Academia.eduAcademia.edu

Outline

Adhyātmarāmāyaṇe Apāṇinīyaprayogāṇāṃ Vimarśaḥ

Abstract

Originally authored in 1981, this book is the PhD dissertation of the polyglot and polymath Hindu saint Padma Vibhushan Jagadguru Rāmānandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya (then known as Ācārya Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu). In this work, the author has examined ‘non-Pāṇinian’ usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa using traditional and novel methods drawing from the Pāṇinian framework. This edition of the book is edited and annotated with around 1,200 footnotes by Nityānanda Miśra.

Adhyātmarāmāyaṇe’pāṇinīya– prayogāṇāṃ Vimarśaḥ Ācārya Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu known later as Jagadguru Rāmānandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya Edited with notes by Nityānanda Miśra २०३८तमे वैमेऽे सूणानसंृतिविवालय ् िवावािरिधः (पीएच.डी.) ु इपाधये ु शोधबः तः अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः णेतारः ु पदवामाणपारावारीणाः षशनपरमवीणाः सनातनधमसरं णधरीणाः आचायिगिरधरलालिमाः ाचषु ः (तयु ामे जगरामानाचाय ु ािमरामभाचायाः इित ाताः) ु स च िवमश गौतमायेन िपपरागौतमाममूलके न पिडतगायीभूषणिमसूनना िनानिमेण यथामित सािदत उरणमूलनामोकसािटणीियािभः संविधत काशकः ु सीपीठसेवाासः ीतल िचकू टः, सतनाजनपदः, मदेशः, भारतम ् तृतीयसणकीयसंरणम ् िवजयदशमी, िवमाः २०७१ (October 22, 2015) © सवािधकारः णेतस ृ ादकायः Cover art created using two images. The first image is of a manuscript of the work Śābdabodha (MS Add.2464) available from the UCDL website under http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-ADD- 02464/1. The second image is that of a painting from Himachal Pradesh (1775-1800) titled as ‘Rama’s Court, Folio from a Ramayana (Adventures of Rama)’ available from the LACMA website under http://collections.lacma.org/node/198599. ु पकािानम ् http://www.jagadgururambhadracharya.org अरसंयोजकः िनानिमः Typeset in XƎLATEX using XƎTEX engine version 0.9998. ु अनमिणका सादकीयम ् १ पिरचयः ११ कतृ जीवनवृम ् १९ आचायचरणानां िवदावली २७ शिवाचः २९ शंसा ३७ आलोकनम ् ३९ आभारदशनम ् ४१ मलाचरणम ् ४५ ावना ४७ १ सिकारकसमासकरणम ् १२५ थमः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १२७ बालकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १२७ अयोाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १५९ ितीयः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १८२ अरयकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . १८२ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २०५ ु सरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २२० ु काडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २२१ य उरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २२७ २ कृ ितकरणम ् २३१ थमः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २३१ बालकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २३१ अयोाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २५१ ितीयः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २७३ अरयकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २७३ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २९२ ु सरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . २९९ ु काडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०१ य उरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०६ ३ धातु करणम ् ३०९ थमः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०९ बालकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३०९ अयोाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३३९ ितीयः पिरेदः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३६९ अरयकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३६९ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३८० ु सरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३९० ु काडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ३९७ य उरकाडीययोगाणां िवमशः . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ४०३ से तारसूची ४०७ सादकीयम ् ु ाातोः कृ ां िणिच सिन यिङ वा नामजाोपसगा- श ातोवा ितदं िवकरणिविधिभागमादेशकायः। कृ ाितां ितपदजनकााधयन ् सिभिं ु ाकुवन ् सवशां जयित गवरः ु ियााननेः॥ Deriving the conjugational form (tiṅanta) and the form ‘‘with a primary suffix (kṛdanta) using the rules of inserted conjugational affixes (vikaraṇa‑s) and the operations of augmentation (āgama) and substitution (ādeśa) in the natural (prakṛti), causative (ṇic), desiderative (san), or intensive (yaṅ) sense from an original root (dhātu), or from a denominative root (nāmadhātu), or from a root with a prefix (upasarga); [deriving] the form with a secondary suffix (taddhitānta) from a form with a primary suffix (kṛdanta); [and deriving] the inflected form (subanta) from a lemma (prātipadika)—thus explaining the entire scripture [of Vyākaraṇa]—the foremost Guru, one of whose eyes is the knowledge of the derivational process (prakriyā) [of Vyākaraṇa], is [ever] victorious. ’’ अााय सभाां सवरिचकृ ितं  कठे दधानो ायान ् सवान ् िवजानन ् भरणहिरकृ तौ  वां कीणम।् िसाान ् कािरकाथान ् फिणपितरचनाः कौडभायसारं चाणः शाबोधं जयित गवरो ु दशनानन ेः॥ Having committed to His memory the Aṣṭādhyāyī, ‘‘ along with the work of Vararuci (the Vārttika‑s) and the सादकीयम ् commentary (Mahābhāṣyam); specially knowing all the axioms (nyāya‑s), [the three books titled] Brahma, Vākya and Prakīrṇa in the work of Bhartṛhari (Vākyapadīyam), the principles (siddhānta‑s) [of Vyākaraṇa], the meanings of the kārikā‑s [in the Vaiyakaraṇasiddhāntakārikāḥ], the works of Nāgeśa, and the sāra (Vaiyākaraṇabhūṣaṇasāraḥ) of the noble Kauṇḍabhaṭṭa; and expounding on verbal cognition (śābdabodha)—the foremost Guru, one of whose eyes is the knowledge of the philosophy [of Vyākaraṇa], is [ever] victorious. ’’ This phenomenal work is the result of spontaneous dictation over only thirteen days by my Gurudeva, the polymath saint Jagadguru Rāmānandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya, earlier known as Ācārya Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu. While Gurudeva and His life need no introduction, the events which led to the authoring of this work certainly deserve a mention. Gurudeva entered the academic world of Vārāṇasī in 1971, after four years of schooling in Jaunpur. He completed His bachelor’s (śāstrī) and master’s (ācārya) degrees from the Sampurnanand Sanskrit University in 1974 and 1976, respectively. In 1976, He was awarded the Chancellor’s gold medal, along with seven gold medals. He then registered for a doctoral (vidyāvāridhi or PhD) degree at the same university, but hardly spent any time on research over the next five years during which, as a wandering kathā artiste (kathāvācaka) and ascetic (tapasvī), He traversed across the length and breadth of northern and western India. In 1981, when Gurudeva wanted to be initiated as a virakta saṃnyāsī in the order (sampradāya) of Rāmānanda, one of His close associates suggested that He complete the task which He had set on five years ago before severing all ties of pūrvāśrama. Gurudeva then came to Vārāṇasī, and dictated this work over thirteen days, as I have heard from Him and His close २ सादकीयम ् associates. It may sound incredible to some, but it does not take much to believe. All one needs to do is to take a look at the endless literary output of Gurudeva consisting of more than one hundred books and innumerable articles, speeches, songs, and verses—and consider the fact that all of this comes from somebody who has been without eyesight since the age of two months and had no formal education till the age of seventeen. Although I was not born in 1981, I can attest to another such miraculous feat in December 2013 when Gurudeva authored a 300-page book—the Mūlārthabodhinī commentary on the Bhaktamāla of Gosvāmī Nārayaṇadāsa (Nābhājī)—in just sixteen hours of recording spread over nine days.1 Being a witness to this feat, I have no doubts that this PhD thesis was dictated by Gurudeva over thirteen days. On September 24 1981, the thesis was examined by Paṇḍita Bhūpendrapati Tripāṭhī, the former Head of Department of Vyākaraṇa at the Sampurnanand Sanskrit University, and recommended for the viva voce examination. The signature of Paṇḍita Bhūpendrapati Tripāṭhī in green ink still adorns the first page of the typed manuscript. The thesis was then successfully defended in Sanskrit by Gurudeva in the viva voce examination where the examiners included stalwarts like Paṇḍita Kālikāprasāda Śukla and Paṇḍita Paṭṭābhirāma Śāstrī.2 I had read about this work in the bibliography of Gurudeva published in many books authored by Him, as well as in Svarṇayātrā, Gurudeva’s autobiographical account of His life till 1 I co-edited the book. While proofreading, I listened to the complete recording twice. There was never a pause to think or reflect, and nobody recited or read the original text of the Bhaktamāla for Gurudeva during the recording. 2 It is unfortunate that no recording of the session exists—technology was not as ubiquitous in India then as today. We all can only imagine what a wonderful treat for the ears it would have been to hear the conversations between the examiners and the researcher. ३ सादकीयम ् the year 2000. I was very curious to read this work given its rather interesting title. I unsuccesfully tried to search for this work at the Citrakūṭa āśrama of Gurudeva during my several visits to the āśrama between 2009 to 2012. Nobody at the āśrama remembered where Gurudeva’s copy of the thesis was. In 2011, I tried to find it in the Rajkot āśrama of Gurudeva with no success. I had almost given up on my search and had decided to go to the Sampurnanand Sanskrit University, hoping against hope to procure this thirty-year old thesis, when fortunately, in the month of June 2012, I paid my first visit with my gurubhrātā Pavana Śarmā to Vasiṣṭhāyanam, Gurudeva’s āśrama at Haridvāra. There, while going through a stack of rare and old books, I found Gurudeva’s copy of the thesis—buried under many other books, and with a torn cover, weak binding, and yellow and brittle pages. I flipped through its pages and started reading—like a curious child, who has just learned the basics of linear algebra, going through derivations in the notes of Isaac Newton or Carl Friedrich Gauss. Though I had been teaching myself Vyākaraṇa since 2007, my five years of self- learning was cast away by reading a few lines of the thesis. So engrossed I was in the two or three derivations of the work that the typographic mistakes became invisible to me. After around five minutes, I could not read it any further—it was too much for me to understand. I put down the thesis and said to myself, “This work has to be published, else one day it may be lost forever.” Gurudeva kindly gave me the permission to take the thesis with me, and also gave His blessing to my wish. I feel His blessing is what has materialized as this editor’s note after three years. For those who work in the investment banking