ु न ् ज ् अत ् → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → भ ं ु ज ् अत ् →
ु
अनार यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → भञ ु ् ज ् अत ् → भत ु ् → कृ ित-
समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भत ु ् स ँ ु → उिगदचां
सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु नमँु ् त ् स ँु →
भु न ् त ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भत ु ् न ् → संयोगा
लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → भन ु ।्
२५६
कृ ितकरणम ् २.२३ उीयन ्
तािप भगवान ेष साामयो हिरः।
अंशांशने चतधु ाऽगां
ु ािथ तः सरैु ः।
रामलणभरतशु ा इित सया॥
– भा॰प॰ु ९.१०.२
एवमाारामायणे शेष ु लणो राजन ् (अ॰रा॰ १.४.१७) इित ब सीतनात।्
ु
ईर कमिवपाको न भवित। सूऽे िप े शकमिवपाकाशय ैरपरामृः पषिवशे ष ईरः
(यो॰सू॰ १.२४) इित। अत एव –
न मां कमािण िलि न मे कमफले ृहा।
इित मां योऽिभजानाित कमिभन स बते॥
– भ॰गी॰ ४.१४
इित भगवीतोमिप सेत। अतो लण ईरः। न वा त ारो न वा कमबनं
न वा बभु ाम
ु मु
ु ।े अत एवाऽचतदु श
ामरये िनानारीभोजनमिप सटते। अतो
भगवाीरामः कथयित यत ् ं ारभोगाय न िववशोऽिप त ु लोकसहाथ मिखलं
ु
ारं भवन ् रिथ टो भूा वत। इं लणािभ ैककतृक
ारकमक-
वतमानकालाविारपालनानकूु लापारायो लण इित शाबोधः।
२.२३ उीयन ्
ीरामः सह सीतया नृपपथे गन ् शन ैः सानजःु
पौरान ् जानपदान ् कुतूहलशः सानमु ीयन।्
यामः कामसहसरवप ु ःु काा िदशो भासयन ्
पादासपिवितािखलजगापालयं तितःु ॥
– अ॰रा॰ २.४.८७
अ ई ्धातदु श न े (ईँ दशन े धा॰पा॰ ६१०) आन ेपदी। स च उि-
ु
इपसग यपूवक ः। तथा चाऽन ेपिदाद शानूपम ् उीमाणः इित पािणिन-
ु
तानपम ।् उीयन ् अिप तथ ैव। अ ाथ िणच।् उीते इथ उीयित।१२६
उीयतीीयन ु ्। या उीत इीा ु धातोभाव े अः यः
उिपूवक
ियाम।् १२७ उीां करोीयित
ु इित िवहे तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७)
१२६ ाथ िणिच राम सवृाियाफल परगािमात ् िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इावृौ
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) इन ेन पर ैपदम।्
ु
१२७ गरो हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) इन ेन। उद ् िव ई ् → गरो
ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) →
उद ् िव ई अ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उद ् वी अ → उी → अजाताप ्
् ्
(पा॰सू॰ ४.१.४) → उी टाप ् → उी आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उीा।
२५७
२.२४ गतीम ् कृ ितकरणम ्
इन ेन िणिच िटलोपादौ उीयित।१२८ ततः शतिर िवभिकाय उीयन ्। या पौराः
ीराममु ीे रामान ् ेरयित इथ रामः पौरानीयित
ु इित िवहे तयोजको
ु (पा॰सू॰ १.४.५५) इन ेन हेतस
हेत ु ायां हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) इन ेन िणिच
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) इन ेन धातस ु ऽयादेश े
ु ायां लिट ितिप शिप गणे
उीयित। उीयतीीयनु ् इित िवहे शतृये पूवसाधनियातः उीयन ्
इित पािणनीयमेव। थमपे पौरजनकमकदशनानकूु लापारायो रामः। ितीयके
वतमानकालाविपौरजनकतृक रामकमकवीणानकूु लापारानकूु लापारायो रामः
इित शाबोधः।
२.२४ गतीम ्
ु गिमित।
य रामः सभाय सानजो ु
पय ु जानक सव पादचारेण गतीम॥्
– अ॰रा॰ २.५.५
अ भगवत जनकनिन सीतां वलवधािरणं पादचािरणं सौिमि-
ु
सखकािरणं ु
भभयहािरणमाकामं ीराममनग िवलो सशोकाः पौरलोकाः
समालोचमाना िनगदि पय ु जानक सव पादचारेण गतीम ।् अ गीम ्
इित िह पािणनीयम।् यतो िह गतीित गी ताम ् इित िवहे गम धातोः्
ु
(गम ँ ॢ गतौ धा॰पा॰ ९८२) वतमानकाले लकारे शतृयेऽनबकाय ु
इषगिमयमां छः
ु
(पा॰सू॰ ७.३.७७) इन ेन छाादेश े छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) इन ेन तगु ागमे े
१२८उीा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → उीा िणच ् → उीा इ →
णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → उी ् इ → उीि →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → उीि लट ् → उीि ितप ् → उीि ित → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → उीि शप ् ित → उीि अ ित → सावधातकु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
्
उीे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → उीय ित → उीयित।
२५८
कृ ितकरणम ् २.२५ िवजानती
ु
उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन ङीिप निम गीम ्।१२९ गतीम ् इित कथम।्
ु
अ िह पृषोदरािदामभावः। या आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.३)। अतो नमभावः
ु
कताम।् याऽौणािदकः तृच ्
ँ यः। १३०
तत उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन
ङीप।् इम ् गतीम ् इित पािणनीयम।् उणादयः पािणिनसता न वेित च ैैव
पािणिनसूम ् उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१)। तैव कािरका –
सास ु धात ु पािण या ततः परे।
कायािादनूबमेताशामण ु
ु ािदष॥
– भा॰पा॰सू॰ ३.३.१
२.२५ िवजानती
राम ु वाय ृ वचीरािण पयधात।्
ु
लणोऽिप तथा चे सीता त िवजानती॥
– अ॰रा॰ २.५.३६
ु िवजानी इित।१३१ परम
अािप िवजानाित इित िवहे शतृये ङीिप निम
१२९ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
गम ् शतृँ → गम ् अत ् → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अत ् → छे च
(पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ग तक ँ ु ् छ ् अत ् → ग त ् छ ् अत ् → ोः
ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → ग च ् छ ् अत ् → ग ् अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
ग ् शप ् अत ् → ग ् अ अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → ग ् अत ् → उिगत
(पा॰सू॰ ४.१.६) → ग ् अत ् ङीप ् → ग ् अत ् ई → शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ग ् अ नम ँ ु ् त ् ई → ग ् अ न ् त ् ई → गी →
िवभिकायम ् → गी अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → गीम।्
१३० नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१)
के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमूु ोऽयमिविहत उिगयः। तृच ँ ् ये चा
शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः ु (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६) इितवत।्
१३१ पूवप ोऽयम।् यथा बलमािन जानी न मां शितमु हिस (वा॰रा॰ २.१०.३५) जानी बत िदा
मां वैदिे ह पिरपृिस (वा॰रा॰ ५.३५.६) साऽहमेतिजानी तोषिये िजोमम ् (म॰भा॰ ३.२८८.८)
एतव िवजानी सा मामपत (म॰भा॰ ४.१९.६९) साऽहं धम िवजानी धमिने िय िते
(म॰भा॰ १२.३४७.१२) अजाना परं भावं तथााभयाय मे (भा॰प॰ु ३.२३.५४) कृ तितरजानी ु
्
सपनीनामघं महत (भा॰प॰ु ६.१४.४४) े ोितषी अजाना िनिभ े कटके न वै (भा॰प॰ु ९.३.७) वन
इव परेु ऽिप िवचरित पषंु ामेव जानी (आ॰स॰श॰ ४६०) इािदष।ु
२५९
२.२६ भाषतोः कृ ितकरणम ्
ु
नमभावः। ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) इित लोपेन।१३२
२.२६ भाषतोः
ु
गहलणयोरे व ं भाषतोिवमलं नभः।
बभूव रामः सिललं ृा ातः समािहतः॥
– अ॰रा॰ २.६.१६
ु
अ गहलणयोभा षतोभाषमाणयो राितीता। भाषतोः इपािणनीयिमव।
यतो िह भाषणाथ को भाष ्धातःु (भाषँ ायां वािच धा॰पा॰ ६१२) आन ेपदी।
तत भाषेत े इित भाषमाणौ तयोभाषमाणयोः इित पािणनीयम।् िक ु भाषेत े इित
भाषौ पचािदादच।् १३३ पनः
ु भाषािववाऽचरतो भाषतः।१३४ आचाराथ िप।् तत
ु ािट तिस शिप। ततः भाषत इित भाषौ१३५ इित िवहे पर ैपदधातोः
धात
शतृये भाषतोः षं सं वा।१३६ ााऽिप ीरामतं कथनोपकथन-
१३२ िनादरा ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) इित लोपिविधः आीनोनमु ्
(पा॰सू॰ ७.१.८०) इागमिवधेबल ीयािनित भावः। िव ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → िव ा →
्
शेषातिर पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िव ा लट ् → लटः
शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → िव ा शतृँ → िव ा अत ् → ािदः
ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → िव ा ा अत ् → िव ा ना अत ् → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) →
िव जा ना अत ् → ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) → िव जा न ् अत ् → उिगत
(पा॰सू॰ ४.१.६) → िव जा न ् अत ् ङीप ् → िव जा न ् अत ् ई → िवजानती → िवभिकायम ् →
िवजानती सपँ ु ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → िवजानती। कथं तिह
ु
१३१तां िटयामु ृतषे दू ाहरणेष ु नावः। आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। या धारः
कताम।्
१३३ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
१३४ भाष → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भाष िँ प ् → भाष व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भाष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् →
भाष तस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भाष शप ् तस ् → भाष अ तस ् → अतो
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाष तस ् → ससजषो
गणे ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → भाषतँ →
खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → भाषतः।
१३५ भाष → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
भाष शतृँ → भाष अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाषत ् → कृ ित-
समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भाषत ् औ → उिगदचां
सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भाष नम ँु ् त ् औ →
भाष न ् त ् औ → भाषौ।
१३६ भाषत ् → ाितपिदकसा (पूवव त)् → िवभिकायम ् → भाषत ् ओस ् → भाषतोस ् →
ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → भाषतोँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → भाषतोः।
२६०
कृ ितकरणम ् २.२६ भाषतोः
ाजेन लोके ीरामतािविकीष या भाषणमाचरतोिरवेित ताय ितभाित। इदं
ारामायणम।् अ रं िनगूढदशनपीयूषिनभरम।् अतो ाकरणयोगा अिप
िवशेषमेव िनगूढरहाकं तं िवतो ले। यतो िह लणः सााारायण
भगवतः ीरामांशः। दाशिनका च चतोऽवा जासषु ित ु रु ीयाः।
चतसृणामिप चारो िवभवो िवरािरयगभसवााः। ताशेषिवशेषातीतं ान-
गीगऽतीतं िनगण ु ं तरु ीयं ीरामः। तदवा तरु ीयावा ीसीता। तरु ीयावा-
णोिरव सीतारामयोरभेदः। सषु वा ु माडवी। त ैतािधानदेवता सव ईरो
भरतः। ावा तु कीितः। त ैतािधानं िहरयगभः शु ः। जागृतावोिमला।
ु राट ् ीलणः। अतलसीदासो
तिभिव ु गायित –
ु
सरी ु बरिन सह सब एक मंडप राजह।
सर
जन ु जीव उर चािरउ अवा िबभनु सिहत िबराजह॥१३७
– रा॰च॰मा॰ १.३२५.१४
एवमेवमे े चारो रामभरतलणशु ाः मशो मोकामधमाथ पाः। धमािदिनयमः
ु मासः। एवम ् ओम ् (ॐ) इ िह
(वा॰ २.२.३४) इित वािकेनाािभायानसारं
चािर पदािन – अ उ म ् अधमाा च। ताधमााको रामो मकारो भरतो वासदेु व
उकारः शु ो िविधपोऽकारो लणः िशवपेित कते१३८ –
बेद त नृप तव सतु चारी॥१३९
– रा॰च॰मा॰ १.१९८.१
इदं सव कठरवेण किथतं िवरभया िनते। एवं लणः साागवािषाद िनो
भगविरकरः िकं तयोः िकमातम।् १४० के वलं लोकलीलाथ ं ोरं कुवािवव
लेत।े अतो भावतो िविदतरामततयाऽभाषमाणयोरेव भाषणमाचाणयोिरवानयोबा-
पिरवेषः।
१३७ ् राः
एतूपारम–स ु ु ैवरःै सववो राजिभे शभु े मडपे च। वु ं जीविचेऽिसा
सर
अवाः कीय ैरधीशैयतु ाः संराजन॥् (मा॰भा॰ १.३२५.१४)।
१३८ अकारारसूतः सौिमििवभावनः। उकारारसूतः श ु ैजसाकः॥ ााक ु
भरतो मकारारसवः। अधमााको रामो ानैकिवहः॥ (रा॰उ॰ता॰उ॰ ३.१.२)
्
१३९ एतूपारम–चारोऽिप ु भूप वेदतािन सि ते (मा॰भा॰ १.१९८.१)। दशरथं ित विस
सता
वचनिमदम। ्
१४० तयोः इ च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन षी। मितबिपू ु जाथ
(पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन ानम ् इ बथ ु ु
वतमान े ः। बिा नम ् (का॰वृ॰ ३.२.१८८)
इित कािशका।
२६१
२.२७ िनरहािरणः कृ ितकरणम ्
२.२७ िनरहािरणः
िनरहािरणः शाा ये रागेषविजताः।
समलोामकनकाेषां ते दयं गृहम॥्
– अ॰रा॰ २.६.५७
ु
अ ाचेतसामं गा सिनवासानं ीरामचेण पृो ो वाीिकः िणगदित
िनरहािरणः इित। य ेधा समासः कत ु पायत े तषो
ु ु
बीिह तषो यथा
अहारािाा िनरहाराः इित िनरादयः ााथ पा (वा॰ २.२.१८) इित वचन-
सहायेन कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इित सूण े थमः समासो ितीय ािदो
धातज ु वाो वा चोरपदलोप (वा॰ २.२.२२) इन ेन बीिहरिप िनगतोऽहारो
ु
येषािमित िनरहाराः इं योः समासयोः कृ तयोरिप िनरहािरणः इित िवधाय तषं
ु थय इिनः इित। न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः१४१ इित
पनम
पािणिनसतिनयमम ु िकमेतने िवडाणायामेन। िवडाणायामकारिनदशन ं िह
िनगतोऽहारो िनरहारः इ कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन तषसमासः
ु
पात ् िनरहार एषां िनरहािरणः इित चेत।् १४२ उते। यिद बीहावभीाथ लाभः
ु
ादेदमनधावनं न ात।् तदैव िनयमोनपाऽपािणनीयता ात।् बीहौ िन-
िनरहारपेऽभीेऽथ न ाे िनयोगिववायािमिनरत एव न दोषः।१४३ अतो गीतायामिप
ु ं यथा –
िनरहारः इित य
अेा सवभतू ानां मैः कण एव च।
िनममो िनरहारः समःखसखः ु मी॥
– भ॰गी॰ १२.१३
अथािरहार ु मम ियः िक ु िनरहािरणो दये वसामीेवारं बीिह-
मथययोः। एवं िनरहािरणः इ िनमहाराभाव इित गूढमथ नियत ं ु तष-
ु
बीिहव िवहाय िवकटः पा आितः। या अमिप दशयािम। िनरहं कत ु शीलं
ु
येषां ते िनरहािरणः इित सजातौ िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन सूण
े
िणिनिवधाने िनरहािरणः।
१४१ मूलं मृयम।्
१४२ अत इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन ेिनः।
१४३ िनं िनरहार एषां िनरहािरणः इित िवहकारः।
२६२
कृ ितकरणम ् २.२८ काशः
२.२८ काशः
सााया काशो लनाक समभाः।
तानधावं लोभेन तेषां सवपिरदान॥्
– अ॰रा॰ २.६.६८
अ वाीिकभगवं ीरामं ित पूवव
ृ ावणनसे सिष वणन ं ौित।
अ काशः इित योगः। पूवक ो काश ्धातदु थ ः (काँ दीौ धा॰पा॰ ११६२)
अकमक आन ेपदी च। अ शानचा भिवतं शयोगो पािणनीय इित चेत।्
काशः इमाचारिबाूपिसिः।१४४ या अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ्
(प॰शे॰ ९३.४) मा पर ैपदातृयः।१४५
२.२९ िनयः
वयं ाामहे तावदागिमिस िनयः।
ु गृहं गा मिु निभयदीिरतम॥्
तथेा
– अ॰रा॰ २.६.७३
ु
अ सिषकिथतमेवानवदित वाीिकयत ् तावयम ाामो यावं
ु द-
कृ तिनय आगिमिस। आगिमिस िनयः इित वाखडे िनयः इित िह य
१४४ काशं कुवि काशि। काश → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) →
काश िँ प ् → काश व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → काश → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → काश लट ् → काश िझ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
काश शप ् िझ → काश अ िझ → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → काश िझ → झोऽः
(पा॰सू॰ ७.१.३) → काश अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → काशि। काशीित
काशः। काश → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → काश लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे
(पा॰सू॰ ३.२.१२४) → काश शतृँ → काश अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) →
काशत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् →
काशत ् जस ् → काशत ् अस ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) →
िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → काश नम ँ ु ् त ् अस ् → काश न ् त ् अस ् → काशस ् →
ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → काशँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) →
काशः।
१४५ काँ दीौ (धा॰पा॰ ११६२) → काश ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ्
(प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
काश ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → काश ् शतृँ →
काश ् अत ् → काशत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा। शेषा िया
पूवव त।्
२६३
२.२९ िनयः कृ ितकरणम ्
वावाीिकपकतृि वशेषणम।् ं िनयः सन ् यावदागिमिस तावयं ाामः
इित भावः। िनयशः ायो भावेऽबः।१४६ भावयाशः कथं कतृव ाचक
िवशेषणमसमानािधकरणात।् असामानािधकरये कथं ािभिः कथमय।
सामानािधकरयाभावे आगिमिस इित योगोऽिप न ैव सिवित। तथा च सूम ्
यु पपदे
ु समानािधकरणे ािनिप ममः (पा॰सू॰ १.४.१०५)। अाथ ः िता-
कारकवािचिन यु पपदे
ु ु मान ेऽय
समानािधकरणे य ु मान े वा ममः। न च
िचदसमानािधकरणमिप िवशेषणम।् िवशेषणिवशेयोः सामानािधकरये न ैव राजाा।
ु
भूतले घटः, राः पषः इादौ यथा सषयोरिप िवशेषणदशनात।्
सम।् िक समानािधकरणं नाम समानिवभिकम।् समानिवभिकं
ाय एकाथ वाचकयोिवशषे णिवशेयोरेव भवित। यथा नीलम ु लम ् अोल-
ु
शोरसिभिनलपदोरस ु
िभिोभे अेकमेवोलपमथ नीलिविशं
कथयतः। यतो िह नीलश उलशेनाभेदसेनायः। तथाऽिप िवादे ु
ु
ीगदाधरभा ादयि य िवशेवाचकपदोरिवभितायिवषयसािव-
साया अिववितं तैव िवशेिवशेषणवाचकपदयोः समानवचनकिनयमः
ु
(॰वा॰ ु
का॰॰)। यथा सरो रामः इ िवशेवाचकपदं रामः इित तरिवभिः
स ु इित तायिवषयस ैकपा तिसा ििादयासां िवशेवाचक-
ु
सरपदोरस िु वभा न िववितमतोऽ समानवचनकम।् इित मीमांसामाे
आगिमिस इ समानािधकरणः म ् इित। त सामानािधकरणं िनयः इित।
अथा कथं थमािवभिः ियेत। स च तदैव म ् इ सामानािधकरणो भिवित
ु
यदा तदथ मेव भाषेत। भावे िविहताजिनयशः कथं कथ मनविदित। अ ैकाथ -
वाचके कथम समानवचनकिमित महिमित चेत।् अ िनिनोतीित िनयः
इित िवहे पचािदादच।् १४७ या िनयः इित भावेऽब एव तथाऽिप िनयोऽ
इित िवहेऽशआिदाथयोऽच।् १४८ िनयः इ िनयवान ् इथ ः। अथवा
पृथदं वाभेद। यदाऽऽगिमिस तदा िनयो भिवतीित नया ते।
कााा िह िनथा च ालोके ऽिभनयानवधनाचायाः –
१४६ ात ् िचञ ् चयन े (धा॰पा॰ १२५१) इित धातोः एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन ां अच -्
िनस ्पूवक
यं बािधा हवृिनिगम (पा॰सू॰ ३.३.५८) इन ेन भावेऽकतिर च कारके सायाम ् अप ्ये
िनयशो िनः।
१४७ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
१४८ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
२६४
कृ ितकरणम ् २.३० ा
कााा िनिरित बधु ैयः समाातपूव-
ाभावं जगरपरे भामामे।
ु
के िचाचां ितमिवषये तमूचदीयं
तेन ूमः सदयमनःीतये तपम॥्
– ॰ १.१
न च सािहिकमतेन वैयाकरणानां िकिमित चेत।् आनवधनाचायरिप बधशे ु
वैयाकरणानां िनीकृ तितपादनात।् यथा बधु ैवयाकरण ैः स एव िनः ोटपेण
पूणस ू ककुदखरु िवषािणनां सयो भवित स
माातोऽः। येनोािरतेन साालाल
शः (भा॰प॰)। न च कााभूतिनर िकमायातम।् अारामायण सव
कापेण चिचतात ् यथा –
रामायणं जनमनोहरमािदकां
ु रिप संतंु च।
ािदिभः सरवरै
ाितः पठित यः णयु ा ु िनं
ु देहः॥
िवोः याित सदनं स िवश
– अ॰रा॰ ७.९.७३
इं यदा आगिमिस तदा िनयो भिवित इित न दोषः।
२.३० ा
बिहरेव रथं ा राजानं म
ु ाययौ।
जय शेन राजानं ाु तं णनाम ह॥
– अ॰रा॰ २.७.२
ु
समः ससौिमिसीतं ीरामभं रथेन गातटं यावाप१४९ तदायाऽयोां
परावतमानो रथं बिहः ापिया ियमाणं राजानं दशरथं ददश। अ बिहरेव रथं ा
इपािणनीयिमव। यतो िह ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) इित धातोय े अितीी-
ु
रीू यीाातां पणौ ु
(पा॰सू॰ ७.३.३६) इन ेन पगागमे ाय इिट गणे ु ऽयादेश े
१४९ाप इ िवभाषाऽऽपः (पा॰सू॰ ६.४.५७) इन ेन णेरयादेश े वैकिके ियं पं िसम।् पे
ा इित।
२६५
२.३० ा कृ ितकरणम ्
ापिया इित िह वरम।् १५० रथं ा इित कथम।् प ् य ु समासमरेण
भिवत ं ु श एव निह। तथा च सूम ् समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७)।
इदं नपूवक े समासे सेव ाय ान े पं िवदधाित। अ समासोऽिप
नाि। अतः ा इित िवमृयते। अ संा इित योग आसीत।् तदा सूवक -
िणजाधातोः ाये बादेशः। एवं िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः
(वा॰ ५.३.८३) इन ेन सम ् उपसग लोपः। न च समासे कृ ते कुतोऽ पदम।्
अवितन िवभिमाि ैवानेन वािकेन लोपकरणात।् १५१ सभामा भामा (भा॰प॰,
भा॰पा॰सू॰ १.१.४५) इादाविप समपद ैव लोपदशनात।् इं सम ् इ लोपे
सित थमं ा इित ामािणक एव योगः। न च िनिमापाये न ैिमिकापायः
इित पिरभाषया िनिमभूत े समपु सग े न ैिमिक प ् इापायतः
ा इिनं पिमित वाम।् अाः पिरभाषाया भाेऽदशनात।् १५२ जातसंारो
न िनवतत े इित वचनबलेन ेऽिप समपु सग तििमकपो न िनवतनम।् या
ापियत ं ु शं योयं वेित ाम ् इित िवहे िणजपगाधातोः
ु ऋहलोयत ्
(पा॰सू॰ ३.१.१२४) इन ेन यत ् यः। अथादशादेकं ापियत ं ु योयं राजानं
ु
ददश। सातं िह राो गितिन वृा बिरिप शाा वसानमवं शोऽिप
िशिथलोऽतः ाशः राजन ् श िवशेषणम।् तथा ाासौ राजा चेित
ाराजा तं ाराजानम ्। देवराजानम ् (अ॰रा॰ १.५.२६) इितवजभावः।१५३
१५० ा → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → ा → हेतमु ित
च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ा िणच ् → ा इ → अितीीरीू यीाातां पणौ ु (पा॰सू॰ ७.३.३६) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ा पक ु ् ्
ँ इ → ा प इ → ािप → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → समानकतृक योः पूवक ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → ािप ा →
ािप ा → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
ािप इट ् ा → ािप इ ा → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ापे इ ा →
्
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ापय इ ा → ापिया।
१५१ ाीरािपाताः (पा॰सू॰ १.४.५६) इािधकारे पिठतात ् ादयः (पा॰सू॰ १.४.५८)
इित सूणे ादीनां िनपातसायां जातायाम ् उपसगाः ियायोगे (पा॰सू॰ १.४.५९) इन ेन
ियायोगे तेषामेव उपसगसायामपु सगाणां िनपाते िसे रािदिनपातमयम ् (पा॰सू॰ १.१.३७)
इन ेन िनपातानाम ् अयसायां िविहतायामपु सगाणामयसायां िसायाम ् अयादापु ः
(पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेनोपसगापु ां िप यलोपे यलणम ् (पा॰सू॰ १.१.६२) इित
ु
सूबलेन सिङं पदम ् (पा॰सू॰ १.४.१४) इपसगा ु णां यलणा पदसाऽत ैवेित भावः।
१५२ तादिना पिरभाषेयिमित भावः।
१५३ १४८तमे पृ े १.२५ देवराजानम ् इित योग िवमश पय। ु
२६६
कृ ितकरणम ् २.३१ अवेती
या ीयत इित ा।१५४ तथा च याऽऽ ं ु योयिमित ाम ् इं भाव-
सािधताशेनाऽश समासः। आशोऽिप यया इित। तथा गित-
िनवृाऽािमित तायम।् अथवा ियमाणाितायां ापियत ं ु योयं राजानं
ददश। न च ाश राजन ् शेन सह तषसमासे ु राजाऽहिखच ्
(पा॰सू॰ ५.४.९१) इन ेन टच ् ये िटलोपे िवभिकायऽिम ाराजम ् ािदित
वाम ् महाराजम ् इितवत।् समासायकरणं िनम।् माणं चा यिच
भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इित सूम।् अ या यच ् इित समाहारः। इह ा-ु
दषहाामाहारे (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चाायः यो आसीत।्
तिन ् य ु े यचे भम ् इित ात।् यतो न यु ोऽतः समासायािनता
ायते।१५५ अतः ाराजानम ् अियोगे नापािणनीयता।
२.३१ अवेती
सीता चापु रीताी मामाह नृपसम।
ःखगदया वाचा रामं िकिदवेती॥
– अ॰रा॰ २.७.१२
शोकाकुलदशरथं ित रामसेश ं वणिया समः ु सातं सीतामनोदशां
ितपादयित यदपु रीतलोचना सीता िनरी रामभं िकमिप समािदशत।् यिदह
िकिदवेती अयं योगः अवेमाणा इित योे अवेती इित य ु मांश-
येऽपािणनीयताािः। अवपूवक ो िह ई ्धातःु (ईँ दशन े धा॰पा॰ ६१०)
आन ेपदी। एवं तङानावानेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इन ेन िवधीयमानः
शानच ् योऽानेपदसकः। तथा च आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन मिु क
कृ ते अवेमाणा इेव योगः चिलतः। एवं अवेती इित िवमृयते। थमं ानेपद-
१५४ ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) इित धातोः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डे
ु
िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४)
इन ेन टािप। िशहणादिपहणाानपपदेु ऽिप। अिपशः सवपािधिभचाराथ ः (का॰वृ॰ ३.२.१०१,
वै॰िस॰कौ॰ ३०११)। या अेोऽिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१७८) इन ेन ििप। िशहणाावेऽिप।
या िभदािदगणमाकृ ितगणं मा िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) इन ेनािङ अजाताप ्
(पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप। कथं तिह िितः इित िन।् अनथ का ु ितवणमथानपले
ु ः
्
(भा॰िश॰) इित भायोगाििदािदो बालकाििप। अथा डुलभँष ाौ (धा॰पा॰ ९७५)
इ िषािाधो वारः।
१५५ अाेतािपतं भगवता पािणिनना। थमसू एव वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) इित य ु म।्
समासायिने त ु ादषहाामाहारे
ु (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चााजपेण
वृिरादैचम ् इन ेन भिवतमासीत।् हलयोगोऽािप समासायािनापनाथ म।्
२६७
२.३२ दी कृ ितकरणम ्
यु धातोः पर ैपदववहारः। सित पर ैपदे यिवचारैव नमभाविनारः।
ु
ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इित वचन ेन सित पर ैपदे
अनदाे
अवेित इित िवहे शतृयापम।् नन ु अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ्
(प॰शे॰ ९३.४) अ न िकमिप माणिमित चे। चिँङ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०१७)
इित िह धातःु । अयं चानदाे ु िङ। योरनबयोरे
ु कमेव फलमान ेपदम।्
त सूम ् अनदािङत
ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) एव। अ ैव फल कृ ते
ु
योरनबकरणं िकमथ म।् अनदाे
ु करणेन ैवाऽनेपदिसिः। िङरणेन िकं
योजनम।् तदेव थ सापयित यदनदाते ु लणमान ेपदं ताय चािनम।्
अतािनार ैपदशतृयोगः। शतृयोगे सित कथं नमभावः ु इित चेत।्
आगमशाािनात।् १५६ याऽ न शतृयः। अ तृच ँ ् य औणािदकः।१५७
ु
एवं नमभावः। तथा च ीिववायां ङीये१५८ अवेती इित िसम।्
२.३२ दी
ु वाहमागतः।
ततो ःखेन महता पनरे
ततो दी कौसा राजानिमदमवीत॥्
– अ॰रा॰ २.७.१५
भगवतः ीरामच वनवासे सयोामागते समे ु िनश सकलं समाचारं
ु िनरानं ियमाणं राजानं िवलो दती कौशाऽवीत।् अ दी
िवलपं रघनं
ु म।् तासतिमव। यतो िह द ध
इित य ् ातःु (िदँर ् अिु वमोचने धा॰पा॰ १०६७)
अदािदगणपिठतः। त अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इन ेन शपो वित।
१५६ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) इन ेन शिप नमागमु
िनादागमशाािनमाितम। ्
१५७ नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१)
ु
के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ोऽयमिविहत उिगयः। तृच ँ ् ये चा
ु
शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६) इितवत।्
१५८ उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन ङीप।्
२६८
कृ ितकरणम ् २.३३ गृ
तत शतृये नमभावःु ु
त एव िसः।१५९ अ नमपािणनीय इित कृ ा िवमृयते।
गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३)। अतः शपो न क।् तथा च दतीित दी इित िवहे
नमु ।् या रोदनं दः। भावेऽयः।१६० दमाचरतीित दित। आचाराथ िप।् ततो
ु ातो लिट ितिप शिप दित।१६१ अतः दतीित दी इं साध।ु १६२
धातस
२.३३ गृ
अितवृावशौ िु पासािदतौ िनिश।
ु िकं वा कारणम॥्
नायाित सिललं गृ पः
– अ॰रा॰ २.७.३१
अ महाराजो दशरथः मणकुमाराजलं कलशं गृहीा वृदती गतः।
सिललं गृ पोु नायाित अ िकं वा कारणम ् – इित तौ िचितवावााम।्
बयोगोऽयम ् गृ। स च समपदं िवनाऽसवः। इह कोऽिप समासो नहीित।
मैवम।् गृ इित पदम।् त च ोपसग िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः
(वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन लोपे तथा च जातसंारो न िनवतत े इित पिरभाषा-
१५९ िदँर ् अिु वमोचने धा॰पा॰ १०६७) → द ् → लणहेोः ियायाः (पा॰सू॰ ३.२.१२६) →
द ् शतृँ → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → शतिु ङ म ् → द ् अत ् → कतिर
शप (पा॰सू॰ ३.१.६८) → द ् शप ् अत ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) →
्
द ् अत ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → द ् अत ् → दत ् → उिगत
(पा॰सू॰ ४.१.६) → दत ् ङीप ् → दत ् ई → दती → िवभिकायम ् → दती स ँ ु →
हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → सलोपः ु → दती। आीनोनमु ्
(पा॰सू॰ ७.१.८०) इित सूण े ावणाादार शतःु शीनोः परतः पािकनमागमो ु भवित। शपो
हलादेतू ं न वतत।े
१६० अजिप सवधात ु ः (वा॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे। यथा िवदः इ। िवदशो
भावेऽपीाे कोशः।
१६१ द → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → द िँ प ् → द व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → द → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → द लट ् →
द ितप ् → द ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → द शप ् ित → द अ ित → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → द ित → दित।
१६२ द → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → द लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
द शतृँ → द अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → दत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) →
दत ् ङीप ् → दत ् ई → शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → द नम ँ ु ् त ् ई → द न ् त ् ई → दी → िवभिकायम ् → दी स ँ ु →
हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → दी। कतय िप न दोषः। एवं तिह दतीित
दः। द इवाऽचरतीित दित। दतीित दी। िया पूवव त।्
२६९
२.३४ मानौ कृ ितकरणम ्
बलेन बिप न िनवृ इं नापािणनीयता। या गृशो िह याः।१६३
िकासारणम।् १६४ एवं गृो हीत ं ु योयः पः
ु सौः इित तायम।् १६५ तथा च
ु इित कमधारयः। आदाय इित चााहायम।् १६६
ु ित गृपः
गृासौ पे
२.३४ मानौ
हाहेित मानौ तौ पप ु ेु वोचताम।्
जलं देहीित पेु ित िकमथ न ददालम॥्
– अ॰रा॰ २.७.४३
ु
अ ममु षू दोद शां कौशासमं दशरथो वणयित हाहेित मानौ तौ।
्धातःु (िदँ आान े रोदन े च धा॰पा॰ ७१) पर ैपदी। इिदतो नमु ् धातोः
(पा॰सू॰ ७.१.५८) इन ेन नमु ्। तत त इित ौ अयमेव योगः सामातः
पािणनीयः। मानौ इित कथिमित चेत।् कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४)
इन ेनाानेपदम।् कमितहारो नाम कायपिरवतनम।् अ योयं लवनमः
करोित ितनीते (वै॰िस॰कौ॰ २६८०)। तथ ैवाऽ साधारणजीवाचिरतं नं
तपःपूतावपीमौ कुतः। अत आन ेपदम।् ेत े इित मानौ। शानये
ु
शनबकाय ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन मगु ागमे िवभिकाय मानौ।
आन े मक
या तीित म ्। नशीलम।् पचािदादच।् १६७ ं मानं शरीरदशा ययोौ
मानौ इित बीहौ नापािणनीयताशापकलावकाशः।
२.३५ िवलिपतम ्
असमव रामाय राे मां गतोऽिस भोः।
इित िवलिपतं पंु पिततं म म॥्
ु मूधज
– अ॰रा॰ २.७.६७
दशरथमरणानरं विसिनदशाावकै रयोां नीतो भरतः कै कयीतः सकल-
वृां िवायोपरतं िपतरमिु य िवलपित। असमव इािद। अ िवलिपतम ्
इित भरत िवशेषणं िवलिपतं पम ु ् इित। य कमिण भावे च िवधानात ्
१६३ पदाैिरबाापेष ु च (पा॰सू॰ ३.१.११९) इन ेन।
१६४ िहावियिधवििवचितवृितपृितभृतीनां िङित च (पा॰सू॰ ६.१.१६) इन ेन।
् अैरी। अतः। पः।
१६५ अैरीित भावः। गृः, ि॰ (गृते ाािदिभिरित। ह + प।),
इित िवमेिदौ इित शकुमः।
१६६ सिललमादाय गृपोु नायाित अ िकं वा कारणम ् इित योजना।
१६७ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२७०
कृ ितकरणम ् २.३६ रे ा
वत ुय पािरशेातिर िवधानात ् िवलिपतवं पमु ् इित योमासीत।्
िकिववातः कमणो धातिु मममकमकं मा१६८ गथाकमकिषशीासवसजन-
हजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर यः। या भावे ये
कृ ते१६९ िवलिपतम इशआजं िवलिपतम ।् १७० अथवा िवलपनं िवलपः।
पचाच।् १७१ िवलपिमतो िवलिपतं िवलिपतम ् इित ितीयािवलपश ा-
इतइन ेन समासः। शकािदाूविदशा परपे िवलिपतम ।् या िवलपशं
तारकािदगणे मा िवलपोऽ सातः इित िवहे तद सातं तारकािद इतच ्
ु
(पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन ेतनबकाय भसालोपयोिवभिकाय िवलिपतम ्।१७२ या
िवलपमाचे िवलपं करोित वा िवलपयित।१७३ िवलपयतीित िवलिपतं िवलिपतम ।् १७४
इमाचाणिणजातिर यः।१७५ ीराम एव यं िवलिपत इव। वत ु ु त
ु े ो भरतः ेमिददशन ं
दये भिभावेन सदाऽिप ीरामः सििहत एव। के वलं भावक
कारयित।
२.३६ रे ा
तीा गां ययौ शीं भराजामं ित।
ु ययौ॥
रे ा महास ैं भरतः सानजो
– अ॰रा॰ २.८.४१
अ समपदं िवनाऽिप ा इित बयोगः कथिमित चेत।् अ मयूर-
१६८ धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)।
१६९ नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन।
१७० अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
१७१ अजिप सवधात ु ः (वा॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे।
१७२ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसा। येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनालोपः। अिम
िवभौ अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) इन ेन पूव पम।्
१७३ िवलप → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िवलप िणच ् → िवलप इ → णािववाित-
पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िवलप ् इ → िवलिप → सनाा
धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवलिप ितप ् → िवलिप ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
िवलिप शप ् ित → िवलिप अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िवलपे अ ित →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िवलपय ् अ ित → िवलपयित।
१७४ िवलिप → ु ा
पूवव ातस → गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित
(पा॰सू॰ ३.४.७२) → िवलिप → िवलिप त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) →
िवलिप इट ् त → िवलिप इ त → िनायां सेिट (पा॰सू॰ ६.४.५२) → िवलप ् इ त → िवलिपत →
िवभिकायम ् → िवलिपत अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → िवलिपतम।्
१७५ गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः।
२७१
२.३६ रे ा कृ ितकरणम ्
ंसकािदामासः।१७६ तथा च हलदाा सायाम ् (पा॰सू॰ ६.३.९) इन ेन
सा अतो ये१७७ रेा इित। या रे इित समीितपकायं तत
ु
सिवभे रेव अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेन क।् इं रेा इित साध।ु १७८
॥ इयोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे ितीयााये
थमपिरेदः।
१७६ मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२) इन ेन।
१७७ समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन ो बादेश इित भावः।
१७८ याऽ संा इित योगः। िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन सम ्
उपसग लोपः।
२७२
कृ ितकरणम ् २.३७ यातः
॥ अथ ितीयााये ितीयः पिरेदः ॥
॥ अथारयकाडीययोगाणां िवमशः ॥
२.३७ यातः
को वा दयाः ृतकामधेनरोु ु
जगां रघनायकादहो।
ृतो मया िनमनभाजा ाा ृितं मे यमेव यातः॥
– अ॰रा॰ ३.२.८
अ आयातः इथ यातः इित य ु म।् यतो िह आङ उपसग
् लोपे सित१७९ यः
िशते स मानाथािभधायी१८० इनेन ताशाथ बोधकात।्
२.३८ अिपणः
पयािम राम तव पमिपणोऽिप
ु षम।्
ु वे
मायािवडनकृ तं समन
ु कमनीयचाप-
कप कोिटसभगं
बाणं दयादयं ितचावम॥्
– अ॰रा॰ ३.२.३२
अ न पमपम ्।१८१ अपमेपी तािपणः।१८२ अ न
कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः१८३ अयं िनयमो जागकः। तात ्
नाि पं य सोऽपाप इित बीहावेवाथ बोधे अिपणः इित कथिमित
चेत।् अिपणः इ बीहेरीितोऽथ न लते। यतो ाशे भूमे
िनयोगे चेिनः।१८४ भगवतो प भूयं श िनयोगमिप िसमेव।
१७९ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन।
१८० मूलं मृयम।्
१८१ नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन नतषसमासे
ु नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपे
िवभिकाय िसम।्
१८२ अत इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन अपाितपिदकाथये इिनये िवभिकाय
िसम।्
१८३ मूलं मृयम।्
१८४ भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽििववायां भवि मतबु ादयः॥
(भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)।
२७३
२.३९ मपासनात ् कृ ितकरणम ्
ु
तीिहणा कथमिप लमशात ।् १८५ अथवा अपियत ं ु तील इपी
ु
तािपणः इित ताीे िणिनः। सजातौ िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इित
े ।
सूण
२.३९ मपासनात ्
ु
इेव ं व ु
रामः सितमवीत ।्
मनु े जानािम ते िचं िनमलं मपासनात॥्
– अ॰रा॰ ३.२.३५
अ यासो यच ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) इन ेन यु कथं न। मपासनात ्
इपािणनीय इव।१८६ अ टु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) इन ेन भावे नपस ं ु के टु ्।१८७
ु
लकारटकारयोरनबकाय यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनानादेश े पेकवचन े
मपासनात ्।१८८
२.४० ायमानः कामाणः
शीमानय भं ते रामं मम िद ितम।्
तमेव ायमानोऽहं कामाणोऽ संितः॥
– अ॰रा॰ ३.३.१०
योगािवमावारामायणेऽरयकाड तृतीयसगयौ। ीरामभः सीता-
लणसमेतः पािवतमिु नजनिनके तोऽगाममपु ितमानः१८९ सतीे ु न सूचयित।
रामागमनवणसातहषऽगः ोवाच यत ् राममानयाहं तमेव ायमानिािम।
ैधातःु (ै िचायाम ् धा॰पा॰ ९०८) पर ैपदी। तथा सित लिट ितिप शिप गणे
ु ऽयादेश े
१८५ न भूमशिनय ु ं पमेपी तािपणोऽिप तूपं पयामीित भावः। अिेव पे
ु ष ं कप कोिटसभगं
ु वे
समन ु कमनीयचापबाणं ितचावम ् इित ाशम ु म।् अािन ्
े रामापधरो िनं तूणीबाणाितः भःु (अ॰रा॰ १.३.६२) इ चापतूणीबाणसिहतप
िनयोग उः। अहातौ ु च कायकारणकतृ फलसाधनभेदतः। एको िवभािस राम ं मायया
बपया॥ (अ॰रा॰ १.५.५४) इ ीरामभ पभूमं चोम।्
१८६ कतृि भकारके यिु च त ु उपासना इित पम।् तात ् मपासनायाः इित पपम।् यथा
योगसू े भोजवृौ उपासनायाः फलमाह (यो॰सू॰ भो॰वृ॰ १.२८) इित षपम।्
१८७ एतेन उपासनम ् इिप पािणनीयम।् विरवा त ु श ु षू ा पिरचयाऽपु ासनम ् (अ॰प॰ु ३६५.७)
ु
इिपराणयोगादिप। अमरकोषे त ु विरवा त ु शु षू ा पिरचयाऽपु ासना (अ॰को॰ २.६.३५) इित
पाठः।
१८८ यथा तैव योगसू े भोजवृौ उपासनमाह (यो॰सू॰ भो॰वृ॰ १.२८) इित ितीयापम।्
१८९ उपितमानः इ उपाेवपूजासतकरणिमकरणपिथिित (वा॰ १.३.२४) इन ेन सतकरणे
पिथ वाऽऽनेपदम।् या वा िलायाम ् (वा॰ १.३.२४) इन ेन।
२७४
कृ ितकरणम ् २.४१ तीन ्
ायित। शतिर च ायतीित ायन ् इेव योगः। ायमानः इित कथम।् अ कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इान ेपदम।् यतो िह ान बििवषयादे
ु व
ानमहंपदवािच ैत आारोतेऽतः कमितहारतयाऽऽन ेपदम।्
तत ायत इित ायमानः इित िवहे ैधातोलिट१९० त शानजादेश े१९१ शिप आन े
ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन मगु ागमे िवभिकाय ायमानः। अथवा ायम ् ायम ्
मक
इाभीे णमल ु ।् १९२ थम ायम ् इ लोपे आसमादिनतीानः।१९३ ततो
वणसेलन े ायमानः। एवमेव कामाणः इािप काित इित पर ैपदी। तािप कम-
ितहार आन ेपदं ततः शानच।् १९४
२.४१ तीन ्
दागमनमेवाहं तीमवितः।
यदा ीरसमु ाे णा ािथ तः परा॥
ु
– अ॰रा॰ ३.३.१८
सीतालणसेमानो िनमानो भगवान ् ीरामोऽगदशनाथ माम-
ायपु ितः। तदागमनवणसातकुतूहलो िवलोऽगः िणजगाद यत ् अहमिप
भगवत आगमनं तीे। अ ितपूवक ः ई ्धातःु (ईँ दशन े धा॰पा॰ ६१०) आन ेपदी
दशनाथ ः। तत तीते इित िवहे शानये कृ ते१९५ मगु ागमे१९६ िवभिकाय
तीमाणः इित पािणनीयः। आनेपदीयाग ु मः शतृयः। एवं तीन ् इित
कथिमित चेत।् उते। अनदाे
ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इित
िनयमेन पर ैपदीयातृये तीन ्। या तीणं तीा इित िवहे भावे आङ ्
१९० वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) इन ेन।
१९१ लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन।
१९२ आभीे णमल ु ् च (पा॰सू॰ ३.४.२२) इन ेन।
१९३ आङ्उपसगपव ू क ात ् अनँ ाणन े (धा॰पा॰ १०७०) इित धातोः निहपचािदो िणचः
ु
(पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन पचािच।
१९४ काा त ु सांसािरकाणां जनानां कृ ते। अगिष ः। िदा भगवूपिष भू
ाऽिप लौिककन े-
लाभाथ भगवशनकाामाचरतीित कमितहारिववायामानेपदम।् एवमेव न काे िवजयं कृ न च
ु
रां सखािन च (भ॰गी॰ १.३२) इ। िवजयरासखानामकाा ु न राजोिचता।
१९५ लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन।
१९६ आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन।
२७५
२.४२ समीपतः कृ ितकरणम ्
औणािदकये१९७ तीां करोतीित तीयित।१९८ तीयतीित तीः।१९९ ती
इवाऽचरिित तीन ।् २०० एवं आचाणिणजाकतयच
।् तत आचारे िये लिट
शतिर शिप परपे िवभिकाय तीन ्।
२.४२ समीपतः
एकदा गौतमीतीरे पवां समीपतः।
पवाशाािन पदािन जगतीपतेः॥
– अ॰रा॰ ३.५.२
अ िवेषाभावात ् वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इन ेनापादानसा
त ु न ैव िवचारसहा। तदभावे पािसल ् (पा॰सू॰ ५.३.७) इन ेन तिसयोऽिप
नोपय ु ः। तथा च सामीवाचकशाथ एव तिसकरण आािद उपसानम ्
(वा॰ ५.४.४४) इन ेन तिसये िसिमदम।् २०१ समीप एव समीपतः। न चा समीप-
वाचकशे कथं समीित चेत।् सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इ चकारहणेन
१९७ ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) इन ेन ियां भावे अये अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन
गरो
टािप वा। २६७तमे पृ े २.३१ अवेती इित योग िवमश पय।ु
१९८ तीा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → तीा िणच ् → तीा इ →
णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → ती ् इ → तीि →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → तीि लट ् → तीि ितप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
तीि शप ् ितप ् → तीि अ ित → सावधातक ु ाधध ातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → गणःु →
तीे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → तीय ् अ ित → तीयित।
१९९ तीि → पूवव ु ा → नििहपचािदो िणचः
ातस ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) →
तीि अच ् → तीि अ → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → ती ् अ → ती → िवभिकायम ् →
तीः।
२०० ती → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → ती िँ प ् →
ती व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → ती → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
ती लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → ती शतृँ →
ती अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ती शप ् अत ् → ती अ अत ् →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → ती अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → तीत ् →
कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → तीत ् स ँ ु →
उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
ती नम ँ ु ् त ् स ँ ु → ती न ् त ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) →
ती न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → तीन।्
२०१ तसेः साविवभिकं तदानामाकृ ितगणं च ९४तमे पृ े ८६तां पादिटयां ीकृ तम।्
२७६
कृ ितकरणम ् २.४३ कनीयान ्
रािकाथ वाचकशेः समी।२०२ समीपं िकाथ वाचकं ततः समी।
२.४३ कनीयान ्
ु
एषा मे सरी भाया सीता जनकनिनी।
स त ु ाता कनीयाे लणोऽतीवसरः॥
ु
– अ॰रा॰ ३.५.९
अ ीरामो लण पिरचयं कारयित यत ् स मे कनीयान ् ाता। ईयसनु ्
यो िह य योिवभागः।२०३ अ रामापेया कनीयान ् भरतः। कथं लणं कनीयांस ं
कथयतीित चेत।् अ रामलणयोयोरेव िववितात।् भरतशु ावयोायामरये
रामलणौ। अनयोः शातः शेषशेिषभावात।् लीलायामिप रामलणयोः संयोगः
सव िसः। अतः शाथ सेहे िवशेषृितहेतन ू ां पिरगणनावसरे साहचय उदाहरणं
रामलणौ।२०४ यिप लणश ावथ लणो दाशरिथलणो यधनप ु
िक ु रामसाहचयाद दाशरिथलण एवाथ बोधिवषयो भवित। एवं रामश योऽथा
रामो जामदो रामो दाशरथी रामो वासदेु वेित। अोिरते रामश उपितेष ु िथष ु
को रामो गृतािमित चेत ् रामलणौ इित कथन ेन दशरथप ु हणं भवित। अा-
रामायणेऽिप –
लणो रामचेण शु ो भरतेन च।
ु
ीभूय चरौ तौ पायसांशानसारतः॥
– अ॰रा॰ १.३.४२
ु
या मे इारण आानं ातृसमदु ायाृथरोित। े ातःु िपतृवाियं
लोकिसम।् २०५ अते सि यो ातरः। षी पालकपाभावसे। अहं याणां
ातॄणां पालको ेात।् उपरते िपतिर मे मेव सवषाम
ु रदाियम।् वाीकीयेऽिप
िवभीषणं शरणागतं ीकुवीरामभो रावणहननाय याणां ातॄणां शपथं करोित।
यथा –
२०२ चकारारािकाथ
ू ... रािकाथः खिप। रे ाम। अिके ाम। अाशे
ाम (का॰वृ॰ २.३.३६)। चकारारािकाथ
ू ः (वै॰िस॰कौ॰ ६३३)।
२०३ िवचनिवभोपपदे तरबीयसनौ ु (पा॰सू॰ ५.३.५७) इन ेन।
२०४ संसग िवयोग साहचय िवरोिधता। अथ ः करणं िलं शा सििधः॥ साममौिचती
देशः कालो िः रादयः। शाथ ानवेद े िवशेषृितहेतवः॥ (वा॰प॰ २.३१५-३१६)।
ु
२०५ िपतेव पालयेान ् ेो ातॄन ् यवीयसः। पवािप