industry, time is a luxury they can rarely afford. The typed manuscript was full of errors—unfortunately the scribe and the typist did ४ सादकीयम ् not have even basic knowledge of Sanskrit. Due to the many mistakes, I abandoned my idea of typing the work myself as it was too time-consuming. I decided to scan the book and posted a message on several mailing lists asking for help in data-entry. I was enthused by the several responses, some of them offering to work for free, that I received.3 One of the responses was from the Bangalore-based scholar Vedavāridhi Dr. P. Ramanujan, the āsthāna vidvān (assembly scholar) of the Ahobilamaṭha, an authority on the Kṛṣna Yajurveda’s Taittirīya Śākhā, and currently a member of the Second Sanskrit Commission. Dr. Ramanujan’s Parankushachar Institute of Vedic Studies (PIVS) is engaged in the digitization and publication of many Sanskrit works. Dr. K. S. Mukundan of the institute ably typed the work in a few months and Dr. Ramanujan did the first round of proofreading. I offer my fervent thanks to both Dr. Mukundan and Dr. Ramanujan without whose help this work would not have been published. Over the next few months, I proofread and edited the work, adding original verses of Adhyātma Rāmāyaṇa and citing the work’s around 1650 references in the process. Several members of the Bhāratīyavidvatpariṣad mailing list helped me trace the original sources of many citations, and I thank all of them. The first edition of the work was released online in HTML format in June 2013, one year after I had first seen the work. The second edition, which made many corrections, was released online in HTML format in October 2013. Although the second edition was complete and many typographic mistakes in the typed manuscript had been corrected, I was nevertheless not satisfied as I knew I had not 3 And also amused by a self-proclaimed Sanskrit scholar who tried his best to fleece me by quoting a ludicrously high price. Frustrated with his repeated questioning on who I was engaging and how much I was paying, when I told him even esteemed scholars were quoting one-fourth of his rate, he responded nonchalantly, “That is very reasonable [sic].” ५ सादकीयम ् understood the work and may had not done complete editorial justice to the work due to the lack of my understanding. In addition, I knew that at some places words or sentences were missing in the manuscript, leading to a lack of continuity. The following words of Gosvāmī Tulasīdāsa in the Rāmacaritamānasa (1.30A-B) were echoing in my mind— ु िनज गु सन सनी म पिन ु कथा सो सूकरखेत। समझ ु ी निहं तिस बालपन तब अित रहेउँ अचेत॥ ोता बा यानिनिध कथा राम कै गूढ़। िकिम समझ ु  म जीव जड़ किल मल िसत िबमूढ़॥ And then I heard the same kathā from my Guru at ‘‘ Vārāhakṣetra, but I could not understand it as I was extremly ignorant in that phase of childhood. The kathā of Rāma is difficult to understand; the listeners and speakers are rich with knowledge. How could I, an especially foolish and unintelligent being seized by the vices of the Kali age, understand it? The answer came from what Tulasīdāsa had said next in the ’’ Rāmacaritamānasa (1.31.1)— तदिप कही गु बारिहं बारा। समिु झ परी क मित अनसारा॥ ु Still, the Guru narrated it again and again, and then I ‘‘ understood it somewhat, in accordance with my intellect. I decided to read the work, my edited version, again ’’ and again. After three iterations, I was confident of my understanding, and decided to publish a third edition with footnotes reflecting my insights. In addition, I decided that the this new edition would be typeset in XƎLATEX. The typesetting was completed in December 2013, following which I started editing the work again. My understanding of grammatical process and philosophy increased manifold while editing the work second time, and I could successfully solve the derivations for the explanations. These derivations were also included as ६ सादकीयम ् footnotes. The work on the third edition began in January 2014 and was completed in February 2015, interrupted by another book of Gurudeva which I proofread, typeset and co- edited;4 and my move from Hong Kong to Mumbai in July 2014. From February to August 2015, I was occupied with authoring, typesetting, designing, and publishing my first English book, Mahāvīrī: Hanumān-Cālīsā Demystified.5 This delayed the online publication of the third edition of this book, Adhyātmarāmāyaṇe’- pāṇinīyaprayogāṇāṃ Vimarśaḥ. The text of the third edition with nearly 1,200 footnotes runs into nearly 375 pages now, as opposed to around 240 pages for the text of the first and second editions. The number of works cited in the second addition is close to 175 as opposed to 65 in the first and second editions. Hundreds of vyutpatti‑s (etymologies) and prakriyā‑s (derivations) have been included in footnotes. Most of the original text in this third edition is the same as that in the first and second editions except for orthographic and editorial corrections, and supplying the text missing from the manuscript after consultations with Gurudeva. Some minor additions have been made at some places following my discussions with Gurudeva regarding several usages and forms, in order to facilitate better understanding of the matter at hand. I am indebted to the many sources I have used for my understanding and editing of Gurudeva’s work. The Hindi commentaries on the Aṣtādhyāyi by Devaprakāśa Pātañjala and Paṇḍita Īśvaracandra (each in two volumes), the six-volume English commentary by Prof. Ramānātha Śarmā, and the three-volume Hindi commentary on the Laghusiddhāntakaumudī 4This book was the Mūlārthabodhinī commentary on the Bhaktamāla. 5The book is a translation and expansion, with notes, of the Mahāvīrī commentary on the Hanumān-Cālīsā by Gurudeva. ७ सादकीयम ् by Ācārya Govindaprasāda Śarmā have been of invaluable help. Their focus on the derivational process of Pāṇinian grammar is remarkable. Puṣpā Dīkṣita’s Aṣṭādhyāyī Sahajabodha, T. R. Kṛṣṇācārya’s Bṛhaddhāturūpāvalī, and S. Rāmasubrahmaṇya Śāstrī’s Kṛdantarūpamālā have been especially helpful in understanding the third chapter (Dhātuprakaraṇam), arguably the most involved chapter of the work.6 The Kṛdantarūpamālā has also been helpful in understanding the second chapter (Kṛttaddhitaprakaraṇam). The Upasargārthacandrikā of Cārudeva Śāstrī is another work which I have found very useful. The Śabda- kalpadrumaḥ and Vācaspatyam—possibly the greatest dictionaries ever written in any language—and the Amarakoṣa and its various commentaries (especially Vyākhyāsudhā) have been helpful for many etymologies, as has been Apte’s Sanskrit-Hindi dictionary. Comments and responses over emails from members of the Bhāratīyavidvatpariṣad mailing list and discussions over phone and email with Mātājī Puṣpā Dīkṣita, Prof. Ramānātha Śarmā, and Prof. George Cardona on specific forms and derivations have greatly benefitted my understanding. The meticulous proofreading by Dr. H. N. Bhat has helped correct several errors in the draft and add some more insightful footnotes. Lastly, I am indebted to all the traditional commentaries including the great Mahābhāṣya, the brilliant Kāśikā, the useful Nyāsa, the illuminating Siddhāntakaumudī, the delightful Bālamanoramā, the enlightening Tattvabodhinī, and the small yet illuminating Laghu- siddhāntakaumudī. I cannot thank enough Prof. Mādhava Deśapāṇḍe, Devarṣi Kalānātha Śāstrī, Dr. Himāṃśu Poṭā, and Dr. Baladevānanda Sāgara for taking time out of their busy schedules to write 6 I have heard that mastering verbal derivations is the most challenging part of Sanskrit grammar, and I can attest to the same—(s)he who can derive verbal forms can easily derive all other forms. ८ सादकीयम ् praśasti‑s for this work. I offer special thanks to Śatāvadhāni R. Gaṇeśa for writing a citrakāvya praśasti in praise of Gurudeva. All these are exemplary scholars in the field of Sanskrit, and it is a privilege for me that they have adorned my first edited work in Sanskrit with their words. I shall be forever indebted to all of them. Before I end this note, I would like to offer thanks to my near and dear ones who made this work possible. The cooperation of my wife was indispensable in completion of the work—her support has always been present for the digitization and editing of Gurudeva’s works. My children Nilayā and Nirāmāya often made me get up from long sessions spent with my books and laptop, and return afresh to solve intricate derivations. My elder sister and her children were often troubled by my early morning and late night work on the this edition for nearly a month in Hong Kong, and were very kind to adjust. Relentless and selfless hard work is what my mother has taught me, not by her words but by her actions, and the same spirit kept me going during the editing. The genius of my father and his indomitable self-belief has been and will continue to be my inspiration. Lastly, the work is dedicated to my late grandparents, Śrīmatī Kausalyā Devī Miśra and Śrī Śrīgopāla Miśra, to whom I owe my love of all the three treasures of humans—literature (sāhitya), music (saṅgīta), and art (kalā). No part of this work would have been even conceivable without the divine grace of Gurudeva, the saint of our times and the personification of all of India’s traditional knowledge. I bow to His lotus-feet again and again for giving me this opportunity to serve Him and taking time out to adress doubts I had while editing the work. I respectfully offer this work to all scholars and students of ९ सादकीयम ् Sanskrit grammar, and request them to excuse and point out any editorial mistakes that may have still remained. I summarize my humble effort as— रामभो िह जानाित रामभसरतीम।् रामभो िह जानाित रामभसरतीम॥् तृ पय ैव जानाित िनानः िचिचत॥् Verily, [only] Rāmabhadrācārya understands the speech of ‘‘ the auspicious Rāma. Verily, [only] the auspicious Rāma understands the speech of Rāmabhadrācārya. By the divine grace of both, Nityānanda understands [the speech of Rāmabhadrācārya] here and there. ’’ Nityānanda Miśra Mumbai, August 22 2015 १० पिरचयः Adhyātmarāmāyaṇe’pāṇinīyaprayogāṇāṃ Vimarśaḥ (English: Deliberation on non-Pāṇinian usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa) is a comprehensive Sanskrit essay (nibandha) in around 50,000 words, authored in 1981 by my Gurudeva, Ācārya Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu (known in his current Āśrama as Jagadguru Rāmanandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya). The work was spontaneously dictated by Gurudeva over only thirteen days in 1981. A disciple of Gurudeva, Dayāśaṅkara Pāṇdeya, was the scribe who took dictation from Gurudeva. The entire work was authored by Gurudeva without any book or references, with all the text of Adhyātma Rāmāyaṇa, Aṣṭādhyāyī, Mahābhāṣya and many other works in the memory (kaṇṭhastha) and all the Pāṇinian prakriyā‑s in the mind (buddhistha). At the end of the work, Gurudeva says— बा ु ु ीगपादपरजसा संशु या सादरं कृ ा लेखकमाशीलयशसं िशं िशश ं ु राघवम।् बालो निवलोचनो िगिरधरः शान ् िवभााऽना बाित  िनबमेतममलं तोषाय सीतापतेः॥ Making the infant Rāma, his disciple endowed with moral ‘‘ conduct and fame, as the scribe, the child Giridhara, devoid of physical vision, after respectfully examining words with his intellect which was made especially pure by the pollen from the lotus-feet of the revered Guru, composed this work for the pleasure of the lord of Sītā. ’’ पिरचयः The work was then typed and presented as a doctoral thesis (śodhaprabandha) at the Sampurnanand Sanskrit University, for which the degree of Vidyāvāridhi (Ph.D.) was conferred upon Gurudeva in 1981. The thesis was reviewed by the grammarian (vaiyākaraṇa) and epic-poet (mahākavi) Kālikāprasāda Śukla, who wrote the following verse in the Vasantatilakā metre to describe it— ु म।् शोधबपिरशीलनतः समाायते मतिमदं मम यिु य ु शोधबमकरमधतोऽयं िविमृयिवदं लभतािमदानीम॥् My logical conclusion, that arises from having thoroughly ‘‘ examined the dissertation, is that he (Giridhara Miśra) is the bumblebee for the nectar of literary compositions for purification. May he now [effortlessly] obtain the praise and fame which is especially sought after by the learned. ’’ The work is divided into four parts—Prastāvanā, Sandhi- kārakasamāsaprakaraṇam, Kṛttaddhitaprakaraṇam, and Dhātu- prakaraṇam. Prastāvanā: The introduction begins with tracing the tradition of Vyākaraṇa. A wide range of topics are first covered like nature of Veda, origin of Veda, apauruṣeyatā of Veda, vedatrayī and vedacatuṣṭayī, śruti and Veda, lakṣaṇa of vidhi and niṣedha, relation between śruti and smṛti, five sampradāya‑s based on smṛti‑s, five types of Vaiṣṇava upāsanā‑s, Vedānta, Purāṇa, Itihāsa, fourteen vidyā‑s including six darśana‑s, three types of āgama‑s and two types of mārga‑s, and the six vedāṅga‑s—the chief amongst which is Vyākaraṇa. Next, the importance of Vyākaraṇa is stressed. The nine vyākaraṇa‑s are mentioned, following which some unique aspects of Pāṇini’s grammar are discussed. The terms āpta and śiṣṭa are defined, along with generic definitions of śiṣṭaprayoga and sādhutva, which are to be followed by Vyākaraṇa and not the other way round. Sādhutva is १२ पिरचयः then redefined in the context of the prakriyā of Pāṇini’s grammar. Deeper insights going beyond the realm of grammar are arrived at from some sūtra‑s of Pāṇini. The essay then delves on sūtratva and lakṣaṇa of six types of sūtra‑s and their interplay is explained with the comprehensive example of iko yaṇaci (PS 6.1.77). This is followed by the position of works of Kātyāyana and Patañjali in the Vyākaraṇa tradition. Mahābhāṣya and its position is described in detail with examples. Following this, prakriyā and darśana— the two eyes of the Vyākaraṇa tradition—are described with the works of both, and the philosophy of Vyākaraṇa tradition is compared with that of other darśana‑s. Śābdbodha and śakti are then explained as per Vyākaraṇa. The relevance of Pāṇini’s grammar is discussed in the context of the Rāmāyaṇa tradition, including the Adhyātma Rāmāyaṇa. Some insights into the Rāmāyaṇa tradition from Pāṇini’s grammar are discussed, and all the fourteen Śiva Sūtra‑s are then interpreted in the context of Rāmāyaṇa. The question of seemingly non-Pāṇinian usages in śiṣṭaprayoga‑s, like those in Adhyātma Rāmāyaṇa, is raised. Gurudeva says that it is very much possible to explain all śiṣṭaprayoga‑s by Pāṇini’s grammar. After explaining the the relation between Vyākaraṇa and Adhyātma Rāmāyaṇa, the latter work is described in some detail. Adhyātma Rāmāyaṇa’s origin, poetic features, rasa‑s, nāyaka and its relevance and usefulness in the context of the Rāmāyaṇa tradition is discussed. The author stresses that since both Pāṇini’s grammar and Adhyātma Rāmāyaṇa come from Lord Śiva, there must be consistency (ekavākyatā) between the two. Gurudeva says that in the Adhyātma Rāmāyaṇa, there are 700-odd usages that “appear to be non-Pāṇinian.” Around half of these usages are examined and explained using the Pāṇinian framework (others being similar to those explained). १३ पिरचयः I. Sandhikārakasamāsaprakaraṇam: The first chapter is split into two parts and examines 140 sequential usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa pertaining to sandhi, kāraka and samāsa. It begins with an insightful grammatical explanation of the compound Adhyātma Rāmāyaṇa. Quite often two or three solutions, and sometimes upto six or seven solutions in the Pāṇinian framework are given for the seemingly non-Pāṇinian forms. II. Kṛttaddhitaprakaraṇam: The second chapter is also split into two parts and examines 90 sequential usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa pertaining to kṛt and taddhita affixes. Again, multiple Pāṇinian explanations are offered for many usages. IIII. Dhātuprakaraṇam: The third chapter explains 135 sequential tiṅanta usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa that are seemingly non-Pāṇinian. Mostly one and sometimes two or three explanations are offered in the Pāṇinian framework for these usages. Features Some unique features of the work include— 1. Pāṇinian explanations of 365 seemingly non-Pāṇinian usages using various Pāṇinian sūtra‑s, vārttika‑s, kārikā‑s, niyama‑s, paribhāṣā‑s, and jñāpaka‑s, in accordance with traditional commentaries. 2. More than 1500 citations from works of diverse fields, and many more from oral traditions. On including the editor’s footnotes and derivations in the third edition, there are more than 6500 citations from around 175 works. 3. Śiva Sūtra‑s explained in the context of Rāmāyaṇa, with a Rāmāyaṇa-centric interpretation of each sūtra. This section of the work compares with the Nandikeśvara Kāśikā. १४ पिरचयः 4. Hundreds of Pāṇinian prakriyā‑s, some abridged and some detailed. In the second addition, hundreds of complete Pāṇinian derivations are given in the editor’s footnotes, corresponding to the abridged and detailed derivations by the author. 5. Lucid explanations of complex grammatical concepts. 6. Vivid descriptions in poetic style, with some daṇḍaka- style samāsa‑s formed from several hundreds of words compounded together. 7. Didactic approach with many counter-questions and doubts raised by nanu, na ca, et cetera, and all of them resolved in favour of the proposed solutions. 8. Nyāya-styled lakṣaṇa‑s of many concepts, both grammatical and non-grammatical. 9. Vaiyākaraṇa śābdabodha‑s of common terms (śruti, veda, anuśāsana, vyākaraṇa, et cetera) and involved grammatical usages (vāraṇārtha, karmamūlakasambandha, samāsa, śaiṣika- ṣaṣṭhī, tatkaroti usage, tadiva ācarati usage, tiṅanta usage from a pacādyajantakvibanta nāmadhātu, ṇijanta usage, svārtha- ṇijanta usage, vartamānasāmīpya usage, et cetera). 10. Critical insights into many original verses of Adhyātma Rāmāyaṇa using traditional methods of interpretation. The work may be thought of as a mini-commentary on the Adhyātma Rāmāyaṇa. Besides satisfying scholars of Vyākaraṇa and the connoisseurs of Adhyātma Rāmāyaṇa, the work is very useful for students learning Pāṇini’s Vyākaraṇa. Having acquired all my limited learning in Sanskrit grammar exclusively from self-study (svādhyāya), I can personally attest to the extraordinary benefits the work offers for grammar students, especially those studying १५ पिरचयः by svādhyāya. Just like a picture is worth a thousand words, similarly a prakriyā is worth the understanding of tens of sūtra‑s, a grammatical insight is worth tens of such prakriyā‑s, and a śābdabodha is worth tens of such grammatical insights. The work—replete with prakriyā‑s, insights and śābdabodha‑s—offers a rare source of learning for students and scholars of Pāṇinian Vyākaraṇa. I am a quantitative analyst by profession, and Applied Statistics is one of my areas of work. From the viewpoint of Statistics, I see the Pāṇinian grammar as a parsinomious statistical model which Pāṇini formulated to explain the variation in the infinitely many śiṣṭa prayoga‑s which formed his dataset. No statistical model with finite predictors can explain all of the variation in an infinitely large dataset. Pāṇini’s model was the best model ever formulated for this purpose, and could account for a very large degree of variation. Vararuci’s vārttika‑s and Patañjali’s bhāṣya extended the model by introducing additional model complexity, and explaining further variation in the data of śiṣṭa prayoga‑s. All of these great grammarians were mathematicians, and I see them as statisticians since like Statistics, Sanskrit grammar also combines mathematics and philosophy—the two eyes of Sanskrit grammar being prakriyā (mathematical derivations) and darśana (philosophy). This work is also largely mathematical in nature, interpreting or extending Pāṇini’s model to explain the variation of śiṣṭa prayoga‑s seen in the Adhyātma Rāmāyaṇa. With this conclusion, I believe students and scholars of computational liguistics also stand to gain from the study of this work. The original work and the editor’s footnotes in the third edition (except for some citations) are entirely in Sanskrit. For the benefit of students of Sanskrit and linguistics, I plan to १६ पिरचयः translate the work into English and Hindi some day. The next edition of the work will hopefully come with an English or Hindi translation. Nityānanda Miśra Mumbai, August 22 2015 १७  ीवनवृम ् कतृज लेखकौ – वाचितिमः, तलु सीदासपरौहा (सादकः – िनानिमः) संृतसािहजगित िथतकीतयो िवलणितभावः पदवामाण- ु पारावारीणाः पिवभूषणसािहाकादमीराियपरारािदप ु ताः किवकुलरािन रृ मदेश सतनामडलवितिन मािकनीसिललिवमलसिललासे िचकू टे ु कृ तिनवासा अहोरां कारचनााजेन सरभारतीसमच न े समिप तजीवनाथा च िवकलाजनतोपासनायां सततं संलाः शतावधािनकवयः ािमरामभाचायाः के न न ाये। वदनं सादसदनं सदयं दयं सधाम ु च ु ो वाचः। करणं परोपकरणं येषां के षां न ते वाः॥ ु इित यतृह िरणा साकू तं समाभािण तदेतदशेष ं समसं तर णेतषृ ु धमचवितष ु महामहोपाायेष ु वाचितष ु महाकिवष ु सवततेष ु ानयी- भाकारेष ु सवाायीिचकू टतल ु सीपीठाधीरेष ु ीमगीरामानाचाया ु द- ािमीरामभाचायचरणेष।ु ु ज – ािमरामभाचायाणां जिनरदेश े जौनपरजनपदाव ितिन शािडखदु न ामके ामे िसहािधकषे वैमेऽे माघकृ ैकादयां तदनसारंु पाशरैकोनिवंशितशत ईसवीयाे मकरसाौ (१४ जनवरी १९५०) वैवत- वासरे िनिश िनशीथािभम ु ां मकररािशगते सिवतिर विसगोीयसरयूपारीणिवामले कुले िविवतु ाणकुलालार ीराजदेविम चतथु ापपेणाखड- सौभायवाः ीमाः शचीदेा दिणकुितः समभवत।