ु वतरन ् े े ातिर धमतः॥
(म॰ृ॰ ९.१०८)।
२७७
२.४३ कनीयान ् कृ ितकरणम ्
ु
अहा रावणं से सपबलवाहनम ।्
अयोां न वेािम ातृिभ ििभः शपे॥
– वा॰रा॰ ६.४१.७
इं मम िष ु ातृष ु ेो ाता भरतोऽयोामिधितित ततो लणः कनीयािनित
ीरामच ताय ितभाित। अादेव कारणात ् स त ु ाता कनीयाे इ
षी। अथा पमी िवभे (पा॰सू॰ २.३.४२) इित सूण े िवभमान े पमी ात।्
तथा च िवचनिवभोपपदे तरबीयसनौ ु (पा॰सू॰ ५.३.५७) इन ेन िवचनिवभमान-
वाचक उपपदे तरप ् ईयसनु ् च यो भवित। त च पिनवाया। यथा रामाामो
ु
लघतरः। रामारतः कनीयान ्। अतः ष ाऽ राम समदु ायाृथूतं
तीयते। या िये प ु इित ातरः।२०६ तथा च रामः ख िनगण ु ो महा-
ु
िव ू राम एव परेरतापनीय तु ःे ।२०७ एवं त महािवोभगवतः परारणः
ीरामच यऽशा िवमु हेशााः। ा ख शु ो िवभु र तो लणः
िशवः। कपूरगौरािव लणो गौरो िवो यामतया भरतः यामो िव ु ने
जनकाावतारः शु ो भरतं जनकिमवाित। अतेष ु पोमाणेष ु ातृपेष ु
िंशषे ु लणः कनीयान।् या –
२०६ ातृशो ातृपौ ु सृिहतृाम ् (पा॰सू॰ १.२.६८) इित सूकारयोगादेव िसः। नृन ेृृ-
ु
होतृपोतृातृजामातृमातृिपतृिहतृ (प॰उ॰ २.९५) इणािदसू पाठभेदने तृनृजो वा िनपाते।
अ नृन ेृृृहोतृपोतृ जामातृिपतृिहतृ (प॰उ॰ २.९५) इित ातृशरिहतः पाठः। कोशेषण ू ािद-
सूटीकास ु िविवधा यः।ु ् ्
ाज-तृच पृषो॰ इित वाचम। ाजते इित ाज + नृन ेृृ-
होिित प॰उ॰ २.९६ इित तृन।् िनपाते च इित शकुमः। ाजते। ाजृँ दीौ (ा॰आ॰से॰)।
‘नृन ेृ-’ इित साध ु (अ॰को॰ ा॰स॰ु २.६.३६) इित ाासधा। ु ाजते दीतेऽसौ ाता सोदय
वा (उ॰को॰ २.९५) इित दयानसरती। ाजृँ दीौ (पा॰सू॰ १८१) इात ् टुाजृँ दीौ
(धा॰पा॰ ८३३) इाा तृिन तृिच वा पृषोदरािदाकारलोप इेषां भावः। ‘भज सेवायाम’् इित
ाता (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९५) इित ेतवनवािसवृिपाठभेदः। भजँ सेवायाम ् (धा॰पा॰ ९९८) इाृिन
तृिच वा पृषोदरािदाकारलोपो ादेिे त भावः। अ णेतारो िये प ु इित ातरः इित। भृञ ्
भरणे (धा॰पा॰ ८९८) इाातोः कमिण तृिन तृिच वा गणे ु रपरे पृषोदरािदात ् भर ् इ ा
इादेश े ातृ इित भावः। न च कथं कमिण तृज ृ ौ कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इन ेन कृ तां कतयव
िवधानात।् ताामोणादयः (पा॰सू॰ ३.४.७५) इन ेन कमयपीित िदक।् या उणादयो बलम ्
(धा॰पा॰ ८९८) इ बलहणाणादयः िचमयिप।
२०७ ॐ यो वै ीरामचः स भगवान ् य ॐ नमो भगवते वासदे ु वाय महािवभु भ
ू वु ः ै वै नमो
नमः (रा॰उ॰ता॰उ॰ ५.४४)।
२७८
कृ ितकरणम ् २.४३ कनीयान ्
ु म।्
ु ों सू ं च ैव चतभु ज
ूलं चाभजं
ु पं तादेतयं यजेत॥्
परं च िभजं
– आ॰सं॰२०८
ु
ाां भजाां भ योगं ेम ं च वहथवा ाां भजाां ु ानधानां भागवतान ्
ु
भनि। िपरस ु
ु रीते त भगवतो महािवोः ीरामभेम े यो िवव एवांशाः।
त ीरशायी भरतो वैकुठाधीशो लणः।२०९ वैकुठाधीश श ु वणता पराणे
ु िसा
यथा –
के नोपयान च ैतेषां ःखनाशो भवेवु म।्
इित सि मनसा िवल ु ोकं गतदा॥
त नारायणं देव ं श ु वण चतभु ज ु म।्
शचगदापवनमालािवभूिषतम॥्
– ॰प॰ु रे॰ख॰ २३३.५,६
एवमेव लणाऽिप गौराता ा। ीरािामी यामलो यथा –
ु
शााकारं भजगशयनं पनाभं सरेु श ं
िवाधारं गगनसशं मेघवण शभु ाम।्
लीकां कमलनयनं योिगिभानगं
वे िव ं ु भवभयहरं सवलोकै कनाथम॥्
तथा ीरािामी भरतो वैकुठिवहारी िवल ु
णो भूमा शु ो रामः सनातनं ।
तथा चों बृहसंिहतायां यत ् –
ीराीश ु भरतो वैकुठे श ु लणः।
भूमा त ु शु ो ेयो रामो सनातनम॥्
– बृ॰॰सं॰
अतो मे यो ातरऽशाः। त ीरशाियभरतापेया वैकुठे शो लणः कनीयािनेव
हाद हरेः।
२०८ मूलं मृयम।् िशवसहायकृ ताया रामायणिशरोमयाायाीकाया मलाचरणे एष ोक उृतः।
त इानसंिहतावचनं च इम ु ।्
२०९ मूलं वैवागमेष ु मृयम।्
२७९
२.४४ माना कृ ितकरणम ्
२.४४ माना
माना पपाताे खर पषारा।
िकमेतिदित तामाह खरः खरतरारः॥
– अ॰रा॰ ३.५.२१
अ शूप णखापिरिितं वणयित। माना इित। आान े रोदन े च ्-
धातःु (िदँ आान े रोदने च धा॰पा॰ ७१) पर ैपदी। तता शा भिवतम।् एवं
तीित ी इेव पािणनीयम।् २१० अ त ु माना इित।२११ ते इित कम-
ितहारादान ेपदम।् २१२ त इित माना इित शानिच शिप मिु क टािप च कृ ते
िसम।् २१३ याऽ वैे धात् ःु (िदँ वैके धा॰पा॰ ७७३) आन ेपदी। ततः
शानिच टािप माना। येममाकृ ितगणािरतेत ं पिठा िरतिञतः किभाये
ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेनाऽनेपदाानिच शिप मिु क टािप माना।२१४
२१० यथा भागवते – गौभू ाऽमु ख
ु ी िखा ी कणं िवभोः (भा॰प॰ु १०.१.१८)। अ दी
इिप पाठः।
२११ एवमेव भारते शपविण – शोच ः माना िवशाते (म॰भा॰ ९.२९.७०)।
२१२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
२१३ िदँ आान े रोदने च (धा॰पा॰ ७१) → द ् → इिदतो नम ु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) →
िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → नम ँ ु ् द ् → न ् द ् → नापदा झिल
(पा॰सू॰ ८.३.२४) → ं द ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → ् → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ् लट ् → लटः
शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → ् शानच ् → ् आन → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → ् शप ् आन → ् अ आन → आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ् अ मक ँ ु ् आन → ् अ म ् आन → मान → अजाताप ्
(पा॰सू॰ ४.१.४) → मान टाप ् → मान आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) →
माना।
२१४ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२)
भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो वाकारीयाः
योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाािदगण ऊोऽयं
िरतेातःु । तेन ित ते इित िसतः। ित यथा वामनपराणे ु – िसंहािभपो िविपने
यथ ैव मो गजः ित वेदनातः (वाम॰प॰ु १०.४७) गडपराणे ु च – गनािन रौािण ा ित
त सः (ग॰प॰ु २.१६.१३)। ते यथा पराणे ु – यदैव ते जु ःखातः पिततः िचत ्
(॰प॰ु २१४.१००) गडपराणे ु च – हाहेित ते िनं कीशं त ु मया कृ तम ् (ग॰प॰ु २.१५.८५)।
एतेन पूवभारतयोगोऽिप ाातः।
२८०
कृ ितकरणम ् २.४५ घोरिपणः
२.४५ घोरिपणः
ु गा त ित महाबल।
सीतां नीा गहां
ु
हिमाहं सवान ् रासान ् घोरिपणः॥
– अ॰रा॰ ३.५.३०
खरषणौ ा िनवािसतखरषणो िनरषणो रघक ु ु लभूषणः ीरामो लणं
ु िवश तावदहम ैव घोरिपणो रासान ् हिमािम।
सतक यित यं सीतां नीा गहां ु
अ घोरिपणः इित योगः कथं न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः इित
िनयम जागके घोरं च तूपं चेित घोरपं तदि येषां ते घोरिपणान ् घोर-
िपणः इित चेत।् बीहौ सतीिताथ ानवगतावेष पा अनगतः। ु घोरं पं येषां
्
ते इथ सित न िकमथ वैलयम।् मथय इिनिन ायाम।् २१५ इन यिवधानात ्
िनितघोरपय ु ाः इथ ते। अथवा घोरं यथा ाथा पियत ं ु तीलाः इित
ु
िवहे सजातौ िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन िणिनये समाधानम।्
२.४६ शािपतः
अ िकि वं शािपतोऽिस ममोपिर।
तथेित सीतामादाय लणो गरं ययौ॥
– अ॰रा॰ ३.५.३१
्
शप ्धातोः (शपँ आोशे धा॰पा॰ १०००, ११६८) कमिण येऽिनात २१६
शः इेव।२१७ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इित कृ ेडागमेऽिप शिपतः।२१८
शािपतः इित कथम।् अ ाथ िणिच ये ततः ाेन समाधानम।् २१९
२१५ अत इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन। भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽि-
िववायां भवि मतबु ादयः॥ (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)। भाकारमते िनायािमिनरेव। यथा िनायाम।्
ककुदावत। सादकी (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)।
२१६ एकाच उपदेशऽ ु
े नदाात ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) इन ेनािनम।्
२१७ यथाऽिेव काडे वाससाऽकारणकोपमूितना शः परा ु सोऽ िवमोिचतया
(अ॰रा॰ ३.१३८)।
२१८ यथा भारते दािणापाठे शकुलां ित कवः – ितवां न दां शिपता मम
पादयोः (म॰भा॰ १.९६.९)। एवमेव नाीपराणे ु ु
– मृ ते येऽ शिपताः सािवा ाणाः सराः
(नाी॰प॰ु २७.७)।
२१९ शपँ आोशे (धा॰पा॰ १०००, ११६८) → शप ् → ाथ िणच ् → शप ् िणच ् →
शप ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → शाप ् इ → शािप → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) → शािप →
शािप त → आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
शािप इट ् त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → शािप त → शािपत → िवभिकायम ् → शािपतः।
२८१
२.४७ समािधिवरमे कृ ितकरणम ्
२.४७ समािधिवरमे
ायन ् िद पराानं िनगण
ु ं गणभासकम
ु ।्
समािधिवरमेऽपयावणं गृहमागतम॥्
– अ॰रा॰ ३.६.३
सामे ीरामेण धामनीतेष ु खरषणिशीषष ु ितशोधं िचकीष न ् रावणः
ीरामं ायं मारीचं गात।् त समािधिवरामे मारीचो रावणमपयत।् त
समािधिवरमे इित योग ु िवचारकोटावागित। न च समाधेिवरामः समािध-
िवरामिन ् समािधिवरामे। िवरमणं िवरामः। भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इित घञ।्
िवरामोऽवसानम ् (पा॰सू॰ १.४.११०) इित सू ं माणम।् या िवरमेऽििित
िवरामः। हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इित घञ।् २२० अच ्यः कतिर। करणािधकरणयोः
सायाायानां हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इन ेन बाधः। अोते। िवगता रमा
यािरमम ्। समाधौ िह भििपणी रमा। ानभवात ु ।् तदभावे रमाया िनगमः
भािवक एवातः। या रमाऽििित रमम ।् अशआिदादच।् २२१ िवगतं रमिमित
िवरमम ्।२२२ समाधेिवरमं समािधिवरमं तिन ् समािधिवरमे।२२३
२.४८ सहायं मे
ं त ु तावहायं मे कृ ा ािस पूवव त।्
इेव ं भाषमाणं तं रावणं वी िवितः॥
– अ॰रा॰ ३.६.१४
२२० स चािधकरणे। हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इ करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७)
इानवृु ःे ।
२२१ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
२२२ कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन ािदसमासः।
२२३ या िवरमणं िवरमः इित िवहे िवपूवक ात ् रम ्धातोः (रम ँ ु ीडायाम ् धा॰पा॰ ८५३) अिधौ
भयादीनामपु संानं नपस ं ु के ािदिनवृथ म ् (वा॰ ३.३.५६) इन ेन अच ्ये िवरमम।् अबो
िवरमः (िव रम अप) श इाे कोशः। तिन ् िवरमे। यथा सोऽहं नृणां
् ् ु
ु सखाय ःखं
महतानां िवरमाय त (भा॰प॰ु ३.८.२) इित भागवते िवरमाय इ। अ िवरमाय नाशाय (भा॰प॰ु
वी॰रा॰ा॰ ३.८.२) िवरमाय िनवृये (भा॰प॰ु िस॰॰ ३.८.२, भा॰प॰ु बा॰॰ ३.८.२) इित टीकाकाराः।
एवमेव अथ धूम िवरमे ितीयं पदशनम ् (म॰भा॰ १२.२४२.१८) इित भारतयोगेऽिप।
२८२
कृ ितकरणम ् २.४९ ा
अ भावे ञ ् ये साहाम ् इित त ु पािणनीयमेव।२२४ िक ु अयनम ्
अयः इित भावे एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन इधातोः (इण ् गतौ धा॰पा॰ १०४५)
ु ऽयादेश े िवभिकाय अयः। सह अयः सहायं सहायम ् इित पूविदशा
अिच गणे
साधनीयम।् २२५
२.४९ ा
ु ा रामोिदतं वां सािप त तथाकरोत।्
मायासीतां बिहः ा यमदधऽे नले॥
– अ॰रा॰ ३.७.४
अ गितिनवृथ किणजाधातोः (ा गितिनवृौ धा॰पा॰ ९२८) पिक ु २२६
बमेवम।् २२७ िकिदं समासं िवना कथं सविमित चेत।् अ सााभृित-
गणे बिहस ् इिप पिठा सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इन ेन गितसायां
समासः।२२८ ततो समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन ाान े बादेश े
बिहःा इित।
२२४ सह अयते एित वेित सहायः। अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इात ् इण ् गतौ (धा॰पा॰ १०४५)
इाा नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचाच।् ततः सह सपा ु
(पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन स ु पु ासमासः। अनवःु ु
सहायानचरोऽिभसरः समाः (अ॰को॰ २.८.७१)
इमरः। सहायशात ् गणवचनाणािदः
ु कमिण च (पा॰सू॰ ५.१.१२४) इन ेन भावे कमिण वा
ञ ्येऽनबलोपे
ु तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृौ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८)
इन ेन भसायाम ् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे िवभिकाय साहाम ् इित
पम।् पे सहायाेित वम ् (वा॰ ५.१.१३१) इन ेन भावे कमिण वा वञ ु ्येऽनब-
ु
लोपे तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृौ यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनाकादेश े
िवभिकाय साहायकम ् इित पम।्
२२५ २३८तमे पृ े २ .१० सहायम ् इित योग िवमश पय। ु सह अयः सहायः इ सह सपा ु
(पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन स ु
ु पासमासः।
२२६ अितीीरीू यीाातां पणौ ु (पा॰सू॰ ७.३.३६) इन ेन।
२२७ िप च णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः।
२२८ सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इ िचदेकदेशोऽनवत ु त े (प॰शे॰ १८) इित पिरभाषया
कृ िञ (पा॰सू॰ १.४.७२) इ मडूक ुा िनवृौ िवभाषा (पा॰सू॰ १.४.७२) इानवृु ौ कृ ञभावेऽिप
सााभृतीनां गितसा ािचा। या चकारहणाृ ञभावेऽिप गितसा ािचा। सां
गितसायां कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन समास इित भावः।
२८३
२.५० कानकम ् कृ ितकरणम ्
२.५० कानकम ्
पय राम मृग ं िचं कानकं रभूिषतम।्
िविचिबिभय ु ं चरमकुतोभयम।्
बा देिह मम ीडामृगो भवत ु सरः॥
ु
– अ॰रा॰ ३.७.६
ु रामं मायामृग ं ह ं ु चोदयित यत ् कानकं
कनकमृग ं ा मायासीता मायामनं
मृग ं पय। अ िवकाराथ मयिट कृ ते२२९ कनकमयम ्। पर ु मायामृगानक-
िवकाराभावे कनकायं कानकं कानकम ्। तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन
अण ्। वृौ भादलोपे िवभिकाय कानकम ्।२३० या कनकानां समूहः कानकम ।् २३१
तदििित कानकं कानकम ् इित समूहाथाणाथयेऽिच२३२ िवभिकाय। न
च तितयााद कथं तितयः। तथा च कािरका –
शैिषकातबु थयाैिषको मतबु थ कः।
सपः यो नेः सा सिनते॥
– भा॰पा॰सू॰ ३.१.७
इितवचनाैिषकाैिषकः सपयो न मथयाथयो न। सपं नाम समान-
देशे सित समानाथ बोधकम।् अतो न दोषः।२३३ या कनकमेव कानकं कानकम ्
इित ाथऽण।् २३४ या कनके भवः कानकं कानकम ।् २३५ या कनके जातः कानकं
कानकम ्।२३६ कानकं मृग ं बाऽऽनय इित भगवािदशित।
२२९ मयैतयोभाषायामभाादनयोः (पा॰सू॰ ४.३.१४३) इन ेन।
२३० कनक → तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) → कनक अण ् → कनक अ → तितेचामादेः
(पा॰सू॰ ७.२.११७) → कानक अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) →
कानक ् अ → कानक → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् →
कानक स ँ ु → अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) → कानक अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) →
कानकम।्
२३१ िभािदोऽण ् (पा॰सू॰ ४.२.३८) इन ेन अण ।् िया पूवव त।्
२३२ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन अच । ् भादलोपः पूवव त।्
२३३ यतो चातरु िथ कतितयाथयतितयः। तौ न सपौ। भाेऽिप शाक
ु
ााः इथ शाकलाः (भा॰पा॰सू॰ ४.१.१८) इदाहरणे ऽपाथ कतितयाैिषकतितयः।
२३४ ािद (पा॰सू॰ ५.४.३८) इन ेन। िया पूवव त।्
२३५ त भवः (पा॰सू॰ ४.३.५३) इन ेन अण ्। िया पूवव त।्
२३६ त जातः (पा॰सू॰ ४.३.२५) इन ेन अण ।् िया पूवव त।्
२८४
कृ ितकरणम ् २.५१ वमाना
२.५१ वमाना
ु वमाना सा बाां रोद ह।
इा
तुा लणः कण िपधायातीव ःिखतः॥
– अ॰रा॰ ३.७.३५
ु
मायामृग ीरामानकािररं ु ा लणं गमियतिु मी यातमु िनं तं
भिया बाां दयं ताडयी रोद मायासीता। त वमाना इित य ु म।् वध
आदेशो िह हन ्धातोः (हनँ िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२) िलिङ िङ चाधधातक ु ये
भवित। तथा च सूयम ् – हनो वध िलिङ (पा॰सू॰ २.४.४२) िङ च (पा॰सू॰ २.४.४३)।
अतः वमाना अपािणनीयमेव बाां दये हते इित िवहे हमाना इेव
् रु िप।२३७ त वते इित कमवाे सावधातक
पािणनीयिमित चेत।् िहंसाथ वध धात ु े यक ्
(पा॰सू॰ ३.१.६७) इन ेन यिक तत शानये मगु ागमे टािप वमाना।२३८ या हननं
वधः।२३९ वधमाचरतीित वधित।२४० बा दये वधमाचरत इित वधतः२४१ िवहेऽिन ् वध-
२३७ स च जिनवो (पा॰सू॰ ७.३.३५) इित सूण े ािपतः। ‘जिनवो’। जनकः। ‘वधँ िहंसायाम’।्
वधकः (वै॰िस॰कौ॰ २८९५)। ‘वधँ िहंसायािमित’। धारं भौवािदकम।् ादेराकृ ितगणात ्
(बा॰म॰ २८९५)।
२३८ वध ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लटः
शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → वध ् शानच ् → वध ् आन → सावधातक ु े
यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → वध ् यक ् आन → वध ् य आन →
आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → वध ् य मक ँ ु ् आन →
वध ् य म ् आन → वमान → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → वमान टाप ् → वमान आ →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → वमाना → िवभिकायम ् → वमाना।
२३९ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → हन वधः (पा॰सू॰ ३.३.७६) → वध ् अप ् →
वध ् अ → वध → िवभिकायम ् → वधः।
२४० वध → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → वध िँ प ् → वध व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → वध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् →
वध ितप ् → वध ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वध शप ् ित → वध अ ित → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध ित → वधित।
२४१ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् → वध तस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वध शप ् तस ् →
वध अ तस ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध तस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) →
वधतँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → वधतः।
२८५
२.५२ ोशमानाम ् कृ ितकरणम ्
शादाचारिबामिण लकारे बाां दये वते इित िवहे वमाना।२४२ अत
आचारिबवधधातोः कमवाे शानिच कृ ते िसं पिमदम।्
२.५२ ोशमानाम ्
वारेण हतं मे मह ु िस देवर।
इेव ं ोशमानां तां रामागमनशया॥
– अ॰रा॰ ३.७.६१
ुश ्धातःु (ुश ँ आान े रोदने च धा॰पा॰ ८५६) पर ैपदी। ततः ोशित इित
िवहे शतृये ङीिप निम ु ोशी इित पािणनीययोगः।२४३ ोशमानाम ् इिप
तथा िह कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इाऽन ेपदे। यतो िह सिप वेदवती
जानिप रामपरामं वृियोयं ोशनं रावणवधाथ यं करोित ताऽन ेपदम।्
ोशत इित ोशमाना ताम ् इित िवह आन ेपदीयाानिच ये मगु ागमे टािप
ु
िवभिकाय सलोपे ोशमानाम ् शोऽिप पािणनीयः।
२.५३ िवलमाना
ु दनाितिवला।
कृ शाितदीना पिरकमविजता ःखेन श
हा राम रामेित िवलमाना सीता िता रासवृमे॥
– अ॰रा॰ ३.७.६६
अ रावणनीतां सीतां वणयित कृ त ् िवलमाना इित। िवपूवक ो लप ्-
धातःु (लपँ ायां वािच धा॰पा॰ ४०२) पर ैपदी। ततः शतृये िवलपी इित।२४४
िवलमाना इित कथम।् अ२४५ ययाभाव आनेपदाभाव। न च कतिर कम-
ितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदं ियतां सीता साधारणिवलापं करोतीथ -
२४२ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → वध शानच ् →
वध आन → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
वध यक ् आन → वध य आन → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → वध ् य आन → आन े मक ु ्
(पा॰सू॰ ७.२.८२) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → वध ् य मक ँ ु ् आन → वध ् य म ् आन →
वमान → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → वमान टाप ् → वमान आ → अकः सवण दीघः
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) → वमाना → िवभिकायम ् → वमाना।
२४३ यथा ोशी राम रामेित लणेित च िवरम ् (वा॰रा॰ ४.६.९) इित वाीिकयोगे। अिेव
े च – लां गा सभामे ोशी पादसिधौ (अ॰रा॰ ३.५.३८) ोशी कणं दीना जगाद
दशकरम ् (अ॰रा॰ ६.१०.२९)।
२४४ यथा आदी चानमरणेु िवलपी मनो दधे (भा॰प॰ु ४.२८.५०) इित भागवतयोगे।
२४५ लप ्धातोः कतिर शतिर ये कृ ते।
२८६
कृ ितकरणम ् २.५४ घािततः
ु
ीकारे गौरवपरःसरं ु मपीित चेत।् आन ेपदे सिप यक ् कुतः सीताया
भावमाधय
िवलपनकतृ ािदित चेत।् २४६ िवलत इित िवलमानम ् भावे शानिच भावकमणोः
(पा॰सू॰ १.३.१३) इान ेपदात ् िवलमानमि िनमािमित िवलमाना।२४७
अथवेम ं िदवािदगणे मा२४८ िदवािदाानेपदे िवलमाना।
२.५४ घािततः
रावणं त य ु ं मे बभूवािरिवमदन।
त वाहान ् रथं चापं िछाहं तेन घािततः॥
– अ॰रा॰ ३.८.२८
अ जटायस ु मीपं गा ीरामभशां िवलो तराभवकारणमपृत।् अ
जटायषु ा िनगते यत ् तेनाहं घािततः। त हन ्धातोः (हनँ िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२)
कमिण ये कृ ते हतः इन ेन भिवतम।् यतो रावणो मामहन ् पनः ु कम-
वाे रावणेनाहमहे इथ रावणेनाहं हतः। िक ु घािततः अयं योगो िह य-
ाेवे ापािणनीयः ितभाित। यतो िह ययोगा ु ायः ेरककतृक े भवि।
यथा रामो रावणं हि िवभीषणं ेरयित इथ िवभीषणो रामेण रावणं घातयित। अ
त ु कन ेरको नासीत।् अतः योजकाभावे हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) इन ेन कथं
२४६ यतो िह सावधातकु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) इित िह सू ं भावकमणोरेव वतत।े िचण ् भावकमणोः
(पा॰सू॰ ३.१.६६) इतो भावकमणोः इानवृु ःे ।
२४७ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेनािच यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायां
येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनालोपे अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप िवभि-
काय। िवहे िनम ् इित त ु भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽििववायां भवि
मतबु ादयः॥ (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४) इनसारम ु ।्
२४८ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२)
भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो वाकारीयाः
ु
योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ितगणािवािदगण ऊोऽयमाने-
पदी धातिु रित भावः।
२८७
२.५४ घािततः कृ ितकरणम ्
िणिजित चेम।् रावणो खेन जटायषु मघातयत ्।२४९ पनः ु कमवाे रावणेन खेन
्
जटायरु घात२५० इथ िहंसाथ कहन धातोिण िच हनोऽिचणलोः (पा॰सू॰ ७.३.३२)
इन ेन ताादेश े हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) इन ेन घकारे अत उपधायाः
(पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन वृौ ततः समानकतृक योः पूवक
ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) इन ेन
कमिण ये िवभिकाय घािततः इित।२५१ याऽ ाथ िणिच रावणेन जटायरु हत
इथ एव रावणेन जटायरु घात।२५२ पनरिाथ
ु ये घािततः।२५३ या हननमेव
घातः।२५४ घातिमतो घािततः।२५५
२४९ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → हन ् िणच ् →
हन ् इ → हनोऽिचणलोः (पा॰सू॰ ७.३.३२) → हत ् इ → हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) →
घत ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → घात ् इ → घाित → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने
लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → घाित लङ् → घाित ितप ् → घाित ित → ललृडुदाः
(पा॰सू॰ ६.४.७१) → अट ् घाित ित → अ घाित ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
अ घाित शप ् ित → अ घाित अ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अ घाते अ ित →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अ घातय ् अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →
अ घातय ् अ त ् → अघातयत।्
२५० घाित → धातस ु ा (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → अनतने लङ्
(पा॰सू॰ ३.२.१११) → घाित लङ् → घाित त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
अट ् घाित त → अ घाित त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ
्
(पा॰सू॰ १.१.४६) → अ घाित यक ित → अ घाित य त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →
अ घात ् य त ् → अघात।
२५१ घाित → धातस ु ा पूवव त ् → समानकतृक योः पूवक
ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → घाित →
घाित त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
घाित इट ् त → घाित इ त → िनायां सेिट (पा॰सू॰ ६.४.५२) → घात ् इ त → घाितत →
िवभिकायम ् → घािततः।
२५२ िया पूवव त।्
२५३ िया पूवव त।्
२५४ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) → हन ् घञ ् →
हन ् अ → हनोऽिचणलोः (पा॰सू॰ ७.३.३२) → हत ् अ → हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) →
घत ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → घात ् अ → घात → िवभिकायम ् → घातः। यथा
चरेतमहाऽिप घाताथ चेमागतः (या॰ृ॰ ३.२५२) िवयोगो मु धााः स ख िरपघाताविधरभू ु त्
(उ॰रा॰च॰ ३.४४) यो हा पापं ाताणघातजम ् (प॰त॰ १.३१२) सदयदयदिशत-
पशघु ातम ् (गी॰गो॰ १.९) इािदयोगेष।ु
२५५ ितीया ितातीतपिततगताााप ैः (पा॰सू॰ २.१.२४) इ ितीया इित योगिवभागेन
समासे घात इत इित िते कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन ाितपिदकसायां सपो ु धात-ु
ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभििक शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४)
इन ेन परपे िवभिकाय िसम।्
२८८
कृ ितकरणम ् २.५५ यन ्
२.५५ यन ्
तथेित रामः पश तदं पािणना यन।्
ततः ाणािर जटायःु पिततो भिव॥
ु
– अ॰रा॰ ३.८.३६
जटायषु ो वृां समाकय राजीवलोचनो रामः यमानदं पश। अ
यन ् योगो पािणनीय इव। यतो हीषासाथ कः िधातःु (िङ ् ईषसने
धा॰पा॰ ९४८) आन ेपदी। तत यत इित यमानः इेव पािणनीयः। िक ु
यन ् इिप। तथा च यत इित यः। पचािदादच।् २५६ य इवाऽचरित इथ
ििप सवापहािरलोपे सनााातस ु ायां लिट ितिप शिप परपे यित।२५७
यतीित यन ् इथ शतृयोगे न दोषः।२५८ ीराम ईषासानकूु लापार-
सशाचरणानकूु लापारायः इित शाबोधः। यतो िह ीरामच ु जटायषु ं िपतरं
ममानियमाणदशां ा शोकातरु आसीत।् िक ु मरणकाले जटायषु ो मनिस
था मा भूिदित कृ ा यमान इव तीयते । अतः यन ् इित सािणनीयः।
जटायषु ं ित राघवे थामैव कृ यित यथा –
ु
राममनशोिचा ु
बवा ु ोचनः।
ल
लणेन समाना काािन ददाह तम॥्
– अ॰रा॰ ३.८.३७
अतः यन ् इाचारिबातृयः कमिप िनगूढं भावं यित।
२५६ ु
नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२५७ य → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → य िँ प ् → य व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → य → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → य लट ् →
य ितप ् → य ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → य शप ् ित → य अ ित → अतो
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → य ित → यित।
गणे
२५८ य → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → य लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
य शतृँ → य अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → यत ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → यत ् स ँ ु → यत ् स ् → उिगदचां
सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → य नम ँु ् त ् स ् →
य न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → य न ् त ् → संयोगा
लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → य न ् त ् स ् → यन।्
२८९
ु
२.५६ अनशोिचा कृ ितकरणम ्
ु
२.५६ अनशोिचा
ु
राममनशोिचा ु
बवा ु ोचनः।
ल
लणेन समाना काािन ददाह तम॥्
– अ॰रा॰ ३.८.३७
जटायषु ो मृ ं ु ा भवलः ीराममनशो ु ताहसंारं चे ।
अानूपसगयोगेन समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन िप अनशो ु
इेव पािणिनसतम।् अनशोिचाु अिप शोकाथ कात ् शच ु ् धातोः (शचु ँ शोके
धा॰पा॰ १८३) ा य इित कृ ते गणेु । न च िकाघूपधगणिनषे ु धः शः।२५९
ु अनशोिचा।
न ा सेट ् (पा॰सू॰ १.२.१८) इन ेन िकिनषेध े गणे ु न च समासे
ु
सित अनशो इित भिवित कथम ् अनशोिचा
ु इित। अन ुश शोिचा इन ेन
सह न योगोऽिप त ु तम ् इनेन सह। तथा च अनल ु णे (पा॰सू॰ १.४.८४) इन ेन
कमवचनीयसायां कमवचनीयय ु े ितीया (पा॰सू॰ २.३.८) इन ेन ितीया-
िवभिः। अथ चानूपयोगाभावे ायः िनिववादः। या लणेूताानभाग-
वीास ु ितपयनवः (पा॰सू॰ १.४.९०) इन ेन अन ुश कमवचनीयसायां
ितीयाया सां तमन ु शोिचा इित साध।ु
२.५७ ाणिररया
बाां वेिताव तव ाणिररया।
ु ं च को वा िवकटपधृक॥
िछौ तव भजौ ्
– अ॰रा॰ ३.९.१४
अ कबः तव ाणिररया इित य ु े । ाण रितिु मा इित ाणिररा।
िक िररा इपािणनीयः। तथा िह रितिु मा इित िवहे र धातोः् (रँ पालन े
धा॰पा॰ ६५८) धातोः कमणः समानकतृक ािदायां वा (पा॰सू॰ ३.१.७) इन ेन सन ्
य इिट षे सङोः (पा॰सू॰ ६.१.९) इन ेन िे पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४)
इन ेनााससायामासकाय हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) इन ेन रकारभावे
िशे सतः (पा॰सू॰ ७.४.७९) इन ेन ेकारे अ यात ् (पा॰सू॰ ३.३.१०२) इन ेन
२५९ ु
िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन िके गणिनषे
धः ाः।
२९०
कृ ितकरणम ् २.५८ आता
अये टािप िररिषा इेव।२६० अ अ यात ् (पा॰सू॰ ३.३.१०२) इन ेनाकारे
पृषोदरािदाय लोपे२६१ टािप समासे तृतीय ैकवचन े ाणिररया।२६२ या
ाणारयः ाणारयः िु पासादयेो रेित ाणिररा तया इित िवहे ाणश
अिरशेन समासे शकािदारपे पनः ु ाणिरश राशेन सह समासे
तृतीय ैकवचन े ाणिररया।२६३
२.५८ आता
रामलणयोः सादौ ा भितः।
तलेनािभिषामथाािदिभराता॥
– अ॰रा॰ ३.१०.७
भवलः ीरामः शबरीमिु धीष न ् तया बमािनतः। सा भगवतः
ीचरणारिवं ााािदिभराता। आतवती इित योे आता इित
य ु म।् यिप आपूवक
ात ् धातोः (ङ ् आदरे धा॰पा॰ १४११) सकमकतया तयोरेव
कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इित सूण े यिवधानं कमयेव पािणनकूु लं
तथाऽिप गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इ
चकारािचकमकादिप। तेना सकमकधातोः कतिर आता। या आदर एव
आतम ्। भावे यः।२६४ आतमा इाता। अशआजः योगः।२६५
या ्
कमणोऽिववायामकमकात २६६ गथाकमकिषशीासवसजनह-
२६० यथा जगिरिषया (भा॰प॰ु ५.१५.६) इ। रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५८) → र ् → धातोः
कमणः समानकतृक ािदायां वा (पा॰सू॰ ३.१.७) → र ् सन ् → र ् स → आधधातक ु ेलादेः
(पा॰सू॰ ७.२.३५) → र इट ् स → र इ स → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → र ् इ ष →
् ्
रिष → सङोः (पा॰सू॰ ६.१.९) → र ् रिष → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → र रिष →
सतः (पा॰सू॰ ७.४.७९) → िर रिष → िररिष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धात-ु
सा → अ यात ् (पा॰सू॰ ३.३.१०२) → िररिष अ → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) →
िररिष ् अ → िररिष → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → िररिष टाप ् → िररिष आ → अकः
सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → िररिषा।
२६१ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९)। पृषोदरािदािदटोऽिप लोपो बोः। िवकाे
िररिषा इिप य न लोपकाय।
२६२ एवमेव एष साारेरंशो जातो लोकिररया (भा॰प॰ ु ४.१५.६) इािप।
ु
२६३ एवमेव परोऽवते ु
कृ पाणिररया (भा॰प॰ु १०.६३.२०) इािप।
२६४ नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन।
२६५ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
२६६ धातोरथारे वृध े ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)
२९१
२.५९ िवरािगम ् कृ ितकरणम ्
जीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ये टािप आता इित सक।् २६७
२.५९ िवरािगम ्
मे िधका पूजा सवभतू षे ु मितः।
बााथष ु िवरािगं शमािदसिहतं तथा॥
– अ॰रा॰ ३.१०.२६
िवगतो रागो य स िवराग भावो िवरागम ् इित बीिहजिवरागशात ्
ये२६८ यथ िसिः िकं न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः२६९
इ िनयमोनेन तथाऽिप िवगतो रागो िवरागः इ गत आचायः ाचायः
(भा॰पा॰सू॰ २.२.१८)२७० इितवत ् कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन समासे िवरागः
शो िनो वाऽिन ् इित बीलिविशाथ बोधियत ं ु कमधारयािदिनः।२७१
तत त भावतलौ (पा॰सू॰ ५.१.११९) इन ेन ये िवभिकाय िवरािगम ्।
॥ इरयकाडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
२६७ यथाऽऽह मनःु – सववे तेवे ं ायिाथ मातः (म॰ृ॰ ११.२२५)। अ टीकाकाराः – आतो
यवान ् (म॰ृ॰ मे॰टी॰ ११.२२५) यवान ् (म॰ृ॰ कु॰टी॰ ११.२२५) आतः ाः (म॰ृ॰
राघ॰टी॰ ११.२२५)। एवमेव भागवते – याव िवजानीयाामेव गमातः ु (भा॰प॰ु ११.१८.३९)।
अ वीरराघवटीका – ताऽत आदरय ु ः (भा॰प॰ु वी॰रा॰ा॰ ११.१८.३९)। रघवु श
ं ऽे िप कािलदासः –
इातेन किथतौ रघन ु
ु न ेन लणमभु ौ भरतो ववे (र॰वं॰ १३.७२)। अ सीिवां
मिनाथः – इातेन आदरवता। कतिर ः (र॰वं॰ स॰ा॰ १३.७२)। दप णटीकाकारो हेमाि ु
इादरेण किथतौ रघन ु नेन (र॰वं॰ द॰टी॰ १३.७२) इित पाठं ीचे । पते िवश ु मा च –
आानमातो रेमादाि िवनयित (प॰त॰ ३.२२९)। अािभनवराजली टीका – आतः सावधानः
सन ् (प॰त॰ अ॰टी॰ ३.२२९)।
२६८ त भावतलौ (पा॰सू॰ ५.१.११९) इन ेन।
२६९ मूलं मृयम।्
२७० गत आचायः ाचायः इ ादयः ाथ (वा॰ २.२.१८) इन ेन ादयो गताथ थमया
(वा॰ २.२.१८) इन ेन च समासो भाे दिशतः। उभे वाितके कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इित सू े
पिठते।
२७१ भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽििववायां भवि मतबु ादयः॥
(भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)।
२९२
कृ ितकरणम ् २.६० दाशरथो रामः
२.६० दाशरथो रामः
अहं दाशरथो रामयं मे लणोऽनजः। ु
नगौरवात॥्
सीतया भायया साध िपतवु च
– अ॰रा॰ ४.१.१९
सीतामीमाणौ धनबा ु णधरौ ीरामलणौ िवलो तदाशया सीवे ु ण ेिषतं
वटुवषे धािरणं माितं ा तेन नामािदपिरचयं पृः ीरामभः सि पिरचयं ौित
दाशरथो रामः इित। अ दशरथापं पमान ु ् दाशरिथः इित िवहे तापम ्
ु
(पा॰सू॰ ४.१.९२) इित सूाथानसारमपाथ षदशरथाितपिदकात ् अत इञ ्
(पा॰सू॰ ४.१.९५) इन ेन इञ ् ये दाशरिथः इेव िसयोगः दाशरथः इित
कथमकाराात ् इञ ् य िन वारात।् ीरामो वतो ु दशरथ नापं
तेजवहारााशरिथिरपचय ु ु
त।े अतो हनमतः सममपपमथ न कथयाह
दाशरथः। दशरथायं दाशरथः इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन अण -्
ये भादकारलोपे२७२ दाशरथः। दशरथ ेन सह के वलं पापालकभावप-
स ैव िववा भवरहनमतः ु सख ु े राघवे। या दशरथादागतो दाशरथः
इित िवहे पदशरथशात ् तत आगतः (पा॰सू॰ ४.३.७४) इित अण ्यः।
लोपािदकाय तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेन वृौ दाशरथः। अथादण ्
पाथ े। यतो िह दशरथ सकाशादहमागतः। अथवाऽिप िवभाषा गणे ु ऽियाम ्
(पा॰सू॰ २.३.२५) इन ेन पमी। ततोऽण।् अन ेन दीयतां दाशरथाय मैिथली
(वा॰रा॰ ६.१४.३) इित वाीकीयरामायणयोगोऽिप ाातः।
२.६१ अिभषेचनम ्
तुा ःिखताः सव मामिनमतु ।
राेऽिभषेचनं चुः सव वानरमिणः॥
– अ॰रा॰ ४.१.५३
अ मामिभषेचनं चुः इित सामानािधकरयदशनात ् अिभषेचनम ् इ
यसेहपरं भवित माम ्। तथा च भावे टु २७३ मणोः कृ ित
् चेृोगे कतृक
(पा॰सू॰ २.३.६५) इित सूणे षां ममािभषेचनम ् इित ात।् ितीयायां य-
िजासा तदवेित चेत।् अिभिषत इिभषेचनः इित कमिण कृ टो ु बलम ्
(पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन टु ्। या सेचनम ् इित भावडम
ु ।् अिभतः सेचनं
२७२ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः।
२७३ टु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) इन ेन।
२९३
२.६२ बलवतां बली कृ ितकरणम ्
य सोऽिभषेचनमिभषेचनम ् इित ािदो धातज ु वाो वा चोरपदलोप
(वा॰ २.२.२२) इन ेन समासे अिभषेचनम ् इित िसम।्
२.६२ बलवतां बली
ु
सीवोऽाह राजे वाली बलवतां बली।
कथं हिनित भवाेवरै िप रासदम॥्
– अ॰रा॰ ४.१.६०
अ बनां िनधारणतया तमप ् यः इन ् यो वा ाः२७४ िकिववणतया
न।
२.६३ चेतनम ्
तदा मु िनःसंो भूा चेतनमाप सः।
ततो वाली ददशा े रामं राजीवलोचनम।्
ु
धनराल वामेन हेनाेन सायकम॥्
– अ॰रा॰ ४.२.४८
ीरामबाणिभशरीरो भूमौ पिततो वाली चेतनां ाान।् अ चेतनम ् इित
यु म।् िचत सान े (धा॰पा॰ ३९) इित धातोः ाथ िणिच२७५ तत चेत इित
ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) इन ेन भावे यिु च येऽनादेश े
चेतना२७६ इित िवहे यासो यच
ीााये चेतना।२७७ चेतनम ् इ िह श ु ात ् चेतित इाावे टु ्।२७८
चेतनम ्।
२.६४ ाजनमालािवभूिषतम ्
ु ु टधािरणम।्
िबाणं चीरवसनं जटामक
िवशालवसं ाजनमालािवभूिषतम॥्
– अ॰रा॰ ४.२.४९
२७४ अितशायने तमिबनौ (पा॰सू॰ ५.३.५५) इन ेन।
२७५ िचतँ सेतन े (धा॰पा॰ १६७३) इााथ िणिच वा।
२७६ चेित यक ् त इित िते णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे चेते।
२७७ या िचतँ सेतन े (धा॰पा॰ १६७३) इतः सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू -
ु
चरािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) इन ेन ाथ िणिच यासो यच ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) इन ेन
भावे यु नादेश े टािप चेतना।
२७८ ट ु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) इन ेन।
२९४
कृ ितकरणम ् २.६५ ितरोभूा
ु
भूिमपिततो वाली समरधीररघवीर ु
भवनमोहनसौय लोचनाितथीकरोित
यीरामो वलधरो िविवधभूषणभूिषतः। त ाजनमालािवभूिषतम ् इित शघिटते
ाजत ् इ शतृयोगोऽनिचतः।ु २७९
तथाऽाऽन ेपदीयं ौपचािरकमेव।
ु लणाऽन ेपदािनात।् २८० ाजी चासौ वनमाला चेित
अनदाे
ाजनमाला तया भूिषतम ् इित।
२.६५ ितरोभूा
राजधममिवाय गिहत ं कम ते कृ तम।्
वृखडे ितरोभूा जता मिय सायकम॥्
– अ॰रा॰ ४.२.५२
ु षो हतवान।् अ ितरोभूा इित य
वाली ीरामं भयाह यां गवे ु म।्
ितरस ्श िह भूशेन समासे ो िप२८१ ितरोभूय इेव। असित समासे ितरो इित
पृथदम।् कथं न ितरस ् तिह। संिहताया िववणात।् अतः समासाभावे ितरो भूा इित
न दोषः।
२.६६ वानरम ्
वानरं ाधवा धम कं लसे वद।
अभं वानरं मांस ं हा मां िकं किरिस॥
– अ॰रा॰ ४.२.५८
वाली कथयित यत ् वानरं मांस ं िवगिहतम।् अ वानरे भविमित वानरीयम ्।
वृाः (पा॰सू॰ ४.२.११४) इन ेन छये वानरीयम ् इित पािणनीयम।् वानरम ्
इित कथम।् नीलो घटः इितवत ् वानरं मांसम ्। शाबोधे च ैकपदाथऽपरपदाथ संसगः
ु
संसगमयादया भासते (॰वा॰ ु
का॰॰) इित िवादयोगात ् वानरािभं मांसम ्।
या वानरेदं वानरम ् इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इित अण ्यः।
२७९ ाजृँ दीौ (पा॰सू॰ १८१) टुाजृँ दीौ (धा॰पा॰ ८३३) इनयोरान ेपदीयाानिच ाजमान-
वनमालािवभूिषतम ् इित विमित भावः।
ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)।
२८० अनदाे
२८१ समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन।
२९५
२.६७ ब भाषम ् कृ ितकरणम ्
२.६७ ब भाषम ्
इेव ं ब भाषं वािलनं राघवोऽवीत।्
धम गोा लोके ऽिंरािम सशरासनः॥
– अ॰रा॰ ४.२.५९
पिततं वािलनं ब भाषमाणं ीरामभः ितवि। अ भाषमाणम ् इथ
भाषम ् इित य ु म।् यतो िह भाष ् धातःु (भाषँ ायां वािच धा॰पा॰ ६१२)
आन ेपदीयथा च भाषत इित भाषमाणं भाषमाणम ् इित शानचा भिवतमासीत।्
िक ु भाषत इित भाषः पचािदादच।् २८२ भाष इवाऽचरित इित ििप लिट ितिप शिप
परपे भाषित।२८३ भाषतीित भाषन ् तं भाषम ् इाचारिबात ् शतृये न
दोषः।२८४ वािलभाषते निप त ु भाष इवाऽचरित इित पर ैपद तायम।्
२.६८ दािपतम ्
ु ं सखं
सीवं ु रां दािपतं वािलघाितना।
ु सापविजतम॥्
रामेण मया साध भ
– अ॰रा॰ ४.३.११
अ दम ् इित न कथिया दािपतम ् इित य ु म।् ाथ िणिच अितीीरी-
ु
ू यीाातां पणौ ु ये दािपतम ्। अथात ् रामेण
(पा॰सू॰ ७.३.३६) इन ेन पिक
रामदात। या वाददाामः ेरयत ् इथ वािलना रामदात कमवाे वािल-
घाितना वािलना रामदात इिथ यः। अ हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६)
२८२ ु
नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२८३ भाष → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भाष िँ प ् → भाष व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भाष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् →
भाष ितप ् → भाष ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भाष शप ् ित → भाष अ ित → अतो
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाष ित → भाषित।
गणे
२८४ भाष → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
भाष शतृँ → भाष अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाषत ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → भाषत ् स ँ ु → भाषत ् स ् → उिगदचां
सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भाष नम ँु ् त ् स ् →
भाष न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भाष न ् त ् →
संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → भाष न ् त ् स ् → भाषन।् भाषत ् → ाितपिदकसा
(पूवव त)् → िवभिकायम ् → भाषत ् अम ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) →
िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भाष नम ँ ु ् त ् अम ् → भाष न ् त ् अम ् → भाषम।्
२९६
कृ ितकरणम ् २.६९ कुवी
इन ेन िणच।्
२.६९ कुवी
ाा मूपमिनशमालोचय मयोिदतम।्
वाहपिततं काय कुविप न िलसे॥
– अ॰रा॰ ४.३.३५
ीरामारां ित कथयित काय कुविप मृ पया न िला भिविस। अ
नमु ् अपािणनीय इव। करोतीित कुवती इित तनािदाबभावे२८५ नमु ् कथिमित चेत।्
गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इन ेन शिप नमु ् सत एव। या सौधातव
इवाााकृ ितगणतया ियाथ ः कुव धातःु ािदगणे पतां२८६ तथा च कुवतीित कुवी
इित शतृये नमु ् साधः।
ु
२.७० असहन ्
राम ु पवताे मिणसानौ िनशामख
ु ।े
सीतािवरहजं शोकमसहिदमवीत॥्
– अ॰रा॰ ४.५.१
षहँ मष णे (धा॰पा॰ ८५२, १८०९) इान ेपदीयधातःु । त शानिच सहमानः
इित पािणनीयः। असहन ् इित त ु सहत इित सहो न सह इसहः पचािदादच ्२८७
नसमास।२८८ असह इवाऽचरतीसहित।२८९ असहतीसहन ्। आचारिबातृ-
२८५ शाभावे यनभावे चेित बोम।्
२८६ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२)
भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो वाकारीयाः
योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाािदगण ऊोऽयं धातःु ।
२८७ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२८८ नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपः।
२८९ असह → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → असह िँ प ् → असह व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → असह → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → असह लट ् →
असह ितप ् → असह ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → असह शप ् ित → असह अ ित → अतो
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → असह ित → असहित।
गणे
२९७
२.७१ िवृतः कृ ितकरणम ्
ु
यः।२९० असहनशीलसमानमाचरणं करोित। वत ु त िवयोग इेवाऽचार-
िबातृयाऽािकं ताय ितभाित।
२.७१ िवृतः
कृ तवया नून ं िवृतः ितभाित मे।
ृ ते िनिहतो वाली वीर ैलोसतः॥
– अ॰रा॰ ४.४.४५
रामकायाथ मिनशं जागित न त ु िवृतः।
आगताः पिरतः पय वानराः कोिटशः भो॥
– अ॰रा॰ ४.५.५५
सकमकृधातोः (ृ आान े धा॰पा॰ ८०७) िवउपसगपवू क ातिर वत ुये
िवृतवान ् इित पािणनीयः। िक ु िवरणं िवृतम ् इित भावािवृतशात २९१ ्
तदेशआजात २९२ ् िवृतः अिप पािणनीयं कतृि वशेषणं सदिप।२९३
२.७२ गृ
ु लणं भा करे गृ स माितः।
इा
आनयामास नगरमााजगृहं ित॥
– अ॰रा॰ ४.५.३९
अोपसग िवना कथं िबित चेत।् करे इ सााणे पाठात ् सााभृतीिन
२९० असह → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → असह लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
असह शतृँ → असह अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → असहत ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → असहत ् स ँ ु → असहत ् स ् →
उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
असह नम ँ ु ् त ् स ् → असह न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) →
असह न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → असह न ् त ् स ् → असहन।्
२९१ नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन भावाशः।
२९२ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन।
२९३ िवृतमेित िवृतः इित भावः। या कमणोऽिववायामकमकात ् गथाकमकिष-
शीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः।
२९८
कृ ितकरणम ् २.७३ माितः
च (पा॰सू॰ १.४.७४) इन ेन गितसायां समासे बादेश े न दोषः।२९४ या उपसग
आसी िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन लोपः।
२.७३ माितः
ु लणं भा करे गृ स माितः।
इा
आनयामास नगरमााजगृहं ित॥
– अ॰रा॰ ४.५.३९
यिप मतोऽयम ् इित िवहे त ु मातः।२९५ अकारााभावात ् इञ ्
याऽभावः। िक ु मदेव मातः।२९६ ािदााथ अण ।् २९७ मातापं
ु