् एतेषां नामकरणं िगिरधरलाल इित कृ ा िपतरौ मोदमावहौ मासयाविधमेव यािपतवौ हा ह तदानीमेव दैविवपाकात ् रोआजाकोपाालक बािगत ा। वतसारमे ु तं संसारं नावलोकियतक ु ामेनानेन नवजातिशशनु ैव िमासेन भौितके चषु ी िनमीिलते इेु ामहे। एतान ् िबािधतान ् िवाय महःखमन ु ु भवः िपतामहाः ीसूयब िल-  ीवनवृम ् कतृज िममहोदयाान ् ीमगवीतां वारं वारं ािवतवः। तेन पवष ावायामेव जारीयितभाागभगवजनसाधनधना िवलणितभाशीलाः ाच ु ो िगिरधरनामानोऽशेषां गीतां कठीकृ तवः। िशाजनम ् – बाे िगिरधरलालािभधेयानां जगरामभाचाया ु णां ाथिमकी िशा िपतामहसिधावेव सा। एते जानकीजीवनलीलालािल- िधयो िपतामहचरणेो गोािमतल ु सीदासणीतं ीमामचिरतमानसं साोपां सानपूु वकं पिसासिहतं ाामेव मासाां कठीकृ ाम एव वष रामनवामावयन।् एतेषां िविशां ां लोचं लोचं िपतामहाः सूयब िल- महोदयाः िपतरौ च संृत पारिरकिशां दापियत ं ु िनकटवितन ं सजानप ु ु रं ीगौरीशरसंृतमहािवालयमेतान ्  ैषयन।् ु कुशाबिसा एकतु ा१ िगिरधरिमा ारिकाकरणिशां ताकरणिवभागाेः ीशीतला- सादिमेः सावः ोकसंाररचनां च समिधगतवः तसािह- िवभागाेः ीराममनोरथिपािठमहाभागेः। ीगौरीशरसंृतमहािवालये नाकरणं म ु िवषयेन ीकृ  थमातो ममाेणीपय ं सवाः परीाः सिवषेशां सवाथेन थमेया सम ु ीयिशाथ वाराणां सूणान- संृतिविवालयं िववः। तालीनाकरणिवभागााणां ीभूप े पित- िपािठनां शीतलेहायायां वैयाकरणभूषणसारम ् एवं शािकिशरोमिणीपिडत- कािलकासादश ु महाभागानां ीचरणकमलसिधावां ाकरणटीकाान ् ु समधी पनाितिरसमये ितिदनं सायं षोराविधं२ समपु िवय शसागर- मरमिताकरणिवभागाचराणानामिभनवपािणनीनां डॉ॰रामसादिपािठनां सिधौ भाााकरणानामेषां नाकरण पदवामाणानां ु सपिरारं िनगूढतबोधपरःसरं िवशेषमयनं िविधवुवाणाः शािकामीसवीयाे ु कोनिवंशितशते िविवालये सवमाै ः सह सम चतःु सरै ु ीय थमं ानं लवः। आचायकायामधीयानाः सो भारतसवकारारा ायोिजतािखल- भारतीयितयोिगतास ु सवानिप ितयोिगनः ितभया पिरभा वादिववादाारी- समापूिताकरणसाेितपितयोिगतास ु थमं ानं लवः। त परत ु  ु यं समागता तालीना धानमिणी ीमतीिरागाी पपरारै ु ः सहोरदेश ु कृ ते िवशालरजतपिकापं चलवैजयीपरारमिप ु ससाधवादमदात ।् ईसवीयाे ु कोनिवंशितशत आचायकां िविवालय सविप िवभागेष ु सवािधकाै ः षरै १ एकपािठन एकसिािहणो वा। २ कालानोरसंयोगे (पा॰सू॰ २.३.५) इन ेन ितीया। २०  ीवनवृम ् कतृज सह सम ु ीय िविशां कीितमाभजः ािमवयो िगिरधरलालािभधेय े ः सण- पदकािन कुलािधपितणपदकं चािमलन।् सूणानसंृतिविवालय ैव ् पी॰एच॰डी॰ ु (िवावािरिधः) इपाधये अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः ु इित िवषये शोधबमिप िलिखतवोऽनसानिवधया के वलैयोदशिभरेव िदवस ैः। तथा च पािणनीयााााः ितसू ं शाबोधसमीा इित िवषये िसहपृाकं ु शोधबं णीय तादेव िविवालयतो डी॰िलट ्॰ (वाचितः) इपािधमलभ। िवरदीोरजीवनम ् – १९८३ ईसवीयाे कािकश ु पौणमाां ीरामान- ु वैवसदाये िवरवेषो गृहीतो िगिरधरलालिमचरण ैः ीमदलक परीयागिनवािसः फलाहािरसया िसेः ीीरामचरणदासमहाभागेः। यिप िमचरण ैः ीराममो िवरवैवसदायदीा च गृहीते जीवनाम एव वष ीमामवभा- शरणमहाराजचरणारिवमख ु कृ पापाेः ीमदीरदासमहाभागेो िवरवेष- समकालमेव पसंारिविधनाऽमीषां पूवामौपचािरकताऽपीितहासपृं समिधिशिये। अतोऽतु गोाणामेषां महानां रामभदासः इित नाम ाितमगमत।् रामभदासाः समिमलाय १९८७ ईसवीये तल ु सीजयां मािकनीिवमलसिललास आमोदवन े ीतलु सीपीठ ामािणक ितां िवधाय ीिचकू टतल ु सीपीठाधीरपदालता जाताः। नारदभिसू ईशाेकादशोपिनष ु ीमगवीतायां सू े च ीराघवकृ पाभां िविल ानयीभाकारेन िथतयशसः सारा ितभया योयतया ािमवयान ् ीरामानसदाय जगपदे ु काशीिविरषाऽखाड़ा- पिरषहाो मनीिषणो गयमाा िवांसो जगरव ु समवेतघोषणेन ससानं ितािपतवोऽिभषेिचतव। एवं िह ािमवयाः ीिचकू टतलु सीपीठाधीर- ानयीभाकारजगरामानाचाय ु ािमरामभाचाया इाेन ु भिव लयशोराशयः सततमेव िवकलाजनतोपासनायां समििहताय रासेवाय ै च समिप तजीवना राजमाना जाताः। िवशेषः – िनगूढानां शािवषयाणामवगमनं नवनवोेषशािलनी ितभा- ु कनाकमनीयता तक कक शमिं ौढपािडं गजन े िवनता न ैिकं चय ीरामोपासनािचामीषां देिशकवयाणां िनसगिसा िवशेषता। कारचनापाटवं ु मीषां साधिवषावायामेव सम ु ूतम।् राभाषासंृतभाषयोराशक  ु िवं सहजिसम।् एिभः ीिचकू टे नव पयोताािप िवशालािन षमासपयािन िविहतािन। शरीर विसगोीयािदमे िशश ु पराघवमेव समपु ासते लालयि च वाभावनया। देवत ु समाराा अाकं सरवः ु जगािमरामभाचाय ु - महाराजाः शातं भासािमह लोके याविदवाकरािवित मलं कामयमानाेषां २१  ीवनवृम ् कतृज चरणकमलयोरप य णतीः कथय इदं िवरमामः – रामभो िह जानाित रामभसरतीम।् रामभो िह जानाित रामभसरतीम॥् सूची – जगरामभाचाय ु ु ा अधोिलिखताः सि। णीताः मख • पकृ तयः – महाकाािन * अती (१९९४)। िहाम।् * ीभागवराघवीयम ् (२००२)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * अाव (२०१०)। िहाम।् * गीतरामायणम ् (२०११)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् – खडकाािन * काका िवर (१९८०)। िहाम।् * माँ शबरी (१९८२)। िहाम।् * आजादचशेखरचिरतम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् ु वरम * लघरघ ु ् (२००१)। संृते। िहीपगानवादसिहतम ु ।् ु * ीसरयूलहरी (२००१)। संृते। िहनवादसिहता। * भृतम ् (२००४)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * अवध कै अँजोिरया (२०११)। अवाम।् ु * ीसीतासधािनिधः ु (२०११)। संृते। िहनवादसिहतः। – पकाम ् * कुापम ् (२००३)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् – गीतकाािन ु (१९९१)। िहाम।् * राघवगीतगन ु (१९९३)। िहाम।् * भिगीतसधा – रीितकाम ् * ीसीतारामके िलकौमदु ी (२००८)। जभाषायाम।् िहनवादसिहता। ु – शतककाािन २२  ीवनवृम ् कतृज * आयाशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीगणपितशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीचडीशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीराघवेशतकम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीरामभिसवम ् (१९९७)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीराघवचरणिचशतकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीजानकीचरणिचशतकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * मथािरशतकम ् (२००७)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् ु * ीरघनाथशतकम ् (२०११)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् – ोकाािन ु * ीहनमािरं ु िशका (१९८३)। संृते। िहनवादसिहता। * ोकमौिकम ् (१९८३)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् ु ु रणम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम * मक ु ।् * ीजानकीकृ पाकटाोम ् (१९९६)। संृते।िहनवादसिहतम ु ।् * भिसारसवम ् (१९९७)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीगामिहःोम ् (१९९८)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * नमोराघवायाकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीिचकू टिवहायकम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीरामवभाोम ् (२००१)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * ीराघवभावदशनम ् (२००२)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * चरणपीडाहराकम ् (२००८)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् * सवरोगहराकम ् (२०१०)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् ु – सभातकाम ् ु * ीसीतारामसभातम ् (२००९)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् – वृिकाम ् * अाााः ितसू ं शाबोधसमीा (१९९७)। संृते। • नाटके – उाह (१९९६)। िहाम।् २३  ीवनवृम ् कतृज – ीराघवादु यम ् (१९९६)। संृते। िहनवादसिहतम ु ।् • गकृ तयः – ानां ीराघवकृ पाभाािण * ीसूषे ु ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * ीमगवीतास ु ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * कठोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * के नोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * माडूोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * ईशावाोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * ोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * त ैिरीयोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * ऐतरेयोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * ेतातरोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * छाोयोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * बृहदारयकोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। * मु डकोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् (१९९८)। संृते िहां च। – अे ीराघवकृ पाभाे * ीनारदभिसूषे ु ीराघवकृ पाभाम ् (१९९१)। संृते िहां च। * ीरामवराजोे ीराघवकृ पाभाम ् (२०००)। संृते िहां च। – िहीभाािण ु * ीहनमानचालीसायां महावीरी टीका (१९८३)। िहाम।् * ीरामचिरतमानसे भावाथ बोिधनी टीका (२००५)। िहाम।् * ीभमाले मूलाथ बोिधनी टीका (२०१४)। िहाम।् – िवमश * अारामायणेऽपािणनीययोगानां िवमशः (१९८१)। संृते। * ीरासपाायीिवमशः (२००७)। िहाम।् – वचनसहाः * मानस म तापस संग (१९८२)। िहाम।् २४  ीवनवृम ् कतृज ु का अघ और िवभीषण की करतूित (१९८५)। िहाम।् * सीव * ीगीताताय (१९८५)। िहाम।् * सनातनधम की िवहप गोमाता (१९८८)। िहाम।् ु सीसािह म कृ कथा (१९८८)। िहाम।् * ीतल ु * मानस म सिमा (१९८९)। िहाम।् * सीता िनवासन नह (१९९०)। िहाम।् * भ ु किर कृ पा पाँवरी दीी (१९९२)। िहाम।् * परम बड़भागी जटाय ु (१९९३)। िहाम।् * ीसीताराम िववाह दशन (२००१)। िहाम।् * तमु पावक मँह कर िनवासा (२००४)। िहाम।् * अहोार (२००६)। िहाम।् ु * हर ते भे हनमान (२००८)। िहाम।् * स रामेमी ीदशरथ (२००९)। िहाम।् ु ीत (२०११)। िहाम।् * वेणग २५ आचायचरणानां िवदावली ु कसकलशााथ महाणवमरमित- ॥ ीसीतारामपदपमकरमधतीसदायवत ीमदाजगरामानाचाय ु चरणारिवचरीकाः समवैवालारभूता ु ितहाससििहतगीरताेषणतराः आष वायिनगमागमपराणे पदवामाणपारावारीणाः सायोगायवैशिे षकपूवम  ीमांसावेदानारदशािड- भिसूगीतावाीकीयरामायणभागवतािदिसाबोधपरःसरसमिधकृ ु ताशेष- ु सीदाससािहसौिहाायवचनाानपरमवीणाः तल ु सनातनधमसरं णधरीणात रु ामचातवु  यमयादासंरणिवचणा अनािविसपररााीमीतारामभिभागीरथीिवगाहनिवमलीकृ ु तमानसाः ीमामचिरमानसराजमरालाः सततं िशशरु ाघवलालनतराः समातीिवािवनोिदतिवपितो राभाषागीवाणिगरामहाकवयो िवूध  ाः ीमामेमसाधनाधनधाः ोियिनाः ानयीभाकारा महामहोपााया वाचतयो जगरामभाचाय ु िवकलािविवालय जीवनपयकुलािधपतयः ु ीिचकू टमािकनीिवमलपिलनिनवािसनः ीतलु सीपीठाधीरा धमचवितनः ीमगरामानाचाया ु अनीसमलतािमरामभाचायमहाराजा िवजयेतराम ् ॥ शिवाचः नवीना संशोधनिदक ् ु – ाचाया माधवशमाणो देशपाडे इपााः १९८१ ईसवीसंवरे सूणानसंृतिविवालये िवावािरिधउपािधाये महापिडत ै रामभाचायिलिखतः बः अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः इित नाा सित तिेण पिडतिनानिमेण संृ ाकायं नीयत इित ाा िनतरां मोदते मे चेतः। ासवाीिकभृितिभमिु निभिवरिचतेष ु महाभारतरामायणािद- महाकाेष ु सवापािणनीयाः योगा य इित नािविदतं िवषाम।् तेषामपु पिः कथं दशियतेित िचां कुविः ाचीन ैरेत े योगा यपािणनीयाथाऽिप तेषामाष ाेष ु दोषो नारोपणीयः िक ु तेषां याष ााधं ु तथाऽिप न देवचिरतं चरेत ् इितवत ् न ऋिषचिरतं चरेत ् इित िनयमेनाष योगाणां लौिककै नानकरणं ु कतिमिभायो दिशतः। अे त ु – ु याहार माहेाासो ाकरणाणवात।् पदरािन िकं तािन सि पािणिनगोदे॥ ु अनया िदशा पािणनीयाकरणादिप ाचीनतरािण माहेािदाकरणाासन ् इूचः। यानसृु  ासािदिभः कृ ताः शयोगा अपािणनीया अिप साधव एव तेषां च ु पािणिनं माणीकृ  न परीितिमित के षाितम।् अारामायण- साधं ानीयानपािणनीययोगानिधकृ  रामभाचायिलिखतोऽयमधना ु कायमानः बः ीयं वैिशमावहित। अ ानया िदशा परीणं न के नािप कृ तपूवम  ।् काेष ु कोमलिधयो वयमेव नाे तक ष ु कक शिधयो वयमेव नाे इित पिडतराजजगाथ- सरिणमनक ु ु वी रामभाचायः कािवषये शािवषये च ब परााम।् अिन ् बे ते सव ाचीनां िनाकरणािदशापररामनसृ ु  शािददश ु नं कुवि यथा त ैः ीयबावनायाम ् अथवशः अथशेन अवशं संयो ु ािदतः। नवीने िवषये ाचीना शासरिणः कथमपु य ु ते  े ायं बः परमं शिवाचः िनदशनम।् आपाततोऽपािणनीयेन तीयमानानां योगाणामेत े रीरेण पािणनीयं साधयि तदेतषे ां सवततं माणयित। एतरं णीय रामभाचायाकरण- ु शा नवीना संशोधनिदगािटता। अते सवथा धवादानहि। इित शम।् ु माधवशमा देशपाडे इपाः ३१/०८/२०१४ ् ाचायः, िमिशगनिविवालयः ऍन ् आबर,् िमिशगन, ् यू.एस.ए. ् अिभननवाचः – देविष कलानाथशािणः सकलशापारग ैः संृतवायवािरिधमरायमाण ैः पदवामाणपताका- वाहकै ः सरतीपै ु ु लसीपीठािधपितिभज गरामानाचाय ु महालारभूत ैमहा- महोपााय ैः ी१०८ािमीरामभाचायः पूवामे िविलिखतं शोधबं वी ु समहां मोदमभवम।् यिप शोधबा धानिवषयेन त ैरा- रामायणीयाे योगा गहनिवमशशा परीिता ये अपािणनीयाः इित पिदये िकेतने िवमशाजेन त ैः पािणनीय बहवः िसााः सूशा िववेिचताेष ु तेष ु च सेन ेके संृताः ीतल ु सीदासा अे च शािवधयोऽलौिककिवेषण- ु पाऽनशीिलता इित ापक शोधब फलकं संव ृ म।् बमूा िवमश बहोः कालादनरं ससादनमपु ापनं कुवाणो बायािमितभाधनः ीिनानिमोऽाकं शतशः साधवाचांु पािमित ीरामभाचायचरणान ् सयं णमन ् सभाजयािम ीिनानिमं धवादैः। अारामायणवायोगानाधारपेण सकृ हीा। ृ ु यो ापकं पािणिनशशां मम साधपरीणाय॥ ले ले ाितभिशोध ैः ाितिपूतनशाय ु ीः। गभीरमेषणकृ िमं शोधबे िनबब सक॥ ् शोधोपािधं िगिरधरवरो िमला गृहीा सोऽभूदथ च तल ु सीपीठकं िचकू टे । पीठाधीशो िवमलिधषणो रामभेित नाा सूा थयित नवं िविवालयं तम॥् ३० शिवाचः शोधं तिमह गहनौढशैलीिनबं िनानः कुशलिधषणः साध ु सा धे। सेाय ै सकलिवषां सिधौ देववाणी- ा मिु दतदा ागतं ाहरामः॥ देविष कलानाथशाी १४/१०/२०१४ अचरः, राजानसंृताकादमी िनदेशकः, संृतिशाभाषािवभागः, राजानसवकारः धानसादकः, भारती (संृतमािसकपिका) सदः, संृतायोगः, भारतसवकारः ु अः, आधिनकसं ृतपीठम, ् ज॰रा॰रा॰संृतिविवालयः जयपरमु , ् भारतम ् शिपािन – शतावधािननो रा.गणेशाः इयिमह मपा कािचीयसी तथाऽिप भिमकरभरना सवण ु मयी ु च शिपसमनोमािलका। अनया ािवलोकनवतां त भवतां महतां सतां ीीरामभाचायमिरणां मरतया विरवा भवेिदाशासे। िचावहा ख ीचरणानां सारतसाधना शाे काे च। अतो िह िचकिवत ैव िविहताऽ मया। ईशानां वैरेन च साितके यगु े ायेण कामिप ितनवां सषमामह ु तीयं मम ु वागपमिये ित मे। अ किवतजा न ैके नीनाः ख कुयरु या चानया रसमयरीा पानीित मा मदीयिमदं तातयकं व समातम।् गोमूिकाबः— रामभयितजयाकीकृ तवािविधः। धीमकृ ितभूय ााकीकृ तवािरिधः॥ रा. भ य ज  की त िव म  ित या  कृ वा िधः धी  कृ भू  ा की त िर ३१ शिवाचः ् गतागतम— जय हे यजन े ान े भजन ेऽजभणेणे। मिहमन ् िहमहोह वनाव शश॥ ज. य हे ने ा भ ज न ेऽ णे  म िह मन ् ह ो  व ना श  पबः— नमे मनसा भासा नकानयिय। नभशोभनसास नननवव॥ े  भा म व सा न  न.  का स य भ ा ि शो मृदबः— भजे मिहतमादश जेम परमादरम।् िवेम गिरमागं वेमिह तमागमम॥् ३२ शिवाचः भ. जे म िह त मा द श  जे म प र मा द रम ् िव े म ग िर मा ग म ् व े म िह त मा ग मम ् ु ु बः— पग अलोकलोलोकनं दयाऽभयायाहं वचोचोऽिधचोदनं किविविवहम।् यायायाजनं नमािम मापमाृहं भवेऽभवेवेतनं जनावनाना महम॥् व  ऽिध चो   या  अ भ द ज  लो क  वे ऽभ क नं नं त क न नं नं  िव  प मा िम द  ृ ज  या ऽभ  ना व  म हम ् . शतावधानी रा.गणेशः २६/१०/२०१४ बेनगरम, ् भारतम ् ३३ शिवाचः अिप अिप रित डुकृकरणे – पोटोपाा िहमांशवः भज गोिवं भज गोिवं गोिवं भज मूढमते। साे सििहते काले निह निह रित डुकृकरणे॥ – चप टपिरकाोे १ आिदशराचाय उोषयित निह निह रित डुकृकरणे इित। अिन ् े जगरामभाचाय ु उोषयित अिप अिप रित डुकृकरणे इित। अिन ् े जगरामभाचाय ु ः श ु ं ाकरणं रामरसेनौतोतं कृ ा पाठकायोपहरित। एकै कः शो रामरसेन िलोऽि। ाकरणाजेन जगरामभाचाय ु रामचेणाािु ं दापयित। अिप अिप रित डुकृकरणे। संृतानां गोिवलालमेहतामहाराजानां दौिहः िहमांशःु पोटा १२/८/२०१५ ाचायः, अिभयािकीसूचनाौोिगकीिवालयः ऑे िलयाराबलाकादमी ् ूसाऊथवे् िसविवालयः कॅ नबेरा, ऑे िलया ु लोकोपकारकोऽनसानः – बलदेवानसागराः कितपयिदवसेः ाक ् सदा ु िहमांशपु ोटावयण साध वैताजा ु लमामेन साषमाणोऽहं जगवया ु णां ीमतां रामानाचायाणां रामभाचायािमपादानां िवषये ीमगवीताया दशमााय ोकिममम–् यिभूितमं ीमिजतमेव वा। तदेवावग ं मम तेजऽशसवम॥् – भ॰गी॰ १०.४१ उरगािदषं यदेता िवभूतयः मानवसमाज काणाथ समु ाराथ  जगती- तलेऽवतरि। ३४ शिवाचः अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः इित महतो लोकोपकारानसान- ु ु  रचनायां काशन े च गिशयोः पिरिनितयासा नून ं वतमानानां भािवना जनानां कृ ते ेरणादीभूताः सेीित मे ढीयान ् िवासः। अनयोः सविवधानामयहेतोः भगवं राघवं ाथ ये। िवषां वशंवदः बलदेवानसागरः २१/८/२०१५ महासिचवः, भारतीयसंृतपकारसः देहलीनगरम, ् भारतम ् ३५ शंसा शोधबपिरशीलनतः समात ् ु म।् सायते मतिमदं मम यिु य शोधबमकरमधतोऽयंु िविमृयिवदं लभतािमदानीम॥् ु ः कािलकासादश १४/१०/८१ आचायऽ ाकरणिवभागः सूणानसंृतिविवालयः वाराणसी आलोकनम ् ् सूणानसंृतिविवालये िवावािरिधः (पी-एच.डी.) ु इपािधाये िगिरधरलालिमः (ाचःु ) अारामायणेऽपािणनीययोगाणां िवमशः इित िवषयमिधकृ  मम िनदशन े शोधबं तवान ु ।् शोधबोऽयं मया सगालोिकतः। परीणाहऽयिमित संौित – िदनाः २४/९/८१ े पितिपाठी भूप  ाकरणिवभागाः भूतपूव सूणानसंृतिविवालय आभारदशनम ् (१) ु कुविजपदकमलाेखलां यसू ं उव गव िबाणः िशमाणः सिनयमिनगमां बाणिवां विसात।् कयामोऽिभरामो िविहतजनमनवासो वसानः पात ु ीरामचचमथ िचरां रौरव रौरवााम॥् (२) साकार जगदाधार कृ  कृ ािजनार। तु साीपने िचं ानदीपेन दीपय॥ (३) मरौ भवपाथोधेः काशीकै लासमिरौ। रातां रामे रितं रां भवानीभूतभावनौ॥ (४) भागीरथीिवमलवीिचिवलासरा ु वृारकािवबधविवरणा। ीिवनाथपदपजपूतरेण-ु वाराणसी िवजयते जनकामधेनः॥ ु (५) िदोसििरधराितगाधारा ु ािसतजलाितचागीता। चडांशज िबगु सिलला ु जनरना सा धारायी लसित पूतमनःयागे॥ (६) यामिया याममख ु सूता जगृ ते पाथ िमषेण भूता। यामावदाता धृतशाजाता मानसे सा िवचका ु गीता॥ आभारदशनम ् (७) ु ाूगोािमनः सवृ े भवानीपतेः काकवय िवे। मख लसामसीतायशोवािरपूरे मनो राजहंसो भवेानसे मे॥ (८) येरणा समभवम जीवनाय पीयूषयूषिवलसवचलेखा। तां रामचचरणाज ु चरीकां गीतां भजे बमतां भिगन कीयाम॥् (९) ीराजदेव ं िपतरं शच तथा ां मातरं पूिपतामहं तथा। ु ातरं ेमहं रमापितं नमािम पोऽि िशशयु द ािशषा॥ (१०) ीचकाः सशशाशेखरो िहमांशरु ो मिहतो मनीषया। सदोकाशः भवतासधीयवे याऽहं िवपदो वारयम॥् (११) िपडीजिनं सनिशवयं िवरं शािकपूपादम।् चिरमूित गंु सशीलं ु े पितं पे॥ िपािठभूप (१२) अारामायणशजातमपािणनीयं यदनहे ु ण। मशय ं ीयिनदेशकं तं सदैव भूप े पितं रािम॥ (१३) यदािशषा निवलोचनोऽहं शोधबािमहोऽवतीणवान।् िनदशकं ं सरलं िपािठनं नमािम भूपे पितं समादरात॥् (१४) शाटवीिसंहमदबिं ु िशियं मलभाषण। ु ु िपािठनं शासपािठनं ु तं रामसादं गमानतोऽि॥ (१५) ु नासशशासनिवधाारसाययो- रां कलयदु ा सरगवीीिविवालये ु । ीराधाचरणारिवमधपो ु वैभूषाितो िनं श ु जयते वाराकरः॥ ु वरो गिव ४२ आभारदशनम ् (१६) शाटवीके सिरणं महामितं छाियं िशदयावशंवदम।् किवं च शु ं णमािम कािलकासादमाय गंु मु मु ः॥ (१७) दोषाः शोधबे चेमैत े नचषु ः। ु िरलोेरणां गणाे ु च ते ुटम॥् (१८) ु मय ैव भावा िनिहताः समाः। ायः बेऽ िवमृय बा ु िु टयिद ानजभावाा िशश ं ु तां सिधयः ु माम॥् (१९) ु िहदाहरणं दं मौिलकाया िचत।् ता चापलं ाा भावं गृ ु साधवः॥ (२०) अायितये चािन ् बिहभूत ा पािणन ेः। शाः ीयोपपा च यथाबि ु समािहताः॥ (२१) गतबि ु शासाधनविजतः। यासमाचरं च ैनं ा न ु सनाः॥ (२२) िनरी भावकु ा बं परीां परीकाः। सकृ ां कणाा रामभोऽिप वीताम॥् (२३) मावान ् पिरधा वणवसनं शोधबेऽ िह संा गणाु ु रा च ये खनी। संिवतनते सेवाभावपरायणं कृ तिधयं वाभाजं मदु ा ाशीिभः पिरलालयािम सततं िशं दयाशरम॥् (२४) नीलनीरजसाशकाये िदकाये। रामाय पूणक ामाय जानकीजानये नमः॥ (िगिरधरलालिमः ाचःु ) ४३ मलाचरणम ् (क) कौसानपानलालसमना मितोऽवा- ु गेकं  गडालकावृ तमख ु ाोजो घनयामलः। खेलिरथािजरे रघपितबा ु लानज ु ैः सरो ु देवो धूिलिवधूसरो िवजयते रामो मक ु ु ः िशशःु ॥ (ख) ीजानकीनयननीरजनीरजेशो िबननु वतमालतननु रेशः। सौिमिमाितनतो ु भरताजा अनोिवयित राजत ु रामचः॥ (ग) ीरामचमख ु चमसकोरी भूनिनी च िमिथलानृपतेः िकशोरी। ीहंसवंशवरवैभववैजयी सा जानकी जयित मे जननी च सीता॥ (घ) वाण गौिरिगरीरौ गणपितं गां च काश गन ु ् पािणािदमनु ीकीयिपतरौ देवोपमौ सादरम।् ना सटमोचनं किपपितं िमो विसायः सानं कुते िशशिु गिरधरः शोधं सतां तु ये॥ (ङ) शवाय ै िगिरशेन सिगिदते अारामायणे शाः पािणिनशासनािहरथो ये वै य ु ाः तु ाः। ु पासंलया मेधया तान ेवा िवमशय े गकृ दोषं मे पिरशोधय ु सिधयः ु शोधबे कृ तम॥् ावना वेदो वै िवगिलतिवभेदो िवखातखेदो िविदोषेदो िनराशेषममाद- िविलाकरणापाटवािदपदं ु ोषशापकलावकाशो िवलिसतभगवीलािवलासो िवलसित लीलागृहीतिदिवह िविहतखलगणिनह िनिखलिवभूितसह सीता- पिरह नारायणािदसहपरनामलतावेदकतया सतीत दाशरथेः सििहत- सिदानशमणो धमवमणो ापकणः परणो िनासभूतो लोकािभराम ीरामेित िनिखलतािक किवपिदपिममनिमािनता माता। अतो य िनिसतं ु ोिः। भाषािवांसोऽिप तल वेदाः (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ उ॰॰ २) इिभय ु सीदासभृित- मनीिषणः कवयो मातािममां नतमका मानयो महीये। यथा रामचिरतमानसे ीतलु सीदासः कथयित – जाकी सहज ास िु त चारी। सो हिर पढ़ यह कौतक ु भारी॥१ – रा॰च॰मा॰ १.२०४.५ अापौषेयताऽिप िनिववादा। यिप वैयाकरणधौरेयाः शं ेामनि तथा च पातलमहाभापशािके ािलः पतिलः शिनं ितपादयन ् वािकमाह िसे शाथ से (भा॰प॰) इित तथाऽिप शयोजनामोनिधया वेदाितिरवाय पौषेयता। अथागवतो वेद शमोऽिप सनातनः। यथा पूव माणां पाठथाऽिन ् के ताािविन केऽिप। कादौ जीवैः सह िेवोपसंतपूव वेदोऽिप यथाऽऽनपूु ा भगवतो णो दये सम ु ािसतो भगवता नारायणेन। तथा चा राा पौ ु ु गितबिवसानाथ शकमाकमकाणामिण कता स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२) इित सू योगिददशनावसरे कारककरणे वैयाकरणिसा- ु ां ीभोिजदीितोऽिप िलखित यत ् – कौम १ ् एतूपारम–य ाभािवकः ासतः तु यो मताः। स हिरः पठतीेतरमं कौतक ु ं ि- ् तम॥ (मा॰भा॰ १.२०४.५)। ावना शूनगमयग वेदाथ ानवेदयत।् आशयामृत ं देवाेदमापयििधम॥् आसयिलले पृ यः स मे ीहिरगितः। – वै॰िस॰कौ॰ ५४० ु िप समाायत इयमााियका। कये सिललसव- इित। एवं च पराणे पिरािवते सागरीभूत े िनिखलेऽविनतले चराचरे च िनमे ले च िनायां भगवित िवौ शेषशाियिन दै एको मख ु तु ं वेदरािशमहाषत।् ततो िनरी वेदापहरणं मपेण समवतीय हा िदितसतंु पृ बनौकामारो समपु िदय िवां वैवतमनवे प यामास भूयो वेदं िवधाे भगवान ् वासदेु वः। तथा च भागवते – लयपयिस धातःु सशेु मख ु  ु े ः िु तगणमपनीतं पाद हा। िदितजमकथयो  सतानां तमहमिखलहेत ं ु िजमीनं नतोऽि॥ – भा॰प॰ु ८.२४.६१ ु अनमानरीाऽिप वैिदपौषेयताऽवग ं ु शते। यथा वेदोऽपौषेयोऽिवि- ु गपररापाठमात ।् य ैवं त ैवमेष ितरेिकािमूलकानमानकारः। ु अ माहां सकलशािकिशरोमिणदाशि नककुरहिरः ीभतृह िरः पािणनीयाकरण- दाशिनकसंरणभूत े कीयवापदीयनामके े काडे शािम ु - मामतया ोकषे न मु कठं सगौ। यथा – ु ापायोऽन ु कार त वेदो महिष िभः। एकोऽनेकवव समाातः पृथृथक॥ ् भेदानां बमागं कमयेक चाता। शानां यतशिं त शाखास ु यते॥ ृतयो बपा ायोजनाः। तमेवाि िलेो वेदिविः कािशताः॥ ताथ वादपािण िनिताः िवकजाः। एकिनां ैितनां च वादा बधा मताः॥ सा िवशिु ोा िव ैवैकपदागमा। ु ा णवपेण सववादािवरोिधना॥ य िवधात ु  लोकानामोपािनबनाः। िवाभेदाः ताये ानसंारहेतवः॥ – वा॰प॰ १.५–१० एवं िनिखलानाभूि तानमिखलदशनिनधानं गापवगसोपानं चतवु ग  स  ाधनं ४८ ावना भागवतपरमधनं वणामधमसदनं सकलकिलकषकदनं वदनं कमलवदन वेदिममं चतधु ा ाचिरे वेदासवया ऋयजःसामाथव ु भदे ने । यथा भागवते – ु ऋयजःसामाथवाा वेदाार उृताः। ु च पमो वेद उते॥ इितहासपराणं तवदधरः प ैलः सामगो ज ैिमिनः किवः। वैशायन एवैको िनातो यजषामभूु त॥् अथवािरसामासीमु दाु णो मिु नः। ु इितहासपराणानां िपता मे रोमहष णः॥ त एत ऋषयो वेदं ं ं न ेकधा। िशैः िशैिैवद ाे शािखनोऽभवन॥् ु ैयथा।  े पष तथ ैव वेदा मध ैधाय एवं चकार भगवान ् ासः कृ पणवलः॥ – भा॰प॰ु १.४.२०–२४ तवद ऋचां सह एवं च यजवु द े यािकयोगाणां समपु ह एवं सामवेद े लिलत- ोारा भगवशोगानपिरहथाऽथववदे े सामिरकशासितहः। या म ु ा वेद- यी। अत एव िशवमिहःोादौ यीेन चचा। तथा – यी सां योगः पशपु ितमतं वैविमित िभे ान े परिमदमदः पिमित च। चीनां वैिचाजकु ु िटलनानापथजषां ु नृणामेको गमिस पयसामणव इव॥ – िश॰म॰ो॰ ७ एवं च महिष वाीिकणीत आिदकाे ीमाीकीयरामायणे िकिा- काड तृतीयसग भगवशन ेन शमान ेन सीवे ु ण ेिषतं पिरचयमनीषया पृवं ु धीमं हनमं शंसता लणं ित वदमान ेन२ िवगतमान ेन भगवता राघवेण े ीरामचेण याणामेव वेदानां चचा समचिच। यथा – ३ २ ु वदमान ेन इ भासनोपसाषाानयिवमपमणे ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७) इन ेन भासन े (भासमान ेन वदता) ये (उाहं कटयता वदता) उपमणे (लणं ित रहिस वदता) वाऽऽन ेपदम।् ३ चचा समचिच इित कमिण योगः। िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) इन ेन िचि- पूिजकिथकुिचच (पा॰सू॰ ३.३.१०५) इन ेन वा िन चचा श कमं यतोऽनजीिवना ु परािधकारचचा सवथा न कता (िह॰ २.३१) मम िनयोग चचा या न कता (िह॰ २.३२) िनयोगचचा ियताम ् (िह॰ २.३५) इितवत।् ४९ ावना नानृवेदिवनीत नायजवु दधािरणः। नासामवेदिवषः शमेव ं भािषतमु ॥् – वा॰रा॰ ४.३.२८ ु त ायाः माक डेयपराणाभू ोरगासशातथु ााये शोऽिप यीमयीमेव भगवत ौित यथा – ु शािका सिवमलय ु िनधानमु ीथरपदपाठवतां च सााम।् जषां देवी यी भगवती भवभावनाय वाता च सवजगतां परमाितही॥ – ॰स॰श॰ ४.१० ीमागवतेऽिप ीकृ बाललीलासे मृणलीलायां भगवख ु े िनिखल- ाडमवलो ा यशोदा पनृ ु पया ाभगवदैयिवृितवािधया ु कमलं लालयी साय शक ीकृ मख ु ाचायणाऽिा। अािप च यीशेन ैव चचा चकार भगवान ् बादरायिणः। यथा – ा चोपिनषि सायोग ै सात ैः। उपगीयमानमाहां हिरं साऽमताजम॥् – भा॰प॰ु १०.८.४५ एवमेव ीमगवीतायामिप ीकृ चयीिममां सानरागं ु समगायथा – ैिवा मां सोमपाः पूतपापा य ैिरा गितं ाथ ये। ु ते पयमासा सरेु लोकमि िदाििव देवभोगान॥् – भ॰गी॰ ९.२० गकािनातो महाकिवबाणोऽिप कादया मलाचरणे थमोके भगवं यीमयमेव तु ाव। यथा – रजोजषेु जिन सवृये ितौ जानां लये तमःृश।े ु अजाय सगिितनाशहेतवे यीमयाय िगणान े नमः॥ – का॰ १.१ ु उपबृहं णेन ैतेन वेदानां ैिवं सम।् तथा च ानिसावणनधान ऋवेदो यिनदशकतया कमकाडाधाितपादनपरो यजवु दः वनगानपरायणतयोपासना- िसासीतनतरः सामवेदः। अथववदे िाभवित यिन ् य ु िवायाः ाधाेन वणनमवलोते। यतो थवशः शय संिहतपः। अवशो घोटकपरः। अवणसावनञः (पा॰सू॰ ६.