पमान ् माितः इित अत इञ ् (पा॰सू॰ ४.१.९५) इन ेन ेये िवभिकाय माितः।२९८
२.७४ दशसाहाः
ेिषता दशसाहा हरयो रघसम। ु
आन ेत ं ु वानरान ् िदो महापवतसिभान॥्
– अ॰रा॰ ४.५.४६
दशसाहमेषािमित दशसाहाः इशआजम।् २९९
॥ इित िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
ु
॥ अथ सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
२९४ सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इ िचदेकदेशोऽनवत ु त े (प॰शे॰ १८) इित पिरभाषया
कृ िञ (पा॰सू॰ १.४.७२) इ मडूक ुा िनवृौ िवभाषा (पा॰सू॰ १.४.७२) इानवृु ौ कृ ञभावेऽिप
सााभृतीनां गितसा ािचा। या चकारहणाृ ञभावेऽिप गितसा ािचा। सां
गितसायां कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन समास इित भावः।
२९५ तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन।
२९६ समीरमातमगाणसमीरणाः (अ॰को॰ १.१.६२)
२९७ मत ्ाितपिदकात ् ािद (पा॰सू॰ ५.४.३८) इन ेन अण ्ये तितेचामादेः
(पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनाऽिदवृौ िवभिकाय।
२९८ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः।
२९९ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित
च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः।
२९९
२.७५ उमती कृ ितकरणम ्
२.७५ उमती
हनूमानिप तां वाममिु नाऽवयाऽहनत।्
तदैव पितता भूमौ रमु मती भृशम॥्
– अ॰रा॰ ५.१.४६
ु िु हारेण रमु मी लिनी पपात। वम ् धातोः (टुवमँ उिरणे
अ हनम
धा॰पा॰ ९८४) ािदात ् नमु ् योः।३०० िक उमित इित िवह उणािदः
ँ ् यः।३०१ ततो ङीिप३०२ उमती। या गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इन ेन
तृच
ु
शबभावे नमभावः। ३०३
२.७६ ऐः
ु न चासकृ त।्
ऐः काकदाग नख ैडे
मादाु मारं िवददाराऽिमषाशया॥
– अ॰रा॰ ५.३.५४
इापं पमानु ् इित िवहे अत इञ ् (पा॰सू॰ ४.१.९५) इन ेन इञ ् ये
ऐिः। िक ु इायम ् इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इेन अण ् ये
भादकारलोपे३०४ ऐः। सीतापहारपगिहतकमादपकलिधयाऽ तदपं न
३०० शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) इन ेन नमु ् िनिमित भावः।
३०१ नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१)
के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽयमिविहत उिगयः। तृच ँ ्ये चा
ु
शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६) इितवत।्
३०२ उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन।
ु
३०३ शतयव शमभावे उमती इित भावः। या आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इन ेन
ु
नमभावः। उत ् टुवमँ उिरणे (धा॰पा॰ ९८४) → उत ् वम ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → उत ् वम ् लट ् → लटः शतृशानचावथमा-
समानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → उत ् वम ् शतृँ → उत ् वम ् अत ् → गणकायमिनम ्
(प॰शे॰ ९३.३) → शबभावः → उत ् वमत ् → झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) → उद ् वमत ् →
उमत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → उमत ् ङीप ् → उमत ् ई → उमती → कृ ित-
समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → उमती स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ्
(पा॰सू॰ ६.१.६८) → उमती। या उत ् वम ् अत ् (पूवव त)् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
उत ् वम ् शप ् अत ् → उत ् वम ् अ अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → उत ् वमत ् →
झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) → उद ् वमत → उमत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) →
्
उमत ् ङीप ् → उमत ् ई → शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) → िननािः ु → आगम-
शामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) → नमभावः ु → उमती → शेष ं पूवव त।्
३०४ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः।
३००
कृ ितकरणम ् २.७७ पाशतः
िववितम।्
२.७७ पाशतः
बाऽऽन ेे ुत ं तात वानरं पाशतः।
ु रथमा रास ैबिभवृत ः॥
इा
– अ॰रा॰ ५.३.९२
अ पाशतः इित पाशेन िवहेऽिृतीयाथ साविवभिकिसः।३०५
२.७८ भेदिया
भेदिया ततो घोरं िसंहनादमथाकरोत।्
ु
ततोऽितहषानमान म ु वीयवान॥्
– अ॰रा॰ ५.३.९६
िभिदँर िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) इ ािथ को िणच।् ३०६ ततो ाय इिट
ु ऽयादेश े भेदिया।३०७
गणे
ु
॥ इित सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
ु काडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथ य
३०५ तसेः साविवभिकं तदानामाकृ ितगणं च ९४तमे पृ े ८६तां पादिटयां ीकृ तम।्
पाशतः इ तृतीयायां तिसिरित भावः।
ु
३०६ िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते (वा॰प॰ ३.७.६०)।
३०७ िभिदँर िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) → िभद ् → ाथ िणच ् → िभद ् िणच ् → िभद ् इ → पग-ु
लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भेद ् इ → भेिद → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धात-ु
सा → भेिद ा → समानकतृक योः पूवक
ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → भेिद ा → भेिद ा →
आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → भेिद इट ् ा → भेिद इ ा → सावधातक ु ाधधातक
ु योः
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → भेद े इ ा → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भेदय ् इ ा → भेदिया →
तितासविवभिः (पा॰सू॰ १.१.३८) → अयसा → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) →
ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भेदिया स ँ ु → अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) →
भेदिया। या भेदनं भेदः। भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन घिञ। तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰)
इन ेन िणिच लिट शिप ितिप भेदं करोित इथ भेदयित। ततः भेदं कृ ा इथ भेदिया। कृ त-
धातोरिनािणजभावे िभा इित पम।्
३०१
२.७९ आरोहयः कृ ितकरणम ्
२.७९ आरोहयः
शैलानारोहय जममु ातवेगतः।
असाता सव वानराः पिरपूिरताः॥
– अ॰रा॰ ६.१.३९
आपूवक ं ह ्धात ं ु (हँ बीजजिन ाभाव े च धा॰पा॰ ८५९) ाथ िणजं कृ ा
ततः शतिर शिप गणेु ऽयादेश े थमाबवचने आरोहयः।३०८
२.८० याचते
सकृ देव पाय तवाीित च याचते।
अभयं सवभतू े ो ददाेततं मम॥
– अ॰रा॰ ६.३.१२३०९
अ शरणागतं िवभीषणं ित भावं कटयन ् रामभः ाह यत ्
पाय जनाय तवाीित याचमानायाहं सवािणोऽभयं ददािम। आन ेपदीयः याच ्
धातःु (टुयाचृँ याायाम ् धा॰पा॰ ८६३)।३१० तात ् याचते इित िह योगः।३११
अाानिच चत वचन े याचमानाय इित िह पािणनीयम।् िक ु याचत इित
ु क
३०८ ावना वनं हौ श ु े तीयते। ावना वनं येऽिप ितपते॥ अवां
पमीमाय े तां कमकतिर। िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु ॥ (वा॰प॰ ३.७.५९–६०)। हँ
बीजजिन ाभाव े च (धा॰पा॰ ८५९) → ह ् → ाथ िणच ् → ह ् िणच ् → ह ् इ → पग- ु
लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → रोह ् इ → रोिह → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातसु ा। आङ् रोिह → आ रोिह → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ रोिह लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
आ रोिह शतृँ → आ रोिह अत ् → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → आ रोहे अत ् →
ु ाधधातक
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ रोहय ् अत ् → आरोहयत ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → आरोहयत ् जस ् → आरोहयत ् अस ् →
उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
आरोहय नम ँ ु ् त ् अस ् → आरोहय न ् त ् अस ् → आरोहयस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) →
आरोहयँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → आरोहयः।
३०९ वाीकीयरामायणे च – सकृ देव पाय तवाीित च याचते। अभयं सवभत ू
े ो ददाेततं मम॥
(वा॰रा॰ ६.१८.३३)।
ोऽयम।्
३१० पूवप
३११ यथा बिलं याचते वसधाम ु ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९, ल॰िस॰कौ॰ ८९५) इित िसोदाहरणे।
३०२
कृ ितकरणम ् २.८१ अिभषेकम ्
याचः।३१२ याच इवाऽचरतीित याचित।३१३ याचतीित याचन ।् ३१४ त ै याचते इाचार-
िबातृये याचते।३१५ याचकवदाचरणकािरणेऽभयं ददािम तदा याचमानाय
िकं दािमित कायायं नियत ं ु यं िनिखलिनगमाणवो राघवो याचते
इित ाय ु । अथवोभयपदी धातरु यम।् तथा च भगवाािणिनः टुयाचृँ याायाम ्
(धा॰पा॰ ८६३)। िरतेदयम।् एष किभाये ियाफल आनेपदी।३१६ अािभाये
ियाफले पर ैपदी।३१७ भगवतोऽिभायो यत ् – यः ाथ ा ेमभये मां पः
तवाि इित वदन ् मामभयं ैव याचित ता अहं सवभतू े ोऽभयं ददािम। अतोऽ
पर ैपदं ततः शतृयः। त चत वचनपं याचते। याचतीित याचन ् त ै
ु क
याचते।
२.८१ अिभषेकम ्
लाराािधपाथ मिभषेकं रमापितः।
णेन िवशेषतः॥
कारयामास सिचवैल
– अ॰रा॰ ६.३.४५
अ नायं भावसाधनोऽिप त ु पिं ु स सायां घः ायेण (पा॰सू॰ ३.३.११८) इन ेन
घयः सायािम ाियकात।्
३१२ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचाच।्
३१३ याच → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → याच िँ प ् → याच व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → याच → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → याच लट ् →
याच ितप ् → याच ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → याच शप ् ित → याच अ ित → अतो
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → याच ित → याचित।
गणे
३१४ याच → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → याच लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →
याच शतृँ → याच अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → याचत ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → याचत ् स ँ ु → याचत ् स ् → उिगदचां
सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → याच नम ँु ् त ् स ् →
याच न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → याच न ् त ् → संयोगा
लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → याच न ् त ् स ् → याचन।्
३१५ याचत ् → ाितपािदकसा (पूवव त)् → िवभिकायम ् → याचत ् ङे → याचत ् ए → याचते।
३१६ िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेन।
३१७ शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) इन ेन।
३०३
२.८२ शािसता कृ ितकरणम ्
२.८२ शािसता
ु
अनजी ु
सब ु
ु े गवाषसे कथम।्
शािसताऽहं िजगतां ं मां िश लसे॥
– अ॰रा॰ ६.५.२
ु
अ शाीित शाा इदादेधातोः (शास ँ ु अनिशौ धा॰पा॰ १०७५) त ु न ेट ्।३१८
िक ु आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इित कृ ा सेट ्।३१९
२.८३ िशन ्
ु
अनजी ु
सब ु
ु े गवाषसे कथम।्
शािसताऽहं िजगतां ं मां िश लसे॥
– अ॰रा॰ ६.५.२
िश ् धातःु (िशँ िवोपादाने धा॰पा॰ ६०५) आन ेपदी। स च िशा-
हणाथ को न त ु िशादानाथ कः।३२० अ िशयन ् इित पािणनीयम।् िकभािवत-
यथ ादिनमानेपदम।् तात ् िशन ् योगोऽयं पािणनीयोऽि सवतः।
२.८४ आवः
कोिटशतयतु ााे धनु गरं भृशम।्
आवः व गज वमाः॥
– अ॰रा॰ ६.५.५२
ुधातःु ( ुङ ् गतौ धा॰पा॰ ९५८) आन ेपदी। अािप शतृय
आन ेपदािनताीकारेण।३२१
३१८ ं च
तृ ृ ौ शंिसदािदः संायां चािनटौ (प॰उ॰ २.९४, द॰उ॰ २.१)। शाा वणः। शाा ।
शाा गः ु (प॰उ॰े॰वृ॰ २.९४)। शाीित शाा। राजा गवा ु (द॰उ॰वृ॰ २.१)।
३१९ यथा मनृ ु तौ – शािसतारं सवषामणीयांसमणोरिप (म॰ृ॰ १२.१२२)। शकुलानाटके ऽिप – कः
पौरवे वसमतु शासित शािसतिर िवनीतानाम ् (अ॰शा॰ १.२४)। याऽसायां तृ ृ ौ शंिसदािदः
ं च
संायां चािनटौ (प॰उ॰ २.९४, द॰उ॰ २.१) इावृौ व ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) इन ेन तृिच तृन ्
ु च
(पा॰सू॰ ३.२.१३५) इन ेन तृिन वा आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) इन ेन ेडागमे िवभिकाय
शािसता।
३२० यथा शकुलानाटक मैिथलबीयपाठयोः – िवविततूिरयम िशते भयादकामाऽिप िह ि-
िवमम ् (अ॰शा॰ १.२४)। रघवु श े मवत ् (र॰वं॰ ३.३१)।
ं े च – अिशतां िपतरु व
३२१ यो बलम ् (पा॰सू॰ ३.१.८५) इन ेनानेपद छासािनताया पर ैपदिमित भावः।
ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इितवत ् िङलणमान ेपदमिनम।्
या अनदाे
३०४
कृ ितकरणम ् २.८५ सी
२.८५ सी
ु
ततो ददश हनमान ् स मकर षा।
दारयामास हाां वदनं सा ममार हे॥
– अ॰रा॰ ६.७.२३
स ्धातःु (स ँ ु अदन े धा॰पा॰ ६३०) आन ेपदी। समाना इित वे
सी इित शतृयाम ् अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)
ीकृ ोम।्
२.८६ शासयम ्
ु शासयं वसराम
पाके ते परृ ु ।्
मििभः पौरम ु ै काषायारधािरिभः॥
– अ॰रा॰ ६.१४.५३
अ शास ्धात ं ु (शास ँ ु अनिशौ
ु धा॰पा॰ १०७५) ाथ िणजं मा शतिर शिप
ु िवभिकाय च शासयम ्।३२२
ु ऽयादेश े निम
गणे
२.८७ गायमानाः
पाराना
ु राम रावणेनािभिवुताः।
तमेव गायमाना तदाराधनतराः॥
– अ॰रा॰ ६.१५.६९
ग ैधातःु (ग ै शे धा॰पा॰ ९१८) पर ैपदी। गायीित गायः इित पािणनीयम।्
िक ु कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इान ेपदे गाय इित गायमानाः। न
च कमितहारोतकः शो नाीित वाम।् ितगाये इित योगः। िवनाऽिप
यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन ित इ लोपः। ततः शानिच
गायमानाः। अयोयं गायं कुवाणाः इित भावः।
३२२ ु
शास ँ ु अनिशौ (धा॰पा॰ १०७५) → शास ् → ाथ िणच ् → शास ् िणच ् → शास ् इ →
शािस → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → शािस लट ् → लटः शतृशानचावथमा-
समानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → शािस शतृँ → शािस अत ् → सावधातक ु ाधधातक
ु योः
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → शासे अत ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → शासय ् अत ् → शासयत ् →
कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → शासयत ् अम ् →
उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
शासय नम ँ ु ् त ् अम ् → शासय न ् त ् अम ् → शासयम।्
३०५
२.८८ पौान ् कृ ितकरणम ्
ु काडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ इित य
॥ अथोरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
२.८८ पौान ्
ु
समाली वरलांााा पौान ् िनशाचरान।्
पातालािभयः ायाहािदिभरितः॥
– अ॰रा॰ ७.२.२४
ु
पा अपािन पमां ु सः इित िवहे ीो ढक ् (पा॰सू॰ ४.१.१२०) इन ेन
ढक ् ये आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२) इन ेन एय ्
आदेश े िकित च (पा॰सू॰ ७.२.११८) इन ेन वृौ िवभिकाय पौेयान ् इित पािणनीयम।्
ु इमे इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन अण ्। येित च
िक ु पा
(पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेन भादीकारलोपे िवभिकाय पौान ्।
२.८९ िवकोितः
राम ं परमेरोऽिस सकलं जानािस िवानग ्
भूत ं भिमदं िकालकलनासाी िवकोितः।
भानामनवत ु नाय सकलां कुवन ् ियासंहितं
ु ितमिु नवचो भासीश लोकािचतः॥
ं वनजाकृ
– अ॰रा॰ ७.४.१२
उितो िवको येन इित िवके समीिवशेषणे बीहौ (पा॰सू॰ २.२.३५)
इन ेन िवशेषण पूव योे िवकश योगो नापािणनीयः। पूवि नपात-
करणािनात।् समु ााः (पा॰सू॰ ४.४.११८) इ समु श पूव-
योगात।् ३२३
३२३समु ाात ् इ समासे अातरम ् (पा॰सू॰ २.२.३४) इन ेन अश पूव-
िनपाते असमु ात ् इन ेन भिवतमासीत।् लणहेोः ियायाः (पा॰सू॰ ३.२.१२६) इितविददं
सूमिप पूवि नपातकरणािनं ापयित। लणहेोिरित िनदशः पूवि नपातिभचारिलम ्
(का॰वृ॰ ३.२.१२६)।
३०६
कृ ितकरणम ् २.९० पू
२.९० पू
ु राम सादं कतमु हिस।
तासां भावानगं
ु ा विसवचनं ताः सम
ु ा पू च॥
– अ॰रा॰ ७.९.१०
ु ा कणा-
अ साके तगमनाय कृ तसानां जानां िवषये विस ाथ नं३२४
वणालयो भगवाीरामोऽनग ु ं ु ता आवान।् अ पू इित य ु म।् यः
समासं िवना सवो निह अतः पू इित कथं पािणनीयिमित चेत।् सू इित योगः।
अ च िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन लोपे जात-
संारो न िनवतत े इित पिरभाषया िवृभावे पू इित पािणनीयमेव।
ु
॥ इरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे ितीयााये
ितीयपिरेदः।
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे ितीयोऽायः।
३२४ ाथ ना ाथ नम ् इित ाविप शौ भावे। अथ उपयाायाम ् (धा॰पा॰ १९०५) →
अथ ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु
रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) →
अथ ् िणच ् → अथ ् इ → अिथ → → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
यासो यच ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) → अिथ यच
ु ् → अिथ य ु → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →
अथ ् य ु → यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) → अथ ् अन → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) →
अथ ् अन टाप ् → अथ ् अन आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → अथ ना → अकः
सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ ना → िवभिकायम ् → ाथ ना। अिथ (पूवव त)् → टु ्
च (पा॰सू॰ ३.३.११५) → अिथ टु ् → अिथ य ु → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → अथ ् य ु →
यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) → अथ ् अन → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ न →
िवभिकायम ् → ाथ नम।्
३०७
अथ तृतीयोऽायः
धातु करणम ्
ु ान।्
ण सीतापितपादपं गौर िगरीशं िकल धातश
अपािणनीयां िवमशयऽे १ अारामायणमगाै॥
॥ अथ तृतीयााये थमः पिरेदः ॥
॥ अथ बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥
३.१ पठि वि याि
पठि ये िनमनचेतसः वि चाािकसितं शभु म।्
ु
रामायणं सवपराणसतं िनधूत पापा हिरमेव याि ते॥
– अ॰रा॰ १.१.३
ु िनोऽपािणनीययोगान ् िवमशय।े थमे सग
सातमहं तृतीयााये धातस
बालकाड फलिु तं वणयाह कृ द ् य इमामारामायणसंिहतां पठि ते
१ िवमशय े इ ाथ िणच।् िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु (वा॰प॰ ३.७.६०)।
ाःसखाय ु िवमृशामीित किभायं नियतमु ान ेपदयोगः। िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेन।
िव मृश ँ आमशन े (धा॰पा॰ १४२५) → िव मृश ् → ाथ िणच ् → िव मृश ् िणच ् → िव मृश ् इ →
ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → िव मश ् इ → िवमिश →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवमिश इट ् → िवमिश इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवमिश शप ् इ →
िवमिश अ इ → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िवमश अ इ → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → िवमशय ् अ इ → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → िवमशय ् ए → िवमशय।े
या िवमश कुव इित िवहे िवमशय े। अािप किभाये िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेनाऽनेपदम।्
िवमश → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िवमश िणच ् → िवमश इ → णािववाितपिदक
पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िवमश ् इ → िवमिश → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
िवमिश इट ् → शेष ं पूवव त।्
३.१ पठि वि याि धातु करणम ्
ु
िनधूत पापा भगवमेव ावि। आरमाण फलिु तिरयम।् पूणत ामिप न
गतेऽिन ् वतमानकालीनपाठः कथं सं त इित चेत।् पठि इित वतमानकािलक-
योगो भिवायवाचकः।२ एवं च वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१)
इन ेन वतमानसमीपभिवाले िवकेन वतमानकालिनिमकायायथातमान-
वावः। यथा च पिठि३ इथ पठि। एवं नानाकतृक ाारामायणकमक-
भिवालाविवतमानकालाभािसक उारणानकूु लो ापारः इित शाबोधः।
धातोः ख ापार एव शिरेव ं ितङ ् याऽये। ापारवाचके धानतया
ापारः धानमेव ं ितङथ िवशेषणम।् अथाय
ै ाकरणा ापारमु िवशेकं शा-
बोधमीकुवि। यिप मीमांसका अिप भावनाम ु िवशेकं शाबोधं मे िक ु
कुिचदपिसाितमिप त ैः। न ैयाियकाः थमाम ु िवशेकं शाबोधं मे।
िक ु पय मृगो धावित इ भासत ैकवाता भा भवित थमाम ु िवशेके
शाबोधे ीकृ ते।४ धावनानकूु लकृ ितमान ् मृगः। मृगकतृक धावनकमकदशनानकूु ल-
कृ ितमांम ।् अते त ु मृगकतृक धावनानकूु लापारकमकतृक दशनानकूु ल-
ापारः। इं ितङथाारः कतृक मसाकालाः। कत ु ापारेऽयः कमण फले
साया कमये कमिण कतृ ये च कतिर। काल च ापारेऽयः। वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) इािदसूिनदशात।् इं त कािरका –
फलापारयोधातरु ाये त ु ितङः ृताः।
फले धानं ापारिङथ ु िवशेषणम॥्
– वै॰िस॰का॰ १.२
फल ापारे ानकूु लसायः। एवं भािभ ैककतृक
भिवालावि-
वतमानकालाभािसकोारणानकूु लापारः। ाचीननवीनयोिरदमरम।्
२ पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पठ ् लट ् →
पठ ् िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → पठ ् अि → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
पठ ् शप ् अि → पठ ् अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → पठ ् अि → पठि।
३ पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ्
शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → पठ ् लृट ् → पठ ् िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → पठ ् अि →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → पठ ् अि → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) →
पठ ् इट ् अि → पठ ् इ अि → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → पठ ् इ अि →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → पठ ् इ ि → पिठि।
४ ियाऽिप िययेिततमा भवित। कया ियया। सशनियया वा ाथ यितियया
वाऽवितियया वा। इह य एष मनः ु ु ताविदथ सयित
ारी भवित स बा
ेापूवक
से ाथ ना ाथ नायामवसायोऽवसाय आर आरे िनवृि िन वृ ौ फलावािः। एवं ियाऽिप
कृ िमं कम (भा॰पा॰सू॰ १.४.३२)।
३१०
धातु करणम ् ३.१ पठि वि याि
ाचीनाूभय समानवां मे। नवीना ु कतृभ ाववायोः फलानकूु लापार
एवं कमवाे ापारिविशफलम।् ५ यथा रामेणायोा गते – रामािभ ैककतृक
-
वतमानकालाविापारजं गृहिनोरदेशसंयोगपं फलम ् अयम िववेकः।६
िकं फले ापारे च धातोः पृथिताहो समिु दता चेत।् अनकूु लसेन फल
ापारेऽयः। तदा पदाथ ः पदाथनाेित न त ु तदेकदेशने इित िनयमेन कथमायः।
अतो िविशे शिः।७ गचरणाे ु कवृावलिफलयवदेकिन ् धातावेव
फलापारयोः शिः।८ िवारभयािरते। एवं भािभ ैककतृक भिवािलक-
वतमानकालाभािसकोारणानकूु लापारः इित शाबोधः।९
५ इित कथयि इित शेषः।
६ नवीनवैयाकरणशाबोधोऽयम।्
७ फलिविशापारे ापारिविशफले च शििरित भावः। तालाविे ापारे
ापाराविे फले च धातूनां शिः कतृक माथ कतयसमिभाहार ततोधे िनयामक
इाः (प॰ल॰म॰ ४७)।
८ मम ेकवृावलिफलयवभयांश एका खडशशििरित न शियकनं न वा बोध-
जनकसयकनम ् (प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ ४७) इित णेतण ु
ॄ ां गचरणाः कािलकासादश ु वयाः
परमलघम ु ूषाया ोाटीकायाम।्
९ एवमेव वि इित योगः ोि इथ याि इित च याि इथ। उभय
वतमानवावः। ु वणे (धा॰पा॰ ९४२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ु लट ् → ु िझ →
झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → ु अि → वु ः च (पा॰सू॰ ३.१.७४) → ु अि →
न ु अि → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) →
सावधातक ु
ु गणिनषे धः → रषाां ण ऋकारहणम ् (वा॰ ८.४.१) → ण ु अि → वोः ु
सावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.८७) → व ् अि → वि। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → या लट ् → या िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → या अि →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → या शप ् अि → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) →
या अि → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → याि। ु वणे (धा॰पा॰ ९४२) → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ु लृट ् → ु िझ → झोऽः
(पा॰सू॰ ७.१.३) → ु अि → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ु अि → एकाच
उपदेशऽे नदाातु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
ो अि → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → ो अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) →
ो ि → ोि। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → या लृट ् → या िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → या अि →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → या अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → या ि →
याि।
३११
३.२ लभेत ् धातु करणम ्
३.२ लभेत ्
अारामायणमेव िनं पठे दीेवबमिु म।्
गवां सहायतु कोिटदानालं लभेः णयु ा िनम॥्
– अ॰रा॰ १.१.४
अ फलतु ावेव लभेत ् इित हलयोगः। लभ ् धातःु (डुलभँष ्
ाौ धा॰पा॰ ९७५) आन ेपदी। िविधिनमणामणाधीसाथ नेष ु िलङ ्
(पा॰सू॰ ३.३.१६१) इन ेन िललकारे िलङः सीयटु ् (पा॰सू॰ ३.४.१०२) इन ेन
सीयु नबलोपे
ु सकार च लोपे गणे ु यकारलोपे लभेत इेव पािणनीयम।् १०
लभेत ् इित कथिमित चेत।् अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)
इित वचन ेनााऽन ेपदाभावे पर ैपद उं पम।् ११ या लभत इित लभः।१२
लभ इवाऽचरतीित लभित।१३ तत आचारिबाििङ ितिप शिप परपे यासटु ्
ु कृ ते सडागमे
पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) इन ेन यासिट ु सकारयलोपे
ु यलोपे इत (पा॰सू॰ ३.४.१००)
अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) इन ेन ेयादेश े गणे
१० डुलभँष ् ाौ (धा॰पा॰ ९७५) → लभ ् → अनदािङत
ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → िविध-
िनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → लभ ् िलङ् → लभ ् त → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ ् शप ् त → लभ ् अ त → िलङः सीयटु ् (पा॰सू॰ ३.४.१०२) →
लभ ् अ सीयटँ ु ् त → लभ ् अ सीय ् त → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ ् अ सीय ् सटँ ु ् त → लभ ् अ सीय ् स ् त → िलङः सलोपोऽन
(पा॰सू॰ ७.२.७९) → लभ ् अ ईय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → लभ ् अ ई त → आणः ु
(पा॰सू॰ ६.१.८७) → लभ ् ए त → लभेत।
११ डुलभँष ् ाौ (धा॰पा॰ ९७५) → लभ ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ्
(प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीट-
सनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → लभ ् िलङ् → लभ ् ितप ् → लभ ् ित → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ ् शप ् ित → लभ ् अ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ
(पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ ् अ यासटँ ु ् ित → लभ ् अ यास ् ित →
सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ ् अ यास ् सटँ ु ् ित →
लभ ् अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → लभ ् अ या ित → अतो येयः
(पा॰सू॰ ७.२.८०) → लभ ् अ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → लभ ् अ इ ित → आणः ु
् ्
(पा॰सू॰ ६.१.८७) → लभ ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → लभ ए त → लभेत। ् ्
१२ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचाच।्
१३ लभ → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → लभ िँ प ् → लभ व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → लभ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लभ लट ् →
लभ ितप ् → लभ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ शप ् ित → लभ अ ित → अतो
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → लभ ित → लभित।
गणे
३१२
धातु करणम ् ३.३ जानािम
इन ेनेकारलोपे लभेत ्।१४
३.३ जानािम
ु
ानं सिवानमथानभिवै ु ं च िमतं िवभात।्
रायय
जानाहं योिषदिप ं यथा तथा ूिह तरि येन॥
– अ॰रा॰ १.१.९
अ भगवती पावती भगवं िशवं ाथ यते यत ् भिवैरायसिहतं ानं यथा
जानीयां तथा कुव ु देवाः। अ जानीयाम ्१५ इित योे जानािम इित य
ु म।्
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन वतमानवावः।१६
३.४ जानाित
ृ मासम।्
वदि के िचरमोऽिप रामः ािवया संवत
जानाित नाानमतः परेण सोिधतो वेद परातम॥्
– अ॰रा॰ १.१.१३
भगवती पावती ीरामलीलािवषयकं संशयं करोित यत ् ीरामः ािवया
१४ लभ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) →
लभ िलङ → लभ ितप ् → लभ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ शप ् ित → लभ अ ित →
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → लभ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ
अतो गणे
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ यासटँ ु ् ित → लभ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ यास ् सटँ ु ् ित → लभ यास ् स ् ित → िलङः
सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → लभ या ित →अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → लभ इय ् ित →
लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → लभ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → लभे ित → इत
(पा॰सू॰ ३.४.१००) → लभे त ् → लभेत।्
१५ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविध-
िनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → ा िलङ् → ा िमप ् → ा िम →
ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → ा ा िम → ा ना िम → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) →
जा ना िम → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → जा ना म ् → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ
(पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → जा ना यासटँ ु ् म ् → जा ना यास ् म ् →
िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → जा ना या म ् → ई हघोः (पा॰सू॰ ६.४.११३) →
जा नी या म ् → जानीयाम।्
१६ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ा लट ् →
ा िमप ् → ा िम → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → ा ा िम → ा ना िम → ाजनोजा
(पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा ना िम → जानािम।
३१३
३.५ ूत धातु करणम ्
ृ मासं नाजानात ्। अ भूतकािलकियायां योायां जानाित इित
संवत
वतमानकािलकिया य ु ाऽपािणनीयेव। िक ु परा
ु इााहारे पिर ु ङ ् चाे
ु
(पा॰सू॰ ३.२.१२२) इन ेन परायोगे लकारः। अथात ् परा
ु न जानाित।१७ पूव नाजानात ्
इथ ः।१८ णा बोिधतः सन ् पाजानािदित पावाायम।् न च परा ु शो
यत इित वाम।् गमानः सः।
३.५ ूत
ू मे संशयभेिद वाम॥्
अोरं िकं िविदतं भवित
– अ॰रा॰ १.१.१५
भगवती पावती भगवं शशाशेखरं पृित तंशयभेिदवां ूत। यूय ं ूत
इाहायम।् थमपषेु योे१९ ममपषयोग
ु अपािणनीयः। एवं च भगवती
भवानी पिततािशरोमिणः। सा च कीयाणवभाय ममपष ु िवशेषणं ददाित
तािप बवचनािमित न परं ितभाित। तथा च िनयमः – एकं न य ु
ु ीत गरावािन
चेरे। पावा ु भगवािव एव गः। ु ु
ऐय िभवनग ु
ााध यु ाणवभा
पितरेव गःु ीणाम ् (म॰भा॰ १४.१०८.६, ॰प॰ु ८०.४८, कू ॰प॰ु १२.४९, चा॰नी॰ ५.१)
इित वचना। अतो बवचनयोगः। तथाऽिप कथं यूय ं ूत इित चेत।् अोरं िकं िविदतं
भविः इ भविः इित िवशेषणं िशव कृ ते दम।् अतः यूयम ् इित ति-
कतृि वशेषणं न ैव िवचारसहम।् भविः इ िह भवः इन ेन सः ात।्
यथा यरं भवििविदतं तवो वद ।ु िक ु े कृ ते िशवः समाधौ लीयत। तं
समािधं िवलो त प वायिु य कथयित यत ् भोः पमख ु ािन यूयमेव संशय-
भेदकं वां ूत।२०
१७ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → पिर ु ङ्
्
चाे (पा॰सू॰ ३.२.१२२) → ा लट ् → ा ितप → ा ित → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) →
ा ा ित → ा ना ित → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा ना ित → जानाित।
१८ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → ा लङ् → ा ितप ् → ा ित → ललृडुदाः
(पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् ा ित → अ ा ित → ािदः ा
(पा॰सू॰ ३.१.८१) → अ ा ा ित → अ ा ना ित → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → अ जा ना ित →
इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ जा ना त ् → अजानात।्
१९ िविदतं भविभः इित समिभाहारेण थमपषःु योः।
२० ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४) → ू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ्
च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ू लोट ् → ू थस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ू शप ् थस ् →
अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → ू थस ् → तिमपां ताामः (पा॰सू॰ ३.४.१०१) →
ू त → ूत।
३१४
धातु करणम ् ३.६ वे
३.६ वे
याऽ भा पिरनोिदतोऽहं वे नमृ रघूमं ते।
ु
रामः पराा कृ तेरनािदरान एकः पषोमो िह॥
– अ॰रा॰ १.१.१७
भगवतीपावतीं ु ा िशवः कथयित अहं भगवं नमृ वे। ूधातोः
(ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) भूवादयो धातवः (पा॰सू॰ १.३.१) इन ेन धात-ु
ु ितिझिसथ-
सायां लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) इन ेन लृकार उमपषे
िमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) इन ेन तङानावाने-
पदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इित सूानसारिमये
ु तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३)
इन ेन ये वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) इन ेन ूधातोवचादेश े िटत आन े-
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) इन ेन
पदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन ैकारादेश े अतो गणे
परपे पाकार कुे षे वे इित। अ वािम इित कथं नेित चेत।् २१ िया-
फल कतृग ािमात।् २२ रामायणकथाेन पावा ु सेहो नो भिवेव िक ु
तथन ेन वुः शशामौलेरिप ाःसखम ु ु ते। भगवथाो वारं कतारं
ु
ोतारिमित ीनिप पनाित। तथा चों भागवते –
ु ीन ् पनाित
वासदेु वकथाः पषां ु िह।
ं ादसिललं यथा॥
वारं पृकं ोतृ
– भा॰प॰ु १०.१.१६
इयं िह गा। तथा चोमैव े –
ु
परािरिगिरसू
ता ीरामाणवसता।
ु
अारामगेय ं पनाित ु
भवनयम ॥्
– अ॰रा॰ १.१.५
२१ ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४) → ू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ्
शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ू लृट ् → ू िमप ् → ू िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
ू िम → वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) → वच ् िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
वच ् ा िम → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → वक ् ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →
वक ् ा िम → वािम।
२२ िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेन। ूञ ् ायां वािच
(धा॰पा॰ १०४४) → ू → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → ू लृट ् → ू इट ् → ू इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ू इ →
वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) → वच ् इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
वच ् ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वच ् े → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → वक ् े →
आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वक ् े → वे।
३१५
३.७ मतीव यते धातु करणम ्
अतो वे इित समूलमेव।
३.७ मतीव यते
यथा िह चाा मता गृहािदकं िवने मतीव यते।
तथ ैव देहिे यकतरु ानः कृ ते परेऽ जनो िवम
ु ित॥
– अ॰रा॰ १.१.२२
अ म ्धातःु (म ँ ु अनवान े धा॰पा॰ १२०४) िदवािदः। एवं िदवािदः
यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) इन ेन लिट ितिप यये कृ ते शमामानां दीघः यिन
(पा॰सू॰ ७.३.७४) इन ेन दीघ ाित इित पािणनीयम।् २३ मित इित कथिमित चेत।्
वा ाशाशम ु मु मु िसिु टलषः (पा॰सू॰ ३.१.७०) इन ेन यनो िवकात ्
मित।२४ या ममाचरतीित मित अन ेन कारेण िसम।् २५ या गणकायमिनम ्
(प॰शे॰ ९३.३) इन ेन यनभावे ािदािप।२६ या मित इित नाि ियाऽिप त ु
मती इव इित म ्धातोरौणािदकतृयाो मती।२७
२३ म ँ ु अनवाने (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → म ् लट ् → म ् ितप ् → म ् ित → िदवािदः यन ्
(पा॰सू॰ ३.१.६९) → म ् यन ् ित → म ् य ित → शमामानां दीघः यिन (पा॰सू॰ ७.३.६४) →
ाम ् य ित → ाित।
२४ म ँ ु अनवाने (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → म ् लट ् → म ् ितप ् → म ् ित → वा ाशाशम ु म-ु
ु ु ् ् ्
मिसिटलषः (पा॰सू॰ ३.१.७०) → म शप ित → म अ ित → मित।
२५ मणं मः। भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन भावे घञ।् म → सवाितपिदके आचारे िा
वः (वा॰ ३.१.११) → म िँ प ् → म व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → म → सनाा
धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े
लट ् → म लट ् → म ितप ् → म ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → म शप ् ित →
म अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → म ित → मित।
२६ म ँ ु अनवाने (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → म ् लट ् → म ् ितप ् → म ् ित → गणकायमिनम ्
(प॰शे॰ ९३.३) → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → म ् शप ् ित → म ् अ ित → मित।
२७ अ तृच ँ ् य इित भावः। नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।्
कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू
ु ोऽ-
यमिविहत उिगयः। तृच ँ ् ये चा शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः
ु (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६)
इितवत।् म ँ ु अनवान े (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) →
म ् तृचँ ् → म ् शप ् अत ् → म ् अ त ् → मत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) →
मत ् ङीप ् → मत ् ई → मती → िवभिकायम ् → मती स ँ ु → मती स ् → हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → मती।
३१६
धातु करणम ् ३.८ आकाते
३.८ आकाते
ु
रामो न गित न ितित नानशोचाकाते जित नो न करोित िकित।्
ु
आनमूितरचलः पिरणामहीनो मायागणानन ु
गतो िह तथा िवभाित॥
– अ॰रा॰ १.१.४३
अ सीता ीरामतं वणयी आकाते इित य ु े । यत ् रामो नाऽकाते।
् ःु (कािँ काायाम ् धा॰पा॰ ६६७) पर ैपदी। एवं ततो लिट ितिप शिप
का धात
आकाित।२८ तथा च निह फुं सहकारमे वृारं काित षदाली (र॰वं॰ ६.६९)
इित कािलदासोऽिप ाय ु े ित चेथमानेपदम।् अ िवमृयते। कतिर कम-
ितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदम।् २९ कमितहारो िह ियािविनमयः।
जीवाऽकाा भगवारोिपता। तामेव िनरित नाकाते इित।
३.९ पठित
योऽितोऽितपापी परधनपरदारेष ु िनोतो वा
ेयी मातािपतृवधिनरतो योिगवृापकारी।
यः सूािभरामं पठित च दयं रामच भा
योगीैरलं पदिमह लभते सवदवे ःै स पूम॥्
– अ॰रा॰ १.१.५६
ु इित चेत।् वतमानसामीे
पठित इित भिवालाथ वतमानकालं य
२८ आङ् कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → आ का ् → इिदतो नमु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) →
िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → आ का नम ँ ु ् ् → आ कान ् ् → नापदा झिल
(पा॰सू॰ ८.३.२४) → आ कां ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → आ का ् →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् →
आ का ् ितप ् → आ का ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ का ् शप ् ित →
आ का ् अ ित → आकाित।
२९ आ का ् (पूवव त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् → आ का ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
आ का ् शप ् त → आ का ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → आ का ् अ ते →
आकाते।
३१७
ु ते
३.१० म धातु करणम ्
वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन वतमानकालः।३० एवमेव लभते इािप।
अथािरतमेव फलिसिभिवित।३१
ु ते
३.१० म
तद कथियािम ण ु तापयापहम।्
युा म ु ते जरानोमहाभयात
ु ।्
ाोित परमामृिं दीघायःु पसितम
ु ॥्
– अ॰रा॰ १.२.५
अ रामायण शातातमानकालः।३२ वैयाकरणानां मते शानां
िनात।् एवं भानां मते भगवतथाया िनात।् अतो जीवानां ौ
वतमानभूतभिवालाः। िकालाबााालातीताेर समं िनररं
वतमानकालः।
३० पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पठ ् लट ् →
पठ ् ितप ् → पठ ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पठ ् शप ् ित → पठ ् अ ित → पठित।
लृिट च पिठित इित पम।् पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → पठ ् लृट ् → पठ ् ितप ् → पठ ् ित →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → पठ ् ित → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) →
पठ ् इट ् ित → पठ ् इ ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → पठ ् इ ित → पिठित।
३१ डुलभँष ् ाौ (धा॰पा॰ ९७५) → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लभ ् लट ् →
लभ ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ ् शप ् त → लभ ् अ त → िटत आन ेपदानां
टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → लभ ् अ ते → लभते। लृिट च लते इित पम।् डुलभँष ् ाौ
(धा॰पा॰ ९७५) → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) →
लभ ् लृट ् → लभ ् त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → लभ ् त → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ्
(पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → लप ् त → िटत आन ेपदानां
टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → लप ् ते → लते।
३२ रामायण शातं रामायण एवोम ् – यावाि िगरयः सिरतः च महीतले॥
तावामायणकथा लोके ष ु चिरित। (वा॰रा॰ १.२.३६-३७)। मच ु ँ ॢ मोणे (धा॰पा॰ १४३०) → मच ु ्→
भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मच ु ् लट ् → मच ु ्त→
सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → मच ु ् यक ् त → मच ु ् य त → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) →
ु
लघू पधगणिनषे धः → मच ु ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → मच ु ् य ते → म ु ते।
३१८
धातु करणम ् ३.११ सृजािम
३.११ सृजािम
ु
ताहं पतामे कौसायां शभु े िदन े।
्
चतधु ाऽऽानमेवाहं सृजामीतरयोः पृथक॥
– अ॰रा॰ १.२.२७
अ भगवाीरामभोऽवतारकथां वणयाह यत ् कौशायािमतरयोाऽानं
चतधु ा सृजािम। अ ािम इित िह पािणनीयम।् ३३ िक ु वतमानसामीात ् सृजािम
इित न दोषः।३४
३.१२ सृजम ्
ं सवान।्
यूय ं सृजं सवऽिप वानरेश
िवोः सहायं कुत यावाित भूतले॥
– अ॰रा॰ १.२.३०
ा देवानािदशित यत ् यूय ं वानरेाानं सृजम ्। रचयिमित भावः। सृज ्-
धातःु (सृज ँ िवसग धा॰पा॰ १४१४) आन ेपदी न।३५ कथम सृजम ् इित चेत।् अ
कमितहारादान ेपदम।् ३६ सजन ं णः कम तदेव देवे ो दीयत इित ियािविनमयः।
३३ सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े
च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → सृज ् लृट ् → सृज ् िमप ् → सृज ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
सृज ् िम → सृिजशोझ मिकित (पा॰सू॰ ६.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
सृ अम ् ज ् िम → सृ अ ज ् िम → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → ् अ ज ् िम →
जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) → ् अ ष ् िम → षढोः कः िस
(पा॰सू॰ ८.२.४१) → ् अ क ् िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → ् अ क ् िम →
अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ् अ क ् ा िम → ािम।
३४ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → सृज ् लट ् → सृज ् िमप ् → सृज ् िम → तदु ािदः शः
(पा॰सू॰ ३.१.७७) → सृज ् श िम → सृज ् अ िम → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) →
िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → सृज ् अ िम → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सृज ् आ िम → सृजािम।
३५ ताोकारे ममपषे ु बवचने सृजथ इित पम।् यथा – यूयमहह पूजनमा यिजैः सृजथ
पादपयोजैः (न ै॰च॰ ५.९६) इित ीहष योगे। सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सृज ् लोट ् → सृज ् थ → तदु ािदः
शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → सृज ् श थ → सृज ् अ म ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) →
्
िङम → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → सृज ् अ थ → सृजथ।
३६ कतिर कमितहारे पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
३१९
३.१३ दशय धातु करणम ्
आन ेपदे लोकारे िम शे सृजम ्।३७
३.१३ दशय
उपसंहर िवादो पमलौिककम।्
ु
दशय महानबालभावं सकोमलम ।्
ु
लिलतािलनालाप ैिराटं तमः॥
– अ॰रा॰ १.३.२९
अ भगवती कौशा समं कटं ीरामभं ाथ यते यत ् बालभावं दशय।
अ श ्धातोः (िशँर ् ेणे धा॰पा॰ ९८८) िणिच लघूपधगणे ु रपरे धातस
ु ायां
ु
पनलकार आन ेपदे थास ्ये शिप गणे ु ऽयादेश े ादेश े दशय।३८ आन ेपदं
यदा कतिर फलं येत। अ रामपे कतिर िकं फलं ीराम फलानपेािदित
चेत।् भान एव तापूव फलम।् भिहताथ मेव गृहीतजात।् या
इित सोधनम।् हे दशय बालभावम ्।३९ श चारोऽथा आाऽऽीयो
ाितधन ।४० अतः हे हे मम आम धन इित िनजं दशय। या इित महानम ्
इ िवशेषणम।् एवं च े आीयेो महानानो या महानः।
महानासौ बालभावेित महानबालभावं महानबालभावम ्।
३७ सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ्
च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सृज ् लोट ् → सृज ् म ् → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) →
सृज ् श म ् → सृज ् अ म ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च
ु
(पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे धः → सृज ् अ म ् → सृजम।्
३८ िशँर ् ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → श ् िणच ् →
श ् इ → पगलघू
ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → दश ् इ → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) →
दश ् इ → दिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) →
लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दिश लोट ् → दिश थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
दिश शप ् थास ् → दिश अ थास ् → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → दश अ थास ् →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → दशय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → दशय ् अ से →
सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → दशय ् अ → दशय।
३९ दिश → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दिश लोट ् → दिश िसप ् → दिश िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
दिश शप ् िस → दिश अ िस → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → दश अ िस →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → दशय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → दशय ् अ िह →
अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → दशय ् अ → दशय।
४० े ाः। आीया इथ ः। आान इित वा। ाितधनवािचन ु ाः। ातयोऽथा वा
(वै॰िस॰कौ॰ २२०)।
३२०
धातु करणम ् ३.१४ याित
३.१४ याित
संवादमावयोय ु पठे ा णयु ादिप।
स याित मम सां मरणे मृितं लभेत॥्
– अ॰रा॰ १.३.३४
अ भगवाीरामो माा सह कीयसंवाद फलिु तं वणयित य आवयोः
संवादं पठे णयु ाा स मम सां यायात ्। यायात ४१
् इित योे याित इित
यु म।् वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन वतमानकालः।४२
अथात ् संवादिमममनशी
ु स एव मम सां ाित इित भगवतायम।्
३.१५ अहनत ्
भोजनं देिह मे मातन तु ं कायसया।
ततः ोधेन भाडािन लगडे ु नाहनदा॥
– अ॰रा॰ १.३.५३
भगवाीरामो बाललीलामाचरातरं भोजनं याचमानोऽा बालोधं
ु न भाडाचूणय त।् अ अहनत ् इित योगः। वत
िवडयँ गडे ु ्
ु हन धातोः (हनँ
िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२) धातसु ायाम ् अनतने लङ ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) इन ेन
ललकारे ितिझिसथिमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८)
४१ आशीवादाथ िलिङ यायात ् इित पम।् या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आिशिष िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) → या िलङ् →
या ितप ् → या ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → या यासटँ ु ् ित → या यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → या यास ् सटँ ु ् ित → या यास ् स ् ित → ोः संयोगाोरे च
(पा॰सू॰ ८.२.२९) → या या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → या या त ् → यायात।् िवथ िलिप
यायात ् इेव पं िया त ु िभा। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) →
या िलङ् → या ितप ् → या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → या शप ् ित → अिदभृितः
शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → या ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → या यासटँ ु ् ित → या यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → या यास ् सटँ ु ् ित → या यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन
(पा॰सू॰ ७.२.७९) → या या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → या या त ् → यायात।्
४२ या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → या लट ् → या ितप ् →
या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → या शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) →
या ित → या ित → याित।
३२१
३.१५ अहनत ् धातु करणम ्
इन ेन ितये कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) इन ेन शिकरणे अिदभृितः
शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इन ेन शपो िक ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१)
इन ेनाडागमे इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) इन ेनेकारलोपे हाो दीघािु तपृं
हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन तकारलोपे अहन ् इित पािणनीयम।् ४३ अहनत ् इ
गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इन ेन शगभावे हलाभावा तकारलोपः।४४
या हीित हनः इित िवहे पचािदादच।् ४५ हन इवाऽचरतीित हनित४६ इित
िवह आचारिबालकारे थमपष ु एकवचन एवम ् अहनत ्।४७ ीरामो
िनल पादकतृ ु
ा िकमिप न करोित। रामो न गित न ितित नानशोचित इािद
रामदये सीतया ं िनगिदतात।् यथा –
ु
रामो न गित न ितित नानशोचाकाते जित नो न करोित िक।
ु
आनमूितरचलः पिरणामहीनो मायागणानन ु
गतो िह तथा िवभाित॥
– अ॰रा॰ १.१.५३
ानतनभूतकालाविभाडकमकहननानकूु लापारायसश-
एवं रामािभ ैककतृक
ापारः इित शाबोधः।
४३ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → हन ् लङ् → हन ् ितप ् → हन ् ित → ललृडुदाः
(पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् हन ् ित → अ हन ् ित → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ हन ् शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → अ हन ् ित →
इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ हन ् त ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) →
अ हन ् → अहन।्
४४ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → हन ् लङ् → हन ् ितप ् → हन ् ित → ललृडुदाः
(पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् हन ् ित → अ हन ् ित → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ हन ् शप ् ित → गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) → शगभावः →
अ हन ् अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ हन ् अ त ् → अहनत।्
४५ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर।
४६ हन → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → हन िँ प ् → हन व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → हन → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् → हन लट ् → हन ितप ् → हन ित →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → हन शप ् ित → हन अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → हन ित →
हनित।
४७ हन → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ्
(पा॰सू॰ ३.२.१११) → हन ् लङ् → हन ् ितप ् → हन ् ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् हन ् ित → अ हन ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
अ हन शप ् ित → अ हन अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → अ हन ित → इत
्
(पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ हन त → अहनत। ्
३२२
धातु करणम ् ३.१६ चे
३.१६ चे
ु
एवं पराा मनजावतारो ु
मनलोकानन ु सवम।्
सृ
चे ऽिवकारी पिरणामहीनो िवचायमाणे न करोित िकित॥्
– अ॰रा॰ १.३.६६
अ भगवतः पं वणयित अकता सन ् सव चकार िवचायमाणे सित
िकमिप नाकरोत ।् अ चकार इित िह पािणनीयः।४८ तिरेण भे ानजननािया-
फल परिनात।् िक ु कमितहारेणााऽन ेपदम।् ४९ साा भगवित कृ ित-
गतकतमारोिपतम।् रामदये ीसीतया ं ितपािदतात।् वेदााऽिप
जीवगतकतृ ं भगवारोिपतम।् अत आन ेपदम।् तथा च कृ धातोः (डुकृञ ्
करणे धा॰पा॰ १४७२) िलकारे परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) इन ेन तये
िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) इन ेन एश ् आदेश े िलिट धातोरनास
(पा॰सू॰ ६.१.८) इन ेन िे पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४) इन ेनााससायां उरत ्
(पा॰सू॰ ७.४.६६) इन ेनकाराकारे उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन रपरे
हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.०) इन ेन रलोपे कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) इन ेन चे
ु
इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन यिण चे ।५० एवं करोित इिप भूतकाले योे
ु ं पम।् अ लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन योगे लकारो
वतमान े य
भूतकालेऽिप।५१ न चाऽ इित न यते। िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः
४८ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे
िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → कृ िलट ् → कृ ितप ् → कृ ित → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु -
स
णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → कृ णल ् → कृ अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) →
कृ कृ अ → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् कृ अ → हलािदः
शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → क कृ अ → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → च कृ अ → अचो िणित
(पा॰सू॰ ७.२.११५) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → च कार ् अ → चकार।
४९ कतिर कमितहारे पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
५० डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ्
(पा॰सू॰ ३.२.११५) → कृ िलट ् → कृ त → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → कृ एश ् →
कृ ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → कृ कृ ए → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ्
रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् कृ ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → क कृ ए → कुहोःु
(पा॰सू॰ ७.४.६२) → च कृ ए → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → िकम ् → िङित च
ु
(पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे धः → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → च ् ए → चे ।
५१ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े
(पा॰सू॰ ३.२.११८) → कृ लट ् → कृ ितप ् → कृ ित → तनािदकृ उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) →
कृ उ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) →
कर ् उ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कर ् ओ ित → करोित।
३२३
३.१७ करोिम धातु करणम ्
(वा॰ ५.३.८३) इन ेन लोपात।्
३.१७ करोिम
िधा यहंृ याि तैवाऽयाि सदः।
यदथ मागतोऽिस ं ूिह सं करोिम तत॥्
– अ॰रा॰ १.४.४
अ किरािम५२ इित योे वतमानसामीलकारात ् करोिम।५३
३.१८ िकं करोिम
ु रामं ं ु नोहते मनः।
िकं करोिम गरो
ु
बवष सहाे केनोािदताः सताः॥
– अ॰रा॰ १.४.९
अ िकं वृ े िलायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.६) इन ेन लट ्।५४
३.१९ न जीवािम
ु ाे तेषां रामोऽितवभः।
चारोऽमरत
रामितो गित चे जीवािम कथन॥
– अ॰रा॰ १.४.१०
५२ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े
च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → कृ लृट ् → कृ िमप ् → कृ िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
कृ िम → ऋनोः े (पा॰सू॰ ७.२.७०) → कृ इट ् िम → कृ इ िम → सावधातक ु ाध-
धातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् इ िम → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → कर ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → कर ् इ ा िम →
किरािम।
५३ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → कृ लट ् → कृ िमप ् → कृ िम → तनािदकृ उः
(पा॰सू॰ ३.१.७९) → कृ उ िम → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः
(पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् उ िम → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कर ् ओ िम →
करोिम।
५४ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िकं वृ े
िलायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.६) → कृ लट ् → कृ िमप ् → कृ िम → तनािदकृ उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) →
कृ उ िम → सावधातक ु ाधध ातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) →
कर ् उ िम → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कर ् ओ िम → करोिम।
३२४
धातु करणम ् ३.२० तेपाथे
न जीवािम इित वतमानसामीाट ्।५५ सो मिरािम इित दशरथ तायम।्
३.२० तेपाथे
ं त ु जापितः पूव कयपो णः सतः।
ु
कौसा चािदितदवमाता पूव यशिनी।
भवौ तप उं वै तेपाथे बवरम॥्
– अ॰रा॰ १.४.१४
अ विसो दशरथ पूवज ारयित। अ तप ्धातःु (तपँ दाहे ऐय वा
धा॰पा॰ ११५९) िदवािदरान ेपदीयो न त ु ािदः पर ैपदी (तपँ सापे धा॰पा॰ ९८५)।५६
ताििट आथाम ् ये िेऽासकाय अत एकहेऽनादेशादेिलिट
(पा॰सू॰ ६.४.१२०) इन ेनाासलोप एकार एे च तेपाथे इित साध।ु ५७
५५ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। जीवँ ाणधारणे (धा॰पा॰ ५६२) →
्
जीव → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा
(पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जीव ् लट ् → जीव ् िमप ् →
जीव ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जीव ् शप ् िम → जीव ् अ िम → अतो दीघ
यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → जीव ् आ िम → जीवािम।
५६ भौवािदकाातो ु तेपथःु इित पम।् तपँ सापे (धा॰पा॰ ९८५) → तप ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → तप ् िलट ् → तप ् थस ् →
पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → तप ् अथस
स ु ् → िलिट धातोरनास
(पा॰सू॰ ६.१.८) → तप ् तप ् अथस ु ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → त तप ् अथस ु ् → अत
एकहेऽनादेशादेिलिट (पा॰सू॰ ६.४.१२०) → तेप ् अथस ु ् → तेपथःु ।
५७ तपँ दाहे ऐय वा (धा॰पा॰ ११५९) → तप ् → अनदािङत
ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) →
परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → तप ् िलट ् → तप ् आथाम ् → िलिट धातोरनास
(पा॰सू॰ ६.१.८) → तप ् तप ् आथाम ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → त तप ् आथाम ् →
अत एकहेऽनादेशादेिलिट (पा॰सू॰ ६.४.१२०) → तेप ् आथाम ् → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → तेप ् आथे → तेपाथे। न चा तप ्धात ु
ु रािदराधृ
षीय उभयपदी (तपँ दाहे
धा॰पा॰ १८१९)। ताििट पर ैपदे िणपे तापयाथःु तापयाभूवथःु तापयामासथःु इित
पािण िणजभावपे तेपथःु इित पमान ेपदे च िणपे तापयााथे इित पं िणजभावपे
तेपाथे इित पम।् अ ियाफलं रामावतरणम।् तािदितकयपकतृग ािप त ु परगािम। सकल-
संसारकाणकािरात।् रामावतारेण साधूनां पिराणं ृ तानां िवनाशो धम संापना च। तेन
िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इावृिर। िवारिभया िया न दीये।
३२५
३.२१ ेषय धातु करणम ्
३.२१ ेषय
अतः ीतेन मनसा पूजियाथ कौिशकम।्
ेषय रमानाथं राघवं सहलणम॥्
– अ॰रा॰ १.४.२०
ु
विसोऽनजानाित यत ् रमानाथं ीरामभं िवािमाय य। अ ेषय इित
यु ं ेषय इित योम।् ५८ यतो िह िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इान ेपदम।् ५९
तदिप ियाफले कतृग ािमिन सित। राघवेषणेन ामिप यशोपं फलं िमिलित इित
तायादाऽनेपदम।् या इित सोधनम।् हे आीय रमानाथं रामं ेषय
इित नापािणनीयता।
३.२२ दशय
दशय महाभाग कुतौ रासाधमौ।
ु मिु नयम
तथेा ु ारेभ े मिु निभः सह॥
– अ॰रा॰ १.५.४
ीरामो रासौ ित पृन ् दशय इित य
ु े । अ रासिनधनेन दशनकारियतिर
िवािमे फलिमित ियाफल कतृग ािमादान ेपदम।् ६०
५८ ेष ृँ गतौ (धा॰पा॰ ६१९) → ेष ् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ेष ् िणच ् →
ेष ् इ → ेिष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ेिष लोट ् → ेिष िसप ् → ेिष िस → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ेिष शप ् िस → ेिष अ िस → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
ेष े अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ेषय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) →
ेषय ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → ेषय ् अ → ेषय।
५९ ेष ृँ गतौ (धा॰पा॰ ६१९) → ेष ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ेष ् िणच ् →
ेष ् इ → ेिष → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
ेिष लोट ् → ेिष थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ेिष शप ् थास ् → ेिष अ थास ् →
सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ेष े अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
ु ाधधातक
ेषय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → ेषय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) →
ेषय ् अ → ेषय।
६० िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेन। िशँर ् ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → हेतम ु ित च
(पा॰सू॰ ३.१.२६) → श ् िणच ् → श ् इ → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः
(पा॰सू॰ १.१.५१) → दश ् इ → दिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दिश लोट ् → दिश थास ् →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → दिश शप ् थास ् → दिश अ थास ् → सावधातक ु ाधधातक ु योः
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → दश अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → दशय ् अ थास ् → थासे
(पा॰सू॰ ३.४.८०) → दशय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → दशय ् अ → दशय।
३२६
धातु करणम ् ३.२३ दशाते
३.२३ दशाते
माे दशाते तौ रासौ कामिपणौ।
ु
मारीच सबा वष ौ िधरािनी॥
– अ॰रा॰ १.५.५
दशाते इित कमवायोगः।६१ रामलणााम ् इित शेषः। अ परोे
ु
िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) इन ेन िलकारः। थमपषिवचने पम।् परों नाम
साारोमीित ियाशािलानािवषयतावेदकम ्।६२
३.२४ गामहे
चतथु ऽ हिन संाे कौिशको राममवीत।्
राम राम महायं ु ं गामहे वयम॥्
– अ॰रा॰ १.५.१२
ु
ताटकामारीचसबान ् ापा यरां िवधाय िदनयं याव ोायोां ित
ु
गकामं लणािभरामं ीरामं िवािमो िमिथलां ात ं ु समामयत।् तैव य ु म्
गामहे। इदं कथम।् गम ँ धात
ॢ ःु (गम ँ ॢ गतौ धा॰पा॰ ९८२) पर ैपदी। ततो लिट मिस
ु
शिप अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) इन ेन दीघ इषगिमयमां छः (पा॰सू॰ ७.३.७७)
इन ेन छे छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) इन ेन तिु क ोः नाु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०)
ु िवसग गामः इित पािणनीयम।् ६३ गामहे इित सम ् उपसगसयं ोजने
इन ेन े
समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इान ेपदे मिहङ ् ये ङकारानबकाय ु
६१ अ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन कतयानेपदं न वेाशां पिरहत ु िवमशः
ारः। िशँर ् ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → परोे िलट ्
(पा॰सू॰ ३.२.११५) → श ् िलट ् → श ् आताम ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) →
श ् श ् आताम ् → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) →
दश ् श ् आताम ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → द श ् आताम ् → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → द श ् आते → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → िकम ् → िङित
ु
च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे धः → दशाते।
६२ परों च साारोमीेताशिवषयताशािलानािवषयम ् (वै॰भू॰सा॰ २२)।
६३ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् → गम ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् मस ् →
गम ् अ मस ् → इषगिमयमां
ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अ मस ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ मस ् → गत ् छ ् अ मस ् → ोः ना ु ःु
(पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ मस ् → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गच ् छ ् आ मस ् →
ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गच ् छ ् आ मँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) →
्
गच छ ् आ मः → गामः।
३२७
३.२५ पूसे धातु करणम ्
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन च ैे सामहे।६४ यं ु ं सता
भवामः। वतमानसामीाट ्।६५ उपसगलोप ु िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः
(वा॰ ५.३.८३) इित वचनात।् या हे इित पृथदम।् गाम पदं लोकारोमपष ु
बवचन।६६ हे राम हे राम महायं ु ं वयं गामेतीामः इमये इाथष ु
िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१५७) इन ेन इामः इपपदे ु लोकारे कृ ते मये
आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) इन ेनाऽडागमे लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५)
इन ेन लावे िनं िङतः (पा॰सू॰ ३.४.९९) इन ेन सकारलोपे गाम हे। हे राम,
इामो यहायं ु ं गाम इित योजना।६७
३.२५ पूसे
िस ं महासं पूसे जनके न च।
ु मिु निभाां ययौ गासमीपगम॥्
इा
– अ॰रा॰ १.५.१४
६४ सम ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) →
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
सम ् गम ् लट ् → सम ् गम ् मिहङ् → सम ् गम ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
सम ् गम ् शप ् मिह → सम ् गम ् अ मिह → इषगिमयमां
ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → सम ् गछ ् अ मिह →
छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → सम ् गतक ँ ु ् छ ् अ मिह →
सम ् गत ् छ ् अ मिह → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → सम ् गच ् छ ् अ मिह → अतो दीघ
यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सम ् गच ् छ ् आ मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
सम ् गच ् छ ् आ महे → मोऽनारः ु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं गच ् छ ् आ महे → वा पदा
(पा॰सू॰ ८.४.५९) → सङ् गच ् छ ् आ महे → सामहे।
६५ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन।
६६ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → इाथष ु
िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१५७) → गम ् लोट ् → गम ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
गम ् शप ् मस ् → गम ् अ मस ् → इषगिमयमांु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अ मस ् → छे च
(पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ मस ् → गत ् छ ् अ मस ् →
ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ मस ् → आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) →
गच ् छ ् अ आट ् मस ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → गच ् छ ् आ मस ् → लोटो लत ्
(पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → िनं िङतः (पा॰सू॰ ३.४.९९) → गच ् छ ् आ म → गाम।
६७ इामः इाहायिमित भावः। ततः इाथष ु िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१५७) इन ेन
सवलकारापवादेन लोट ्।
३२८
धातु करणम ् ३.२६ आगिमित
िस इित समिभाहारेण पूजियसे६८ इित िह पािणनीययोगः ाेितः
ात।् िक ु पूसे इित योगे सितरेक िस इित भिवयोगोऽपर
पूसे इित वतमानकािलक इित चेत।् वतमानसामीािवाले लिट नासितः।६९
िकमथ िमदिमित चेत।् ं यदा महासं िस ततो धनिष ु भे शीमेव जनके न
पूजियसे इित शीतां नियत ं ु भिवित वतमानवायम।्
३.२६ आगिमित
एवं वष सहेष ु न ेके ष ु गतेष ु च।
रामो दाशरिथः ीमानागिमित सानजः॥ ु
– अ॰रा॰ १.५.३०
अ यनतनाु कारः७० अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इित
ु
सूानशासनाि ु सामासमयतोऽिनितभिविवायां लृडवे ।७१ अतो न दोषः।
६८ पूजँ पूजायाम ् (धा॰पा॰ १६४२) → पूज ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवम-
वणचण ू च ु
रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → पूज ् िणच ् → पूज ् इ → पूिज → सनाा
धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → पूिज लृट ् → पूिज थास ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
पूिज थास ् → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → पूिज इट ् थास ् → पूिज इ थास ् →
सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पूजे इ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
पूजय ् इ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → पूजय ् इ से → आदेशययोः
(पा॰सू॰ ८.३.५९) → पूजय ् इ से → पूजियसे।
६९ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। पूिज → धातस ु ा (पूवव त)् →
भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पूिज लट ् → पूिज थास ् → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) →
् ् ्
पूिज यक थास → पूिज य थास → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → पूज ् य थास ् → थासे
(पा॰सू॰ ३.४.८०) → पूज ् य से → पूसे।
७० िट आगा इित पम।् आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → आ गम ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) → आ गम ् → आ गम ् ट ् →
आ गम ् ितप ् → आ गम ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ गम ् तास ् ित → टः
थम डारौरसः (पा॰सू॰ २.४.८५) → आ गम ् तास ् डा → आ गम ् तास ् आ → िडभान-ु
बकरणसामात ् (वा॰ ६.४.१४३) → आ गम ् त ् आ → मोऽनारः ु (पा॰सू॰ ८.३.२३) →
्
आ गं त आ → अनार ु ्
यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → आ गन त आ → आगा।्
७१ आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → आ गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आ गम ् लृँट ् → आ गम ् ितप ् → आ गम ् ित → तासी
लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ गम ् ित → गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) →
आ गम ् इट ् ित → आ गम ् इ ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → आ गम ् इ ित →
आगिमित।
३२९
३.२७ काते धातु करणम ्
३.२७ काते
तव पादरजःश काते पवनाशना।
ु तपो रमािता॥
आेऽािप रघे
– अ॰रा॰ १.५.३४
िवािमः ीरामं ित वेदयित यत ् अहा भवरणधूिलं वाित। त काते
इित यु म।् अ कमितहार आन ेपदम।् ७२ अ योयं कायमः करोित यदा
तदा कमितहारः। तव पादरजो योयतया ीवाित। यथा ीमागवते –
ीयदाज ु रजकमे तलु ा लाऽिप विस पदं िकल भृजमु ।्
ु
याः वीणकृ तेऽसरयासयं च तव पादरजःपाः॥
– भा॰प॰ु १०.२९.३७
अथाााहालीभगवती ादरजोऽिधकािरणी िक ु परमपातककािरणी
ु
िभचािरणी सपीयं रजोगणनाशाय तव चरणधूिलं कातीयोयकाण
आन ेपदम।् अहाऽऽनः पराभवमूलं कामं तवं च रजोगणं ु ममाना तं च
ु मक
रजोगणं ु ु ीरामभचरणारिवरजसा पिरमािु मतीित कौिशकहादम।् कामो
ु
रजोगणोव इित गीतायां िनिद ं यथा –
ु
काम एष ोध एष रजोगणसम ु वः।
महाशनो महापाा िवेनिमह वैिरणम॥्
– भ॰गी॰ ३.३७
या ाणी सिप िय ते चरणारिवरजः कातो दयेयोगकाणपे
कमितहार आन ेपदे काते।
३.२८ पावय
ु ।्
पावय मनु ेभायामहां णः सताम
ु राघवं हे गृहीा मिु नपवः॥
इा ु
– अ॰रा॰ १.५.३५
७२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → का ् →
इिदतो नमु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → का नम ँु ् ् →
कान ् ् → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → कां ् → अनार ु यिय परसवणः
(पा॰सू॰ ८.४.५८) → का ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → का ् लट ् → का ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → का ् शप ् त →
का ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → का ् अ ते → काते।
३३०
धातु करणम ् ३.२९ िकं वयत े
िवािमः कथयित यत ् भगवहां पनीिह।
ु अ पावय इित योम।् ७३
पावय इित पावनपं फलं ेव ाित तव भवां पिततपावनं
वा िदगे सिरत आनेपदम।् ७४ या हे अथात ् हे आीय हे
आन ् हे धन पावय इये पिरहारः। माितधनाायाम ् (पा॰सू॰ १.१.३५)
इित सू भाे श चारोऽथाः से तने किथताः – आाऽऽीयो
ु याः। िवािमः कथयित यमाा
ाितधन िमित।७५ अ चारोऽथा अनसे
माीयमेवााितयदेवामेवानमाराात।् अतः हे पावय
इित सािणनीयता।
३.२९ िकं वयत े
यादपजपरागपिवगाा भागीरथी भविविरिमख ु ानु ाित।
ु तभागधेयम॥्
साा एव मम िवषयो यदाे िकं वयत े मम पराकृ
– अ॰रा॰ १.५.४५
अहा कीयं भायं शंसित। िकं वयत े इित। अ वणियत ं ु शते इित
७३ पूञ ् पवने (धा॰पा॰ १४८२) → पू → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) (या ाथ िणच)् →
पू िणच ् → पू इ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → पौ इ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
पाव ् इ → पािव → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → पािव लोट ् → पािव िसप ् → पािव िस → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पािव शप ् िस → पािव अ िस → सावधातकु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
पावे अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → पावय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) →
पावय ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → पावय ् अ → पावय।
७४ पािव → धातस ु ा (पूवव त)् → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
पािव लोट ् → पािव थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पािव शप ् थास ् → पािव अ थास ् →
सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पावे अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
ु ाधधातक
पावय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → पावय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) →
पावय ् अ → पावय।
७५ आाहणं िकमथ म।् ाितधनपयायवाची यः श यथा ात।् इह मा भूत ् – े पाः ु
ाः पाःु े गावः ाः गावः (भा॰पा॰सू॰ १.१.३५)। े ाः। आीया इथ ः। आान इित वा।
ाितधनवािचन ु ाः। ातयोऽथा वा (वै॰िस॰कौ॰ २२०, १.१.३५)।
३३१
३.३० अिधगित धातु करणम ्
वतमानसामीाट ्।७६
३.३० अिधगित
अहया कृ तं ों यः पठे िसंयतु ः।
ु तेऽिखलैः पाप ैः परं ािधगित॥
स म
– अ॰रा॰ १.५.६२
अ वतमानसामीाट ्।७७ अहाकृ तों पिठा सः परं ािध-
गिमित इित नियत ं ु वतमानयः। अ कमकतृ योगः। यदा कायसौकयाितशयं
बोधियत ं ु कतृ
ापारो न िववते तदा कारकारायिप कतृस
ां लभे ापारे
तात।् यथा सीता कमूलं पचित। सीतया िकं कमूलं यमेव पते
तथ ैवाािप। स ािधगित। तेन िकं पर यमेवािधगते। अिधगित शााथ ः
(वै॰िस॰कौ॰ २७६६) इितवत।्
३.३१ ालयािम
ालयािम तव पादपजं नाथ दाषदोः िकमरम।्
ु
मानषीकरणचूणम ि ते पादयोिरित कथा थीयसी॥
– अ॰रा॰ १.६.३
७६ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। वण वणियािवारगणवचन ु ेष ु
(धा॰पा॰ १९३९) → वण → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु
रािदो िणच ्
(पा॰सू॰ ३.१.२५) → वण िणच ् → वण इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािद-
पराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → वण ् इ → विण → धातस ु ा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) →
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → विण लट ् →
विण त → विण त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → विण यक ् त → विण य त → णेरिनिट
(पा॰सू॰ ६.४.५१) → वण ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → वण ् य ते → वयत।े
७७ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। अिध गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) →
अिध गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा
(पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अिध गम ् लट ् → अिध गम ् ितप ् →
अिध गम ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अिध गम ् शप ् ित → अिध गम ् अ ित →
ु
इषगिमयमां छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → अिध गछ ् अ ित → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → अिध गतक ँ ु ् छ ् अ ित → अिध गत ् छ ् अ ित → ोः ना
ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) →
अिध गच ् छ ् अ ित → अिधगित।
३३२
धातु करणम ् ु
३.३२ अनश ु वु े
अ वतमानसामीाट ्।७८
ु
३.३२ अनश ु वु े
पूिजतं राजिभः सव िमनश ु ु वु ।े
अतो दशय राजे शैव ं चापमनमम ु ।्
ाऽयोां िजगिमषःु िपतरं िु मित॥
– अ॰रा॰ १.६.१६
अ िवािमो िलकारियां य ु े । त कथं पारों िकालदिशात।्
ु
वतपरोान ु ीरामं दश दश िवृतसकलापारतया
ु तःे सपं सगणं
भू
भावाितरेके ेमिसौ ानव मतां सूचियत ं ु परोयोगः। ब जगद परा
ु
मा िकलाहम ् (िश॰ ११.३९) इित योग इव।
३.३३ आकष यामास
ईषदाकष यामास पािणना दिणेन सः।
बभािखलारो िदशः शेन पूरयन॥्
– अ॰रा॰ १.६.२५
७८ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। लँ शौचकमिण (धा॰पा॰ १५९७) →
ल ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु
रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) →
ल ् िणच ् → ल ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → ाल ् इ → ािल → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे
वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ािल लट ् → ािल िमप ् →
ािल िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ािल शप ् िम → ािल अ िम → सावधातक ु ाधधातक
ु योः
्
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → ाले अ िम → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ालय अ िम → अतो दीघ
यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ालय ् आ िम → ालयािम।
३३३
३.३४ आनयामास धातु करणम ्
अ ाथ िणजात ् आकष यामास इित।७९
३.३४ आनयामास
ततः शभु े िदन े ले समु ु त रघूमम।्
आनयामास धमो रामं सातृकं तदा॥
– अ॰रा॰ १.६.४५
ः णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) इित धातःु । णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५)
आङ ् पूवक
इन ेन नकारः। अ परोे िलकारः। पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः
स
(पा॰सू॰ ३.४.८२) इन ेन णलादेश े वृौ िेऽासलोपेऽयादेश े आिननाय इेव।८०
आनयामास इित कथम।् उते। आनयतीानया भावे अच ये ् ु ऽयादेश े
गणे
७९ कृ षँ िवलेखन े (धा॰पा॰ ९९०) → कृ ष ् → ाथ िणच ् → कृ ष ् िणच ् → कृ ष ् इ → पग- ु
लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कष ् इ → किष → सनाा
धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। आङ् किष → आ किष → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → आ किष िलट ् → आ किष ितप ् →
पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → आ किष ण → आ किष अ →
स
कान ेकाचाथु म (वा॰ ३.३.३५) → आ किष आम ् अ → सावधातक
् ु ाधधातकु योः
्
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → आ कष आम अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ कष य आम अ → ् ्
आमः (पा॰सू॰ २.४.८१) → आ कष य ् आम ् → कृ ानय ु ु ते िलिट (पा॰सू॰ ३.१.४०) →
आ कष य ् आम ् अस ् िलट ् → आ कष य ् आम ् अस ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः
स
(पा॰सू॰ ३.४.८२) → आ कष य ् आम ् अस ् ण → आ कष य ् आम ् अस ् अ → िलिट धातोरनास
(पा॰सू॰ ६.१.८) → आ कष य ् आम ् अस ् अस ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) →
आ कष य ् आम ् अ अस ् अ → अत आदेः (पा॰सू॰ ७.४.७०) → आ कष य ् आम ् आ अस ् अ →
अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → आ कष य ् आम ् आ आस ् अ → अकः सवण दीघः
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) → आ कष य ् आम ् आस ् अ → आकष यामास। या आकष णमाकष ः। भावे
(पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन भावे घञ।् ततः तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) इन ेन िणिच गणे ु
रपरे आकिष इित धातस ु ायां िलिट ितािम िक अस ्धानयोगे
ु पूविदशा आकष यामास।
८० आङ् णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → आ नी → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → आ नी िलट ् → आ नी ितप ् → आ नी ित → पर ैपदानां
णलतस ु लथ
ु स ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → आ नी ण → आ नी अ → िलिट धातोरनास
(पा॰सू॰ ६.१.८) → आ नी नी अ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → आ िन नी अ → अचो िणित
(पा॰सू॰ ७.२.११५) → आ िन न ै अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ िन नाय ् अ →
आिननाय।
३३४
धातु करणम ् ३.३५ ममु ोद
टािप।८१ आनयाम ्। ियािवशेषणाितीया। आस बभूविे त।८२
३.३५ ममु ोद
ममु ोद जनको ल ीराििरव िववे।
ऊिमलां चौरस कां लणाय ददौ मदु ा॥
– अ॰रा॰ १.६.५५
अ मदु ्धातःु (मदु ँ हष धा॰पा॰ १६) आन ेपदी। एवं त िलिट लकारे ममु दु े
८१ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे ियाम।्
८२ बभूव इथ आस इित बधा िशयोगेष ु पराणे
ु ष ु च यते। यथा लघ ु ाम ् – लावय उा
इवास यः (कु॰स॰ १.३५) िनभ िरपरास ु भूभतृ ाम ् (र॰वं॰ ११.८१) तेनास लोकः िपतृमािन ेा
(र॰वं॰ १४.२३)। अ मिनाथः – आसेित बभूवाथ “ितङितपकमयम”् इाह शाकटायनः।
वभ ु “न ितङितपकमयम ् ‘अेभःू ’ इित ादेशिनयमाािङ ैवाभावात।् िक ु
कवीनामयं ामािदकः योगः” इाह। वामन ु “अस गितदीादान ेिित धातोिलिट पिमदम”्
इाह। अस इनदाे ु ीथ। आस िददीपे। वृ इथ ः। भागवते च – मैये ण े ास समः
(भा॰प॰ु ३.१.३) भगवानेक आसेदम ् (भा॰प॰ु ३.५.२३) िनामित िनिवशती िधाऽऽस सा
(भा॰प॰ु ४.४.१) असिप े शद आस देहः (भा॰प॰ु ५.५.४) न यिददम आस न भिवदतो िनधनात ्
(भा॰प॰ु १०.८७.३७)। या अस ्धातोिलिट छासवैकिकयोगोऽयम।् तथा च बलं छिस
ु नीयम।् तेन
(पा॰सू॰ २.४.७३) इित सू े मडूक ुा अेभःू (पा॰सू॰ २.४.५२) इित सू ं चानवत
िचदादेशावृिः। यथा – त ह निचके ता नाम पु आस (क॰उ॰ १.१.१) इ ीराघवकृ पा-
भाे णेतारः – आस बभूव। अ ‘बलं छिस’ (पा॰सू॰ २.४.७३) इवृिलणबालके न
‘अेभःू ’ (पा॰सू॰ २.४.५२) इावृौ ‘आस’ इित छासयोगः (क॰उ॰ रा॰कृ ॰भा॰ १.१.१)।
असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे
िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → अस ् िलट ् → अस ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः
स
(पा॰सू॰ ३.४.८२) → अस ् णल ् → अस ् अ → बलं छिस (पा॰सू॰ २.४.७३) → ादेशावृिः →
िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → अस ् अस ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) →
अ अस ् अ → अत आदेः (पा॰सू॰ ७.४.७०) → आ अस ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) →
आ आस ् अ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → आस ् अ → आस। छिस योरिप पयोः
योगः। द॒ा॒ ो यो दम॒ आस॒ िन॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ७.१.२) इ आस। अ॒ रा न॒ ेिमः पिर॒ ता ब॑भवू
(ऋ॰वे॰सं॰ १.३२.१५) इ बभूव च।
३३५
३.३५ ममु ोद धातु करणम ्
इित पािणनीयम।् ८३ ममु ोद इिप। मोदनं मोदः। भावे घञ।् ८४ मोदं करोित मोदयित।८५
मोदयतीित मोद ।् ८६ मोिदवाऽचरित मोदित।८७ ततो िलिट लकारे णये िेऽास-
काय े ममु ोद।८८
८३ मदु ँ हष (धा॰पा॰ १६) → मदु ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → परोे
िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → मदु ् िलट ् → मदु ् त → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) →
मदु ् एश ् → मदु ् ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → मदु ् मदु ् ए → हलािदः शेषः →
म ु मदु ् ए → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → िकम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) →
लघू पधगणिनषेु धः → म ु मदु ् ए → ममु दु ।े
८४ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन।
८५ मोद → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → मोद िणच ् → मोद इ → णािववाित-
पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → मोद ् इ → मोिद → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मोिद लट ् → मोिद ितप ् → मोिद ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
मोिद शप ् ित → मोिद अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → मोदे अ ित →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → मोदय ् अ ित → मोदयित।
८६ मोिद → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → मोिद िँ प ् → मोिद व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → मोिद → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → मोद ् → िवभिकायम ् →
मोद ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → मोद ् → वाऽवसान े
(पा॰सू॰ ८.४.५६) → मोद ्, मोत।्
८७ मोद ् → सवाितपितके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → मोद ् िँ प ् → मोद ् व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → मोद ् → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मोद ् लट ् →
मोद ् ितप ् → मोद ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मोद ् शप ् ित → मोद ् अ ित → मोदित।
८८ मोद ् → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ्
(पा॰सू॰ ३.२.११५) → मोद ् िलट ् → मोद ् ितप ् → मोद ् ित → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः
स
(पा॰सू॰ ३.४.८२) → मोद ् ण → मोद ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → मोद ् मोद ् अ →
हलािदः शेषः → मो मोद ् अ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → एच इादेश े (पा॰सू॰ १.१.४८) →
म ु मोद ् अ → ममु ोद। मोदियतेवाऽचचारेित ममु ोद। वत ु ु जनको योिगराज कुतो मोद
इित भावः। या अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इिप समाधानम।् मदु ँ हष
(धा॰पा॰ १६) → मदु ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → मदु ् िलट ् → मदु ् ितप ् →
मदु ् ित → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु स ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → मदु ् ण → मदु ् अ → िलिट
धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → मदु ् मदु ् अ → हलािदः शेषः → म ु मदु ् अ → पगलघू ु पध
च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → म ु मोद ् अ → ममु ोद।
३३६
धातु करणम ् ३.३६ दीयते
३.३६ दीयते
तदार मया सीता िवोलीिवभाते।
कथं मया राघवाय दीयते जानकी शभु ा॥
– अ॰रा॰ १.६.६७
अ कथं मया दीयते इित। दीयताम ८९् इित लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) इन ेन
ाथ९० लोट ्। या दीयेत९१ इित आशंसावचने िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) इन ेन िलङ ्
योमासीत।् िक ु धातस ु े याः (पा॰सू॰ ३.४.१) इन ेन लकारः।९२
३.३७ ािह ािह
तं ा भयसो राजा दशरथदा।
अािदपूजां िवृ ािह ाहीित चावीत॥्
– अ॰रा॰ १.७.९
िववाहं कृ ा परावतमानो दशरथः सपिरकरः परशरु ामं ा ािह ािह इित वीित।
ैधातो ु (ैङ ् पालने धा॰पा॰ ९६५) लोिट ममपष
ु एकवचन े गणे ु ऽयादेश े ाय इित
८९ डुदाञ ् दान े (धा॰पा॰ १०९१) → दा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दा लोट ् → दा त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → दा यक ् त →
दा य त → घम ु ाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) → दी य त → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → दी य ते → आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) → दी य ताम ् → दीयताम।्
९० साथ इित भावः। िविधिनमणामणाधीटसाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) इ
ु
स इपादान ेन।
९१ डुदाञ ् दान े (धा॰पा॰ १०९१) → दा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → आशंसावचने
िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) → दा िलङ् → दा त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) →
दा यक ् त → दा य त → घम ु ाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) → दी य त → िलङः सीयटु ्
(पा॰सू॰ ३.४.१०२) → दी य सीयटँ ु ् त → दी य सीय ् त → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → दी य सीय ् सटँ ु ् त → दी य सीय ् स ् त → िलङः सलोपोऽन
(पा॰सू॰ ७.२.७९) → दी य ईय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → दी य ई त → आणः ु
(पा॰सू॰ ६.१.८७) → दी ये त → दीयेत।
९२ डुदाञ ् दान े (धा॰पा॰ १०९१) → दा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → धातस ु े याः
(पा॰सू॰ ३.४.१) → दा लट ् → दा त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → दा यक ् त →
दा य त → घम ु ाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) → दी य त → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → दी य ते → दीयते।
३३७
३.३८ भूयात ् धातु करणम ्
पािणनीयम।् ९३ ािह इित कथम।् आकृ ितगणाददािदगणे पा (पा रणे धा॰पा॰ १०५६)
रा (रा दान े धा॰पा॰ १०५७) ा (ा पूरणे धा॰पा॰ १०६१) इािदवणाथ ः ा इित
पिठतः। तत से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) इन ेन िह आदेश े ािह इित पािणनीय एव।९४
३.३८ भूयात ्
जड िचमायोगािं भूयाितेथा।
जडसाडं िह जलाोमलनं यथा॥
– अ॰रा॰ १.७.३७
ु मया लोकिजगीषया।
देव यृ तं पयं
तव तव बाणाय भूयााम नमोऽ ु ते॥
– अ॰रा॰ १.७.४५
यिप साथ कभूधातोः (भू सायाम ् धा॰पा॰ १) िललकारे त ु भवेत ९५
् इित
९३ ु
ैङ ् पालने (धा॰पा॰ ९६५) → ै → अनदािङत आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ै लोट ् → ै थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ै शप ् थास ् →
ै अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ाय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) →
ाय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → ाय ् अ → ाय।
९४ भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो
वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाददािदगण
ऊोऽयं ाधातू रण इित भावः। ा रणे (अदािदगण ऊः) → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ा लोट ् → ा िसप ् → ा िस → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → ा शप ् िस → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → ा िस → से िप
(पा॰सू॰ ३.४.८७) → ा िह → ािह।
९५ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविध-
िनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → भू िलङ् → भू ितप ् →
भू ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भू शप ् ित → भू अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → भो अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भव अ ित → ्
यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
भव ् अ यासटँ ु ् ित → भव ् अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → भव ् अ यास ् सटँ ु ् ित → भव ् अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन
(पा॰सू॰ ७.२.७९) → भव ् अ या ित → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → भव ् अ इय ् ित → लोपो
ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → भव ् अ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → भव ् ए ित → इत
(पा॰सू॰ ३.४.१००) → भव ् ए त ् → भवेत।्
३३८
धातु करणम ् ३.३९ मोहय
योग एवं लकारे च भवित९६ इित योगः पािणनीयः। भूयात ् इित योग आिशिष।९७
आिशिष िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) इन ेन। िक ु य ु (य ु िमणेऽिमणे च
ु धा॰पा॰ १०३५) इािदवूधातरु दािद ैव िललकारे
धा॰पा॰ १०३३) ण ु (ण ु तौ
भूयात ्।९८ आशंसावचने िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) इन ेन।
॥ इित बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथायोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
३.३९ मोहय
अहं भानां तानां च िकरः।
ु ी मोहय न मां भो॥
अतो मामनगृ
– अ॰रा॰ २.१.३०
९६ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भू लट ् → भू ितप ् → भू ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
भू शप ् ित → भू अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भो अ ित → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → भव ् अ ित → भवित।
९७ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आिशिष
िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) → भू िलङ् → भू ितप ् → भू ित → िलङािशिष (पा॰सू॰ ३.४.११६) →
शबभावः → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
भू यासटँ ु ् ित → भू यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
भू यास ् सटँ ु ् ित → भू यास ् स ् ित → िकदािशिष (पा॰सू॰ ३.४.१०४) → िकम ् → िङित च
(पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भू यास ् स ् त → ोः संयोगाोरे
च (पा॰सू॰ ८.२.२९) → भू या त ् → भूयात।्
९८ भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो
वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाददािदगण
ऊोऽयं भूधातःु सायािमित भावः। भू सायाम ् (अदािदगण ऊः) → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → आशंसावचन े िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) → भू िलङ् → भू ित → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → भू शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → भू ित → यासटु ्
पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भू यासटँ ु ् ित →
भू यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
भू यास ् सटँ ु ् ित → भू यास ् स ् ित → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → इत
(पा॰सू॰ ३.४.१००) → भू यास स त → ोः संयोगाोरे च (पा॰सू॰ ८.२.२९) → भू या त ् →
् ् ्
भूयात।्
३३९
३.४० नाशयािम धातु करणम ्
नारदः कथयित मां मा मोहय। अ मोहय इित समीचीनं तीयते।९९ िक ु
ु
इित पृथगपादान ेन हे हे आीय मां मा मोहय इित पिरहारः।
३.४० नाशयािम
सीतािमषेण तं ं सकुलं नाशयाहम।्
एवं रामे िताते नारदः ममु ोद ह॥
– अ॰रा॰ २.१.३९
अ वतमानसामीे लट ्।१०० या नाशमाच इित नाशयित।१०१ नाशयतीित
नाश ्।१०२ ितिर। अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छास-
९९ महु ँ वैिचे (धा॰पा॰ ११९८) → महु ् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → महु ् िणच ् → महु ् इ →
ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → मोह ् इ → मोिह → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → मोिह लोट ् →
मोिह िसप ् → मोिह िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मोिह शप ् िस → मोिह अ िस →
सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → मोहे अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
मोहय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → मोहय ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) →
मोहय ् अ → मोहय।
१०० णशँ अदशन े (धा॰पा॰ ११९४) → णश ् → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → नश ् → हेतम ु ित
् ् ्
च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → नश िणच → नश इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) →
नाश ् इ → नािश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → बधयु धु नशजन े ु -
ो ु णेः (पा॰सू॰ १.३.८६) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → नािश लट ् → नािश िमप ् → नािश िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
नािश शप ् िम → नािश अ िम → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → नाशे अ िम →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → नाशय ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
नाशय ् आ िम → नाशयािम।
१०१ नाश → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → नाश िणच ् → नाश इ → णािववाित-
पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → नाश ् इ → नािश → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → नािश लट ् → नािश ितप ् → नािश ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
नािश शप ् ित → नािश अ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → नाशे अ ित →
्
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → नाशय अ ित → नाशयित।
१०२ नािश → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → नािश िँ प ् → नािश व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → नािश → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → नाश ् → िवभिकायम ् →
नाश ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → नाश ् → अययादीिन िस
(पा॰सू॰ १.४.२०) → षाभावः → जाभावः → नाश।्
३४०
धातु करणम ् ३.४१ अिभषेािम
भााभावो१०३ जाभाव।१०४ अहमेव नाश ् रावणनाशियता अयािम१०५ अरयं
जािम।
३.४१ अिभषेािम
आापयित यां मिु नमानय।
ु
यौवराेऽिभषेािम ोभूत े रघननम॥्
– अ॰रा॰ २.२.७
यिप ोभूत े इित पदसमिभाहारेण कारः ाोित१०६ तथा च ं लकाराथ -
िनणय े भूषणे –
वतमान े परोे ोभािवथ भिवित।
िवादौ ाथ नादौ च माेया लडादयः॥
– वै॰िस॰का॰ २२
तथाऽनतनािववया लृट ्।१०७
१०३ जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) इावृःे ।
१०४ झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इावृःे ।
१०५ कटी गतौ (धा॰पा॰ ३२०) इेकारेषपे गतौ इधातरु िप। इ इित चतथ ु धातुवािदनाम ् – अयित
(मा॰धा॰वृ॰ १.२१५)। इ गतौ (धा॰पा॰ ३२०) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इ लट ् → इ िमप ् → इ िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
इ शप ् िम → इ अ िम → सावधातक ु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ए अ िम → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → अय अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → अय ् आ िम →
्
अयािम। या अयत इयः। अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इित धातोः नििहपचािदो िणचः ु
(पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचािच िवभिकाय। ततः अय इवाऽचरामीयािम। अय →
सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → अय िँ प ् → अय व ् → वेरपृ
(पा॰सू॰ ६.१.६७) → अय → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर
्
पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अय लट ् → अय िमप ् →
अय िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अय शप ् िम → अय अ िम → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → अय िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → अया िम → अयािम।
१०६ अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इन ेन।
१०७ अिभ िषचँ रणे (धा॰पा॰ १४३४) → अिभ िषच ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) →
अिभ िसच ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) →
अिभ िसच ् लृट ् → अिभ िसच ् िमप ् → अिभ िसच ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
अिभ िसच ् िम → एकाच उपदेशऽे नदाात
ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघू
ु पध
च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → अिभ सेच ् िम → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → अिभ सेक ् िम →
अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → अिभ सेक ् ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →
अिभ षेक ् ा िम → अिभषेािम।
३४१
३.४२ िवश धातु करणम ्
३.४२ िवश
रामािभषेकिवाथ यत वातः।
मरां िवशादौ कै केय च ततः परम॥्
– अ॰रा॰ २.२.४५
अ देवाः सरत ाथ ये यत ् ं मरां िवश। पूवक ो िवश ्धातःु (िवशँ
वेशन े धा॰पा॰ १४२४) पर ैपदी। त लोकारे िवश इित पािणनीयम।् १०८ िवश
इित त ु कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन ियािविनमय आनेपदे सित
िवश।१०९ या वेशनं िवश ्।११० अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०)
इन ेन छासभााभावो१११ जाभाव।११२ िवशमेनाऽिभेन
१०८ िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) → िवश ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िवश ् लोट ् → िवश ् िसप ् → िवश ् िस → तदु ािदः शः
(पा॰सू॰ ३.१.७७) → िवश ् श िस → िवश ् अ िस → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) →
िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) →
्
िवश अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िवश।
१०९ िवशँ वेशने (धा॰पा॰ १४२४) → िवश ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ्
च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िवश ् लोट ् → िवश ् थास ् → िवश ् थास ् → तदु ािदः शः
(पा॰सू॰ ३.१.७७) → िवश ् श थास ् → िवश ् अ थास ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) →
िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) →
् ्
िवश अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → िवश अ → िवश।
११० ियां भावे िप।् िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) → िवश ् → सदािदयः िप ्
(वा॰ ३.३.१०८) → िवश ् िँ प ् → िवश ् व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िवश ् →
ु
िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे धः → िवश ् → िवभिकायम ् → िवश ् स ँ ु →
हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) →
षाभावः → जाभावः → िवश।्
१११ जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) इावृःे ।
११२ झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इावृःे ।
३४२
धातु करणम ् ३.४३ चे
कपटे नाऽितामतीित िवशयित।११३ िवशयतीित िवशः।११४ िवश
इवाऽचरतीित िवशित।११५ ु
इमाचाणिणजाचापनराचारितो
लोममपष ु एकवचन े िवश।११६
३.४३ चे
ु े पनरे
ततो िवे सम ु िह िदिवं शभु ।े
ु तथा चे िववेशाथ मराम॥्
तथेा
– अ॰रा॰ २.२.४६
११३ अमािभं कपटम।् अेन कपटे नाितामतीित अयित। अ → तेनाितामित (धा॰पा॰
ग॰सू॰ १८८) → अ िणच ् → अ इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ्
(वा॰ ६.४.४८) → अ ् इ → अि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अि लट ् →
अि ितप ् → अि ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अि शप ् ित → अि अ ित →
सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
्
अय अ ित → अयित। िवशम ् अयित इित िते सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इ सह इित
योगिवभागाबु ितङेन समासे िवशयित। पयभषू यत ् (वै॰िस॰कौ॰ ९३९) इितवत।् ता
बालमनोरमा च – ‘पयभषू यिदित॥’ ‘सह सपा’ ु इ सहेित योगिवभागात ् परीित सब ु ितङेन
समासः (बा॰म॰ ९३९)।
११४ अयतीः। अिनामधातोः नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन
कतिर पचािच। िविश अः इित िवशः। समी शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इ समी इित
योगिवभागामासः। या सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन सु पु ासमासः।
११५ िवश → सवाितपितके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → िवश िप ् →
िवश व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िवश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातसु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
िवश लट ् → िवश ितप ् → िवश ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
िवश शप ् ित → िवश अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िवश ित → िवशित।
११६ िवश → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ्
च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िवश लोट ् → िवश िसप ् → िवश िस → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवश शप ् िस → िवश अ िस → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) →
िवश िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िवश िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) →
िवश।
३४३
३.४४ िववाते धातु करणम ्
ियाफल कतृभ तू ायां सरां गािमादान ेपदम।् ११७ ियाफलं िह लीला-
साहाेन भगवदानकूु पम।्
३.४४ िववाते
भरतो राघवाे िकरो वा भिवित।
िववाते वा नगरााण ैवा हायतेऽिचरात॥्
– अ॰रा॰ २.२.६२
अािप िववासियते११८ इित योे िववाते११९ इित वतमानसामीे लट ्।१२०
३.४५ भूयात ्
ेव ितत ु िचरं ासभूत ं ममानघ।
यदा मेऽवसरो भूयादा देिह वरयम॥्
– अ॰रा॰ २.२.७२
अ पूवमेव समाधानम।् १२१
११७ िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेन। डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) →
कृ → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) →
कृ िलट ् → कृ इट ् → कृ इ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → कृ कृ इ → उरत ्
(पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् कृ ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) →
क कृ ए → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → च कृ ए → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) →
िकम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → च ् ए →
चे ।
११८ वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००५) → वस ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → वस ् िणच ् →
्
वस इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → वास ् इ → वािस → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। िव वािस → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → िव वािस लृट ् → िव वािस त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
िव वािस त → आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िव वािस इट ् त → िव वािस इ त →
सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िव वासे इ त → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
िव वासय इ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िव वासय ् इ ते → आदेश-
्
ययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → िव वासय ् इ ते → िववासियते।
११९ िव वािस (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा
(पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िव वािस लट ् → िव वािस त → सावधातक ु े
् ्
यक (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िव वािस यक त → िव वािस य त →
णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → िव वास ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
िव वास ् य ते → िववाते।
१२० वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन।
१२१ ३३८तमे पृ े ३.३८ भूयात ् इित योग िवमश पय। ु
३४४
धातु करणम ् ३.४६ न जान े
३.४६ न जान े
ु
एवं ां बिसां ु
न जान े वसिर।
भरतो यिद राजा मे भिवित सतःु ियः॥
– अ॰रा॰ २.२.७७
ु
मरां कै केयी शंसित यूव ां बिसां न जान ।े न चा न अजान े इेव
लयोगः।१२२ अथं न ूयत इित चेरपात ् िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः
(वा॰ ५.३.८३) इन ेन लोपाा।१२३ तथाऽाकारलोप ु वार एव।१२४ उते। अ
ु
योगे लट ्।१२५ या परायोगे ु ङ ् चाे (पा॰सू॰ ३.२.१२२) इन ेन।१२६ परा
लट ् पिर ु
ु
ामीश बिमत न जान े।
३.४७ े
ाणांेऽथ वा वे शिये तावदेव िह।
िनयं कु कािण काणं ते भिवित॥
– अ॰रा॰ २.२.८१
् ातःु (जँ हानौ धा॰पा॰ ९८६) आन ेपदी न। अ इट ् य सावना
ज ध
१२२ पूवप ोऽयम।्
१२३ अयमिप पूवप ः।
१२४ उरपोऽयम।् ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) इन ेनाकारलोपे अजािन इित पम।्
ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → अनपसगा ु ः (पा॰सू॰ १.३.७६) → अनतन े लङ्
(पा॰सू॰ ३.२.१११) → ा लङ् → ा इट ् → ा इ → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् ा इ → अ ा इ → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) →
अ ा ा इ → अ ा ना इ → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → अ जा ना इ → ायोरातः
(पा॰सू॰ ६.४.११२) → अ जा न ् इ → अजािन।
१२५ इाहायिमित भावः। ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → अनपसगा ु ः
(पा॰सू॰ १.३.७६) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → ा लट ् → ा इट ् → ा इ → ािदः
ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → ा ा इ → ा ना इ → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा ना इ →
ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) → जा न ् इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
जा न ् ए → जान े।
ु इाहायिमित भावः। िसिः पूवव त।्
१२६ परा
३४५
३.४८ शिये धातु करणम ्
कथम।् अािप कमितहारादान ेपदम।् १२७
३.४८ शिये
ाणांेऽथ वा वे शिये तावदेव िह।
िनयं कु कािण काणं ते भिवित॥
– अ॰रा॰ २.२.८१
न च शीङ ्धातःु (शीङ ् े धा॰पा॰ १०३२) अदािदरिनट ्।१२८ यथा शे े इित
वाीिकः।१२९ शिये इित कथम।् १३० अ शयनं शयः।१३१ शयमाचरतीित शयते१३२
ु एकवचन े शिये।१३३ या शय ् इित हलं ियािवशेषणम।् शयनं
ु ृ कार उमपष
पनल
१२७ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। जँ हानौ (धा॰पा॰ ९८६) → ज ् →
कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् →
ज ् इट ् → ज ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ् इ → चोः कुः
(पा॰सू॰ ८.२.३०) → क ् इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → क ् ए →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → क ् े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → तयक ् े → िटत
आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → े।
१२८ पूवप ोऽयम।्
ु
१२९ शे े पराालाया याव ितयाित (वा॰रा॰ २.१०३.१४) इित गोिवराजीयटीकापाठः।
१३० अयमिप पूवप इित बोम।्
१३१ एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन अच ्ये। शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) → शी → एरच ्
(पा॰सू॰ ३.३.५६) → शी अच ् → शी अ → सावधातक ु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
शे अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → शय ् अ → शय → िवभिकायम ् → शयः।
शयशः शायामिप। शयः शािहपािणष ु (मे॰को॰ २६.५७) इित मेिदनी। त घयः। शीङ् े
(धा॰पा॰ १०३२) → पिं ु स संायां घः ायेण (पा॰सू॰ ३.३.११८) → शी घ → शी अ → सावधातक ु ाध-
ु
धातकयोः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → शे अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → शय अ → शय → ्
िवभिकायम ् → शयः।
१३२ शय → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → शय िँ प ् → शय व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → शय → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → शय लट ् → शय त → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → शय शप ् त → शय अ त → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → शय त →
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → शय ते → शयते।
१३३ शय → धातस ु ा (पूवव त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → शय लृट ् → शय इट ् → शय इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
शय इ → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → शय इट ् इ → शय इ ित → अतो लोपः
(पा॰सू॰ ६.४.४८) → शय ् इ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → शय ् इ ए →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → शय ् इ े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → शय ् इ े →
शिये।
३४६
धातु करणम ् ३.४९ उपायाित
कुवतीाीित इे।१३४ इष ुधातोः (इष ँ ु इायाम ् धा॰पा॰ १३५१) कमवाे वतमान-
काल उमपष ु एकवचन े पम।् १३५ वत ु ु शीङ ्धातःु (शीङ ् े धा॰पा॰ १०३२)
सेडवे । यथा तैव शिया।१३६ शे े इ िडभावोऽिनात।् १३७
३.४९ उपायाित
हसी मामपु ायाित सा िकं न ैवा यते।
इाेव सि मनसाऽितिवयता॥
– अ॰रा॰ २.३.३
् इित योे उपायाित इित िह शयोगे।१३९
उपायात १३८ तथा च लट ् े
(पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन लकारः।१४० लोपात ् इ वणं न।१४१
१३४ इष ँ ु इायाम ् धा॰पा॰ १३५१) → इष ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् इट ् → इष ् इ → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) इष ् यक ् इ → इष ् य इ → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पध-
ु
गणिनषे धः → इष ् य इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् य ए → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → इष ् ये → इे।
१३५ पूवप ं मैवतै े े समाधान े उे ।
ु
१३६ शिया पषाः कथं शेत े महीतले (वा॰रा॰ २.८८.४)।
१३७ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। शे े (वा॰रा॰ २.१०३.१४) इ भूषणकारा गोिव-
राजा – शे े शिये। इडभाव आष ः (वा॰रा॰ भू॰टी॰ २.१०३.१४)।
१३८ उप आङ् या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → उप आ या → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → उप आ या लङ् → उप आ या ितप ् →
उप आ या ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
उप आ अट ् या ित → उप आ अ या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उप आ अ या शप ् ित →
अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → उप आ अ या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →
उप आ अ या त ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उपा अ या त ् → अकः सवण दीघः
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उपा या त → उपायात।्
१३९ इाहायिमित भावः।
१४० उप आङ् या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → उप आ या → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → उप आ या लट ् → उप आ या ितप ् →
उप आ या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उप आ या शप ् ित → अिदभृितः शपः
(पा॰सू॰ २.४.७२) → उप आ या ित → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उपा या ित →
उपायाित।
१४१ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन।
३४७
३.५० िवहे धातु करणम ्
३.५० िवहे
ता ऊचःु ोधभवनं िवा न ैव िवहे।
कारणं त देव ं ग िनेतमु हिस॥
– अ॰रा॰ २.३.५
िवहे इ हे इित पृथदम।् हे देव कारणं न ैव िव इयः करणीयः। िकिमदं
िव। न चा वेिदत ं ु वयं न शुमह इथ शिक िलङ ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) इन ेन
या कारणं वेिदत ं ु वयं नाहाः इथ अह कृ तृच (पा॰सू॰ ३.३.१६९) इन ेन िलङ ्
लोा।१४२ त िवाम१४३ वेदाम१४४ इित पे। अ िवदो लटो वा (पा॰सू॰ ३.४.८३) इन ेन
लिट मसो मादेश े िव।१४५ या कमितहार आन ेपदम।् १४६ ततो लकार उमपषे ु
बवचन े मिहङ ् यः।१४७
१४२ िव इाडभावा ललृङो िवसगाभावा लिाभावा िलताभावा न
लृटािवाश पूवप ोऽयम।्
१४३ िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → शिक
िलङ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) → िवद ् िलङ् → िवद ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
िवद ् शप ् मस ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् मस ् → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ
(पा॰सू॰ ३.४.१०३) → िवद ् यासटँ ु ् मस ् → िवद ् यास ् मस ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → पग-
ु
ु
लघू पधगणिनषे धः → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → िवद ् या मस ् → िनं िङतः →
िवद ् या म → िवाम।
१४४ िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अह
कृ तृच (पा॰सू॰ ३.३.१६९) → िवद ् लोट ् → िवद ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
िवद ् शप ् मस ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् मस ् → आडुम िप
(पा॰सू॰ ३.४.९२) → िवद ् आट ् मस ् → िवद ् आ मस ् → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) →
् ् ्
वेद ् आ मस → लोटो लत (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम → िनं िङतः → वेद ् आ म → वेदाम।
१४५ हे इित पृथदिमित भावः। िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवद ् लट ् → िवद ् मस ् → िवदो लटो
वा (पा॰सू॰ ३.४.८३) → िवद ् म → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवद ् शप ् म → अिदभृितः
शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् म → िव।
१४६ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
१४७ िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवद ् लट ् → िवद ् मिहङ् → िवद ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
िवद ् शप ् मिह → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् मिह → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → िवद ् महे → िवहे।
३४८
धातु करणम ् ३.५१ विधािम
३.५१ विधािम
ूिह िकं वा विधािम वधाह वा िवमोसे।
िकम बनोे न ाणााािम ते िये॥
– अ॰रा॰ २.३.१३
अ महाराजो दशरथः हिनािम१४८ इथ विधािम इित योगं करोित। वध ्-
धात ु
ु रािदः।१४९
ततो िणजभावे१५० विधािम इित पािणनीयः।१५१ या वधमाचरतीित
वधित१५२ इित िवह आचारिबाृकारे विधािम।१५३ इित नापािणनीयः।१५४
१४८ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हन ् लृट ् → हन ् िमप ् → हन ् िम → तासी लृटोः
(पा॰सू॰ ३.१.३३) → हन ् िम → ऋनोः े (पा॰सू॰ ७.२.७०) → हन ् इट ् िम →
हन ् इ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → हन ् इ ा िम → आदेशययोः
(पा॰सू॰ ८.३.५९) → हन ् इ ा िम → हिनािम।
१४९ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२)
भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो वाकारीयाः
ु ु
योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ितगणारािदगण ऊोऽयमाधृषीयो
धातिु हसायाम।्
१५० आ धृषाा (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८०६) इन ेन वैकिको िणच।् तेना िणजभावः।
१५१ वध ् → आ धृषाा (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८०६) → िणजभावः → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वध ् लृट ् → वध ् िमप ् → वध ् िम →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वध ् िम → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) →
वध ् इट ् िम → वध ् इ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वध ् इ ा िम →
आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वध ् इ ा िम → विधािम।
१५२ वध → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → वध िँ प ् → वध व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → वध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् →
वध ितप ् → वध ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वध शप ् ित → वध अ ित → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध ित → वधित।
१५३ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → वध लृट ् → वध िमप ् → वध िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
वध िम → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → वध इट ् िम → वध इ िम → अतो
लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → वध ् इ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वध ् इ ा िम →
आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वध ् इ ा िम → विधािम।
१५४ ३८६तमे पृ े ३.१०७ वधियित इित योग िवमशमिप पय। ु
३४९
३.५२ मिरे धातु करणम ्
३.५२ मिरे
वनं न गेिद रामचः भातकालेऽिजनचीरय ु ः।
ु
उनं वा िवषभणं वा कृ ा मिरे परतवाहम ॥्
– अ॰रा॰ २.३.३१
कै केयी कथयित यद ् यिद राघवो वनं न गिमित तदाऽहं मिरािम।१५५ अ
ियतेिलङोः िशित च ैवाऽन ेपदिवधानात ् मिरे इित कथम।् ियतेिलङो
(पा॰सू॰ १.३.६१) इित िह सू ं लृिट न ैवान ेपदं करोतीित चेत।् मरणं मरः।१५६
मरमाचरतीित मरते आचारिबामितहार आन ेपदम।् १५७ लृकार उम-
ु एकवचन े मिरे।१५८ या मरं मरणं गतीित मिरित१५९ त ैव कमितहार
पष
१५५ मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) → मृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ्
शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → मृ लृट ् → मृ िमप ् → मृ िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
मृ िम → ऋनोः े (पा॰सू॰ ७.२.७०) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → मृ इट ् िम →
मृ इ िम → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → म इ िम → उरण ् रपरः
ु ाधधातक
(पा॰सू॰ १.१.५१) → मर ् इ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → मर ् इ ा िम →
आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → मर ् इ ा िम → मिरािम।
१५६ कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन मृधातोः अप ्यः। मरणं मरः। ‘कृ टो ु
बलम’् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इप।् तेनायमिप पूवव दादाः ु (का॰िव॰प॰ ६.२.११४) इित िजन े-
ु
बिः। या नञो जरमरिममृताः (पा॰सू॰ ६.२.११६) इ िनपातनािम।् जरणं जरः ‘ॠदोरप’ ्
(पा॰सू॰ ३.३.५७)। मरणं मरः। अमरम।् अादेव िनपातनादप ् (त॰बो॰ ३८५०, ६.२.११६) इित
ान ेसरती च।
१५७ मर → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → मर िँ प ् → मर व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → मर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मर लट ् → मर त → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मर शप ् त → मर अ त → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → मर त → िटत
आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → मर ते → मरते।
१५८ मर → धातस ु ा (पूवव त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → मर लृट ् → मर इट ् → मर इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
मर इ → आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → मर इट ् इ → मर इ इ → अतो लोपः
(पा॰सू॰ ६.४.४८) → मर ् इ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → मर ् इ ए →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → मर ् इ े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → मर ् इ े →
मिरे।
१५९ इषँ गतौ (धा॰पा॰ ११२७) → इष ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् →
इष ् ितप ् → इष ् ित → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् शयन ् ित → इष ् य ित →
इित। मरम ् इित इित िते शकािदष ु परपं वाम ् (वा. ६.१.९१) इन ेन परपे मिरित।
३५०
धातु करणम ् ३.५३ ामहे
् मिरे इित लकार एवोमपष
आन ेपदात १६० ु एकवचन े।१६१
३.५३ ामहे
ियो बाला वृा राौ िनां न लेिभरे।
कदा ामहे रामं पीतकौशेयवाससम॥्
– अ॰रा॰ २.३.३८
अ कमितहार आन ेपदम।् १६२ ततो लृकारे मिहङ ् ये दीघ एे
ामहे।१६३
३.५४ समपृत
वधयन ् जयशेन णमिरसा नृपम।्
अितिखं नृप ं ा कै केय समपृत॥
– अ॰रा॰ २.३.४३
१६० कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
१६१ इषँ गतौ (धा॰पा॰ ११२७) → इष ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमानसामीे
वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् इट ् →
इष ् इ → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् शयन ् इ → इष ् य इ → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् य ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → इष ् ये → इे। मरम ् इे इित
िते शकािदष ु परपं वाम ् (वा. ६.१.९१) इन ेन परपे मिरे।
१६२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
१६३ िशँर ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → श ् लृट ् → श ् मिहङ् → श ् मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
श ् मिह → सृिजशोझ मिकित (पा॰सू॰ ६.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
अम ् श ् मिह → अ श ् मिह → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → ् अ श ् मिह →
जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) → ् अ ष ् मिह → षढोः कः िस
(पा॰सू॰ ८.२.४१) → ् अ क ् मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ् अ क ् ा मिह →
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ् अ क ् ा महे → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →
् अ क ् ा महे → ामहे।
३५१
३.५५ शासत ु धातु करणम ्
अ कमितहार आन ेपदम।् १६४
३.५५ शासत ु
आासयामास नृप ं शन ैः स नयकोिवदः।
ु
िकम ःखेन िवभो रां शासत ु मेऽनजः॥
– अ॰रा॰ २.३.७३
अ गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित िनयमाोकारे ितिप शिप एः
(पा॰सू॰ ३.४.८६) इन ेनोकारे शासत ।ु १६५
३.५६ याे
ु
मातरं समना ु च जानकीम।्
अननीय
ु वनम॥्
आग पादौ विा तव याे सखं
– अ॰रा॰ २.३.७७
ीरामः कै केय ित कथयित यत ् अहं तव पादं विा वनं याािम। याािम१६६
१६४ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। सम ् ँ ीायाम ् (धा॰पा॰ १४१३) →
सम ् ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) →
सम ् ् लङ् → सम ् ् त → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → सम ् ् श त →
् अ थास ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िहावियिधवििवचित-
वृितपृितभृतीनां िङित च (पा॰सू॰ ६.१.१६) → सम ् पृ अ ् अ त → ससारणा
(पा॰सू॰ ६.१.१०८) → सम ् पृ ् अ त → सम ् पृ ् अ त → समपृत। िविदि-
रतीनामपु सानम ् इपसानाकम
ु कािधकारादावृिः। या अितिखं नृप ं कै केय च ा
इयेन कमणोऽिववायामकमकादानेपदम।् अनेन ैवोपसानेन।
ु
१६५ शास ँ ु अनिशौ (धा॰पा॰ १०७४) इित धातोलकारे थमपष ु एकवचन े शा ु इित पम।्
यथा या पिरगृहीतोऽयमदः शा ु मेिदनीम ् (वा॰रा॰ ४.२१.९) इित वाीिकयोगे। शास ँ ु →
शास ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → शास ् लोट ् →
शास ् ितप ् → शास ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → शास ् शप ् ित → अिदभृितः शपः
(पा॰सू॰ २.४.७२) → शक ् → शास ् ित → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → शास ् त ु → शा।ु गण-
कायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित पिरभाषयाऽ अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इावृौ
शगभावे शास ् शप ् ित → शास ् अ ित → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → शास ् अ त ु → शासत ु इित
िसम।्
१६६ या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → या लृट ् → या िमप ् → या िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
या िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → या ा िम → याािम।
३५२
धातु करणम ् ३.५७ कुते
इित योे याे इित य ु ते। अािप कमितहारः।१६७ यतो िह वनगमनं त ु वृानां
कृ ते। तथा चोम ् –
शैशवेऽिवानां यौवने िवषय ैिषणाम।्
ु
वाधके मिु नवृीनां योगेनाे तनजाम ॥्
– र॰वं॰ १.८
अतो वृानां कम वनगमनं यवु को भूा ीराम आचरित ताद याे इेव योगः
साध।ु ीरामचिरतमानसे कौसाऽिप कथयित –
अंतँ उिचत नृपिह बनबासू। बय िबलोिक िहय होइ हरासू॥१६८
– रा॰च॰मा॰ २.५६.४
तात ् याे। वृोिचतमिप गमनं ोषाथ किरामीेव राजीवलोचन
िववितोऽथ इयेन ते। न च न गितिहंसाथः (पा॰सू॰ १.३.१५) इन ेन
कमितहार आन ेपदिनषेधः। मडूक ुा नपस ं ु के न ैकवाातराम ्
ं ु कमनपस
(पा॰सू॰ १.२.६९) इतः अतराम ् इनवत
ु नीयम।्
३.५७ कुते
ु त ु पिर मातरं म
इा ु ाययौ।
कौसाऽिप हरेः पूजां कुते रामकारणात॥्
– अ॰रा॰ २.३.७८
अ अकुत१६९ इित योम।् कुते इित य
ु म।् योगे लट ् े
१६७ तात ् कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदिमित भावः। या ापणे
(धा॰पा॰ १०४९) → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) →
या लृट ् → या इट ् → या इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → या इ → िटत आन ेपदानां
टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → या ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → या े → याे।
१६८ एतूपारम–अे् िनवासो िविपने समीचीनो महीपतेः। िक ु ा तवावां ःखं मे मनिस
ितम॥् (मा॰भा॰ २.५६.४)।
१६९ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) →
अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → कृ लङ् → कृ त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् कृ त → अ कृ त → तनािदकृ उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) →
अ कृ उ त → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) →
ु ाधधातक
अ क ् अर ् उ त → अत उावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.११०) → अ क ् उर ् उ त → अकुत।
३५३
३.५८ ायते धातु करणम ्
(पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन लकारिवधानाक।् १७०
३.५८ ायते
होमं च कारयामास ाणेो ददौ धनम।्
ायते िवमु के ामनसा मौनमािता॥
– अ॰रा॰ २.३.७९
अािप कमितहारादेवाऽन ेपदम।् १७१ यतो िह महािव ु ु ताः पः।
ु
ु
अंिशिन महािवौ ीरामभे पपेण वतमान ेऽंश ं िव ं ु वामनावतारे ताताऽिदितः
सिप ाकृ तनारीव ायतीेव कमितहार सितः। वतमानकालोऽिप पूव-
िदशा।१७२
३.५९ आगिमे
चतदु श ु
समा िषा मिु नवेषधृक।्
ु शीं न िचां कतमु हिस॥
आगिमे पनः
– अ॰रा॰ २.४.६
ीरामः कथयित वनवासाे आगिमे। अ आगिमािम इित िह
पािणनीयम।् १७३ समपु सगााहार आन ेपदम ् समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९)