४.१२७) इित सूमिप माणम।् अथ- शोऽिधकारवाची यथा पातलमहाभाे अथेयं शोऽिधकाराथ ः य ु ते। ु शानशासनं नाम शामिधकृ तं वेिदतम ् (भा॰प॰) इित। इमिधकारवाचकाथ- ५० ावना शेन सहावश सिः। ताकृ ितगणादथवशः शकािदगण आकृ ा गयते मनीषािदवत।् एवं शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९१) इित वािकसहकारेण अचोऽािद िट (पा॰सू॰ १.१.६४) इित िटसया४ परपम।् इमथवश िसिः। अथाऽथशघटकाकारेण सहावशघटकाकार सौ दीघः ात।् अतोऽिधकृ तोऽववदे इित सरलाथ ः। सेपत ऋवेद े मदेवताानं यजवु द े योपयोिगदेवतानामाानं सामवेद े भगविभूितभूतदेवानां भगवत यशोगानमथववदे े रणयाणं विणत ं पयवसीयते। इमे वेदा एव िनिखलानिवानकलाकौशलसकल- ु वानािन। भगवानिप सवततः सवा सवायामी सकामः सृिसम ससः ससः सवािधानपः कतमु कतमु थाकत ु समथऽिप कदाऽिप ु ेया जगिददनं िससृित। सोऽिप वेदितपादनकारमेवानकरोित। िकं बना परमानः ामायमिप वेदमेवािधशेत।े अत एव वेदमाताबिहभूत मीरों वयमािका ु नाियामहे यथा बोम ।् ईरोऽिप कदािचमसमिु धीष या भदयिविजहीष याऽसर- ु ु दपापिजहीष या िचकीष या च सरकाय  समवतीणऽविनतले िवडयनजलोकं ु मानवोिचतलपािदकमीकरोित। अां य ु ौ जालरवधसः माणम।् िक ु वेदः कदािचदिप ममादिविलाकरणापाटवािदपदं ु ोषारतो न परामृशित। अत एव वेदानां तः ामायिमित मीमांसकिसाः सिप सकलपिडतसतः। वेदाः तः माणम।् ततः पूव कािप ानपलाेु द तः ामायमपरशााणां च परतः ामायम।् इमे वेदाः पररयेतरदेवताः ितपादयोऽिप परमाानमेव ितपादयि यथा कािचुलाना पिरवारजनाु भृतीूषमाणाऽिप सााितमेव पिरचरित तथ ैव वेदापरनामधेयाः तु योऽिप पिरवारजनािनवेतरदेवान ् गायोऽिप सााहातायतया कीयं पितं परमेरमेव ितपे। इयं भगवती िु तरेव समेषां माता परमाा च परापराणां िपता। यथा च पु कृ ते िपतःु सायां माता माणं तथ ैव परमेरसायामृ ते िु तः माणम।् अतोऽिभय ु ा आमनि सव वेदा यदमामनि (क॰उ॰ १.२.१५)। भगवती िु तरिप ावयित अ॒ मृत॑ प॒ु ाः (श॰ु य॰वा॰मा॰ ११.५, े॰उ॰ २.५) तमेव िविजास (त ै॰उ॰ ३.१.१) तमेव ाणाः तेन तपसाऽनाशके न च िविविदषि (बृ॰उ॰ ४.४.२२) सं ानमनं  (त ै॰उ॰ २.१.१) इद॒ ं िव॒ िु व च॑मे (ऋ॰वे॰सं॰ १.२२.१७, श॰ु य॰वा॰मा॰ ५.१५) खं  (श॰ु य॰वा॰मा॰ ४०.१७, बृ॰उ॰ ५.१.१) इािदम ैः। गीताऽिप परमान एव वेदवें त ैव च वेदवे ृ ं गायित। यथा – ४‘शकािदष ु परपं वाम।’् त टे ः (वै॰िस॰कौ॰ ७९)। शकािदात ् अथवशिसौ िटसाया उपयोिगता नाि पर ु मनीषा पतिल इािदष ु िटसया िवना शिसिन । ५१ ावना सव चाहं िद सििवो मः ृितानमपोहनं च। ै सवरहमेव वेो वेदाकृ ेदिवदेव चाहम॥् वेद – भ॰गी॰ १५.१५ िु तशः वणाथ क ुधातोिन ते ( ु वणे धा॰पा॰ ९४२)। एवं च ूयत आनपूु ाऽनािदकालापररया ु ु या सा िु तः इित ौ कमिण ियेऽनब-ु लोपे कृ याािभिकाय थमैकवचन े िु तः। इं िह अदिभकतृक  - वतमानकािलकवणानकूु लापारिविशिनःसीमशकमकवणकमपं फलम ् इित फलम ु िवशेकः शाबोधः। या ूयते परमाा यया सा िु तः इित ौु ियां िन ् (पा॰सू॰ ३.३.९४) इित सूण े करणे िन।् एवं वतमानकािलकवणानकूु ल- ापाराविवणकमािभफलिनकारतािनिपतफलिनिवशेताशािलफल- करणम ् एव िु तः। अथवा ावयित परमाानं िपतरं पै ु ः पिरचाययित या सा िु तः इित ु ावभा िवतयथ तावेदकधात ् ु ावि ुधातोबालकिन यः। एवं च वतमानकालावििवषयकवणानकूु लापारानकूु लापारायः िु तिरित िदक।् एवमेव वेदशोऽिप चतिु भधातिु भिन ादियत ं ु शते। त िवदँ सायाम ् (धा॰पा॰ ११७१) इााथ कधातोः िवते िनररं वतत े यिवषयकानं तदेव ् वेद इित कतिर घञये ु कृ ते सित वेदशः िसित। एवं वतमान- ऽिच वा गणे कालाविभवनफलानकूु लापारायः इित शाबोधः। ितीयिन ् के िवदँ िवचारणे (धा॰पा॰ १४५०) इाातोः िवे तं िवचारयित जनो यिन ् स वेदः इित िवहे हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इन ेनािधकरणे घञयः। ् तथा ु चानबकाय ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु िनो वेदशः। तथा च िवचारकािभकतृक  वतमानकालाविमनोबिसंु योगानकूु लापारािधकरणं वेदः इित िनगिलतोऽथ ः। तृतीयिन ् के िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) इाातोः वेि जानाित सनातनं परमं  िनरनं िनगण ु ं िनराकारं िनकारं िनल प ं िनमान ं िनमहं सिदानसोहं िनिवकं तथा चानकमक ु ु सततमिु नजनपिरपीत- चरणारिवाममकरसिदानिचयसमलतणियदयकोसलेसरयूतरल- तरभििवािलतचरणसरोजमनोजवैिरवितपादपयोजकोशलवीिचिवघूणध िू लधूसर- सरसिशरोजकपोलावलिरोलिनककुिटलकुलसंािरतपाटलकोशिवहािरभृ- सौभगकौसाोडविदशरथनयनवितवतल  ु मख ु मृगासंीिडतशारदशशापरम- कणनीलतणतामरसशरीरपरमरणधीररघवीरपू ु णच  िनभाननिनहतदशाननयाम- ु सरपरसग ु णिवहसाकारभगवं ीरामचं वा येन स वेदः। अथ साधकािभ- ु सगणिवषयकानपफल-  वतमानकालाविानानकूु लापारिविशिनगण कतृक ु ५२ ावना ु ापारां करणं वेदः इित फिलताथ ः। चतथु के िवदॢँ लाभे (धा॰पा॰ १४३२) इित म लाभाथ कधातोः िवित लभते सगणु ीरामचं येन स वेदः इित ौ ु करणे ु घयनबकाय ु च सित वेदश िसिः। एवं वतमानकालाविलाभानकूु ल- गणे ापारिविशफलकरणं वेदः। िनगण ु ं सगणं ु वा  वेदितपा ैपाय ैरेवानभिवत ु ं ु ु ं वा शते। त वेद े य उपायाििभः काडैः ितपािदताः। कम उपासना ानं चेित। कमकाडं कमितपादकमशीितसहमाकम।् उपासनाकाडमपु ासनां बोधयित। त षोडशसहमाकम।् ानकाडं ानिनपणपरम।् त चत ु हमाकम।् त वेदिणिहतो धमः (भा॰प॰ु ६.१.४०) इित वचन ेन वेदितपामेव कम। त ििवधं िनं न ैिमिक। िनं नाम कृ ते सफलाजनकेऽिप न कृ ते पापजनकम ्। ु न ैिमिकं नाम िनिमे िवधीयमाने सित पयजनकतावे दकम ्। िनं कम सािदकं ौतं ात च। तावयं करणीयता यथा गीतायामशेषिवशेषातीतोऽतसी- कुसमोपमे ु ु यकािः पाथ सारिथिन िखलगणगणिनलय ु उमोको भानहकातरः ीकृ चः साटोपं पाथ ित पादयत ् – िनयतं कु कम ं कम ायो कमणः। शरीरयााऽिप च ते न िसेदकमणः॥ – भ॰गी॰ ३.८ एवं ाा कृ तं कम पूवर िप ममु  ु िु भः। कु कमव तां पूवः पूवत रं कृ तम॥् – भ॰गी॰ ४.१५ कमयेवािधकारे मा फलेष ु कदाचन। मा कमफलहेतभु म ू  ा ते सोऽकमिण॥ – भ॰गी॰ २.४७ िकं बना कायाकायवायां शामेव माणं गीताकारः िममीते यथा – यः शािविधमु  ृ वतत े कामकारतः। ु न परां गितम॥् न स िसिमवाोित न सखं ताां माणं ते कायाकायवितौ। ाा शािवधानों कम कतिु महाहिस॥ – भ॰गी॰ १६.२३–२४ इं कमणोऽ ौ भागौ िविधिन षेधेित। ताकमणोऽााौ िवधीयमानकमतावेदकं िविधम।् तथा अहरहः सामपु ासीत५ इित ५ मूलं मृयम।् ५३ ावना िविधः। अैव िनषेध ैव ोडे ावपरावंशौ िनयमः पिरसा च। िनयमः पािके सित (त॰वा॰ १.२.४२)। यथा ीहीनवहि। अावहननमावयकं नख ैवाऽ ैः साधन ैवा। पिरसा। त िवधेयांशऽे ािवधेयांश े चााौ पिरसा। यथा िवांसो िनगदि – िविधरमाौ िनयमः पािके सित। त चा चााौ पिरसेित की ते॥ – त॰वा॰ १.२.४२ िनषेधो नाम कृ ते सित पापजनकतावेदकः शासमिभातनञथावेदक- वदिभाः कमिवशेषः। यथा ाायवचनाां न मिदतम ् (त ै॰उ॰ १.११.१) मा िहंाः सवभतू ािन,६ मा गृधः किनम ् (ई॰उ॰ १) इािद। एवमपु ासना- काडितपादनं भगवं वेदमाि ैवोपामानः परमाा साधकानां कामदो भवित। शामितिर िकमिप कृ तं न ैव फलदम।् अतो गीतायाः पूवि निद े यः शािविधम ् (भ॰गी॰ १६.२३) इािदोके शािवधेरव े सफलं सकलं पािद भगवता ीकृ ेन। उपासनायां िु तसतं िनतरामपेितम।् त वेदाथ ितपादकृनसारं ु प सदायाः। ृतिे ह वेदमूलकेन ामायम।् वेद िनगूढाथान ् ृितः रित। ृितकतार ऋषयो मादयः। ृतःे ामायं पूवम  वे वेदः शंसित यथा यै िकं च॒ मन॒ रु व॑ द॒ेष॑ ॒जम ् (कृ ॰य॰ त ै॰सं॰ २.२.१०.२)। महाकिवकािलदासोऽिप ृतवे द ान-ु गृमपु मया ौित। यथा रघवंु शमहाकाे – ताः खरु ासपिवपांसमपां ु सलानां ु ु कीतनीया। धिर ु रधमपी तु िे रवाथ ृितरगत॥् माग मने – र॰वं॰ २.२ ु ताुनमोिदतान ेवाथान ् ृितः रित। तां गाणपसौरशाशैव- वैवनामधेयाः प सदायाः। गाणपसदायो गणेशमेव म ु माियतेऽान ् गौणेन ैवोपाे। त बामािप महाराे िवलोते। सौरसदायः सूयम वे धानेन समथ यतीतरान ् तदेन ैवाित। अ ाधां गजु राे। शासदाये शे ः ाधाम।् अयं सदाय कमीरबयोः चरः ु सरित। शैवसदाये ाम ु ने शशाशेखरो भूतभावनोऽभयरः लयरः काशीरः चडताडवोपसंतभूतवथ- भिसतभािसतभालपिकः करालभालतवु िे दकाजामानसिमनघनधिष तिनिखल- ु जजलािरधनयसम ु लुिलसमातीकृ तिनिखलजनमनःोभकरमकरके तनः  कै लासिनके तनो िवरिसतवैरायरसिनमजगतीतलभीषणभोगलालसामनोिनके तनभवानी- समलतवामिवहः कृ तजालरगजासरिप ु ु ितचडदानविनहः शावासनाहो रभृ ६ मूलं मृयम।् ५४ ावना भगवािवः ाधाेन पिरगयते। एताचयु के रलकणाटकादौ। वैवसदाये मखु तया िनिखलकोिटाडाधीशो जगदीशः पररिप ु ु रहरवस ु िविरिपावकपवमान- ु िहमभानिचभान कृु शानिनिखलनगणसकलस ु ु रयगव रास ु िकरचारणिससा- नरनागलोकपालनाकपालकालकरालालमालमौिलसूिजतपादारिवलेखाधीश- मक ु ु टमिणसंलािलतचरणसरोजरजोमकरैलोलीनवनिलनलिलतलोचनलिसत- कमनकटासंवीितशभु िे तभसौयसारसवसकलसषमासारभू ु तमनोरमसावभौम- शवरीाणवभसंीडकमदनमानपीडकवदनसरसीहिनसगिनिहतसिधतस ु ु धामाध ु रीक- ीवलानशरशााननमधरमितत ु िु हनांशदु ीिधितिविहतपदयसरसी- कै रविवकासलिलतलीलािवलासमहालीिनवासीरसागरसनसातकणसंश- भभभूिरभवभयणपािणपवजगतीतलपाथोिधवनािशतिणपातविवरिचत- गिणकागजाजािमलपिलपकलभविविहतभवसंवकणाणवसकलशरयवरेय- तणाणसरिसजचरणतणतमालनीलसरसीहमरकतमिणकािलीकीलालिविनक- ु भवनािभरामयामशरीरदािमनी ु ितिविनकसंवीतपीतपिरधानानमदममनोभवधीर- मधकैु टभनरकमरु चरमहास ु ु िरमदगिवतगजेगडलिविनगतशोिणतकरकमल- रभू किलतकौमोदकीधरशचधरकमलकिलतकमलकरके यूरकुडलकटकवनमालानूपरािद- ु भूषणमिडतसकलकलाकलापपिडतकमलामलमख ु चचकोरवैकुठिवहरणपरायण- नारायणभिविु वु द यमिरे महीयते। अ ायशो िविन ् िवे चारः ु सार। अ वतका रामानजरामानवभिनाक ु सीदासमख मसूरतल ु ाः। उपासनाितपादकशाेष ु वेदमूलके ष ु नारदपाराशािडसूनारदभिसूभि- ु रसायनभिरसामृतिसभिस ु धाभृ ु ितनामािन। तोपासनायां भावानसािरणः प काराः। ते सि शावादासमधरााः। ु शाे शापरमकाशपं परमोितमयमखडमनं भगवं दयसहदलकमले समपु ासते योिगनः िशवादयः। वाे पंु िशं वा मा िशशु पं िनगणु मिप सगणं ु िनरनमिप सानं ापकमिप ां िपतरमिप पंु पराणमिप ु नूतनं ाचीनमावाचीनं िनराकारमिप साकारमकलमिप ु सकलं िनरामयमिप सामयं लभमिप सलभमचलमिप चलं िनल पमिप धूिललेप ं िनरावरणमिप साभरणावरणमवणमनगतिपतृ ु वणममिप कौतक ु मिवषादमिप पानाथ िवलिसतिवषादं िनराधारमिप ीकृ तकौसकाधारं ीराममपमिप ु समाितनीलनीरधरयामं भवनािभरामसकलिवाम ७ धामिनिखललावयललामलोक- लोचनािभरामबालपं परमेरं सजे दशरथकौसािवािमविसादयः। दाे जगदाानं परमाानमैयबा ु सकलिनमातारं रचियतारं िभवन ु िनिखलपभूत ं ७ िवामो िवमािप इित िपकोशे ीहष ः। ५५ ावना िलोकिपतरं कतमु कुतमु थाकत ु समथ सससकामसौयरमाधय ु - सौशीसौजसौलसौरसारतारकायतायवाािदगणगणराकरं ु कणाकरं ीराघवें ािमनं सव ं मा सवभावेन भावयि हनमम ु खु ाः सः। से कू टमिप भूियं दयेशमिप िवडितनरेशवेषमदेहमिप लीलागृहीतदेहं सवगहे मिप ीकृ तपणकुटीरगेहं सिदानसोहं कोशलें णतसहायं सखायं ु मा सते सीवादयः। माधयु ण िनिखलरसामृतमूित सौयीरिनिधरोिहणीशं ु भवनस ु रं ु रमिप कामािरकामक सीतापािणहणलालसं धृतवरवेष ं धनध ु खडनपरं परमाानं मधरंु तसमायं मा भजे भावक ु ा िमिथलािनवािसनः। एष ु सवष ु भावेष ु मौिलकतया दामेव। भावनावैषा काराः ादिशषत। अतो िवपितो वु ि दासभूतातः सव ाानः परमानः (अिह॰सं॰ ११) इित। उपासनाऽिप िु तमूिलका। अवाचीनकितायां भौ न ैव फलजनकतावेदकता। अतो मात ैषा माानां महानाम ् – िु तृितपराणािदपरािविधं ु िवना। ऐकािकी हरेभि ाताय ैव कते॥८ तल ु ु सीदासोऽिप वेदानमोिदतामे व भिं वरीयस वरयाभूव। यथा – िु त सत हिर भि पथ संजतु िबरित िबबेक। तेिहं न चलिहं नर मोहबश किहं पंथ अन ेक॥९ – रा॰च॰मा॰ ७.१००ख ानकाडं ानितपादकं चतःु सहमाकम।् इदमेव वेदादशनिमित कते। त वेदाः िसाः परमताय वा यिन ् सः इित िवहे अितँ बन े (धा॰पा॰ ६१) इाातोरित बाित वापयित वेदानां महाताय यः स वेदाः। अः इ पचािदात ् अच ्यः।१० त वेदशेन सह िधकरणबीिहः। यिप अन ेकमपदाथ (पा॰सू॰ २.२.२४) इित सू ं समानािधकरणबीिहपरम।् त ु थऽपदाथ वतमानमन ेकसबं समते स च बीिहः। अपदाथ इ समी। सा चािधकरणसापरा। त च िवषयतापाऽिधकरणता। सा च वतमानपा। ु तादपदाथ िनवतमानिवषयतापरमनेकसबं ु न तदेव पररं समत इथानरोधे थमाानामेव समासः। त समानािधकरणं नाम शिविशम।् वैिशं च समिभातसमानिवभिकिमेतभयसेन। तथाऽिप समीिवशेषणे ८ मूलं मृयम।् ९ एतूपारम–यो ् माग आे िु तसतः ीनाथ भे ः सिवरिबोधः। तिरा याि न मोहिना मागाननेकानिप कयि॥ (मा॰भा॰ ७.१००ख)। १० नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर। ५६ ावना ु बीहौ (पा॰सू॰ २.२.३५) इित सू े समीश िवशेषणाृथगपादान ेन िधकरण- बीहेः कना। अथा िवशेषणशेन ैव समानािधकरणबीहेः सहः िकमेतने समीपदिवासेन। अ समीश पृथवणािशेषणं िवशेसमानिवभिकमेव त थमामेव। तेन पीतमरं य स पीतारः इािदलािन ससतािन। ु पीत- शो रश िवशेषणावेदकतया पूव य ु ः। यिप भूतले घटः इादौ ु सािप िवशेषणता। अत एव गदाधरभाचाया िवादे वेदाः माणम ् इ ल११ ाावसरे िवशेषणिवशेपदयोः समानिवभिकिनयमं सावकािलकं न ीचुः। अते ििममां ु िणयु त ् य िवशेवाचकपदोरिवभिताय- िवषयसािवसाया अिववितं त िवशेिवशेषणवाचकपदयोः समानवचनक- ु िनयमः (॰वा॰ ु का॰॰)। तथा सरो रामः इ िवशेवाचकपदं रामर- ु िवभिः सिवभिाय ु िवषयस ैकसा तिसायािादेः सरपदोर- ु सिवभा िववा नाि। अतोऽ समानवचनकम।् िक ु वेदाः माणम ् इ िवशेवाचकपदं वेदारिवभिजिभिायिवषयसा बसा ति- साया एकनामसायाः माणपदोरसिवभाु िववितमेव। अतोऽ िवषम- ु वचनता। िवगतसमीपद पृथगपादानादिियमे ऽ सोचं चकार भगवान ् पािणिनः। अतः िसाे िधकरणबीहौ कठे कालः (कठे कालो य सः)१२ पाणौमहा- सायकचाचापम ् (पाणौ महान ् सायका चापं च य तम)् इािदलिमवाािप समाधातम।् वेदाेऽिायाजीवानां िनपणम।् वेदाो नामोपिनषमाणं तपकारीिण शारीरकसूादीिन च (वे॰सा॰ ३) इित वेदासारे। वेदाेऽैत- वादो िविशाैतवादः श ु ाैतवादो ैताैतवादोऽिचाैतवादो ैतवाद इित मतािन ु तााचाय ः। इदमेव दशनम ु रमीमांसाशेन वियते। ु इममेव वेदमिधकृ ाादश पराणा ु िं हतािन वेदासेन। तैषां सहोकः – पबृ ११ लशः से िवषये भागे चेाे कोशः। १२ कठे कालः इ अमूधम कााादकामे (पा॰सू॰ ६.३.१२) इित सूण े कािशकाकौमदु ी- शकुमवाचािदष ु समासः ादिश। कठे कालोऽ कठे कालः (का॰वृ॰ ६.३.१२) इित कािशका। कठे कालः (वै॰िस॰कौ॰ ९७०) इित कौमदु ी। कठे कालः ीरोदमनोविवषपानिनदशन- पनीलवण य। सा अक ् इित शकुमः। कटे कालः कठे कालोऽ वा सा अक ् इित वाचम।् भाे च समानािधकरणसमासाीिहः (वा॰ २.१.६९) इित वािके बीहेरवकाशः – ु कठे कालः इित बीिहसमासमदु ा सपमानपू वप दोरपदलोप (वा॰ २.२.२४) इित वािके कठे ः कालोऽ कठे कालः इम ु ।् इभयथा ु िवहः। ५७ ावना मयं भयं च ैव यं वचतु यम।् ु अनापकू िलािन पराणािन चते॥ – सहोकः१३ इित। आचाया इित शेषः। यथा मपराणं ु ु माक डेयपराणं भिवोरपराणंु भागवत- ु पराणं ु वैवतपराणं ु ाडपराणं ु पराणं ु वाराहपराणं ु वामनपराणं िवपु राणं ु ु वायपराणमिप ु राणं ु नारदपराणं ु पपराणं ु कू मपराणं ु पराणं ु िलपराणं गड- ु पराणिमादश ु पराणािन। त देवीभागवतमेष।ु ीमागवतमहापराणं ु ेः पृथक।् ु महापराणात ।् इदमेवोनिवंश ं वेदासदेव चरमा रचनेित िवपितां मनीषा।१४ इितहास ेधा रामायणं महाभारतं चेित। रामायण वतक आिदकिववाीिकयः ख ु परा ठकोऽिप सिष सादसंललािलपूण ितमालिवसिमोहमहामहीहो दयसरसीसम ु िसतसीतािनवासचरणसरोहो मिु नतीकारसंविधतललाटतपपन- दीिधितसिमतीतरतापसिहतु पोऽनानोपयोिगयोिगजनल ु भजटीभूतिशरोहो िवमलवैरायिविहततृणायमानकुटुागपिरपीतरामचपदपाथोजपरागरससरस- मानसकू िजतमलमयकागानसंत ृ मक ु ु कणावलसौशीसौलािद- मनजे ु ु तरगणगणिविहतभू ु ितवीकवथशरीरणरघपितिचनिवचणकिवक ु ल- शरणसिडतारयवरेयवागीरसादबृिं हतवाचितशेमषु ीलभमनीषोषचरण- ु पजभािवतभारतवष तोटादश ु रघनाथलीलातरलतरस ु रतरिणीिनमाने म- ु सधापानसमानहषष ु लिकततनू पयप ु हः ीरामिवपरीतनामजपभावसंल- समानवैभवोऽिप१५ सीतापितपदपभिमिदरया मिदरेणो नरिपशािचतगृहदारािद- जगतीतलभोगसारं सम ु तपीपातृ ु िसतषिकारमनभू ु कठोरितरारं ाथ ारं ु ाचेतस पिततं पिरवारं तृणिमव ितरकार। य ख धािरततपोत किवकुलगरोः भगवतो वाीके ः के कोपमा िनपमा कोिवदकुलमनोरमा गितिवमा िवलिसतििवम- िवमा पिरृ तपिडतपिरमा भभवभयमा सम ु िसतकाकलाकलापसवम- संरणसमा ु ु नीिवमलवीिचकीलालीडागीतकिवक ीरामलीलासरध ु लितमा मलमयी लोकिहत ैिषणी जगपकािरणी किवताकाननिवहािरणी धूजि टजटा- चािरणीव िपथिवहािरणी मिु नमनोहािरणी पितततािरणी तरिणिकरणमािलके व िनमला मनीषा ौिनधनिनरीणसाततणकणशोकसमालोिकतजगदीशा थमं का- १३ मयं भयं च ैव यं वचतु यम।् अनापिलकू ािन पराणािन ु ् (दे॰भा॰प॰ु १.३.२)। पृथृथक॥ १४ ीमागवतमादशपराणे ु ो िभं महापराणं ु ासदेवािमा रचनेित िवपितां मतिमित भावः। ु उपपराणािन त ु ना परामृािन। १५ िवपरीतनामजपोऽारामायणे विणतः – इा ु राम ते नाम ारपूवक  म।् एकामनसाऽैव मरेित जप सवदा॥ (अ॰रा॰ २.६.८०)। ५८ ावना सग ध करतलचतवु ग ु  ापवगसोिदतभगसलभीकृ तग ोकमेव िवरिचतसगिमव समु सज च। स च ोकोऽनु ु सा समगीयत – मा िनषाद ितां मगमः शातीः समाः। यौिमथनु ादेकमवधीः काममोिहतम॥् – वा॰रा॰ १.२.१५ अयमेव िनिखलकाजगित थमो रचनािवशेषः। शापाकोऽाथ ः – हे िनषाद नीच ैः सीदित िततीित िनषादु ौ िनषाद। िनगािमिित भावः। ं शातीः समाः अनाः समा वषािण यावत ् ितां सानं मा अगमः मा ािह ु यत ् यतो िह ौिमथनु ात ् ौयु मतः काममोिहतमेकं पषिमित ु भावम ् अवधीः। पषंु हा ाररसमिप कणरसे पिरविततवािनित भावः। िवचारे कृ तेऽयं ोकः सवका- ाथभायाऽमलशापोिमया कथं पिरणिमतः। अतोऽपरा ाा – मा सीता। इिरा लोकमाता मा (अ॰को॰ १.१.२७क) इित कोशात।् स ैव मा सीता िनतरां सीदित ितित यिन ् स मािनषादः। अिधकरणे घञ।् १६ अथवा मायां सीतायां िनतरां सीदित ितित यः स मािनषादः। कतिर घञ।् १७ ीरामच इित भावः। अथात ् – हे मािनषाद सीतािनवास ीराम ं भवान ् शातीः समाः अनवषािण यावत ् ितां सानं पूजाम ् अगमः ावान ् यत ् यतो िह ौिमथनु ात ् ौयोः पिवावणमोदय- िमथनु ामात ु ् काममोिहतं कािमनम ् एकं रावणम ् अवधीः हतवान।् रावणं हा भवता महती िता समिजतिे त ोक भावः। अयमेव सवथमः ोकोऽनरं नारदोपिद- सिसीतारामकथां िवगतथां भगवान ् वाीिकरािदकापां पशतसगािकां षाडां रामायणनामधेयां चतिु वशितसाहीसंिहतािममां१८ कावसकोिकलः कोिकल- काकलीिमव चकूु ज। इदिमितहासभूत ं वेदसतम।् ते ं ातम।् यथा िवाने सित साई ्नामधेय े योगयोगौ िथअरी ैिकल श ् ाां वियेत।े तथ ैव वेदः िथअरी इित। अथािासहः। रामायणं  ैिकल ् इित। अथायोगसहः। अ वेद सूणाः िसाा अनेककथााजेन सिवरं ितपािदताः। अयमेविे तहासः। इितहास- शो िह ििभः शैिन ते इित ह आस। इितशः पूवक  ालघटनामसूचको हशो १६ िनतरां सीदित यि िनषादः। िनपूवक  ात ् सद ध ् ातोः (षद ्ऌँ िवशरणगवसादन ेष ु धा॰पा॰ ८५४, १४२७) हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इन ेनािधकरणे घिञ धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) इन ेन से अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन वृौ सिदरतेः (पा॰सू॰ ८.३.६६) इन ेन षे िवभिकाय िनषादः। माया िनषाद इित मािनषादु ौ मािनषाद। १७ िनतरां सीदित िनषीदतीित िनषादः। सायां बालकातिर घञ।् िया पूवव  त।् मायां िनषाद इित मािनषादु ौ मािनषाद। १८ चतिु वशहािण ोकानाम ु वानृिषः। तथा सगशता षट ् काडािन तथोरम॥् (वा॰रा॰ १.४.२)। ५९ ावना िनयवाचक आसशो भूतकालियासूचकः। एविमदं िनितमासीिदेविमितहास- शाथ ः। अ सूणत ो वेदमूलतां यं वाीिकरकथयत ् – ै सितम।् ु वेद इदं पिवं पापं पयं ु ते॥ यः पठे ामचिरतं सवपाप ैः म – वा॰रा॰ १.१.९८ ितीय इितहासो महाभारतनामधेयः। अयमादशपवय ु ो लोकाकः। अ रचियता ीमारायणकलावतारः साागवान ् वेदासः। यथा रामायणे महिष णा ु वाीिकना परणः सनात मयादापषोम चाचिरं सजीविचिमव िचितं त रामो महािवःु परं  सरकाय ु ु िचकीष या दशरथपतां ीकृ  कौसायां कटयाभूव यथा – स िह देवै दीण रावण वधािथ िभः। अिथ तो मानषेु लोके जे िवःु सनातनः॥ – वा॰रा॰ २.१.७ तथ ैव महाभारतेऽिप परमभागवत पाडुवश ं  वणनलेनातसीकुसमोपमे ु य- काे िणीरमण भगवतो गृहीतनराकार पाथ सूत वासदेु व ीकृ च भवयतोपबृिं हता वेदासेन। अ भगवान ् कृ पणवलो ासः ीशूिजबनू ां कृ तेऽिप वेदाथ यथा सरलः ािदित हेतोः समवेद े विणतिवषयाणां कथोदाहरणसेष ु िनबनमकाषत।् अतः ूयते य भारते त भारते इित। ीमागवतेऽिप महाभारत- रचनाकारणिमदमेव ादिश – ीशूिजबनू ां यी न िु तगोचरा। कमये िस मूढानां ेय एवं भवेिदह। इित भारतमाानं कृ पया मिु नना कृ तम॥् – भा॰प॰ु १.४.२५ ु एवं िनगूढा वेदाथा इितहासपराणााम पु बृ ं े। यमेव वेदासः कथयित – ु इितहासपराणाां वेदाथ मपु बृहं येत।् िबभेतु ाेदो मामसौ हरेिदित॥ – म॰भा॰ १.१.२६७, १.१.२९३, १.१.२९४ इममेव वेदमाधारीकृ  विततातदु श  िवाः। त षशनााीिकी यी वाता ु दडनीितः पराणं मीमांसा धमशां सीतं चेित। त षशन ेष ु सां योगो वैशिे षकं  ीमांसोरमीमांसा चेित। दशन ं नाम यते ायते परमातं येन तत ् इित ायः पूवम ु ौ श ्धातोः (िशँर ् ेणे धा॰पा॰ ९८८) करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७) ६० ावना इित सूण े टु ्। टकारेा हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इित सूण े त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोप। लकार लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इित सूणे  ु े ा पनलपः। १९ उकार िवधानसामापदेशाननािसकेु ऽिप न ेम।् लकार िलराथ ः योगः।२० तिंाजनकपं फलम।् ततो यवु ोरनाकौ ु २१ रपरे२२ कृ ते दशनम ् इित िसम।् तािक- (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनानादेश े गणे दशनािन षट ्। आिको नाम वेदितपादकवेदितपामातााावान ्। अि- नाििदं मितः (पा॰सू॰ ४.४.६०) इित सूण े अिशात ् ठक यः। ् िवधान- सामात ् चूटू (पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन ठकार न ें केालोपयोः ठेकादेश े ठेकः (पा॰सू॰ ७.३.५०) इित सूण े यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायां येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनािघटके कारलोपे तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेन वृौ िवभिकाय आिकः इित िसम।् अथादे - ु शाेितहासपराणृ ितधमशाे िसाे धाने सतीरपूजके सित गोिवितमा- पूजकमािकम।् अत एव ास आिकानाहयित ु – सिधेऽिप परे लोके कतो धमसहः। नाि चेदि का हािनरि चेािको हतः॥२३ इित महाभारते शािपविण। त सादशनवतको भगवदंशावतारः साागवान ् किपलः। अ ीिण तािन मं  इित। ं योिवंशिततिनकरः। महदहारो दशेियािण चःु ोरसनााणािणपादपायूपवागाािन मनः श- शपरसगाः िितजलपावकगगनसमीरा इित योिवंशिततािन ािन। अं १९ िशँर ् इ इर उपसानम ् (वा॰ १.३.७) इन ेन ेर इा त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोप बोः। २० िलित (पा॰सू॰ ६.१.१९३) इन ेन िलरे याूवः र उदाः। दशनम ् → िलित (पा॰सू॰ ६.१.१९३) → अनदाौ ु ु सितौ (पा॰सू॰ ३.१.४) → अनदांु पदमेकवजम ् (पा॰सू॰ ६.१.१५८) → दश॒ न ॒ म ् → उदाादनदा ु िरतः (पा॰सू॰ ८.४.६६) → दशन॒॑ म ् → ु िरतांिहतायामनदाानाम ् (पा॰सू॰ १.२.३९) → दशनम ॑ ।् ऋवेदसंिहतायां च दशनाय॑ (ऋ॰वे॰सं॰ १.११६.२३) इित। न च उदाादनदा ु िरतः (पा॰सू॰ ८.४.६६) इ िपादीात ् ु िरतांिहतायामनदाानाम ् (पा॰सू॰ १.२.३९) इ सपादसाायीसूािसे िरतकाय कथं वृििरित चेत।् िवधानसामािपादीसूकाय िसम।् या िरताधोदाादोदािरत- पर सतरामदु ाादनदा ु िरतााय िरतािदित िसथ म ् (पा॰सू॰ १.२.३२) इित वािकवचनािम।् या न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इ न इित योगिवभागात ् पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूावृिः ािचा। अिमप िवराय २००तमे पृ े १ .८५ जायेित सीतेित इित योग िवमश पय।ु ु २१ पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन। २२ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन। २३ मूलं भारते शािपविण मृयम।् ६१ ावना ु कृ ितः पष। ु ः षिंशो िह पषः। इदं तावाे साये गये योारो यिन ् ताशे ःखयािभघातपे य ु े से विततिमित साम ।् सं बशो य ु ादौ य ु ं यथा एवम ु ाऽजनु ः से (भ॰गी॰ १.४७) इित।२४ आिधभौितकािधदैिवकाािक- नामधेयानां याणां ःखानां ितकू लतयाऽऽिन ाघातादिभघातकहेतिु वषयक- िजासायां ाानदीपकपिमदं ाचीनतमम।् तथा – ःखयािभघातािासा तदपघातके हेतौ। े साऽपाथा चे ैकाातोऽभावात॥् – सा॰का॰ १ ु अ कृ ितपषसंयोगेन सृिः। तयोः संयोग पवंयोगः। अ धारायी। के िचिरीरवादं के िच सेरवादं वापयि। इदं दशन ं ैतवादपरम।् अ पिवंशिततानां सहः। कृ ितः क पषःु ु परपलाशविल ु ण संय पः। पषे ु ायां ु कृ तौ पषिनचे तनमारोते। पषे  मते। तथा चोम ् – ु च कृ ितगतकतृ मूलकृ ितरिवकृ ितमहदााः कृ ितिवकृ तयः स। षोडशक ु िवकारो न कृ ितन  िवकृ ितः पषः॥ ु – सा॰का॰ ३ ु अिशन े ीयेव माणािन ीचिरे मनमानमावचनं ु च।२५ अनमानमिप ििवधं पूवव ेषवामातोभेदने ।२६ य हेत ं ु ा ािरणपरःसरं ु भूतपूव ु कायमनमीयते ु त पूवव था जलसलं जलाशयं ा पूवव षाऽनिमता। २७ य शेष ं ु ा कायमनमीयते त शेषवथा िबमां समु जलं िनपीय शेष ं ारमनमीयते ु । य सामापिरिा िवशेषानमानं ु त सामातोम।् यथा कुिचदाफलानां दशन ेन ेतर रसालफलानमानमु ।् शाेऽिाैव पषशे ु न वियते। तथा च ु शरीरे शेत े सािेन ितित यः स पष पिर ु आा। सााः पषबमिप २८ ु साधयि।२९ २४ यु मायोधनं जं धनं िवदारणम॥् मृधमानं सं समीकं साराियकम।् (अ॰को॰ २.८.१०३-१०४) इमरः। ु २५ मनमानमावचनं च सवमाणिसात।् ििवधं माणिमं मेयिसिः माणाि॥ (सा॰का॰ ४)। ु २६ ििवधमनमानमाातम ् (सा॰का॰ ५)। ििवधमनमानमाातमु ।् पूवव ेषवामातों चेित (सा॰का॰ गौ॰भा॰ ५)। ायशाेऽिप – अथ तूवक ु  ं ििवधमनमानं पूवव ेषवामातो ं च (ा॰सू॰ १.१.५)। २७ वष थ  वषाशो बवचनाो वृथ च ैकवचना इाे कोशः। २८ पृषोदरािदााधः। ु पिरु देहे शेत े शी–ड पृषो॰ इित वाचकारः। भागवते च – परायेु न सृािन नृितयगिृ षदेवताः। शेत े जीवेन पेण परेु ष ु पषो ु सौ॥ (भा॰प॰ु ७.१४.३७)। २९ जननमरणकरणानां ितिनयमादयगु पवृ े । पषबंु ु िसं ैगयिवपय या ैव॥ (सा॰का॰ १८)। ६२ ावना यतो ेकिन ् सित पषेु सवषां सहैव यगु पमरणे ाताम।् ३० यथ ैका िवदा ु गित तदा सहैव सवष ु केकारो भवित तदागमन े यगु पदेव सकलधामस ु सकाशः ु ु सहैव िवजनवीजनम ।् ताषाणां ु बम।् एके सित जनानां सखःखभृ ु तीनां भाव च वैषं कथमिप न सेत। रााोऽयं समीचीनो यिु य ु ो वैव- सत। अथा यिद सवक े एवाऽा तिह कथमेकिेव णे कोऽिप ियते कोऽिप जायते कोऽिप ितित कोऽिप वधत े कन िवपिरणमित किसित। कथं वा कोऽिप िवान ् किूखः के चन खलाः के िचाधवः। अ।ु इदं शां चािप वेदमूलकमेव। पषबे ु िु तरिप माणं यथा इो॑ म॒ ायािभ॑ प॒ु प॑ ईयते (ऋ॰वे॰सं॰ ६.४७.१८)। योग िचवृििनरोधपरः। यथा योगसू े योगिवृििनरोधः (यो॰सू॰ १.