इन ेन। न च आङ ्उपसग ैव गम धात् नु ाऽय इित चेत।् विहते इित वम।्
१७० इाहायिमित भावः। डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → िरतिञतः किभाये
ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → कृ लट ् → कृ त → तनािदकृ
उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) → कृ उ त → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः
(पा॰सू॰ १.१.५१) → क ् अर ् उ त → अत उावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.११०) → क ् उर ् उ त →
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → क ् उर ् उ ते → कुते।
१७१ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
१७२ लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन। इाहायिमित भावः। ै िचायाम ्
(धा॰पा॰ ९०८) → ै → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) →
ै लट ् → ै त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ै शप ् त → ै अ त → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → ाय ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ाय ् अ ते →
ायते।
१७३ आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → आ गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आ गम ् लृँट ् → आ गम ् िमप ् → आ गम ् िम → तासी
लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ गम ् िम → गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) →
आ गम ् इट ् िम → आ गम ् इ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
आ गम ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → आ गम ् इ ा ित → आगिमािम।
३५४
धातु करणम ् ३.६० जायते
न च सानेपद इट ् कथं गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) इित सूण
े
पर ैपद एवेिधानािदित चेम।् उते। आगतीागम ् आचारे ित
सवापहािरलोपे।१७४ इष ्धातोः कमितहार आन ेपदे इे।१७५ आगम ् इे इित
आगिमे।
३.६० जायते
यथा वाहपिततवानां सिरतां तथा।
चतदु श
समासा णािमव जायते॥
– अ॰रा॰ २.४.४६
सामीािभायेण ैव णािमव इित वाखडयोगेण च शीतां ोतियत ं ु
ु े । वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन।१७६
वतमानसमीपे लटं य
३.६१ न ेे
तामाह राघवः ीतः ियां ियवािदनीम।्
कथं वनं ां न ेेऽहं बामृगाकुलम॥्
– अ॰रा॰ २.४.६४
णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) इित धातरु किभाये ियाफले पर ैपदी। तथा
१७४ आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → आ गम ् िँ प ् →
आ गम ् व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → आ गम ् → आगम ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → आगम ् स ँ ु → हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → आगम।्
१७५ इषँ गतौ (धा॰पा॰ ११२७) → इष ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमानसामीे
वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् इट ् →
इष ् इ → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् शयन ् इ → इष ् य इ → िटत आन ेपदानां
टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् य ए → अतो गणेु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → इष ् ये → इे।
ु
१७६ जन ाभाव े (धा॰पा॰ ११४९) → अनदािङत आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जन ् लट ् →
जन ् त → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → जन ् यन ् त → जन ् य त → ाजनोजा
(पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → जा य ते → जायते।
३५५
३.६२ हासे धातु करणम ्
च न ेािम इित योम।् १७७ अ उपन ेे इित िह पदम।् १७८ कथमपु न ेे इथ
सानन आनेपदम।् १७९ कथं सािनतं किरािम इित भावः। या ये। कथं िदनािन
यापियािम। योने। अ सू ं साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु
िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६)।
३.६२ हासे
पादचारेण गं शीतवातातपािदमत।्
रासादीन े ा जीिवतं हासेऽिचरात॥्
– अ॰रा॰ २.४.६९
अ हािस१८० इित यों िक ु कमितहार आन ेपदम।् १८१ या जीिवतम ्
इित ियािवशेषणम ् उपे इित वाऽाहायम।् एवं जीिवतमपु
े ं ाण ैः हासे इित
१७७ णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → नी → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → नी लृट ् → नी िमप ् → नी िम → तासी
लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → नी िम → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → न े िम →
अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → न े ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → न े ा िम →
न ेािम।
१७८ उपउपसग लोप इित भावः।
१७९ उप णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → उप णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) →
उप नी → साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → उप नी लृट ् → उप नी इट ् → उप नी इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
उप नी इ → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उप न े इ → िटत आन ेपदानां टे रे
(पा॰सू॰ ३.४.७९) → उप न े ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → उप न े े → आदेशययोः
(पा॰सू॰ ८.३.५९) → उप न े े → िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) → न े े →
न ेे।
ँ ् ागे (धा॰पा॰ १०९०) → हा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े
१८० ओहाक
च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा िसप ् → हा िस → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
हा िस → हािस।
१८१ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। ओहाक ँ ् ागे (धा॰पा॰ १०९०) → हा → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा थास ् → तासी
लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हा थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हा से → हासे।
३५६
धातु करणम ् ३.६३ इसे
कमवा आन ेपदम।् १८२
३.६३ इसे
ु
वाच ुरा िकिोपसमिता।
कथं मािमसे ं ु धमप पितताम॥्
– अ॰रा॰ २.४.७१
अािप कमितहार आन ेपदम।् १८३
३.६४ रमािम
फलमूलािदकं यव भावशे ु िषतम।्
ु ं मे तेन तु ा रमाहम॥्
तदेवामृतत
– अ॰रा॰ २.४.७३
अ रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) इान ेपदी धातःु । एवं भिवाले रं े
ु ं पािणनीयमिप।१८४ अ रमािम इ ावंशावय
इित िह य ु ािवव। पर ैपदयोगः
कालय। कालये त ु भिवालेऽिप लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन
शयोगे वतमानवायम।् १८५ आरमािम इ ािरो रमः (पा॰सू॰ १.३.८३)
१८२ ओहाकँ ् ागे (धा॰पा॰ १०९०) इित धातोः कमिण लृिट ममपष ु एकवचन े हासे हाियसे इित
पयम।् अिचवाव इडभावे हासे इित पम।् हा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े
च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा थास ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हा थास ् →
थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हा से → हासे। पे िचवाव इडागमे हाियसे इित पम।् हा →
भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा थास ् → तासी
लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हा थास ् → िससीयु ािसष ु भावकमणोपदेशऽे नहशां वा
िचविदट ् च (पा॰सू॰ ६.४.६२) → हा इट ् थास ् → हा इ थास ् → आतो यक ु ् िचकृ तोः
(पा॰सू॰ ७.३.३३) → हा यक ् ्
ँ ु इ थास ् → हा य इ थास ् → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →
हा य इ थास → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हा य ् इ से → हाियसे।
् ्
१८३ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। इषँ इायाम ् (धा॰पा॰ १३५१) → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् → इष ् लट ् → इष ् थास ् → तदु ािदः शः
(पा॰सू॰ ३.१.७७) → इष ् श थास ् → इष ् अ थास ् → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) →
् ्
इछ अ थास → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → इतक ँ ु ् छ ् अ थास ् →
इत ् छ ् अ थास ् → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → इच ् छ ् अ थास ् → थासे
(पा॰सू॰ ३.४.८०) → इच ् छ ् अ से → इसे।
१८४ रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) → रम ् → अनदािङत
ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लृट ्
शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → रम ् लृट ् → रम ् इट ् → रम ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
रम ् इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → रम ् ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) →
रम ् े → मोऽनारः ु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → रं े → रं। े
१८५ इाहायिमित भावः।
३५७
३.६५ थ धातु करणम ्
इन ेन पर ैपदम।् १८६ आङ ् इ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः
(वा॰ ५.३.८३) इन ेन लोपः। या तु ा आरमािम इित िते अकः सवण दीघः
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन दीघकादेश े तु ाऽऽरमािम इित।१८७
३.६५ थ
रामोऽिप पादचारेण गजाािदिवविजतः।
गित थ िवभ ं ु सवलोकै कसरम
ु ॥्
– अ॰रा॰ २.५.७
अ पयत इित योे थ इित य ु म।् ् इित तो धातःु ।१८८ त
ु
लिट ममपषबवचनम ् थ।१८९ या अिभावचने लृट ् (पा॰सू॰ ३.२.११२)।१९०
्। अतो नापािणनीयम।्
रथ िकमीशं थ रामं पूवम
१८६ आङ् रम ् → आ रम ् → ािरो रमः (पा॰सू॰ १.३.८३) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) →
आ रम ् लट ् → आ रम ् िमप ् → आ रम ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ रम ् शप ् िम →
आ रम ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आ रम ् आ िम → आरमािम।
१८७ या अनदाेु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इिप समाधानम।् रम ँ ु ीडायाम ्
(धा॰पा॰ ८५३) → रम ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → रम ् लट ् → रम ् िमप ् → रम ् िम →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → रम ् शप ् िम → रम ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
रम ् आ िम → रमािम।
१८८ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय
तेन भृ ु
ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८)
ु िदवािदगण ऊोऽयं ्धातदु श
इनसारं न े।
१८९ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
् लट ् → ् थ → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → ् यन ् थ → ् य थ →
थ।
१९० िशँर ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अिभा-
वचन े लृट ् (पा॰सू॰ ३.२.११२) → श ् लृट ् → श ् थ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
श ् थ → सृिजशोझ मिकित (पा॰सू॰ ६.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →
अम ् श ् थ → अ श ् थ → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → ् अ श ् थ →
जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) → ् अ ष ् थ → षढोः कः िस
(पा॰सू॰ ८.२.४१) → ् अ क ् थ → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → ् अ क ् थ →
थ।
३५८
धातु करणम ् ३.६६ जीवािम
३.६६ जीवािम
िकिालं भवे जीवनं ःिखत मे।
अत ऊ न जीवािम िचरं रामं िवना कृ तः॥
– अ॰रा॰ २.५.४९
अ वतमानसामीे लट ्।१९१
३.६७ गामहे
पौराः सव समाग िताािवरतः।
शा रामं परंु नेत ं ु नोचेामहे वनम॥्
– अ॰रा॰ २.५.५३
हे पौरा वनं गाम इये शाथ लोट ्।१९२ वनं ग ं ु शाः इित भावः।
३.६८ बभूव
बभूव परमानदः ृा तेऽं रघूम।
न ैषादरामेते िकर रघूम॥
– अ॰रा॰ २.५.६५
ु िनषादः। अतो बभूव इित ियां
इह ेमाितशयाभ ं ु ं मा सव परों मनते
१९१ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। जीवँ ाणधारणे (धा॰पा॰ ५६२) →
जीव ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा
(पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जीव ् लट ् → जीव ् िमप ् →
जीव ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जीव ् शप ् िम → जीव ् अ िम → अतो दीघ
यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → जीव ् आ िम → जीवािम।
१९२ शिक िलङ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) इ मडूक ुा े लोट ् (पा॰सू॰ ३.३.१६५) इतः
लोट ् इनवतु नीयिमित भावः। गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → शिक िलङ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) → गम ् लोट ् → गम ् मस ् → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् मस ् → गम ् अ मस ् → इषगिमयमां
ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) →
गछ ् अ मस ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ मस ् →
गत ् छ ् अ मस ् → ोः ना ्
ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच छ ् अ मस ् → आडुम
िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) → गच ् छ ् अ आट ् मस ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) →
गच ् छ ् आ मस ् → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → िनं िङतः → गच ् छ ् आ म →
गाम।
३५९
३.६९ शेत े धातु करणम ्
ु े ।१९३
य
३.६९ शेत े
शयानं कुशपौघसंरे सीतया सह।
यः शेत े णपये ाीण भवनोमे॥
– अ॰रा॰ २.६.२
ु म।् अ पिर
भूतकालिववया अशेत१९४ इित योे शेत े इित य ु ङ ् चाे
े वतमानववहारः।१९५
(पा॰सू॰ ३.२.१२२) इित सूण
३.७० ाथ यामास
ु
गहााहयामास ाितिभः सिहतः यम।्
गामे गतां गां ाथ यामास जानकी॥
– अ॰रा॰ २.६.२१
ु लणमान ेपदमिनमत एव ाथ यामास।
अनदाे १९६
१९३ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे
िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → भू िलट ् → भू ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः
स
(पा॰सू॰ ३.४.८२) → भू ण → भू अ → भवो ु वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भूवक ँ ु ् अ → भूव ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) →
भूव ् भूव ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → भू भूव ् अ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) →
भ ु भूव ् अ → भवतेरः (पा॰सू॰ ७.४.७३) → भ भूव ् अ → अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) →
ब भूव ् अ → बभूव।
१९४ शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) → शी → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) →
अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → शी लङ् → शी त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् शी त → अ शी त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
अ शी शप ् त → शीङः सावधातक ु े गणःु (पा॰सू॰ ७.४.२१) → अ शे शप ् त → अिदभृितः शपः
(पा॰सू॰ २.४.७२) → अ शे त → अशेत।
१९५ पराु इाहायिमित भावः। शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) → शी → अनदािङत ु आन ेपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.१२) → पिर ु ङ् चाे (पा॰सू॰ ३.२.१२२) → शी लट ् → शी त → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → शी शप ् त → शीङः सावधातक ु (पा॰सू॰ ७.४.२१) → शे शप ् त →
ु े गणः
अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → शे त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → शे ते →
शेत।े
१९६ ३६३तमे पृ े ३.७७ ाथ य इित योग ४०३तमे पृ े ३.१३३ ाथ यािम इित योग च िवमशमिप
पय।ु
३६०
धातु करणम ् ३.७१ वद
३.७१ वद
भवो यिद जानि िकं वामोऽ कारणम।्
ु
य मे सखवासाय भवेानं वद तत॥्
– अ॰रा॰ २.६.५०
भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७) इन ेन भासन
आन ेपदम।् भासमानो वद इित तायम।् १९७
३.७२ ाामहे
वयं ाामहे तावदागिमिस िनयः।
ु गृहं गा मिु निभयदीिरतम॥्
तथेा
– अ॰रा॰ २.६.७३
अकमका (पा॰सू॰ १.३.२६) इन ेन आन ेपदम।् १९८ या काशनेयायो
(पा॰सू॰ १.३.२३) इन ेन ेयाायामान ेपदम।् १९९
३.७३ िति
ु
तुा जातिनवदो िवचाय पनरागमम ।्
मनु यो य िति कणापूणम ानसाः॥
– अ॰रा॰ २.६.७५
अ िति इित योगः। अतः लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन
१९७ वदँ ायां वािच (धा॰पा॰ १००९) → वद ् → भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः
(पा॰सू॰ १.३.४७) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → वद ् लोट ् → वद ् थास ् → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → वद ् शप ् थास ् → वद ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → वद ् अ से →
सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → वद ् अ स ् व → वद।
१९८ उपउपसग लोप इित भावः। उप ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → उप ा → धाादेः षः सः
(पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → उप ा → अकमका (पा॰सू॰ १.३.२६) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → उप ा लृट ् → उप ा मिहङ् → उप ा मिह → तासी लृटोः
(पा॰सू॰ ३.१.३३) → उप ा मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → उप ा ा मिह →
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → उप ा ा महे → उप ाामहे → िवनाऽिप यं
पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) → ाामहे।
१९९ िया पूवव त।् ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → ा (पूवव त)् → काशनेयायो
(पा॰सू॰ १.३.२३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ा लृट ् → ा मिहङ् → ा मिह →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ा मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
ा ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ा ा महे → ाामहे।
३६१
३.७४ अि धातु करणम ्
लकारः।२००
३.७४ अि
मनु ीनां दशनादेव शु ाःकरणोऽभवम।्
ु
धनरादीिर दडविततोऽहम॥्
– अ॰रा॰ २.६.७६
अािप योगे वतमानो भावः।२०१ अथवा अि इयम।् २०२
३.७५ रम ्
रं मां मिु नेा गं िनरयाणवम।्
इे पिततं ा मामूचमु िु नसमाः॥
– अ॰रा॰ २.६.७७
इह पर ैपदीयर ्धातोः (रँ पालन े धा॰पा॰ ६५७) आन ेपदयोग ु कम-
ितहारे।२०३ या रस इव अा य२०४ इित बीिहसमासे पृषोदरािदािच
२०० इाहायिमित भावः। ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → ा → धाादेः षः सः
(पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → ा → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → ा लट ् → ा िझ → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → ा शप ् िझ → ा अ िझ → पााााादायिसिशदसदां िपबिज-
धमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → ित ् अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) →
ित ् अ ि → िति।
२०१ इाहायिमित भावः। असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → अस ् लट ् → अस ् िमप ् → अस ् िम → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अस ् शप ् िम → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → अस ् िम →
अि।
२०२ तथा च वाचे – अि। अ॰ अस–िमन ् ।् अहमथ, ‘ामि वि िवषां समवायोऽ
ितित’ सा॰द॰। ‘अिता’। ‘उडुपने ाि सागरम’् रघःु । ‘ ैवाि न शोकभाक।् ’ योगसू े च –
अिवाितारागेषािभिनवेशाः े शाः (यो॰सू॰ २.३)।
२०३ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५७) → र ् → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → र ् लोट ् → र ् म ् → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → र ् शप ् म ् → र ् अ म ् → रम।्
२०४ रः इ रास इथ ः। यातध ु ानः पयजनो
ु न ैऋतो यातरु सी (अ॰को॰ १.१.६०) इमरः।
३६२
धातु करणम ् ३.७६ िनम
शकािदारपे िवभिकाय रः।२०५ तं रम ्।२०६ रं मां पात इित
तायम।् २०७
३.७६ िनम
ततो यगु सहाे ऋषयः पनरागमन
ु ।्
ु मेित तुा तूणम िु तः॥
मामूचिन
– अ॰रा॰ २.६.८४
अिन ् योगे वृिसगतायन ेष ु मः (पा॰सू॰ १.३.३८) इन ेनाऽनेपदम।्
वधमानो िनम इित तायन े थास ्।२०८
३.७७ ाथ य
मा भ ैषीिरित मां ाह हाभयं न ते।
मिोः सिललं दा ना ाथ य जीिवतम॥्
– अ॰रा॰ २.७.३९
२०५ रस ् ङस ् अन ् स ँ ु → अन ेकमपदाथ (पा॰सू॰ २.२.२४) → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) →
रस अन स ँ → शकािदष परपं वाम (वा॰ ६.१.९४) → रन ् स ँ ु → पृषोदरादीिन
् ् ु ु ्
यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) → टभावः → रन ् स ँ ु → रन ् टच ् स ँ ु → रन ् अ स ँ ु →
निते (पा॰सू॰ ६.४.१४४) → र ् अ स ँ ु → र स ँ ु → रस ् → ससजषो ु ः
(पा॰सू॰ ८.२.६६) → रँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → रः।
२०६ र अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → रम।्
२०७ पात (=रत) इाहायिमित भावः।
२०८ िनस ् म ँ ु पादिवेप े (धा॰पा॰ १९०५) → िनस ् म ् → वृिसगतायन ेष ु मः
(पा॰सू॰ १.३.३८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िनस ् म ् लोट ् → िनस ् म ् थास ् →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िनस ् म ् शप ् थास ् → िनस ् म ् अ थास ् → थासे
(पा॰सू॰ ३.४.८०) → िनस ् म ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → िनस ् म ् अ →
ु
निसज नीयशवायेऽिप (पा॰सू॰ ८.३.५८) → िनष ् म ् अ → िनम।
३६३
३.७७ ाथ य धातु करणम ्
ाथ य२०९ इित योे ाथ य इित योग आनेपदािनात।् २१० या
२०९ अथ उपयाायाम ् (धा॰पा॰ १९०५) → अथ ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोम-
चवमवणचण ू च ु
रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → अथ ् िणच ् → अथ ् इ → अिथ →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → आगवादान ेपिदनः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) →
लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → अिथ लोट ् → अिथ थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
अिथ शप ् थास ् → अिथ अ थास ् → सावधातक ु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
अथ अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अथ य ् अ थास ् → थासे
(पा॰सू॰ ३.४.८०) → अथ य ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → अथ य ् अ →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ य ् अ → ाथ य।
२१० ‘अनदाेु य ु मान ेपदमिनम’् इित ापनाथऽयं ङकारः। तेन ‘तालैः िशलयसभग ु ैः’
‘तृ े जृिस’ ‘ाथ यि शयनोितं ियाः’ इादयः योगा उपपे (मा॰धा॰वृ॰ २.९)।
अिथ → धातस ु ा (पूवव त)् → अनदाेु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → अिथ लोट ् →
अिथ िसप ् → अिथ िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अिथ शप ् िस → अिथ अ िस →
सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अथ अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
अथ य अ से → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → अथ य ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) →
्
अथ य ् अ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ य ् अ → ाथ य।
३६४
धातु करणम ् ३.७८ पृसे
ाथ यत इित ाथ यः।२११ ाथ य इवाऽचर इित ाथ य।२१२ आचारिबयः।२१३
३.७८ पृसे
तथाऽिप पृसे िकिदनह ु एव मे।
कै केा मृ तं कम रामरािवघातनम॥्
– अ॰रा॰ २.८.४६
२११ ािथ धातोरौणािदके अयच ् ये। कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता
अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽािविहतो अयच ् यः। अटच ् (प॰उ॰ ४.११४,
द॰उ॰ १०.१५) अतच (प॰उ॰ ३.१०३–१०५, द॰उ॰ ६.१४–१६) अभच ् (प॰उ॰ ३.११६–१२०,
्
द॰उ॰ ७.१८–२२) अमच ् (प॰उ॰ ५.७३–७४, द॰उ॰ ५.७३–७४) अलच ् (प॰उ॰ ५.८१, द॰उ॰ ५.८१)
असच ् (प॰उ॰ ३.१११–११४, द॰उ॰ ९.४४–४७) इितवत।् अिथ → धातस ु ा (पूवव त)् → उणादयो
बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) → अिथ अयच ् → अिथ अय → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →
अथ ् अय → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ ् अय → ाथ य → िवभि-
कायम ् → ाथ य स ँ ु → ाथ य स ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → ाथ यँ → ाथ यर ् →
खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → ाथ यः।
२१२ ाथ य → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → ाथ य िँ प ् → ाथ य व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → ाथ य → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ाथ य लोट ् →
ाथ य िसप ् → ाथ य िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ाथ य शप ् िस → ाथ य अ िस →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → ाथ य िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → ाथ य िह → अतो हेः
(पा॰सू॰ ६.४.१०५) → ाथ य।
ु
२१३ या िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते (वा॰प॰ ३.७.६०) इनसारंु ाकृ तेऽथ णावािभाये
ियाफले पर ैपदे लोिट िसिप शिप हौ हेिक ाथ य। यथा िनवृेषणाातोहतमु णौ श ु ने तु ोऽथ ः।
्
तेन ‘ाथ यि शयनोितं ियाः’ इािद िसम। एवं सकमकेष ु सवम ्
ू म (ल॰िस॰कौ॰ २६०७)।
या ाथ नं ाथ ं कु इित िवह आचारिणजाातोलिट िसिप शिप हौ हेिक ाथ य। यथा
ाथ नं ाथ रोित णौ ‘ाथ यित’ इित (मा॰धा॰वृ॰ २.९) ‘ाथ यि शयनोितं ियाः’ इािद
कृ दारोतीित िणिच नेयम ् (मा॰धा॰वृ॰ १०.२८७)। य ु तबोिधां के िच ु पर ैपद-
िसथ ाथ नं ाथ ं कुवि ाथ यीित ाचते तदसत।् धातस ु ं ायोजकये िचकीिष त
उपसगाणां पृथरण वमाणतया ‘अथ वेद’े ापगागम वारात ्। तिम।् ाथ िया
ु
अाथ यत ् इादीनां िशय ु ात ् यथा अाथ यामधेनमु ् (अ॰प॰ु ४.१६) ाथ िया िजान ् भो
(अ॰प॰ु १८४.८) ाथ िया िवरोिधतम ् (अ॰शा॰ ८.५.२८) ाथ िया िजाृपान ् (ग॰सं॰ १०.५७.१)
ाथ िया िनजेरम ् (ना॰प॰ु ६६.१४) तं ाथ िया िविधवत ् (ा॰प॰ु २.५४.२८) इािदष।ु ाथा
अाथापयत ् इािदयोगाणामनपले ु । ४०३तमे पृ े ३ .१३३ ाथ यािम इित योग िवमशमिप
पय।ु
३६५
३.७९ न ेे धातु करणम ्
अािप कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन ैवाऽन ेपदम।् २१४ यतो िह
ााऽिप सव ं ाकृ त इव ं करोिष इित तायम।्
३.७९ न ेे
अिभषे े विसा ैः पौरजानपदैः सह।
नेेऽयोां रमानाथं दासः सेवऽे ितनीचवत॥्
– अ॰रा॰ २.८.५१
अियोगे साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः
(पा॰सू॰ १.३.३६) इािदनोनाथ मान ेपदम।् २१५ सेव े इ च वतमानसामीे२१६
या इित योगे भिवाले लट ्।२१७
३.८० भाषयेत ्
सव देवकृ तं नोचेदवे ं सा भाषयेथम।्
ताजाहं तात राम िविनवतन े॥
– अ॰रा॰ २.९.४६
२१४ ँ ीायाम ् (धा॰पा॰ १४१३) → ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ् लट ् → ् थास ् → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) →
् श थास ् → ् अ थास ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िहा-
वियिधवििवचितवृितपृितभृतीनां िङित च (पा॰सू॰ ६.१.१६) → पृ अ ् अ थास ् →
ससारणा (पा॰सू॰ ६.१.१०८) → पृ ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → पृ ् अ से →
पृसे।
२१५ िञािभाये ियाफले त ु िसमेवानेपदम।् पर किभायो न। ियाफलं
राममेवािभ ैित न कतारं मािमित भिशरोमणेभर त भावात।् अकिभाये कथमाने-
पदिमाशाः समाधानम।् णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) →
नी → साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → नी लृट ् → नी इट ् → नी इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → नी इ →
सावधातकु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → न े इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
न े ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → न े े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → न े े →
न ेे।
२१६ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। षेवृँ सेवन े (धा॰पा॰ ५०१) → षेव ् →
धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → सेव ् → अनदािङतु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लट ्
े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → सेव ् लट ् → सेव ् इट ् → सेव ् इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
सेव ् शप ् इ → सेव ् अ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सेव ् ए → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → सेव।े
२१७ इाहायिमित भावः। िया पूवव त।्
३६६
धातु करणम ् ३.८१ ते
इह ाथ िणिच पर ैपदम।् २१८
३.८१ ते
अरागं च सीताय ै ददौ िदं शभु ानना।
न तेऽरागेण शोभा ां कमलानन े॥
– अ॰रा॰ २.९.८९
ु
िचकू टं पिर दडकारयं गकामः ु या
ीरामोऽिदशन ं करोित। तानसू
सीताया अरागं यित। इह ते इित योगो िवमृयते। ज ्धातःु (जँ हानौ
धा॰पा॰ ९८६) पर ैपदीयः। अ कमितहार आन ेपदम।् २१९ या कमकतृक योगे
ामिधि शोभा यमेव न ते या िकम ् इान ेपदम।् २२०
२१८ भाषँ ायां वािच (धा॰पा॰ ६१२) → भाष ् → ाथ िणच ् → भाष ् िणच ् →
भाष ् इ → भािष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) →
भािष िलङ् → भािष ितप ् → भािष ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भािष शप ् ित →
भािष अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भाषे अ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो
िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भाषे अ यासटँ ु ् ित →
भाषे अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
भाषे अ यास ् सटँ ु ् ित → भाषे अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) →
भाषे अ या ित →अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → भाषे अ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) →
भाषे अ इ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भाषय ् अ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) →
भाषय ् ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भाषय ् ए त ् → भाषयेत।् न च चरािदगणे
ु पाठाभावााथ
न िणच।् िशयोगेष ु यते। यथा भारते वनपविण भीमं ित नवाकरणाथ वेा हनमान ु ् –
दशवष सहािण दशवष शतािन च। रां कािरतवान ् रामतः भवनं गतः॥ (म॰भा॰ ३.१४८.१९) ।
अ नीलकठोऽिप – कािरतवान ् कृ तवान।् ाथ िणच ् (म॰भा॰ भा॰दी॰ ३.१४८.१९)।
२१९ ज ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) →
ज ् लृट ् → ज ् त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ् त → चोः कुः
(पा॰सू॰ ८.२.३०) → क ् त → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → क ् त → िटत
आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ते। सामात ु ित इित पम।् यथा सोऽिप
शोकसमािवो नन ु ित जीिवतम ् (वा॰रा॰ २.६६.११) इित वाीिकयोगे। ज ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् ितप ् →
ज ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ् ित → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) →
तयक ् ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → तयक ् ित → ित।
२२० अिधि इाहायिमित शेषः। ज ् → कमवमणा त ु ियः (पा॰सू॰ ३.१.८७) →
भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् त →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ् त → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → तयक ् त →
आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → तयक ् त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
ते।
३६७
३.८१ ते धातु करणम ्
॥ इयोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे तृतीयााये
थमपिरेदः।
३६८
धातु करणम ् ३.८२ गामहे
॥ अथ तृतीयााये ितीयः पिरेदः ॥
॥ अथारयकाडीययोगाणां िवमशः ॥
३.८२ गामहे
मनु े गामहे सव मिु नमडलमिडतम।्
िविपनं दडकं य माातिु महाहिस॥
– अ॰रा॰ ३.१.२
इह ीरामभोऽिमाां याचते। अ गामहे इित योगोऽिप नाऽपािणनीयः।
यिप पर ैपदादानेपदं न गामः२२१ इित सविविदतं तथाऽिप सम ्उपसगसयं ोजने
समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इन ेनाऽनेपदम।् ात ् समपु सगः
न ूयते।२२२ लडिप वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। मिु न-
मडलमािाितशीं सता भिवामः इित रामभ तायम।् २२३
२२१ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् →
गम ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् मस ् → गम ् अ मस ् → इषगिमयमां ु छः
् ्
(पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ अ मस → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
गतकँ ु ् छ ् अ मस ् → गत ् छ ् अ मस ् → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ मस ् →
अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गच ् छ ् आ मस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) →
गच ् छ ् आ मँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → गच ् छ ् आ मः → गामः।
२२२ सम ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) →
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
सम ् गम ् लट ् → सम ् गम ् मिहङ् → सम ् गम ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
सम ् गम ् शप ् मिह → सम ् गम ् अ मिह → इषगिमयमां
ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → सम ् गछ ् अ मिह →
छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → सम ् गतक ँ ु ् छ ् अ मिह →
सम ् गत ् छ ् अ मिह → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → सम ् गच ् छ ् अ मिह → अतो दीघ
यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सम ् गच ् छ ् आ मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
सम ् गच ् छ ् आ महे → िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) → गच ् छ ् आ महे →
गामहे।
२२३ या कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनानेपदम।् ३५२तमे पृ े ३ .५६ याे इित
योग िवमश पय।ु
३६९
३.८३ तारियामहे धातु करणम ्
३.८३ तारियामहे
तारियामहे यु ायमेव णािदह।
ततो नािव समारो सीतां राघवलणौ॥
– अ॰रा॰ ३.१.८
अ कमितहार आन ेपदम।् २२४ िनिखलं जगंसारसागरावान ् तारयित
िक ु भवमिप वयं सिरतारियामहे इित ियाय आनेपदम।् २२५
३.८४ आे
इेव ं भाषमाणौ तौ जमतःु साधयोजनम।्
ु
तैका पिरयाे कारकुमदु ोलैः॥
– अ॰रा॰ ३.१.१५
आ२२६ इित योे योगे लकारः।२२७
२२४ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
२२५ तॄ वनतरणयोः (धा॰पा॰ ९६९) → तॄ → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → तॄ िणच ् → तॄ इ →
अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → ता इ → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → तार ् इ → तािर →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → तािर लृट ् → तािर मिहङ् → तािर मिह → तासी लृटोः
(पा॰सू॰ ३.१.३३) → तािर मिह → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → तािर इट ् मिह →
तािर इ मिह → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → तारे इ मिह → एचोऽयवायावः
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → तारय ् इ मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → तारय ् इ ा मिह →
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → तारय ् इ ा महे → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →
तारय ् इ ा महे → तारियामहे।
२२६ आसँ उपवेशन े (धा॰पा॰ १०२१) → आस ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) →
अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → आस लङ् → आस त → आडजादीनाम ् (पा॰सू॰ ६.४.७२) →
् ्
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → आट ् आस ् त → आ आस ् त → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ आस ् शप ् त → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → आ आस ् त →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → आस ् त → आ।
२२७ इाहायिमित भावः। आसँ उपवेशन े (धा॰पा॰ १०२१) → आस ् → अनदािङत ु आन े-
पदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → आस ् लट ् → आस ् त → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → आस ् शप ् त → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → आस ् त → िटत
आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → आस ् ते → आे।
३७०
धातु करणम ् ३.८५ पलायतम ्
३.८५ पलायतम ्
यिद जीिवतिु माऽि ा सीतां िनरायधु ौ।
पलायतं न चेीं भयािम यवु ामहम॥्
– अ॰रा॰ ३.१.२९
ु लणाऽन ेपदािनार ैपदे लोकारे ममपषे
अनदाे ु िवचने
थसमादेश े पलायतम ्।२२८
३.८६ अिभुव े
इाु रासः सीतामादातमु िभुव।े
रामिेद ता शरेण हसिव॥
– अ॰रा॰ ३.१.३०
अिभाव२२९ ु म।् अािप ियािविनमय एव
इित योे अिभुव े इित य
२२८ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)। परा अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) →
अनदाे
परा अय ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → परा अय ् लोट ् → परा अय ् थस ् → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → परा अय ् शप ् तस ् → परा अय ् अ तस ् → तिमपां ताामः
(पा॰सू॰ ३.४.१०१) → परा अय ् अ तम ् → उपसगायतौ (पा॰सू॰ ८.२.१९) → पला अय ् अ तम ् →
अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → पलाय ् अ तम ् → पलायतम।् सामात ु पलायेथाम ् इित
पम।् यथा रमाणौ पलायेथां न वां जीिवतमाददे (वा॰रा॰ ३.३.८) इित वाीिकयोगे। परा अयँ
गतौ (धा॰पा॰ ४७४) → परा अय ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → परा अय ् लोट ् → परा अय ् आथाम ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
परा अय ् शप ् आथाम ् → परा अय ् अ आथाम ् → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् →
आतो िङतः (पा॰सू॰ ७.२.८१) → परा अय ् अ इय ् थाम ् → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) →
परा अय ् अ इ थाम ् → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → परा अय ् ए थाम ् → उपसगायतौ
(पा॰सू॰ ८.२.१९) → पला अय ् ए थाम ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → पलाय ् ए थाम ् →
पलायेथाम।्
२२९ यथा वािलपंु महावीयमिभाव वीयवान ् (वा॰रा॰ ६.७०.२) इित वाीिकयोगे। अिभ ु
गतौ (धा॰पा॰ ९४५) → अिभ ु → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ्
(पा॰सू॰ ३.२.११५) → अिभ ु िलट ् → अिभ ु ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः
स
(पा॰सू॰ ३.४.८२) → अिभ ु णल ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → अिभ ु ु अ →
हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → अिभ ु अ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → अिभ ौ अ →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अिभ ाव ् अ → अिभाव।
३७१
३.८७ उपवेशयत ् धातु करणम ्
आन ेपदम।् २३० रामाते श किचदनिधकारात।्
३.८७ उपवेशयत ्
ु िवरेषपू वेशयत।्
अिभग ससू
आितमकरोेषां कमूलफलािदिभः॥
– अ॰रा॰ ३.२.३
िवश ्धातःु (िवशँ वेशने धा॰पा॰ १४२४) अ िणजः। त उपउपसगण
संयोजनम।् पूव धातःु साधन ेन य
ु ते पापसगण (भा॰पा॰सू॰ २.२.१९, ६.१.१३५,
८.१.७०) इित िनयमेनाडागम उपउपसगसयं ोजन े उपावेशयत ्।२३१ अ िवनाऽिप
यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेनाडागम लोपः। आगम-
कायािनाा।२३२
३.८८ जािम
ु ब िवते।
अ मपसा िसं ययं
तव तव दाािम ततो मिु ं जाहं॥
– अ॰रा॰ ३.२.५
२३० कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। अिभ ु गतौ (धा॰पा॰ ९४५) → अिभ ु → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → अिभ ु िलट ् → अिभ ु त →
िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → अिभ ु एश ् → अिभ ु ए → िलिट धातोरनास
(पा॰सू॰ ६.१.८) → अिभ ु ु ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → अिभ ु ए → अिच धातु ु वां
ु
ोिरयङु वङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → अिभ ुवङ ँ ् ए → अिभ ुव ् ए →
अिभुव।े सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) इन ेन िङम ् िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन
ु
च गणिनषे धः।
२३१ िवश ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → िवश ् िणच ् → िवश ् इ → पगलघू ु पध च
(पा॰सू॰ ७.३.८६) → वेश ् इ → वेिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा।
उप वेिश → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) →
उप वेिश लङ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
उप अट ् वेिश लङ् → उप अ वेिश लङ् → उप अ वेिश ितप ् → उप अ वेिश ित → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उप अ वेिश शप ् ित → उप अ वेिश अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → उप अ वेश े अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → उप अ वेशय ् अ ित →
इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → उप अ वेशय ् अ त ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) →
उपा वेशय ् अ त ् → उपावेशयत।्
२३२ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)।
३७२
धातु करणम ् ३.८९ बभूवःु
वतमानसामीाट ्।२३३ शीं मिु ं िजािम२३४ इित शरभ तायम।्
३.८९ बभूवःु
अ मे तवः सव बभूवःु सफलाः भो।
दीघकालं मया तमनमितना तपः।
तेह तपसो राम फलं तव यदचनम॥्
– अ॰रा॰ ३.३.४३
शरभः ेमिवलः ीरामं ा कथयित अ मे तवः सफला अभूवन ।्
्
अभूवन २३५ इित योे बभूवःु इित परोयोगोऽकायः। तथा िह भूधातोः
(भू सायाम ् धा॰पा॰ १) भूवादयो धातवः (पा॰सू॰ १.३.१) इन ेन धात-ु
सायां परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) इन ेन िलकारे ितिझिसथ-
िमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) इन ेन थमपषबवचनेु
िझये पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु स ु
ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) इन ेनोसादेश े भवो
वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) इन ेन वग
ु ागमे िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८)
इन ेन िे पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४) इन ेनााससायां हलािदः शेषः
(पा॰सू॰ ७.४.६०) इन ेनाऽिदहेष े ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) इन ेन े भवतेरः
(पा॰सू॰ ७.४.७३) इन ेनोकाराकारे अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) इन ेन जे
२३३ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। जँ गतौ (धा॰पा॰ २५३) → ज ् →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ज ् लट ् → ज ् िमप ् → ज ् िम → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → ज ् शप ् िम → ज ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
ज ् आ िम → जािम।
२३४ जँ गतौ (धा॰पा॰ २५३) → ज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ्
शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् िमप ् → ज ् िम → तासी लृटोः
(पा॰सू॰ ३.१.३३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → ज ् िम →
आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → ज ् इट ् िम → ज ् इ िम → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ज ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → ज ् इ ा िम →
िजािम।
२३५ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → ङ्
(पा॰सू॰ ३.२.११०) → भू लङ् → भू िझ → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् भू िझ → अ भू िझ → िल िङ (पा॰सू॰ ३.१.४३) →
अ भू िल िझ → लेः िसच ् (पा॰सू॰ ३.१.४४) → अ भू िसच ् िझ → गािताघपु ाभूः िसचः
पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ २.४.७७) → अ भू िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → अ भू अि → भवो ु
वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) → अ भू वक ् ्
ँ ु अि → अ भू व अि → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →
अ भू व ् अ ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → अ भू व ् अन ् → अभूवन।्
३७३
३.९० वे धातु करणम ्
े िवसग च बभूवःु ।२३६ ेमिवलतया भगवताषु े वा ष ेष ु सकल-
िवृततया पारोाियोगः।
३.९० वे
पवामहं वे तवैव ियकाया।
मृगयायां कदािच ु याते लणेऽिप च॥
– अ॰रा॰ ३.४.५
अ ियािविनमय आनेपदम।् २३७
३.९१ जागित
आनीय ददौ रामसेवातरमानसः।
ु णधरो िनं राौ जागित सवतः॥
धनबा
– अ॰रा॰ ३.४.१३
योगे लट ्।२३८
२३६ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ्
(पा॰सू॰ ३.२.११५) → (पा॰सू॰ ३.२.११५) → भू िलट ् → भू ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु सु -
णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → भू उस → भवो ् ु वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → भूवक ् ्
ँ अ → भूव उस ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) →
ु
भूव ् भूव ् उस ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → भू भूव ् उस ् → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) →
भ ु भूव ् उस ् → भवतेरः (पा॰सू॰ ७.४.७३) → भ भूव ् उस ् → अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) →
ब भूव ् उस ् → बभूवसु ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → म ् → बभूवु ँ → अनबलोपः ु →
बभूवरु ् → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → बभूवःु ।
२३७ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००४) → वस ् → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वस ् लृट ् → वस ् इट ् →
वस ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वस ् इ → सः ाधधातक ु े (पा॰सू॰ ७.४.४९) →
वत ् इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → वत ् ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) →
वत ् े → वे। सामात ु वािम इित पम।् यथा चतदु श िह वषािण वािम िवजन े
वन े (वा॰रा॰ २.२०.२९) इित वाीिकयोगे। वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००४) → वस ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वस ् लृट ् → वस ् िमप ् →
वस ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वस ् िम → सः ाधध ातक ु े (पा॰सू॰ ७.४.४९) →
वत ् िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वत ् ा िम → वािम।
२३८ इाहायिमित भावः। जागृ िनाये (धा॰पा॰ १०७२) → जागृ → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → जागृ लट ् → जागृ ितप ् → जागृ ित →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जागृ शप ् ित → जागृ अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः
्
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → जागर ् अ ित → अिदभृितः शपः
(पा॰सू॰ २.४.७२) → जागर ् ित → जागित।
३७४
धातु करणम ् ३.९२ सेवते
३.९२ सेवते
आनीय सिललं िनं लणः ीतमानसः।
सेवतेऽहरहः ीा एवमासन ् सखं
ु यः॥
– अ॰रा॰ ३.४.१५
योगे लट ्।२३९
३.९३ सावः
ु सावोऽ मा िचरम।्
ातरु ाां परृ
इाह रासी घोरा लणं काममोिहता॥
– अ॰रा॰ ३.५.१५
इह समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इन ेनाऽनेपदात ् सावहे।२४०
िक ु अ शम ् इित पृथदम।् अथात ् शं शािं गावः इित तायम।् २४१ ताल-
शकारो लेखनमादाु णमादा दो िलिखतो हलेखषे ु पके ु ष ु च।
२३९ इाहायिमित भावः। षेवृँ सेवने (धा॰पा॰ ५०१) → षेव ् → धाादेः षः सः
(पा॰सू॰ ६.१.६४) → सेव ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लट ् े
(पा॰सू॰ ३.२.११८) → सेव ् लट ् → सेव ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सेव ् शप ् त →
सेव ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सेव ् अ ते → सेवते।
२४० सम ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → सम ् गम ् लट ् → सम ् गम ् विहङ् → सम ् गम ् विह →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सम ् गम ् शप ् विह → सम ् गम ् अ विह → इषगिमयमां ु
छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → सम ् गछ ् अ विह → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → सम ् गतक ँ ु ् छ ् अ विह → सम ् गत ् छ ् अ विह → ोः ना ु ःु
् ्
(पा॰सू॰ ८.४.४०) → सम गच छ ् अ विह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
सम ् गच ् छ ् आ विह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सम ् गच ् छ ् आ वहे →
ु
मोऽनारः (पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं गच ् छ ् आ वहे → वा पदा (पा॰सू॰ ८.४.५९) →
सङ् गच ् छ ् आ वहे → सावहे।
२४१ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् → गम ् वस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् वस ् →
गम ् अ वस ् → इषगिमयमां
ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अ वस ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ वस ् → गत ् छ ् अ वस ् → ोः नाु ःु
(पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ वस ् → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गच ् छ ् आ वस ् →
ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गच ् छ ् आ वँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) →
्
गच छ ् आ वः → गावः।
३७५
ु
३.९४ अनधावित धातु करणम ्
ु
३.९४ अनधावित
इाु िवकटाकरा जानकीमनधावित।
ु
ततो रामाया खमादाय पिरगृ ताम॥्
– अ॰रा॰ ३.५.१९
ू म।्
इहािप योगे लट ्।२४२ एवमेवतै ाशेष ु सवष ु योगेष
३.९५ पाे
तयो ु िधरं पाे भय ैतौ सम
ु दौ।
नो चेाणािर याािम यमसादनम॥्
– अ॰रा॰ ३.५.२५
अ कमिविनमयादानेपदम।् २४३ एवमािप िवभाम।्
३.९६ आनियािम
अतया सहायेन गा ताणवभाम।्
आनियािम िविपने रिहते राघवेण ताम॥्
– अ॰रा॰ ३.६.१२
यिद मारीच एवायं तदा हि न संशयः।
मृगेदानियािम सीतािवमहेतवे॥
गिमािम मृग ं बा ानियािम सरः।
ं येन सि सीतासंरणोतः॥
– अ॰रा॰ ३.७.१०–११
नीधातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) अिनाृकार उमपष ु ैक-
वचन े सावधातकु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) इन ेन गणे ु अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) इन ेन दीघ आदेशयोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) इन ेन षे आन ेािम
२४२ इाहायिमित भावः। अन ु धाव ँ ु गितश ु योः (धा॰पा॰ ६०१) → अन ु धाव ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → अन ु धाव ् लट ् → अन ु धाव ् ितप ् →
अन ु धाव ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अन ु धाव ् शप ् ित → अन ु धाव ् अ ित →
अन ु धावित।
२४३ पा पान े (धा॰पा॰ ९२५) → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → पा लृँट ् → पा इट ् → पा इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → पा इ →
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → पा ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → पा े →
पाे।
३७६
धातु करणम ् ३.९७ सि
इित पािणनीयम।् २४४ परम ् आनीयत इानयः।२४५ आनयमाचिराानियािम
ीवः।२४६
इानयधातोलृट
३.९७ सि
गिमािम मृग ं बा ानियािम सरः।
ं येन सि सीतासंरणोतः॥
– अ॰रा॰ ३.७.११
समविवः ः (पा॰सू॰ १.३.२२) इन ेनाऽनेपदं ाम।् सि२४७ इित
२४४ आ णीञ ् → णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → आ नी → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आ नी लृँट ् → आ नी िमप ् → आ नी िम →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ नी िम → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
आ न े िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आ न े ा िम → आदेशययोः
(पा॰सू॰ ८.३.५९) → आ न े ा िम → आन ेािम।
२४५ एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन भावेऽिच। आङ् णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) → आ णी → णो नः
(पा॰सू॰ ६.१.६५) → आ नी → एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) → आ नी अच ् → आ नी अ → सावधातक ु ाध-
धातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → आ न े अच ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ नय ् अ →
आनय → िवभिकायम ् → आनयः।
२४६ योगा िसिः कृ िित (बा॰म॰ २६६५) इितवत।् आनय → सवाितपिदके आचारे
िा वः (वा॰ ३.१.११) → आनय िँ प ् → आनय व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) →
आनय → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आनय लृट ् → आनय िमप ् → आनय िम → तासी लृटोः
(पा॰सू॰ ३.१.३३) → आनय िम → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आनय इट ् िम →
आनय इ िम → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → आनय ् इ िम → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आनय ् इ ा िम → आदेशयोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → आनय ् इ ा िम →
आनियािम। या समााये आनय इवाऽचिरािम आनियािम। आनयतीानयः। नििह-
पचािदो िणचः ु ।् नयतीित नयः इितवत।् यथा िवस
(पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतयच ु ह-
नामोे रामो िवरामो िवरतो माग न ेयो नयोऽनयः (िव॰स॰ना॰ ५६)। अ सभाे सदेववािसाः –
‘णीञ ् ापणे’ धातोरयो ‘नयतीित नयः’ सव न ेतेथ ः (िव॰स॰ना॰ स॰भा॰ ५६)। नयशो न ेतिर
इित शकुमवाचौ च। एवं तिह आनय इवाऽचिरािम आनियािम। िसिः पूवव त।् रामो न
ु
गित न ितित नानशोचाकाते जित नो न करोित िकित ् (अ॰रा॰ १.१.४३) इिेव
उात।्
२४७ सम ् ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये
न ैिमिकापायः → सम ् ा → समविवः ः (पा॰सू॰ १.३.२२) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सम ् ा लोट ् → सम ् ा थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
सम ् ा शप ् थास ् → सम ् ा अ थास ् → पााााादायिसिशदसदां िपब-
िजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → सम ् ित ् अ थास ् → थासे
(पा॰सू॰ ३.४.८०) → सम ् ित ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → सम ् ित ् अ स ् व →
मोऽनारःु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं ित ् अ स ् व → वा पदा (पा॰सू॰ ८.४.५९) →
्
सन ित ् अ स ् व → सि।
३७७
३.९८ िवम धातु करणम ्
योगः पािणनीयः। िक ु ित इित यावंसा२४८ पादपू थ सम ् इित िनपातः य
ु ः।
अतो नाऽनेपदम।् यथा ह िह न ु नन ु ख िकल ह इादयः।२४९
३.९८ िवम
कमूलफलादीिन दा ागतमवीत।्
ु ॥्
ु फलादीिन िवम यथासखम
मनु े भ
– अ॰रा॰ ३.७.३९
िदवािदात ् िवा इित योगः पािणनीयो दीघ यिन परैपदे।२५० अ
२४८ ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये
न ैिमिकापायः → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ा लोट ् → ा िसप ् → ा िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
ा शप ् िस → ा अ िस → पााााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनय-
पयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → ित ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → ित ् अ िह →
अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → ित ् अ → ित।
२४९ या सन ् इित शं पृथदम।् असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अस ् लट ् → लटः
शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → अस ् शतृँ → अस ् अत ् → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अस ् शप ् अत ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) →
अस ् अत ् → सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) → स ् अत ् → सत ् → कृ ितसमासा
(पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → सत ् स ँ ु → सत ् स ् → उिगदचां
सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → स नम ँु ् त ् स ् →
स न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → स न ् त ् → संयोगा
लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → स न ् → सन।् शतःु ितिावधातक ु म ् (पा॰सू॰ ३.४.११३) इन ेन
सावधातक ु ात ् अेभःू (पा॰सू॰ २.४.५२) इावृिः। हे लण ं येन सीतासंरणोतः
सन ् ित इित ीरामतायम।्
२५० िव म ँ ु तपिस खेद े च (धा॰पा॰ १२०४) → िव म ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िव म ् लोट ् → िव म ् िसप ् → िव म ् िस →
िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → िव म ् यन ् िस → िव म ् य िस → शमामानां दीघः यिन
(पा॰सू॰ ७.३.६४) → िव ाम ् य िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िव ाम ् य िह → अतो हेः
(पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िवा।
३७८
धातु करणम ् ३.९९ भ ु
योऽंशा िवमशकोिटमि।२५१ िवमणं िवमः।२५२ िवममाचरित िवमित।२५३
तदेव लोिट िवम।२५४ हे आीय िवम।
३.९९ भ ु
शाले ािपामः पृथृथगनेकधा।
भ ु पिणः सव तृो भवत ु पिराट ्॥
– अ॰रा॰ ३.८.३९
िणजिसोऽयं भय ु इित।२५५ िक ु िणजाः श
ु ा अिप भवतो
२५१ यतो दीघाभावः यभाव आनेपद।
२५२ िव म ँ ु तपिस खेद े च (धा॰पा॰ १२०४) → भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) → िव म ् घञ ् →
िव म ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → वृिािः → नोदाोपदेश माानाचमेः
(पा॰सू॰ ७.३.३४) → वृििनषेधः → िव म ् अ → िवम → िवभिकायम ् → िवमः।
२५३ िवम → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → िवम िँ प ् → िवम व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िवम → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवम लट ् →
िवम ितप ् → िवम ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवम शप ् ित → िवम अ ित →
अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िवम ित → िवमित।
२५४ िवम → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िवम लोट ् → िवम िसप ् → िवम िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
िवम शप ् िस → िवम अ िस → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िवम िस → से िप
(पा॰सू॰ ३.४.८७) → िवम िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िवम।
२५५ भँ अदन े (धा॰पा॰ १५५७) (ँ/भँ इित माधवीयाधातव ु िृ ः, भँ इित मैये ः) →
भ ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु
रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) →
भ ् िणच ् → भ ् इ → भि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर
पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → भि लोट ् → भि िझ → कतिर शप ्
्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → भि शप ् िझ → भि अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → भि अ अि →
सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भे अ अि → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
भय ् अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भय ् अि → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) →
्
भय अ ु → भय।ु
३७९
३.१०० आकाे धातु करणम ्
नापािणनीयता।२५६
॥ इरयकाडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
३.१०० आकाे
ु धनं रां सव ायया कृ तम।्
दाराः पा
े नाकाेऽसीद मे॥
अतोऽहं देवदेवश
– अ॰रा॰ ४.१.७८
आकाे इ पर ैपदेन भिवतम।् धातोः पर ैपदीयात।् अतः
आकाािम इित पािणनीयम।् २५७ आकाे इित त ु कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४)
े ाऽन ेपदम।् २५८ कमितहारो नाम ियािविनमयः। अकरणीय-
इित सूण
कायाेन सादनम।् यथा कौम ु ां ियािविनमये ोे कतयान ेपदं ात ्
(वै॰िस॰कौ॰ २६८०)। कृ तभगवशनााणं ं ियािविनमयः। या
२५६ भँ अदन े (धा॰पा॰ १५५७) (ँ/भँ इित माधवीयाधातवु िृ ः, भँ इित मैये ः) → भ ् →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → भ ् लोट ् → भ ् िझ →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ ् शप ् िझ → भ ् अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) →
भ ् अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ ् अि → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) →
भ ् अ ु → भ।ु या भयीित भाः। नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४)
इन ेन कतिर पचािच णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे िवभिकाय। भा इवाऽचर ु
भ।ु भ → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भ िँ प ् → भ व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
्
शेषातिर पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → भ लोट ् → भ िझ →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ शप ् िझ → भ अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) →
भ अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) →
भि → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → भ।ु
२५७ आ कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → आ का ् → इिदतो नम ु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) →
िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → आ का नम ँ ु ् ् → आ कान ् ् → नापदा झिल
(पा॰सू॰ ८.३.२४) → आ कां ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → आ का ् →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् →
आ का ् िमप ् → आ का ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ का ् शप ् िम →
आ का ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आ का ् आ िम → आकाािम।
२५८ आ का ् (पूवव त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् → आ का ् इट ् → आ का ् इ → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ का ् शप ् इ → आ का ् अ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
आ का ् अ ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → आ का ् ए → आकाे।
३८०
धातु करणम ् ३.१०१ रामहे
आकाणमाकाः पचाभावे।२५९ तिन ् आकाे। िवषयामी। ममाऽकाण
इायाम। या आकाणमाकाा।२६० आकााऽेाकाम ।् मनः।
अशआिदादच।् २६१ तिन ् आकाे शन ेावित मे मनिस नािित।्
३.१०१ रामहे
चतु ारकपाटादीन ् बा रामहे परीम
ु ।्
वानराणां त ु राजानमदं कु भािमिन॥
– अ॰रा॰ ४.३.३
इहाऽिप कमयादान ेपदम।् २६२ या हे इित पृथदम।् हे तारे वयं नगर राम
इित ाथ नायां लोट ्। से वा। लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) इन ेन।२६३
२५९ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे।
२६० आ का ् (पूवव त)् → गरो
ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) → आ का ् अ → अजाताप ्
(पा॰सू॰ ४.१.४) → आ का ् अ टाप ् → आ का ् अ आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) →
आ का ् आ → आकाा → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभि-
कायम ् → आकाा स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → आकाा। अथ
दोहदम।् इा काा ृहहे ा तृाा िला मनोरथः॥ कामोऽिभलाषष सोऽथ लालसा योः।
(अ॰को॰ १.७.२७–२८) इमरः।
२६१ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। आकाा → अशआिदोऽच ्
(पा॰सू॰ ५.२.१२७) → आकाा अच ् → आकाा अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा →
येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → आका ् अ → आका → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) →
ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → आका स ँ ु → अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) → आका अम ् →
अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → आकाम।्
ु
२६२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। परीरणं स ैवानराणां कम न त ु सवषां
वानराणाम।् अ सव वानराः (ुववु ानराः सव िकिां भयिवलाः अ॰रा॰ ४.३.१) बाला वृा
िवकलाा अिप राकम कुवीित कमितहारः। रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५८) → र ् → कतिर कम-
ितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → र ् लृँट ् →
र ् मिहङ् → र ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → र ् शप ् मिह → र ् अ मिह →
अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → र ् आ मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
र ् आ महे → रामहे।
२६३ रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५८) → र ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → र ् लोट ् → र ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → र ् शप ् मस ् →
र ् अ मस ् → आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) → र ् अ आट ् मस ् → अकः सवण दीघः
(पा॰सू॰ ६.१.१०१) → र ् आ मस ् → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → िनं
िङतः → र ् आ म → राम।
३८१
३.१०२ िलसे धातु करणम ्
३.१०२ िलसे
ाा मूपमिनशमालोचय मयोिदतम।्
वाहपिततं काय कुविप न िलसे॥
– अ॰रा॰ ४.३.३५
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेनाऽसभिवाले
वतमानम।् २६४
ु िवरे
३.१०३ अनसे
चरं परमाानं ाा िसगणा भिव।ु
ु िवरे॥
मृगपिगणा भूा राममेवानसे
– अ॰रा॰ ४.४.५
िलकारयोगात ् अनिसषे
ु िवरे२६५ इित योे िसलोपा िसम ् अनसे
ु िवरे इित।
अथात ् िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेनाऽदेहल ोऽच
लोपे२६६ अनसेु िवरे इित। या अनसेु वां कृ तवः इित भूतकाल औणािदके िडरच ्
ु िवरे।२६७ या अनसे
ये भावे से च अनसे ु वनमनसे
ु वा।२६८ अनसे
ु वामाचरन-ु
२६४ िलपँ उपदेहे (धा॰पा॰ १४३३) → िलप ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िलप ् लट ् →
िलप ् थास ् → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → िलप ् यक ् थास ् → िलप ् य थास ् → िङित
च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → िलप ् य थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) →
्
िलप य से → िलसे।
२६५ अन ु षेवृँ सेवन े (धा॰पा॰ ५०१) → अन ु षेव ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) →
अन ु सेव ् → अनदािङतु आनेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) →
अन ु सेव ् िलट ् → अन ु सेव ् झ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → अन ु सेव ् सेव ् झ →
हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → अन ु से सेव ् झ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → एच
इादेश े (पा॰सू॰ १.१.४८) → अन ु िस सेव ् झ → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) →
अन ु िस सेव ् इरेच ् → अन ु िस सेव ् इरे → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → अन ु िस षेव ् इरे →
ु िवरे।
अनिसषे
२६६ बालकादपदािप लोप इित शेषः।
२६७ चेः इित चााहायम।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः
(वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽयमिविहतो िडरच ् यः। अनसे ु वा → उणादयो बलम ्
(पा॰सू॰ ३.३.१) → अनसे ु वा िडरच ् → अनसे ु वा इर → िडभानबकरणसामा
ु त्
(वा॰ ६.४.१४३) → अनसे ु व ् इर → अनसे ु िवर → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदक-
सा → िवभिकायम ् → अनसे ु िवर िङ → अनसे ु िवर इ → आणः
ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → अनसे ु िवरे।
२६८ अन ुपव ात ् षेवृँ सेवन े (धा॰पा॰ ५०१) धातोः गरो
ू क ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) इन ेन भावे ियां
अये तत अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप िवभिकाय।
३८२
धातु करणम ् ३.१०४ समारभेत ्
ु अनसे
सेवयित।२६९ पनः ु व ् हलनपस
ु त२७० इित अनसे ं ु किले।२७१ िलकारे इण ्धातोः
(इण ् गतौ धा॰पा॰ १०४५) कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदम।्
िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) इन ेन इरेच ् ये ईियरे।२७२ िवनाऽिप यं
पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन धािकारलोपे२७३ इरे। अनसे ु व ् इरे इित
अनसेु िवरे।
३.१०४ समारभेत ्
ु भोािद गपातािदकम
िकं पनभ ु ।्
पूजाािण सवािण सा ैवं समारभेत॥्
– अ॰रा॰ ४.४.२०
२६९ अनसेु वा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → अनसे ु वा िणच ् → अनसे ु वा इ →
णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → अनसे ु व ् इ → अनसे ु िव →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अनसे ु िव ितप ् → अनसे ु िव ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
अनसे ु िव शप ् ित → अनसे ु िव अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अनसे ु व े अ ित →
एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अनसे ु वय ् अ ित → अनसे ु वयित।
२७० अनसे ु िव → धातस ु ा (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अनसे ु िव लट ् → अनसे ु िव त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) →
अनसे ु िव यक ् त → अनसे ु िव य त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → अनसे ु व ् य त → िटत आन ेपदानां
टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → अनसे ु व ् य ते → अनसे ु ते।
२७१ अनसे ु िवधातोः सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन भावे ििप णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१)
इित िणलोपे। बालकापस ं ु किलम।्
२७२ इण ् गतौ (धा॰पा॰ १०४५) → इ → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ्
(पा॰सू॰ ३.२.११५) → इ िलट ् → इ झ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → इ इ झ →
िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → इ इ इरेच ् → इ इ इरे → असंयोगािट ् िकत ्
(पा॰सू॰ १.२.५) → दीघ इणः िकित (पा॰सू॰ ७.४.६९) → ई इ इरे → इणो यण ् (पा॰सू॰ ६.४.८१) →
ई य ् इरे → ईियरे।
२७३ बालकादपदािप लोप इित शेषः। धातोिरकारौ धािकारौ तयोलपः धािकारलोपिन ्
धािकारलोपे।
३८३
३.१०५ कारयेत ् धातु करणम ्
समापूवक ्
ात ् रभ धातोः (रभँ राभे धा॰पा॰ ९७४) िविधिलिङ समारभेत२७४ इित
योे समारभेत ् इित य ु म।् समारभत इित समारभः। पचाच।् २७५ समारभ
इवाचरेत ् इित िविधिलिङ भवेत ् इव।२७६
३.१०५ कारयेत ्
दशावरणपूजां वै ागमोां कारयेत।्
नीराजन ैधूप दीप ैनव
े ैबिवरैः॥
– अ॰रा॰ ४.४.२९
२७४ सम ् आङ् रभँ राभे (धा॰पा॰ ९७४) → सम ् आ रभ ् → अनदािङत ु आन े-
पदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) →
सम ् आ रभ ् िलङ् → सम ् आ रभ ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → समारभ शप ् त →
समारभ अ त → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → समारभ त → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ
(पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यासटँ ु ् त → समारभ यास ् त →
सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यास ् सटँ ु ् त →
समारभ यास ् स ् त → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → समारभ या त → अतो येयः
(पा॰सू॰ ७.२.८०) → समारभ इय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → समारभ इ त → आणः ु
(पा॰सू॰ ६.१.८७) → समारभे त → समारभेत।
२७५ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
२७६ समारभ → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → समारभ िँ प ् →
समारभ व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → समारभ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसन-
ाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → समारभ िलङ → समारभ ितप ् → समारभ ित →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → समारभ शप ् ित → समारभ अ ित → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → समारभ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यासटँ ु ् ित → समारभ यास ् ित → सटु ्
ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यास ् सटँ ु ् ित →
समारभ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → समारभ या ित →अतो येयः
(पा॰सू॰ ७.२.८०) → समारभ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → समारभ इ ित → आणः ु
्
(पा॰सू॰ ६.१.८७) → समारभे ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → समारभे त → समारभेत। या ्
ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इिप समाधानम।्
अनदाे
३८४
धातु करणम ् ३.१०६ हसे
ात ् कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) िविधिलिङ कुयात ्२७७
पूवक
इित योे कारयेत ् इित य ु म।् कारमाचीत इित कारयेत ्। आचाण-
िणजाििधिलङ।् २७८
३.१०६ हसे
करोमीित िताय सीतायाः पिरमागणम।्
न करोिष कृ तं हसे वािलवतम ॥्
– अ॰रा॰ ४.४.४८
शीताबोधनाथ वतमानसामीे लट ्।२७९
२७७ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → कृ िलङ् → कृ ितप ् →
कृ ित → तनािदकृ उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) → कृ उ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः
् ्
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर उ ित → यासट ् पर ैपदेषदू ाो ु
िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → कर ् उ यासटँ ु ् ित →
कर ् उ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
कर ् उ यास ् सटँ ु ् ित → कर ् उ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) →
कर ् उ या ित → अत उावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.११०) → कुर ् उ या ित → ये च
(पा॰सू॰ ६.४.१०९) → कुर ् या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → कुर ् या त ् → कुयात।्
२७८ अ हेतम ु
ु िणन। अथानपपे ः। कार → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) →
्
कार िणच → कार इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ्
(वा॰ ६.४.४८) → कार ् इ → कािर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ्
(पा॰सू॰ ३.३.१६१) → कािर िलङ → कािर ितप ् → कािर ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
कािर शप ् ित → कािर अ ित → सावधातक ु ाधध ातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कारे अ ित →
यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
कारे अ यासटँ ु ् ित → कारे अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ
(पा॰सू॰ १.१.४६) → कारे अ यास ् सटँ ु ् ित → कारे अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन
(पा॰सू॰ ७.२.७९) → कारे अ या ित → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → कारे अ इय ् ित →
लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → कारे अ इ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
कारय ् अ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → कारय ् ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →
कारय ् ए त ् → कारयेत।्
२७९ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) →
हन ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े
लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → हन ् लट ् → हन ् थास ् → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) →
् ् ् ्
हन यक थास → हन य थास → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हन ् य से → हसे।
्
३८५
३.१०७ वधियित धातु करणम ्
३.१०७ वधियित
ु
सीवः यमाग सववानरयूथप ैः।
वधियित दैौघान ् रावणं च हिनित॥
– अ॰रा॰ ४.५.४७
वधमाचरीित वधि।२८० तान ् ेरयित वधयित।२८१ तिवाले
वधियित।२८२ या वध ् इित तौरािदको धातःु । ताृिट वधियित।
िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इित ः।२८३ या अयनमय ्। भावे िप।् २८४ वध
अय ् इित वधय ् शकािदारपे।२८५ इष ँ ु इायाम ् (धा॰पा॰ १३५१) िदवािदः।
२८० वध → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → वध िँ प ् → वध व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → वध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् →
वध िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → वध अि → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
वध शप ् अि → वध अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध अि → अतो गणे ु
(पा॰सू॰ ६.१.९७) → वधि।
२८१ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → वध िणच ् → वध इ →
णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → वध ् इ → विध →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → विध लट ् → विध ितप ् → विध ित → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → विध शप ् ित → विध अ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
वधे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → वधय ् अ ित → वधयित।
२८२ विध → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → विध लृट ् → विध ितप ् → विध ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
विध ित → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → विध इट ् ित → विध इ ित →
सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → वधे इ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
वधय ् इ ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वधय ् इ ित → वधियित।
२८३ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२)
भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु तयः सौाादयो ु वाकारीयाः
योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ु
ितगणारािदगण ऊोऽयं
नामधातःु । साम य ु े (धा॰पा॰ १९२२) संवर संवरणे (धा॰पा॰ १९९२) इितवत।् वृभावात ्
पँ ानापनमारणतोषणिनशानिनशामन ेष ु (धा॰पा॰ १६२४) इितविदयम।् वध ् → साप-
पाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु
रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → वध ् िणच ् →
वध ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → वाध ् इ → िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) →
वध ् इ → विध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषा िया पूवव त।्
२८४ अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) → अय ् → सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) → अय ् िँ प ् →
अय ् व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → अय ् → िवभिकायम ् → अय ् स ँ ु → हाो
दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → अय ्।
२८५ शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन।
३८६
धातु करणम ् ३.१०८ धष थ
वधय ् वधाििमतीित वधियित।२८६
३.१०८ धष थ
कुतो वा क ता वा मानं िकं धष थ।
ु
तुा हनमानाह ृण ु वािम देिव ते॥
– अ॰रा॰ ४.६.४२
यजागे पिमदम।् २८७
३.१०९ मृगयम ्
मृगयिमित ाह ततो वयमपु ागताः।
ततो वनं िविचो जानक जलकािणः॥
– अ॰रा॰ ४.६.४६
अ ीरामेणाऽीयाियाफल वानरपकतृग ािम आन ेपदम।् २८८
२८६ िलमिशं लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित िनयमेन अय ् इित शं नपस ं ु किले
् ्
पिठा ितीयायां िवभौ अय अम इित िते मोन पस ्
ं ु कात (पा॰सू॰ ७.१.२३) इन ेनािक ु अय ्
इेव। ३४९तमे पृ े ३.५१ विधािम इित योग िवमशमिप पय।ु
२८७ धृष ्धातःु (धृष ँ सहन े धा॰पा॰ १८५०) आधृषीयागण े पिठतः। त आ धृषाा (धा॰पा॰
ग॰सू॰ १८०६) इित गणसूािधकाराैकिकिणयः। िणजभावे धष थ इित पम।् धृष ँ
सहन े → धृष ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
धृष ् लट ् → धृष ् थ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → धृष ् शप ् थ → धृष ् अ थ → पग- ु
लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → धष ् अ थ → धष थ। िणिच त ु
धष यथ इित पम।् धृष ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु
रािदो िणच ्
(पा॰सू॰ ३.१.२५) → धृष ् िणच ् → धृष ् इ → पगलघूु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः
(पा॰सू॰ १.१.५१) → धष ् इ → धिष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। धिष →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → धिष लट ् →
धिष थ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → धिष शप ् थ → धिष अ थ → सावधातक ु ाधधातक ु योः
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → धष अ थ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → धष य ् अ थ → धष यथ।
२८८ मृग अेषणे (धा॰पा॰ १९००) चौरािदकधातरु ागवयादान ेपदी। पर ु मृगणां कुत इित
ाकृ तेऽथ िणिच कृ ते तूभयपदी। यथा – िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु (वा॰प॰ ३.७.६०)।
्
तान ेपदाेः कारणिमदं ादिश कारैः। मृग िणच → मृग इ → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) →
मृग ् इ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → मृग ् इ लोट ् → मृग ् इ म ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
मृग ् इ शप ् म ् → मृग ् इ अ म ् → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
मृग ् ए अ म ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → मृग ् अय ् अ म ् → मृगयम।्
३८७
३.११० ाामहे धातु करणम ्
३.११० ाामहे
ु ाामहे वयम।्
ु कुठमासा सखं
पनव
इदमथाऽा गता िवं महाचलम॥्
– अ॰रा॰ ४.७.२२
सीताेषणेऽसफलान ् मरणे कृ तिनयान ् वानरान ् हनमान
ु ् ितबोधयित वैकुठे
ु ाामहे। इह उपाकरणे (पा॰सू॰ १.३.२५) इन ेनाऽनेपदम।् २८९ उप-
सखं
श लोपः।२९०
३.१११ नयम ्
वासाहां किरेऽहं भवतां वगेराः।
ातःु सिललदानाय नयं मां जलािकम॥्
– अ॰रा॰ ४.७.४८
इह साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६)
इन ेनाऽनेपदम।् सानन ेऽयं योगः। नयम ्।२९१ सानं कुत।
तिदापालनमेव साननम।् उन े वाऽऽन ेपदम।्
३.११२ इयात ्
ु पराेण बु दु ाकारतािमयात।्
तनः
सराेण तदिप मांसपेिशमायातु ॥्
– अ॰रा॰ ४.८.२३
२८९ उप ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये
न ैिमिकापायः → उप ा → उपाकरणे (पा॰सू॰ १.३.२५) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → उप लृँट ् → उप ा मिहङ् → उप ा मिह → तासी लृटोः
(पा॰सू॰ ३.१.३३) → उप ा मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → उप ा ा मिह →
िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → उप ा ा महे → उपाामहे।
२९० िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन।
२९१ णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → नीञ ् → नी →
साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → नी लोट ् → नी म ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → नी शप ् म ् →
नी अ म ् → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → न े अ म ् → एचोऽयवायावः
ु ाधध ातक
(पा॰सू॰ ६.१.७८) → नय ् अ म ् → नयम।्
३८८
धातु करणम ् ३.११३ ियेत
् इित। आशंसावचने िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४)
एित२९२ इित योे इयात २९३
इन ेन िललकारः।२९४
३.११३ ियेत
ु
नािभसूारेण मातृभासारतः।
वधत े गभतः िपडो न ियेत कमतः॥
– अ॰रा॰ ४.८.३२
ियते२९५ इित योे ियेत इित योग ु शिक िलङ ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२)
े शाथ िलयोगे साध।ु २९६
इित सूण
२९२ इण ् गतौ (पा॰सू॰ १०४५) → इ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इ लट ् → इ ितप ् → इ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → इ अ ित →
अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → इ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →
ए ित → एित।
२९३ इण ् गतौ (पा॰सू॰ १०४५) → इ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आशंसावचने
िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) → इ िलङ् → इ ितप ् → इ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ
(पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → इ यासटँ ु ् ित → इ यास ् ित → सटु ् ितथोः
(पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → इ यास ् सटँ ु ् ित → इ यास ् स ् ित →
िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → इ या ित → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः →
इ या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → इ या त ् → इयात।्
२९४ एवमेव आयात ु ् इािप बोम।्
२९५ मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) → मृ → ियतेिङ्लङो (पा॰सू॰ १.३.६१) → वतमान े लट ्
(पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मृ लट ् → मृ त → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → मृ श त → मृ अ त →
िरङ् शयिल ु (पा॰सू॰ ७.४.२८) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → म ् िरङ् अ त → म ् िर अ त →
अिच धात ु ु ोिरयङु वङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → म ् र ् इयँङ ् अ त →
ु वां
म ् र ् इय ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → म ् र ् इय ् अ ते → ियते।
२९६ मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) → मृ → ियतेिङ्लङो (पा॰सू॰ १.३.६१) → शिक िलङ्
च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) → मृ िलङ् → मृ त → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → मृ श त →
मृ अ त → िरङ् शयिल ु (पा॰सू॰ ७.४.२८) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → म ् िरङ् अ त →
म ् िर अ त → अिच धात ु ु वां
ु ोिरयङु वङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) →
म ् र ् इयँङ ् अ त → म ् र ् इय ् अ त → िलङः सीयटु ् (पा॰सू॰ ३.४.१०२) → म ् र ् इय ् अ सीयटँ ु ् त →
म ् र ् इय ् अ सीय ् त → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →
म ् र ् इय ् अ सीय ् सटँ ु ् त → म ् र ् इय ् अ सीय ् स ् त → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) →
म ् र ् इय ् अ ईय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → म ् र ् इय ् अ ई त → आणः ु
् ्
(पा॰सू॰ ६.१.८७) → म र इय ए त → ियेत। ्
३८९
३.११४ िपािम धातु करणम ्
३.११४ िपािम
लां सपवतां धृा रामाे िपाहम।्
या ैव याािम जानक शभु लणाम॥्
– अ॰रा॰ ४.९.२४
वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन लयोगः।२९७
॥ इित िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥
ु
॥ अथ सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
३.११५ पयािम
ु ं महाबाणिमवािखलाः।
अमोघं रामिनम
पया ैव राम प जनकनिनीम॥्
– अ॰रा॰ ५.१.३
ु पयािम राघवम।्
कृ ताथऽहं कृ ताथऽहं पनः
ाणयाणसमये य नाम सकृ रन॥्
– अ॰रा॰ ५.१.४
अ शीताोतनाय वतमानसमीपे भिवित वतमानसामीे वतमानवा
(पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन लट ्।२९८
२९७ िपँ ेरणे (धा॰पा॰ १२८५) → िप ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िप ् लट ् →
िप ् िमप ् → िप ् िम → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → िप ् श िम → िप ् अ िम →
सावधातकु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे
ु धः →
िप ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → िप ् आ िम → िपािम।
२९८ िशँर ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान-
सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → श ् लट ् →
श ् िमप ् → श ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → श ् शप ् िम → श ् अ िम → पाा-
ााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) →
पय ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → पय ् आ िम → पयािम।
३९०
धातु करणम ् ३.११६ िववे े
३.११६ िववे े
ु
े देिह मे माग सरसाय
िववे २९९ ै नमोऽ ु ते।
ु पनरे
इा ु िु धताहम॥्
ु वाह सरसा
– अ॰रा॰ ५.१.१६
कमितहार आन ेपदम।् ३००
३.११७ भयेत ्
िसंिहका नाम सा घोरा जलमे िता सदा।
आकाशगािमनां छायामााऽकृ भयेत॥्
– अ॰रा॰ ५.१.३५
अ िविधिनमणामणाधीसाथ न ेष ु िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) इन ेन
हेतहु त
े मु तोिलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१५६) इन ेन वा िललकारः।३०१
२९९ िनवे े इित पाठभेदः। त त ु न ेिवशः (पा॰सू॰ १.३.१७) इन ेनानेपदम।्
३०० कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। िव िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) → िव िवश ् →
कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → िव िवश ् लृट ् →
िव िवश ् इट ् → िव िवश ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → िव िवश ् इ →
ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → िव वेश ् इ → जसृजमृजयजराजाजशां षः
(पा॰सू॰ ८.२.३६) → िव वेष ् इ → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) → िव वेक ् इ →
आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → िव वेक ् इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
िव वेक ् ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िव वेक ् े → िववे।े
३०१ भँ अदन े (धा॰पा॰ १५५७) → भ ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवण-
चूणच ु
रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → भ ् िणच ् → भ ् इ → भि → सनाा
धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविध-
िनमणामणाधीसाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) हेतहु त े मु तोिलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१५६) वा →
भि िलङ → भि ितप → भि ित → कतिर शप (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भि शप ् ित →
् ्
भि अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भे अ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ
(पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भे अ यासटँ ु ् ित → भे अ यास ् ित →
सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भे अ यास ् सटँ ु ् ित →
भे अ यास ् स ् ित → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → भे अ इय ् ित → लोपो ोविल
(पा॰सू॰ ६.१.६६) → भे अ इ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भय ् अ इ ित → आणः ु
्
(पा॰सू॰ ६.१.८७) → भय ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भय ए त → भयेत। ् ् ्
३९१
३.११८ सारयत ् धातु करणम ्
३.११८ सारयत ्
यते न ैव कोऽ िवयो मे जायते।
एवं िविच हनूमानधो िं सारयत॥्
– अ॰रा॰ ५.१.३७
अ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेनाकार-
लोपः। आगमकायािनाा।३०२ माणं चा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इ
ङमडु ागमाभावः।३०३
३.११९ सीदताम ्
धाहम िचराय राघव ृितममासीवपाशमोिचनी।
तसोऽितलभो मम सीदतां दाशरिथः सदा िद॥
– अ॰रा॰ ५.१.५७
३०२ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। अडागमे कृ ते सामातः ासारयत ् इित पम।् यथा
तत॒ ो वै स ॒जान॒ ाि॑ण ं ब॒ ां ासा॑रयत ् (कृ ॰य॰ त ै॰ा १.६.४.२) इ। सृ गतौ (धा॰पा॰ ९३५) →
हेतमु ित च → सृ िणच ् → सृ इ → अचो िणित → उरण ् रपरः → सार ् इ → सािर → सनाा
धातवः → धातस ु ा। सािर → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ्
(पा॰सू॰ ३.२.१११) → सािर ितप ् → सािर ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् सािर ित → अ सािर ित → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ सािर शप ् ित → अ सािर अ ित → सावधातक ु ाधधातक
ु योः
्
(पा॰सू॰ ७.३.८४) → अ सारे अ ित → अ सारय अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →
अ सारय ् अ त ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ा सारय ् अ त ् → ासारयत।्
३०३ यागमकाय िनमभिविह इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इित सू े यण ् अिच इित िते
ङमो ादिच ङमिु नम ् (पा॰सू॰ ८.३.३२) इन ेन ङमडु ागमं कृ ा इको यणिच इेवासूियन ्
सूकाराः। अत एव वाीकीयरामायणे सरकाडे ु ु
नवाकरणाथ वेा हनमान ् लिङ िवशम ् इित
य ु े – दोषकाले िवशं भीतयाऽहं तयोिदतः (वा॰रा॰ ५.५८.५०)। अ ितलकिशरोमिणटीकाकारौ च –
िवशं ािवशम ् (वा॰रा॰ ित॰टी॰ ५.५८.५०, वा॰रा॰ िश॰टी॰ ५.५८.५०)।
३९२
धातु करणम ् ३.१२० भोित
सीदत ३०४ु इित योे सीदताम ्३०५ इित योगः। कमितहार
आन ेपदम।् ३०६
३.१२० भोित
िमासारे सीता यिद मे वशगा भवेत।्
ु ता रां भोित सा मया॥
तदा सवसखोपे
– अ॰रा॰ ५.२.४१
ु
अ भजोऽनवन े (पा॰सू॰ १.३.६६) इन ेनाऽनेपदे सित भोते इित
३०४ षद ्ऌँ िवशरणगवसादन ेष ु (धा॰पा॰ ८५४, १४२७) → षद ् → धाादेः षः सः
(पा॰सू॰ ६.१.६४) → सद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सद ् लोट ् → सद ् ितप ् → सद ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →
सद ् शप ् ित → सद ् अ ित → पााााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनय-
पयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → सीद ् अ ित → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → सीद ् अ त ु →
सीदत।ु
३०५ षद ्ऌँ िवशरणगवसादन ेष ु (धा॰पा॰ ८५४, १४२७) → षद ् → धाादेः षः
सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → सद ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सद ् लोट ् → सद ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सद ् शप ् त →
सद ् अ त → पााााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः
(पा॰सू॰ ७.३.७८) → सीद ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सीद ् अ ते →
आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) → सीद ् अ ताम ् → सीदताम।्
३०६ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। सताभाव ु जीव ैव धम न ण
इित नियत ं ु कमितहार आन ेपदयोग इित भावः। मानसे गोािमपादा – सतां या न
गताऽिभषेकतथा न मौ वनवासःखतः। मख ु ाजु ी रघन
ु न मे सदाऽ ु सा मलमलदा॥
ु
(रा॰च॰मा॰ २.म॰२)। एतेन ीमागवतेऽमे पमााये तौ ादशवारं यं सीदताम ्
ु ु
इिप ाातम।् यथा – सीदतां महािवभूितः (भा॰प॰ु ८.५.३२) सीदतां नः स महािवभूितः
(भा॰प॰ु ८.५.३३.४३)।
३९३
३.१२० भोित धातु करणम ्
पािणनीयः।३०७ िक ु भोजनं भोजः।३०८ भोजमाचरतीित भोजित।३०९ त लृकारे
भोित।३१० याऽावनाथ भ ु ्धातःु ।३११ रावणािभायोऽयम ् मशगा सती सीता
ज
रां भोिधाी भूा तितपालियित।
३०७ भज ु ् → भजोऽनवने
ु (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → भज ु ् लृँट ् →
भज ु ् त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → भज ु ् त → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ्
(पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भोज त → ्
चोः कः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → भोग त → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → भोग ् त →
ु ्
खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → भोक ् त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → भोक ् ते →
भोते।
३०८ भज ु ्धातोः नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन अच ्ये िवभिकाय।
बालकाावेऽच।् तेन भोजः भोगः इित ाविप समानाथ कौ। यथा भागवते यािचवे भूयि प भूिरभोजः
(भा॰प॰ु १०.८१.३४) इ। अ टीकाकाराः – भूिरभोजो बभोगवान ् (भा॰प॰ु गू॰दी॰ १०.८१.३४,
भा॰प॰ु अ॰॰ १०.८१.३४) भूिरभोजो बभोगः (भा॰प॰ु िन॰॰ १०.८१.३४)। भोगः इित त ु भज ु ्धातोः
भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन घिञ पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु चजोः कु
िघयतोः (पा॰सू॰ ७.३.५२) इन ेन कुे िवभिकाय िसम।्
३०९ भोज → सवाितपितके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भोज िँ प ् → भोज व ् →
वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भोज → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भोज लट ् →
भोज ितप ् → भोज ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भोज शप ् ित → भोज अ ित →अतो
गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भोज ित → भोजित।
३१० आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इित पिरभाषयाऽऽगमकायािनाालकािदडभावः।
या भोजनं भोक ्। िणजात ् भज ्
ु धातोः (भज ु ् िणच ् → भोिज) सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८)
इन ेन भावे ििप णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे भोज ् इित ाितपिदकं िनम।् त
थमािवभावेकवचने भोक ् भोग ् इित पयम।् भोज ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ्
(पा॰सू॰ ६.१.६८) → भोज ् → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → भोग ् → वाऽवसान े (पा॰सू॰ ८.४.५६) →
भोक,् भोग।् यथवदसंिहतायाम ् यवु ा॑नो ॒ ा अ॒ जरा॑ अभ॒ ोघनो॑ (ऋ॰वे॰सं॰ १.६४.३) इित मे
पदपाठे अ॒ भ॒ ोकऽ् हन॑ सायणभाे अभोघनः। भोजयीित भोजः। न भोजः अभोजः। तेषां हारः।
‘बलं छिस’ (पा॰सू॰ ३.२.८८) इित हेः िप।् ‘झयो होऽतराम’् (पा॰सू॰ ८.४.६२) इित
हकार घम।् ‘इूषायां शौ’ (पा॰सू॰ ६.४.१२) इित िनयमाीघाभावः। तदाचिरित भोित।
नामधातोरनदा ु ैकाात ् एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) इित सूण े ड
े ागमिनषेधः।
३११ भजँ ु पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४)। भज ु ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → भज ु ् लृँट ् → भज ु ् ितप ् → भज ु ् ित → तासी लृटोः
(पा॰सू॰ ३.१.३३) → भज ु ् ित → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः →
ु
पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भोज ित → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) भोग ् ित →
्
आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → भोग ् ित → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → भोक ् ित →
भोित।
३९४
धातु करणम ् ३.१२१ अगाहत ्
३.१२१ अगाहत ्
ु
अगाहपौै कृ ा वदनमािलकाम।्
िवभीषण ु राम सिधौ मानसः॥
– अ॰रा॰ ५.२.५२
आन ेपदािनायोगोऽयं पर ैपदी।३१२
३.१२२ िनदिहित
िनदिहित रौघांृ ते ना संशयः।
ु देिह मे देिव गािम रयाऽितः॥
अनां
– अ॰रा॰ ५.३.४९
ु म।् िनदहतीित िनदहः।३१४ िनदह
िनधित३१३ इित योे िनदिहित इित य
३१२ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इन ेन। गाह ्धातःु (गाँ िवलोडने
अनदाे
धा॰पा॰ ६४९) आन ेपदी। त ललकारे थमपष ु एकवचन े अगाहत इित पम।् गाँ िवलोडने
(धा॰पा॰ ६४९) → गाह ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → अनतन े लङ्
(पा॰सू॰ ३.२.१११) → गाह ् लङ् → गाह ् त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
अट ् गाह ् त → अ गाह ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ गाह ् शप ् त →
अ गाह ् अ त → अगाहत। ीकृ त आन ेपदािने पर ैपदे अगाहत ् इित पम।् गाँ िवलोडने
(धा॰पा॰ ६४९) → गाह ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → गाह ् लङ् → गाह ् ितप ् →
गाह ् ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → अट ् गाह ् ित → अ गाह ् ित → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ गाह ् शप ् ित → अ गाह ् अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →
अगाहत।् एतेन यूय ं िववा यदपो धृतता गाहत ैत देवहेलनम ् (भा॰प॰ु १०.२२.१८) इित भागवते
ु
रासपााां गोपीवापहारे ममपषबवचनिववायां कृ तः गाहत इित पर ैपदयोगोऽिप
ाातः।
३१३ िनस ् दहँ भीकरणे (धा॰पा॰ ९९१) → िनस ् दह ् → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → िनस ् दह ् लृट ् → िनस ् दह ् ितप ् →
िनस ् दह ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → िनस ् दह ् ित → दादेधातोघः
(पा॰सू॰ ८.२.३२) → िनस ् दघ ् ित → एकाचो बशो भष ् झष ोः (पा॰सू॰ ८.२.३७) →
िनस ् धघ ् ित → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → िनस ् धक ् ित → आदेशययोः
(पा॰सू॰ ८.३.५९) → िनस ् धक ् ित → ससजषो ु ः → (पा॰सू॰ ८.२.६६) → िनँ धक ् ित →
िनर ् धक ् ित → िनधित।
३१४ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन।
३९५
३.१२३ िनाित धातु करणम ्
इवाऽचिरतीित िनदिहित३१५ इित योगे पिरहारः।
३.१२३ िनाित
अिभानाथ म वदािम तव सत। ु
क
िचकू टिगरौ पूवम े दा रहिस ितः।
ु
मदे िशर आधाय िनाित रघननः॥
– अ॰रा॰ ५.३.५३
इह इित योजनीयम।् एवं लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन भूतकाले
लकारः।३१६
३.१२४ वद
ु
ततः हो हनममादरा के न िहतोऽिस वानर।
भयं च ते माऽ ु िवमोसे मया सं वदािखलराजसिधौ॥
– अ॰रा॰ ५.४.६
अ भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७)
इन ेनोपसाषायां ान े वाऽऽन ेपदम।् ३१७
३१५ योगा िसिः कृ िित (बा॰म॰ २६६५) इितवत।् िनदह → सवाितपिदके आचारे िा
वः (वा॰ ३.१.११) → िनदह िँ प ् → िनदह व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िनदह →
सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → िनदह लृट ् → िनदह ितप ् → िनदह ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
िनदह ित → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िनदह इट ् ित → िनदह इ ित → अतो
लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → िनदह ् इ ित → आदेशयोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → िनदह ् इ ित →
िनदिहित।
ात ् ाधातोः (ा कुायां गतौ धा॰पा॰ १०५४) लकारे थमपष
३१६ िनपूवक ु एकवचन े िनाित।
िन ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →
िन ा लट ् → िन ा ितप ् → िन ा ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन ा शप ् ित →
अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िन ा ित → िनाित।
३१७ वदँ ायां वािच (धा॰पा॰ १००९) → वद ् → भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः
(पा॰सू॰ १.३.४७) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → वद ् लोट ् → वद ् थास ् → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → वद ् शप ् थास ् → वद ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → वद ् अ से →
सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → वद ् अ स ् व → वद।
३९६
धातु करणम ् ३.१२५ पयम ्
३.१२५ पयम ्
शेन ैव िवजानीमः कृ तकायः समागतः।
हनूमान ेव पयं वानरा वानरष भम॥्
– अ॰रा॰ ५.५.१३
अ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन ियािविनमय आनेपदम।् ३१८
ु
॥ इित सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
ु काडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ अथ य
३.१२६ िनवस
ु चेमािन पािन फलािन तदनरम।्
भ
िनवस सखे ु ना िनामेिह राऽ ु मा॥
– अ॰रा॰ ६.७.१६
३१८ पर ैपिदनः श ्धातोः (िशँर ् ेणे धा॰पा॰ ९८८) लोकारे ममपषे
ु बवचन े पयत इित
् ् ्
पम। श → शेषातिर पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
श ् लोट ् → श ् थ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → श ् शप ् थ → श ् अ थ → पाा-
ााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) →
पय ् अ थ → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → तिमपां ताामः
(पा॰सू॰ ३.४.१०१) → पय ् अ त → पयत। आनेपदे च पयम ् इित। श ् → कतिर
कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → श ् लोट ् → श ् म ् →
कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → श ् शप ् म ् → श ् अ म ् → पााााादायि-
सिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → पय ् अ म ् →
पयम।्
३९७
३.१२७ िनबोध धातु करणम ्
अ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदम।् ३१९
३.१२७ िनबोध
तमाह रावणो राजा ातरं दीनया िगरा।
कुकण िनबोध ं महमपु ितम॥्
– अ॰रा॰ ६.७.५१
अ िनपूवक ोऽवगमाथ को बधु ्धातःु (बधँ ु अवगमन े धा॰पा॰ ११७२)।
ताऽन ेपदाोकारे ममपष ु ैकवचन े िनब ु इित पािणनीयम।् ३२० िक ु
बोधनं बोधः भावे घिञ३२१ तत गणे ु ।३२२ िनतरां बोधो िनबोधः। िनबोधमाचर इित िनबोध
इमाचारिबाातोलट ्। ममपष ु एकवचन े से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) इं
िह आदेश े अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) इन ेन हेिक िनबोध इिप पािणनीयम।् ३२३
्
याऽ बधु धात ु ािदपर ैपदी (बधँु अवगमन े धा॰पा॰ ८५८)। त लोकारे
३१९ िनपूवक ार ैपिदनो वस ्धातोः (वसँ िनवासे धा॰पा॰ १००५) लोकारे ममपष ु एकवचने
िनवस इित पम।् िन वस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च
(पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िन वस ् लोट ् → िन वस ् िसप ् → िन वस ् िस → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन वस ् शप ् िस → िन वस ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) →
िन वस ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िन वस ् अ → िनवस। आनेपदे च िनवस
इित। िन वस ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
िन वस ् लोट ् → िन वस ् थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन वस ् शप ् थास ् →
िन वस ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → िन वस ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) →
िन वस ् अ स ् व → िनवस। अिप च – राऽ ु मा इित कथम ् मािङ ङ् (पा॰सू॰ ३.३.१७५)
इन ेन सवलकारापवादेन ङो िवधानात।् अ समाधानं दीित ैबालमनोरमायाम ु म ् – ‘माऽ’ु
इादौ त ु ‘मा’ इयारं ितषेधाथ किमाः। ‘आाङो’ (पा॰सू॰ ६.१.७४) इित सूभाे
त ु िङतो माश िनदशामा इ त ु न भवतीम ु ।् ‘मा’शायार से त ु
ु ु ु
तदेवोदाियेत। ‘माऽ’ इ त ‘अ’ इित िवभिितपकमयिमे (बा॰म॰ २२१९)।
३२० िन बध ु ् → अनदािङत
ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
िन बधु ् लोट ् → िन बधु ् थास ् → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → िन बधु ् यन ् थास ् →
िन बधु ् य थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → िन बधु ् य से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) →
िन बधु ् य स ् व → िनब। ु
३२१ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन।
ु
३२२ पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन।
३२३ िनबोध → सवाितपिदके आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → िनबोध िँ प ् →
िनबोध व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िनबोध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) →
धातस ु ा → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िनबोध लोट ् → िनबोध िसप ् → िनबोध िस → कतिर
शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िनबोध शप ् िस → िनबोध अ िस → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) →
िनबोध िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िनबोध िह → अतो हेः → िनबोध।
३९८
धातु करणम ् ३.१२८ हनन ्
ममपषु एकवचनपिमदम ् िनबोध।३२४ एतेन तािबोध िजोम (भ॰गी॰ १.७) इित
गीतावचनमिप ाातम।्
३.१२८ हनन ्
दशकोः वानां गा मिररकान।्
ु गजां हनन ् णात॥्
चूणय ामासरां
– अ॰रा॰ ६.१०.१७
न ्३२५ इित योे हनन ् इित योग ु गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३)
ात ् हन ्धातोः (हनँ िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२) लिङ िझ-
इित िनयमात ् िनपूवक
ु (पा॰सू॰ ६.१.९७)
येऽडागमे शिप झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) इन ेनाादेश े अतो गणे
इन ेन परपे इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) इन ेन ेकारलोपे संयोगा लोपः
(पा॰सू॰ ८.२.२३) इन ेन तकारलोपे हनन ्।३२६
३२४ िन बधु ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →
िन बधु ् लोट ् → िन बधु ् िसप ् → िन बधु ् िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन बधु ् शप ् िस →
िन बधु ् अ िस → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → िन बोध ् अ िस → से िप
(पा॰सू॰ ३.४.८७) → िन बोध ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िन बोध ् अ → िनबोध।
३२५ िन हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → िन हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) →
अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → िन हन ् लङ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) →
आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िन अट ् हन ् लङ् → िन अ हन ् लङ् → िन अ हन ् िझ →
ितिावधातक ु म ् (पा॰सू॰ ३.४.११३) → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अिदभृितः शपः
(पा॰सू॰ २.४.७२) → िन अ हन ् िझ → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → गम-
हनजनखनघसां लोपः िङनिङ (पा॰सू॰ ६.४.९८) → िन अ ह ् न ् िझ → हो हेिणषे ु
(पा॰सू॰ ७.३.५४) → िन अ घ ् न ् िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → िन अ घ ् न ् अि →
इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → िन अ घ ् न ् अ ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) →
िन अ घ ् न ् अन ् → िन अन ् → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → न।्
३२६ गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित िनयमाद अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इित सू ं न
वतत।े शपः िपा ् सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) इावृौ शपो िङं न। अिङित शिप परे
गमहनजनखनघसां लोपः िङनिङ (पा॰सू॰ ६.४.९८) इित सू ं न वतत े यतो हनोऽकारलोपाभावः।
अकारलोपाभावे हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) इािप वृिन । अतः कुाभावः। िन हनँ
िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → िन हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने
लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → िन हन ् लङ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ
टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िन अट ् हन ् लङ् → िन अ हन ् लङ् → िन अ हन ् िझ → ितिाव-
धातक ु म ् (पा॰सू॰ ३.४.११३) → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) →
शगभावः → िन अ हन ् अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → िन अ हन ् अ अि → इत
(पा॰सू॰ ३.४.१००) → िन अ हन ् अ अ ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िन अ हन ् अ ् →
संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → िन अ हन ् अन ् → िन अहनन ् → इको यणिच
(पा॰सू॰ ६.१.७७) → हनन।्
३९९
३.१२९ योािम धातु करणम ्
३.१२९ योािम
घातिया राघवेण जीवािम वनगोचरः।
ु
रामेण सह योािम रामबाण ैः सशीग ैः॥
– अ॰रा॰ ६.१०.५६
आन ेपदािनायोगोऽयम।् ३२७
३.१३० ससृज े
अं रासराज जघान परमािवत।्
तत ु ससृज े घोरं रासं चामिवत।्
ोधेन महताऽऽिवो रामोपिर रावणः॥
– अ॰रा॰ ६.११.२८
सृज ँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) पर ैपदी धातःु । ततः ससज इित पम।् ३२८ अ
३२७ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)। आन ेपदे त ु यधु ँ सहारे (धा॰पा॰ ११७३)
अनदाे
इित धातोलृ ु
मप ु एकवचने योे इित पम।् यथा गीतायाम ् – न यो इित गोिवम
ष ु ा
तू बभूव ह (भ॰गी॰ २.९)। यधु ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लृट ् शेष े च
(पा॰सू॰ ३.३.१३) → यधु लृँट ् → यधु इट ् → यधु ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
् ्
यधु ् इ → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघूु पध च
् ्
(पा॰सू॰ ७.३.८६) → योध इ → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → चम → योत इ → िटत ्
आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → योत ् ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → योत ् े →
योे। यधु ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ्
(पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → यधु ् लृँट ् → यधु ् िमप ् → यधु ् िम →
तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → यधु ् िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →
यधु ् ा िम → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघूु पध च
ु ्
(पा॰सू॰ ७.३.८६) → लघू पधगणः → योध ा िम → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → योत ा िम → ्
योािम।
३२८ सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे
िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → सृज ् िलँ ट ् → सृज ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः
स
(पा॰सू॰ ३.४.८२) → सृज ् णल ् → सृज ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) →
सृज ् सृज ् अ → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → सज ् सृज ् अ →
हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → स सृज ् अ → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ्
रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → स सज ् अ → ससज।
४००
धातु करणम ् ३.१३१ िलसे
कमितहारादान ेपदम।् ३२९
३.१३१ िलसे
भूत ं भिवदभजतमानमथाचरन।्
िवहर यथाायन ् भवदोष ैन िलसे॥
– अ॰रा॰ ६.१२.२७
अ िलप ्धातोः (िलपँ उपदेहे धा॰पा॰ १४३३) कमवाे लकारे ममपषु
एकवचनपम।् ३३० वतमानसामीािवित वतमानता।३३१
३.१३२ गिमामहे
अल सह ाता ो गिमामहे वयम।्
िवभीषणवचः ु
ु ा वाच रघूमः॥
– अ॰रा॰ ६.१३.४२
गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) इन ेन ेिधानात ् गम ्धातो (गम ँ ॢ गतौ
धा॰पा॰ ९८२) पर ैपदात ् गिमामः।३३२ समपु सगसयं ोजने त ु समो गृिाम ्
३२९ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। ा आनेपदे िलिट थमपष ु एकवचन े ससृजे
इित पम।् सृज ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) →
सृज ् िलँ ट ् → सृज ् ितप ् → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → सृज ् एश ् → सृज ् ए →
िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → सृज ् सृज ् ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) →
सृ सृज ् ए → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → सर ् सृज ् ए → हलािदः
शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → स सृज ् ए → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित
च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषेु धः → स सृज ् ए → ससृजे।
३३० िलप ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िलप ् लँ ट ् → िलप ् थास ् → सावधातकु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) →
िलप ् यक ् थास ् → िलप ् य थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → िलप ् य से → िलसे।
३३१ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन।
३३२ गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) →
गम ् लृँट ् → गम ् मस ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → गम ् मस ् → गमेिरट ्
पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) → गम ् इट ् मस ् → गम ् इ मस ् → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गम ् इ ा मस ् → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → गम ् इ ा मस ् →
ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गम ् इ ा मँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) →
गम ् इ ा मः → गिमामः।
४०१
३.१३२ गिमामहे धातु करणम ्
(पा॰सू॰ १.३.२९) इन ेनाऽनेपदे सं ामहे३३३ उपसगलोपेऽिप गंामहे िक ु
गिमामहे इित मसामावहिमित चेत।् गमनं गिम इ िघनण ु ् यः।
शिमाो िघनण ु ् (पा॰सू॰ ३.२.१४१) इ इितशयोगामेरिप िघनण ु ।्
ु
िघनये ु
ऽनबकाय नपसं ु किले ियािवशेषणाितीया। हे इित सोधनम।् ाम
्
इित अस धातोः ु धा॰पा॰ १०६५) िवथ िललकार उमपषबवचनम
(असँ भिव ु ।् ३३४
अथात ् हे जना अयोां ित वयं गिम गमनं ित ामोता भवेम। या गम ्
इित डयाम।् ३३५ इष ुधातःु (इषँ गतौ धा॰पा॰ ११२७) िदवािदः। त वतमानकाले
कमितहार आन ेपदम।् ३३६ ः इित सिधान ेनािप वतमानसमीपे लट ्।३३७ ो गं
गमनिमामहेऽिभलषामः३३८ योगेऽिियमेव मे मनीषा।
३३३ सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) →
सम ् गम ् लृँट ् → सम ् गम ् मिहङ् → सम ् गम ् मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →
सम ् गम ् मिह → गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) → इडभावः → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सम ् गम ् ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
सम ् गम ् ा महे → मोऽनारःु ु
(पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं गं ा महे → अनार यिय परसवणः
(पा॰सू॰ ८.४.५८) → सं ामहे।
३३४ असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आिशिष
िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) → अस ् िलङ् → अस ् मस ् → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ
(पा॰सू॰ ३.४.१०३) → अस ् यासटँ ु ् मस ् → अस ् यास ् मस ् → िलङः सलोपोऽन
(पा॰सू॰ ७.२.७९) → अस ् या मस ् → सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) → स ् या मस ् → िनं
िङतः (पा॰सू॰ ३.४.९९) → स ् या म → ाम।
ु
३३५ गम ॢँ धातोः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन भावे डये िडभानबकरण-
सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय गम ्। अेिप इन ेन बालकाावेऽिप।
अिपशः सवपािधिभचाराथ ः (का॰वृ॰ ३.२.१०१)। गं गीतिमितवत।् यथा शकुम े – गं, ी॰,
गीयते इित (ग ै गान े + भावे बालकात ् डः) गीतम, ् इेकारकोषः। गम ् → अेिप यते
(पा॰सू॰ ३.२.१०१) → गम ् ड → गम ् अ → टे ः (पा॰सू॰ ६.४.१४३) → िडसामादभािप टे लपः
(ल॰िस॰कौ॰ ३४३) → ग ् अ → ग → िवभिकायम ् → ग अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) →
गम।्
३३६ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन।
३३७ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन।
३३८ इष ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमानसामीे वतमानवा
(पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् मिहङ् → इष ् मिह →
िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् यन ् मिह → इष ् य मिह → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → इष ् या मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् या महे →
इामहे।
४०२
धातु करणम ् ३.१३३ ाथ यािम
३.१३३ ाथ यािम
ाथ यािम जगाथ पिवं कु मे गृहम।्
िा भा ु सबलः ो गिमिस पनम॥्
– अ॰रा॰ ६.१४.३६
ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इित चिङ ् (धा॰पा॰ १०१७)
अनदाे
इ िङरणेन ाते। अतः ाथ यािम।३३९
ु काडीययोगाणां िवमशः ॥
॥ इित य
॥ अथोरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
३.१३४ िनजे
ाणानृिषमु ां देवदानविकरान।्
ु िनजे समहोरगान॥्
देवियो मनां
– अ॰रा॰ ७.२.४७
आङो यमहनः (पा॰सू॰ १.३.२८) इन ेनानेपदे ाजे।३४० िवनाऽिप यं
३३९ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इन ेन। अथ उपयाायाम ्
अनदाे
(धा॰पा॰ १९०५) → अथ ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु
रािदो
िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → अथ ् िणच ् → अथ ् इ → अिथ → सनाा धातवः
(पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) →
शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अिथ लट ् →
अिथ िमप ् → अिथ िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अिथ शप ् िम → अिथ अ िम →
सावधातक ु ाधधातक
ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अथ अ िम → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →
अथ य ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → अथ य ् आ िम → अथ यािम → अकः
सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ यािम। ३६३तमे पृ े ३ .७७ ाथ य इित योग िवमशमिप
पय।ु
३४० ा हन ् → आङो यमहनः (पा॰सू॰ १.३.२८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) →
ा हन ् िलँ ट ् → ा हन ् त → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → ा हन ् एश ् →
ा हन ् ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → ा हन ् हन ् ए → हलािदः शेषः
(पा॰सू॰ ७.४.६०) → ा ह हन ् ए → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → ा झ हन ् ए → अासे
चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) → ा ज हन ् ए → असंयोगािित ् (पा॰सू॰ ६.४.९८) → िकम ् →
गमहनजनखनघसां लोपः िङनिङ (पा॰सू॰ ६.४.९८) → ा ज ह ् न ् ए → हो हेिणषे ु
(पा॰सू॰ ७.३.५४) → ा ज घ ् न ् ए → ाजे।
४०३
३.१३५ काे धातु करणम ्
पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन आङ ् इ लोपे िनजे।३४१
३.१३५ काे
ु
सेन च शपे नाहं ां िवना िदिव वा भिव।
ु शपे ादयोः भो॥
काे रां रघे
– अ॰रा॰ ७.९.५
काािम इित योे काे
३४२ ३४३
इित योग ु कतिर कमितहारे
(पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनानेपदे सित।३४४
ु
॥ इरकाडीययोगाणां िवमशः ॥
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे तृतीयााये
ितीयपिरेदः।
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे तृतीयोऽायः।
३४१ पर ैपदे त ु िनजघान इित पम।् िन हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे
िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → िन हन ् िलँ ट ् → िन हन ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ
ु ु णमाः
स
् ्
(पा॰सू॰ ३.४.८२) → िन हन णल ् → िन हन अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) →
िन हन ् हन ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → िन ह हन ् अ → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) →
िन झ हन ् अ → अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) → िन ज हन ् अ → हो हेिणषे ु
(पा॰सू॰ ७.३.५४) → िन ज घन ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → िन ज घान ् अ →
िनजघान।
३४२ कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → का ् → इिदतो नम ु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) →
िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → का नम ँ ु → कान ् ् → नापदा झिल
् ्
(पा॰सू॰ ८.३.२४) → कां ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → का ् → शेषातिर
पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → का ् लट ् → का ् िमप ् →
का ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → का ् शप ् िम → का ् अ िम → अतो दीघ यिञ
(पा॰सू॰ ७.३.१०१) → का ् आ िम → काािम।
३४३ कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → का ् (पूवव त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) →
वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → का ् लट ् → का ् इट ् → का ् इ → कतिर शप ्
(पा॰सू॰ ३.१.६८) → का ् शप ् इ → का ् अ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →
का ् अ ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → का ् ए → काे।
ु
३४४ एवमेव न काे िवजयं कृ न च रां सखािन ु
च (भ॰गी॰ १.३२) इ। िवजयरासखानामकाा
न राजोिचता।
४०४
धातु करणम ् ३.१३५ काे
बा ु
ु ीगपादपरजसा संशु या सादरं
कृ ा लेखकमाशीलयशसं िशं िशश ं ु राघवम।्
बालो निवलोचनो िगिरधरः शान ् िवभााऽना
बाित िनबमेतममलं तोषाय सीतापतेः॥
इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशः।
४०५
से तारसूची
अ॰को॰ अमरकोषः
अ॰को॰ ा॰स॰ु ु
अमरकोषे ाासधा
अ॰प॰ु ु
अिपराणम ्
अ॰रा॰ अारामायणम ्
अ॰शा॰ अिभानशाकुलम ्
अग॰सं॰ अगसंिहता
अिह॰सं॰ ु संिहता
अिहब
आ॰रा॰ आनरामायणम ्
आ॰ौ॰सू॰ आपौतसूम ्
आ॰स॰श॰ आयासशती
आ॰सं॰ आनसंिहता
ई॰उ॰ ईशावाोपिनषद ्
उ॰को॰ उणािदकोषः (दयानसरतीाासिहतः)
उ॰रा॰च॰ उररामचिरतम ्
ऋ॰वे॰सं॰ ऋवेदसंिहता
ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ ऋवेदसंिहतायां सायणभाम ्
ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ उ॰॰ ऋवेदसंिहतायां सायणभा उपोातकरणम ्
ए॰को॰ एकारकोषः
क॰उ॰ कठोपिनषद ्
क॰उ॰ रा॰कृ ॰भा॰ कठोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ्
क॰प॰ु ु
किपराणम ्
क॰स॰सा॰ कथासिरागरः
का॰ कादरी
का॰िव॰प॰ कािशकािववरणपिका (ासः)
से तारसूची
का॰वृ॰ कािशकावृिः
का॰वृ॰वा॰ कािशकावृिवािकम ्
का॰सू॰वृ॰ काालारसूवृिः
िक॰ िकराताजनु ीयम ्
िक॰ घ॰ा॰म॰ िकराताजनु ीये घटापथाायां मलाचरणम ्
कु॰स॰ कुमारसवम ्
कु॰स॰ स॰ा॰ कुमारसवे सीिवनीाा
कू ॰प॰ु ु
कू मपराणम ्
कृ ॰य॰ त ै॰आ॰ कृ यजवु दत ैिरीयारयकम ्
कृ ॰य॰ त ै॰ा कृ यजवु दत ैिरीयाणम ्
कृ ॰य॰ त ै॰सं॰ कृ यजवु दत ैिरीयसंिहता
ग॰प॰ु गडपराणमु ्
ग॰सं॰ गगसिं हता
गी॰गो॰ गीतगोिवम ्
गो॰गृ॰सू॰ गोिभलगृसूम ्
गो॰पू॰ता॰उ॰ ु
गोपालपूवत ािपपिनषद ्
च॰सं॰ सू॰ा॰ चरकसंिहतायां सूानम ्
चा॰नी॰ चाणनीितः
त॰बो॰ तबोिधनी (ान ेसरतीकृ ता)
त॰वा॰ तवाितकम ्
त॰स॰ तक सहः
त॰स॰ ा॰बो॰ा॰ तक सहे ायबोिधनीाा
त॰स॰ प॰ा॰ तक सहे पदकृ ाा
त ै॰उ॰ त ैिरीयोपिनषद ्
द॰उ॰ ु
दशपाणािदपाठः
द॰उ॰वृ॰ ु
दशपाणािदवृ िः (यिु धिरमीमांसकसािदता)
द॰॰ दशपकम ् (धनयकृ तम)्
॰स॰श॰ ु
गाससती (माक डेयपराणाग
ता)
दे॰भा॰प॰ु ु
देवीभागवतपराणम ्
धा॰पा॰ धातपु ाठः
धा॰पा॰ ग॰सू॰ धातपु ाठे गणसूम ्
४०८
से तारसूची
॰ ालोकः
न॰उ॰ नलोपाानम ्
न॰का॰ निके रकािशका
नर॰प॰ु ु
नरिसंहपराणम ्
ना॰प॰ु ु
नारदपराणम ्
नाी॰प॰ु ु
नाीपराणम ्
न ै॰च॰ न ैषधीयचिरतम ्
ा॰सू॰ ायसूम ्
प॰उ॰ ु
पपाणािदपाठः
प॰उ॰ े॰वृ॰ ु
पपाणािदपाठे ेतवनवािसवृिः
प॰त॰ पतम ्
प॰त॰ अ॰टी॰ पतेऽिभनवराजलीटीका
प॰म॰ पदमरी
प॰ल॰म॰ परमलघमूु षा
प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ परमलघमू ु षायां ोाटीका (कािलकासादश
ु कृ ता)
प॰शे॰ पिरभाषेशेखरः
प॰ृ॰ पराशरृितः
परा॰उ॰ ु
पराशरोपपराणम ्
पा॰सू॰ पािणिनसूम ् (अाायी)
॰ना॰ ितमानाटकम ्
ौ॰म॰ ौढमनोरमा
बा॰म॰ बालमनोरमा
बृ॰उ॰ बृहदारयकोपिनषद ्
बृ॰॰सं॰ बृहसंिहता
बृ॰सं॰ बृहंिहता
॰उ॰ िबपिनषद ्
॰प॰ु ु
पराणम ्
॰सू॰ सूम ्
ा॰प॰ु ु
ाडपराणम ्
भ॰का॰ भिकाम ्
भ॰गी॰ भगवीता
४०९
से तारसूची
भ॰गी॰ रा॰भा॰ ु
भगवीतायां रामानजभाम ्
भ॰नी॰ भतृह िरनीितशतकम ्
भा॰उ॰ पा॰सू॰ भा उोते पािणनीयसूम ्
भा॰प॰ भाे पशािकम ्
भा॰पा॰सू॰ भाे पािणनीयसूम ्
भा॰प॰ु ीमागवतपराणमु ्
भा॰प॰ु अ॰॰ ीमागवतेऽिताथ कािशका
भा॰प॰ु गू॰दी॰ ीमागवते गूढाथ दीिपका
भा॰प॰ु िन॰॰ ीमागवते िनगूढाथ काशः
भा॰प॰ु बा॰॰ ीमागवते बालबोिधनी
भा॰प॰ु वं॰टी॰ ीमागवते वंशीधरटीका
भा॰प॰ु वी॰रा॰ा॰ ीमागवते वीरराघवाा
भा॰प॰ु ी॰टी॰ ीमागवते ीधरटीका
भा॰प॰ु िस॰॰ ीमागवते िसादीपः
भा॰॰ भाे दीपः (कै यटकृ तः)
भा॰॰ पा॰सू॰ भाे दीपे पािणनीयसूम ्
भा॰रा॰ ीभागवराघवीयम ्
भा॰िश॰ भाे िशवसूम ्
भा॰िश॰सू॰ भाे िशवसूम ्
भृ॰॰ भृतम ्
म॰अ॰ ु
मधराकम ्
म॰प॰ु ु
मपराणम ्
म॰भा॰ महाभारतम ्
म॰भा॰ भा॰दी॰ महाभारते भारतदीिपका (नीलकठकृ ता)
ु
म॰स॰स॰ ु
महासभािषतसहः
म॰ृ॰ मनृ ु ितः
म॰ृ॰ कु॰टी॰ मनृु तौ कुूकभटीका
म॰ृ॰ मे॰टी॰ ु तौ मेधाितिथटीका
मनृ
म॰ृ॰ राघ॰टी॰ ु तौ राघवानटीका
मनृ
मा॰भा॰ ु
मानसभारती (रामचिरतमानस संृतपानवादः)
मा॰धा॰वृ॰ माधवीया धातवु िृ ः
४१०
से तारसूची
मी॰सू॰ मीमांसासूम ्
मे॰को॰ मेिदनीकोषः
मे॰॰ मेघतम ्
या॰ृ॰ यावृितः
यो॰सू॰ योगसूम ्
यो॰सू॰ भो॰वृ॰ योगसू े भोजवृिः
यो॰॰ दी॰टी॰ योिगनीदये दीिपकाटीका
र॰वं॰ रघवंु शम ्
र॰वं॰ द॰टी॰ रघवंु श े दप णटीका (हेमािकृ ता)
र॰वं॰ स॰ा॰ रघवंु श े सीिवनीाा
र॰वं॰ स॰ा॰म॰ रघवंु श े सीिवनीाायां मलाचरणम ्
रा॰उ॰ता॰उ॰ रामोरतािपपिनषद ु ्
रा॰च॰मा॰ रामचिरतमानसम ्
रा॰मी॰ रामायणमीमांसा (करपाािमकृ ता)
रा॰र॰ो॰ रामराोम ्
ल॰म॰ ु षा
लघमू
ल॰िव॰ृ॰ लघिव ु ु िृ तः
ल॰शे॰ लघशेु शेखरः
ल॰शे॰ म॰ लघशे ु शेखरे मलाचरणम ्
ल॰िस॰कौ॰ ु
लघिसाकौम दु ी
ल॰िस॰कौ॰ भ ै॰टी॰ ु
लघिसाकौम ु ां भ ैमीटीका (भीमसेनशािकृ ता)
िल॰ ु
िलानशासनम ्
वा॰ वािकम ्
वा॰प॰ वापदीयम ्
वा॰प॰ हे॰टी॰ वापदीये हेलाराजटीका
वा॰रा॰ वाीकीयरामायणम ्
वा॰रा॰ क॰टी॰ वाीकीयरामायणे कतकटीका
वा॰रा॰ ित॰टी॰ वाीकीयरामायणे ितलकटीका
वा॰रा॰ भू॰टी॰ वाीकीयरामायणे भूषणटीका
वा॰रा॰ िश॰टी॰ वाीकीयरामायणे िशरोमिणटीका
वा॰सं॰ वाराहसंिहता
४११
से तारसूची
वाम॰प॰ु वामनपराणम ु ्
वाम॰प॰ु स॰मा॰ वामनपराणे ु सरोमाहाम ्
वाय॰ु प॰ु वायपु राणम
ु ्
िव॰प॰ु िवपु राणम
ु ्
िव॰स॰ना॰ िवस ु हनामोम ्
िव॰स॰ना॰ स॰भा॰ िवस ु हनामोे सभाम ्
वे॰सा॰ वेदासारः
वै॰भू॰सा॰ वैयाकरणभूषणसारः
वै॰िस॰का॰ वैयाकरणिसाकािरका
वै॰िस॰कौ॰ वैयाकरणिसाकौमदु ी
ु
॰वा॰ का॰॰ ु
िवादे कारके थमा
श॰ा॰ शतपथाणम ्
श॰र॰ शरः
िश॰प॰ु ु
िशवपराणम ्
िश॰म॰ िशवमिहःोम ्
िश॰व॰ िशशपु ालवधम ्
िश॰व॰ स॰ा॰म॰ िशशपु ालवधे सवषााायां मलाचरणम ्
िश॰सू॰ िशवसूम ् (माहेरसूम)्
श॰ु य॰वा॰मा॰ शु यजवु दवाजसन ेियमािनसंिहता
ो॰वा॰ ोकवािकम ्
े॰उ॰ ेतातरोपिनषद ्
स॰र॰ सीतराकरः
ु
स॰र॰ स॰टी॰ ु
सीतराकरे सधाकरटीका
सा॰का॰ साकािरका
सा॰का॰गौ॰भा॰ साकािरकायां गौडपादभाम ्
सा॰द॰ सािहदप णः
ु
सी॰स॰िन॰ ु
ीसीतासधािनिधः
ु
सी॰स॰िन॰ भ॰टी॰ ु
ीसीतासधािनधौ भिटीका
॰प॰ु ु
पराणम ्
॰िश॰ राकिशा
ह॰च॰िच॰ हरचिरतिचामिणः
४१२
से तारसूची
ह॰ना॰ ु
हनमाटकम ्
ह॰ना॰ा॰ हिरनामामृताकरणम ्
ह॰व॰ हिरवंशः
िह॰ िहतोपदेशः
४१३
Originally authored in 1981, this book is the PhD dissertation of
the polyglot and polymath Hindū saint Jagadguru Rāmānandācārya
Svāmī Rāmabhadrācārya (then known as Ācārya Giridharalāla Miśra
Prajñācakṣu). Svāmī Rāmabhadrācārya is the founder of Tulsi Peeth,
a social and religious organization at Chitrakoot, and the founder
and lifelong chancellor of a university for the diferently abled at
Chitrakoot. Without eyesight since the age of two months and without
formal education till the age of 17 years, Svāmī Rāmabhadrācārya
speaks 22 languages and has authored more than 100 books in Sanskrit
and Hindi. In this work, Svāmī Rāmabhadrācārya has examined ‘non-
Pāṇinian’ usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa using traditional and
novel methods drawing from the Pāṇinian framework. This edition
of the book is edited and annotated by Nityānanda Miśra, a Sanskrit
enthusiast who works in the investment banking industry at Mumbai.
He is an initiated disciple of Svāmī Rāmabhadrācārya.
“By authoring this gem of a work, Rāmabhadrācārya has opened a new
direction of research in the science of Vyākaraṇa.”
—Madhav Deshpande
“Svāmī Rāmabhadrācārya has examined many principles of Pāṇinian
grammar with acute discernment.”
—Devarshi Kalanath Shastri
“Deserves wide distribution. Clearly relects a mastery of Pāṇinian methods
and tradition.”
—George Cardona
Shri Tulsi Peeth Seva Nyas
Aamodavana, Post Naya Gaon
Chitrakoot, Satna, MP, India
http://jagadgururambhadracharya.org