२)। िचवृििनरोधायाायोग चचा। यमिनयमासनाणायामाहारधारणाान- समाधयोऽाािन। एत ैिवृििन ते। अयं च हठयोग इित कते। राजयोगीर- िणधानाकः। यथा योगसू े ईरिणधानाा (यो॰सू॰ १.२३)। हठयोगे ाणजयेन मनो जयि योिगनः। राजयोगे च मनोजयारेण ाणमितशेरते संयिमनः। अाऽचाय भगवान ् पतिलः। स एव पािणिनाकरणमहाभाकारः। स एव चाऽयवु द े चरक- ु संिहतारचियतेित ूयते गः। ु तथा च सीतयि गचरणाः – योगेन िच पदेन वाचां मलं शरीर च वैके न। योऽपाकरों वरं मनु ीनां पतिलं ािलरानतोऽि॥३१ अथाोगसू ं िनमाय िचमलममिलतवं ाकरणशाे पदपदाथ ितपादकपरम- माणभूतमहाभासागरसंरचनया वाण िनदषयं चरकसंिहताितपादन ेन शरीरं भूषयं ािलः पतिलं िणपतामीित तायम।् शा िकार ु अलौ पतन ् इित िवहे सािलश शतृयाथमापतन ्शेन मयूर- ंसकािदामासः३२ पतन श ् च पूवि नपातः।३३ एवं शकािदगणमाकृ ितगणं मा शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इित वािकेन परपे िवभिकाय पतिलः। इमााियका तु ा गम ु ख ु  े ो यदीसापूवािमशताां पािणिनसूाथ - पिरिकीष याऽशेषिवशेषातीतो भगवाेष एकिचपोिनाण साथ गत ३० येक एवाऽा ात एक जिन सव एव जायेरेक मरणे सवऽिप ियेरन ् (सा॰का॰ गौ॰भा॰ १८)। ३१ मूलं मृयम।् ३२ मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२) इन ेन। ३३ पतः अलयोऽिन ् नमायािदित पतिलः (त॰बो॰ ७९)। पतिलिरित। पतन ् अिलयिन ् नमायािदित िवहः। अ ‘अत’् इित टे रकार च ान े परपमकारः। के िच ु गोन दादेश े किचषेोपासनसमयेऽलेिन गत इ ैितात ् ‘अलेः पतन’ ् इित िवगृि। मयूरंसकािदामासः (बा॰म॰ ७९)। ६३ ावना सरोवराासमिलं साय सहरिममािलनं परमकाशशािलनं कमिलनीकुलवभं भगवाकारपं िदरोिचषा िवभािसतभवनमडलं ु दीिमयमडलं जगदाखडलं भां िववं िनिखलजगपादानभूत ं शानं कयपननमिदित- कीितकेत ं ु वैिदकधमसते मु लौिककतेजसं शां भगवं भारं समपु ितमान समपतप शावकीभूयािलपटेु । आकिककरपटभोिगतोकपतनसातबलक ु ु तूहलतया िजना कोभवान ् इित पृः सन ् सोऽहम ् इित समदु तीतरिरकिलतसकल- िवािवशेषो भगवाेषः। सप घटकरेफः कुेित ितपृः सन ् को भवान ् कोभवान ् इित िनरथ कं मेरफ  वे ो इित वयकटां समािप पत।् े ं वहरता भवता पूवम स एव सप शावकः शािकसदायनभोमडलसमागतपािणिनसूाथ ानतणतल- ितिमरपटलपाटनबलभनोपमो िनिखलपिडतमनोरमापिरणतपिरमो िवगतमः ु तााायीमौिलकपाठमः ु पिडतजगारिचकीष या िवपतामीचकार। स एव भगवान ् पतिलः पाोिगजनसेिवतं रारां सकलकामकाणकुम ं गापवग- चतवु ग  स  ोपानं साधनाजािटकटुकटकिवषमं सगु म ं योिगव योगदशनदीपके न पिरकार। इदं दशनमिप ैतवादपरमीरवादितपादकमािकं वेदमूलक। वैशिे षकं दशन ं तावपदाथाकम।् अ गणकम ु सामािवशेष- समवायाभावनामधेयसपदाथानां ानाोः। एताऽचायः काणादः। इदं सकल- शाोपकारकम।् तथा च गचरणाः ु ायत ् काणादं पािणनीय सवशाोपकारकम ् इित।३४ इदमिप वेदमूलकमािकदशनमीरवादपरम।् ायदशन ं तावमाणमेयािद- ु षोडशवमीमां सापरम।् अ षोडशतानादेव मोः। ायदशनाऽचाय भगवान ् गौतमः। इदमपीरं कतृ  ने ीकरोित। तथा याय तकतृक  िमित ािं रो न ैयाियका इमनमािु यिरािदकं कतृज  ं कायाटािदवत।् इदं त ु परमािकदशनम।् एत ाचीनाचाया िमिथलाभवः ु शेखरीभूताः ीमदयनाचाया ईरिसावेव ायिसाकुसमािलनामकं ु तु वु ःु । ायशां परमनािक- िवामदमगजेगडलभेदनशीलं तरलतक तीनखय ु िसंहोपमम।् बौादीनां खडनायेदमेव धािरतसनम।् आकयत े ाचीनेो गचरणे ु ो यदािचीथ याा- पदेशने चरणसरोजरजःसनािथतोलदेशाः ीकृ तशााथ सनरतपिडतेवेशाः ीमदयनाचायचरणाः शरीरसििहतनािककृ तेरखडनसापगीरणाः िनगावभतरितरलतरसािलतपादकमलाममलां जगाथपर ु समलुः। त ु ीमगाथभवनपावनपादारिविने ममकररोलायमानमानसतया ु मृगासौयसधामाध भगवख ु ु र िपपासवो िजासव तििहतारोाटन- ३४ मूलं मृयम।् ६४ ावना ु िमं कालमचकािलवणसातरोषालाजालं नां ध ैय धरो ाहाष ोकिममम।् यत ् – ऐयमदमोऽिस मामना ितिस। उपितेष ु बौेष ु मदधीना तव िितः॥ – मु कम ् आकय तेमिवलां वाण पिडतमचिचकाया भवलो भगवानकालमु ा ारमदु यनमदु यिगिररिविमवाऽानं दशयामास। अिाये सदाययं ावतत। ाचीनाय नाय च। ाचीनायवतका उदयनाचायमख ु मैिथलाः। नायाचाया गेशोपाायगोकुलचरघनाथिशरोमिणिवनाथतक ु पाननगदाधर- भाचायभृतयो मैिथलबीयाः। त पूवम ीमांसादशन ं कमकाडितपादकम।् इदं वेद योगपितपिरारं मीमांसते। एताऽचाया ज ैिमिनमहाभागाः। मीमांसासू ं ादशाायपरम।् अिन ् धमिजास ैव मीमांिसता। यथा अथातो धमिजासा (मी॰सू॰ १.१.१)। इदं त ु सवभावेन वेदमायित। अािप ौ सदायौ भाः ाभाकर। एततेऽपौषेयवेद एव िनिखल- लोकिनया। त कमव ेन ितपािदतम।् ३५ वेदादशन ं षम।् इदं वेद ानकाडं सयित। ु एत वतका नारायण- ु कलावतारा दयसििहतसकलिु तसारा वेदिसाानशीलनभागवतधम पिरशीलन- पिरृ तिवचारा िविहतपरमधमरसतरिणीचारा िनिखलकोिवदकिवकुलालारा िनरहाराः सिशतसमाजोिचतमिु नमनोलभरासदहरगमेा- सामीसारा िनिखलयोगीमनु ीयतीसरेु ासरेु नरेसाधकवृवित- चरणकमलकाराः परमोदारा बादरायणापरनामधेया महिष वेदासवयाः। इदं सूमायचतु याकम।् एतदवल ैव िविभवेदामतवतकाः - ु सदायानसारं भाािण बभािषरे। अ  ैव िनिपतम।् अथातो िजासा (॰सू॰ १.१.१) इित। इदं वेद िशरोभागाानभूतम।् अ णो िनगण ु सगणपौ ु िनिपतौ। एवमेव वेदखडनपरािण ीिण नािकदशनािन। बों ज ैनं चावाकिमित। कारारेण सवािप वाय वेद एवाऽयः। सव च भगवान ् ा ु िचिया ु च तः। ु महावीरामी च वेदं िशतया िनतः िकं च चावाकोऽिशतया यथा बो ३५यं शैवाः समपु ासते िशव इित ेित वेदािनो बौा बु इित माणपटवः कतित न ैयाियकाः। अहिथ जैनशासनरताः कमित मीमांसकाः सोऽयं वो िवदधात ु वाितफलं ैलोनाथो हिरः॥ (ह॰ना॰ १.३)। ६५ ावना िनित। वेदमाि य आगमाः। आगमो नाम ाचीनिवचारसहः। स च ििवधः। शैवो ु वैवः शा। ताऽगमिवषयक एकः पारिरकः ोकः तु ो गः – आगतं िशववे ो गतं च िगिरजातु ौ। मत वासदेु व तादागम उते॥ – इित सादाियकाः इदमेव तशािमित कते। अ ौ माग दिणो वाम। दिणमाग आशिु -  िसिः ीकृ ता। वाममाग चाऽडरपूणा चमारमयी िसिः साते। मागऽयं पूवक पमकारसेवनपरतया हेयायः। इममेव वेदमिधग ं ु षडािन िशा को िनं ौितषं छो ाकरणं च। ु षडवेदायनं पराऽाकं िवधेयमासीत।् वाीिकरिप सरकाडे ु षडानां शंसां सोाहमकाषत।् यथा – षडवेदिवषां तु वरयािजनाम।् शु ाव घोषान ् स िवराे रसाम॥् – वा॰रा॰ ५.१८.२ िशायां वेदरपाठिया। बहव आचायाः पृथृथिाान ् िविलिलखःु । पािणनीयिशाऽिप महपूणा। केष ु वैिदकमयोगाणां िनयमाः। िने वेद गहनशानां वैपूणा िः।ु एतदाचाय भगवान ् याः। छःशां वेद- सां वा िनिवशित। गायिगन ु ु  ु हृ ती पिि ु गतीित स ांिस। शेषषे ु यिप वैिदकी रचना िमलित तथाऽिप धानतया लोके तेषामेव योगः। इदमेव िपलशां कते। एतवतकः िपलनामधेयः सप ः। ूयते महामख ु  े ो यदािचगवाीलीरमणरमणीयचरणकमलसमलतपृभागभोिगवथश-ु महापरामसमूहििवमिहरमयपाघातिवमदीकृ तदैदानवाराितपलो वैनतेयो भगवान ् गडो बभु ापरः ु ु सप मािजहषरधावत ।् स च ाव। अिनवतमान- ु हिरयानमालो ाथ याे सप येव मा जिह िवामेकां गोिपतपूवा मः ाहीित िनग भगवान ् सप भूतः िपलः पलायमानो गडं िवामवु ाच। तदेव िपलशां ु कते। अिमं छो भजयातं िशयन ् शीमेव रापं कीयं िवलमािववेश। तदेव िपलशाम।् ाकरणमेव वेद म ु ाम।् यिप षडवेदोऽेय इित ृितिु तयथा पतिलः माणयन ् ोवाच ाणेन िनारणो धमः षडो वेदोऽेयो ेयः (भा॰प॰)। िनारणः इ िनगत ं कारणमथ धमकाममोभृितवृियोजकं याथाभूतः। इं ६६ ावना सवतोभावेन वेदानाय षडानां सामपु योिगतायामिप सवाथेन ाकरणायनं िनताोपयोिग। िविाकरणं भगवतो वेद मख ु िमधािय। मख ु ं ाकरणं ोम ् इित ाचीनोे ः। थमं छसामं ााकरणं बधाः ु (वा॰प॰ १.११) इित भतृह िरसूे। ाकरणमरा वितभाषाानमसवम।् ऋते भाषाानं वेदाथ - ानमिप सवतोभावेनासवम।् ाकरणं भाषाया अलारः। यथा ाचीन ैम ् – यिप ब नाधीषे तथाऽिप पठ पु ाकरणम।् जनः जनो माऽभूकलः शकलः सकृ कृ त॥् – ाचीनोिः अथाशाायन ेऽलचेऽिप पु ाकरणमिधग। ाकरणं िवना सिसमास- ानकोषानशूतया सकारशकारयोारणमेण ं जनम ् कुटु ं जनम ् इित शनु ः कुुर जनं मा मंाः। दसकारघिटतः श आीयवाची तालशकार- घिटतः शः कुुरवाची। ाकरणानं िवनाऽयं िववेकः कथं सवेत।् इमेव द- सकारघिटतसकलश समदु ायोऽथ ालशकारघिटतशकलशः खडवाचक इित कथं िनणयेत। तथ ैकवारवािचदसकारघिटतसकृ त ्श३६ परीषवािचतालशकार- ु ् घिटतशकृ त शात ्३७ का िभतेित ानं कथं ात।् ाकरणं िवना िवधवाललाटचिचत- ु ारिविनिहतशामिप न ैव शोभामाटीकते। तथा वृाः ाः – िसरिमव मख अीकृ तं कोिटिमतं च शां नाीकृ तं ाकरणं च येन। न शोभते त मख ु ारिवे िसरिबिवधवाललाटे ॥ – वृोिः ु िकं बना सिप पयजनकतावे ु ितहास- दकतावती िनिखलिनगमागमशादशनपराणे नाटकचूगपहेिलकािदिचबमिणबबिवधःवाहकमनका- ु ोितती िनिखलसंारशोधनशीला भगवती देवभारती ाकरणानमरेणापयकला  श एव ददाित समीितं फलम।् कलितके व भाित। यतो िह योगिविधानपूवक यथा िु तः एकः शः सातः शााितः सय ु  ु ु ः ग लोके कामधवित (भा॰पा॰सू॰ ६.१.८४)। ताानपूवक ु  योग एव पयजनकतावे दकः। तािदतर- भाषेव ाकरणानशूजनोिरतसंृतभाषाऽिप वा गौिरव िनयोजना। तथा च– ३६ एक सकृ  (पा॰सू॰ ५.४.१९)। ३७ शके ितन ् (प॰उ॰ ४.५८)। उारावरौ शमलं शकृ त ् (अ॰को॰ २.६.६७)। ६७ ावना यथा शशाे न िवना िवभावरी जलं िवना भाित न िनगा यथा। ु सबोधभाषा सरला रसािता न शोभते ाकरणं िवना तथा॥ – इित मम ु संृता वायेव पषमलरोित। उं नीितशतके – ु हारा न चोला के यूरािण न भूषयि पषं न ानं न िवलेपनं न कुसमं ु नालता मूधज  ाः। वायेका समलरोित पषंु या संृता धायत े ीये ख भूषणािन सततं वाूषणं भूषणम॥् – भ॰नी॰ १९ इं िनरषणं भूषणभूषणं वाूषणं भूषणसये संारमपेते। स च संारो ु ाकरणमरेणाऽकाशपिमव ु कािनकः। तायजनकताप ु रःसरयथे भाषाान- ु स ै ाकरणं रदीपमािलके व। ममायं यः साधशानां योगेण ैव धमः। ाकरणायन े म ु तया प योजनािन ितपािदताशेषिवािवशेषण े े ािलना पतिलना। यथा ताितकं रोहागमलसेहाः योजनम ् भगवता शेषण (भा॰प॰)। इमािन प योजनािन। अोेयदलानरोधे ु न िवधेयदले कथं न ब- वचनतेित चेदक े शेषमिहेवधेयम।् त राशः ीिल ऊहागमासेहा उभये लघ ु नपस ं ु किले। एवं च रा योजूहः योजन आगमः योजनो लघ ु योजनमसेहः योजन इित योजनी च योजन योजन योजनं च योजनेित िवहे नपस ं ु के न ैकवाातराम ् (पा॰सू॰ १.२.६९) इित ं ु कमनपस ं ु कानां चतण े ानपस सूण ु ामिप लोपे सित वैकिकमेकवचनम।् या वेदाः माणम ् ु इितविशेवाचकपदोरसिवभिताय साया बाायाः योजनपदोर- ु सिवभिताय ाहकै कसया सिप िवरोधे ता एक ैव योजन सकलेयािवितमेव। वेदानां राथ ाकरणमेयम।् ाकरणानं िवनाऽथाभावे कथं वेदषे ु ा कथं वाऽवगमनम।् सवऽिप मा न ैव िवभिष ु िनिदाः। ाकरणानं िवना यथायथं पिरणमियत ं ु कथं शवैयाकरणः। यथा अये ाहा इित िनिदिमसे चतथु ानं िवनाऽवैयाकरण इाय कथं कथियित। जीवनाविधरः शा िवशालम।् ूयते यत ् बृहितिराय िदं वष सहं ितपदोानां शानां शपारायणं ोवाच नां जगाम। बृहित वा इाेता ु िदं वष सहमयनकालो न चां जगाम। िकं पनरे । यः सवथा िचरं जीवित सोऽिप ु ा भवित। आगमकालेन ाायकालेन वचन- शतं जीवित। चतिु भ कारैिवोपय ६८ ावना कालेन वहारकालेन ेित (भा॰प॰)। एकिेव काले यिद समाऽयषु ः य - काराणां का गितः। एवमेव बृहित वा इाेता िदं वष सहमयनकालो न चां जगाम (भा॰प॰) त ाकं का कथा। अतोऽेन कालेन िवपल ु शसागर ु यथा पारं जेम लघनोपाये न ेेय ं ाकरणम।् ाकरणे च वृयो ं सामािसक- िसापयवसािय इित िवपितां मनीिषतम।् समवाय यथाथावगमनं कथं ािदेय ं ाकरणम।् असेहाथ चाेय ं ाकरणम ् (भा॰प॰)। यतो िह वेद े रिवचारः धानः। िु तरि – ः शः रतो वणतो वा िमायु ो न तमथ माह। स वावो यजमानं िहनि यथेशःु रतोऽपराधात॥् – भा॰प॰ अथारतो वणताशु ो म इमथ न यिप त ु विमव यजमानं हि। वेद आानिमदं िसम।् कू ााथ साधनिनपणे ु न पररे ु ु ण हते परोधिस ु िवपे सतिनधनदीोधानले नाशनपरं यं समीजे। त इशो िववध३८ अिखडे रितमािद िवजयो वृ च पराजयो जातः। ाकरणं िवना कथं समाससेहिनवारणं ात।् वैयाकरण ु कृ ितरं ा बीिहं समासाोदां ु सारेनावग ं ु पारियित। अतोऽसेहाथ ाकरणं पिठतम।् ा तषं इं समशाोपकारकतया पिडतमचिचकाचिचत े समिचत े च ु िवज ैिवबधभारतीसं रणे शिवहरणे सकलिवालरणे ाकरणेऽािभः ेयता िनरापदं धारणीया िवचारणीया च त शसागरसम ु थनमनोरममतर- ु िदमगाीयसरिणः। इदमेव सकलिवानां सोपानभूत ं परमपूत ं पाटवमयं िनरामयं रसमयं संसारामयं िवगतभवभयं दाभयं परमकाशपं शापकं मोारं सकलसौवमयम।् एवं राािते ाकरणमिहमिन सकलिवनोरमतया ितपािदते परमरमणीयशािवलोचनेऽिशाे समभवन ् बहवः वतकाः। ु नव ाकरणािन िसाासन।् परा त परा ु यथा वाीकीयरामायणोरकाडे भगवमेव सोधयगो हनमिषये ु ाह यत ् – सोऽयं नवाकरणाथ वेा ा भिविप ते सादात॥् – वा॰रा॰ ७.३६.४७ अथ कालमेण ायेष ु नवस ु ाकरणेनवा जाता। अलोकलोकलोचनिनभ- शािवषयेष ु जिटलतापेष ु च शाीयिवचारेष ु िशिथलीभूतषे ु च धमिसाचारेष ु ु हतपता ३८ ु ाय शवे। इशो िववध मा िचरं जिह िविषम॥् (भा॰प॰ु ६.९.११)। जहावे े ार ‘इशवु ध  इािभचारो वृण  ’ इित म ऊिहतः (भा॰॰) इित पशायां कै यटः। ६९ ावना सकलकलाकलापकलनो िनिखलजगरणशीलताडविथतलीलो लीलावतीहैमवती- ु लिलतलोचनिवलासलािलतमकरके तनवदनतामरसरसशैलसतामनोिमिलो मरु िरपपादपयोजनखमिणचकावीभू ु ु तपरमपूतिनिखलिनगमसारसवविभण- समातयोगीमनु ीवृवेदपराणप ु ु तभगीरथजिटलसाधनधृतशरीरफलभवनपावन- रृ ु नीरनीरजनयननयनवभानीरािजतिजतमिु नमनोमलयसमीरणसमीिरतभभयसभ- ु िनरिरपजटाजू टजिटलजाूनदतरलतमतरभारामलिटकिनमल- ु मृिदतकमलशिमतसंसारानलिपतसगरसूनशापतापपापचडदावानलदिमतषिकार- ु गरलधारापििविजतसरलपरमिवमलपरमतरलमौिकमहोलसधासितजलजीण - ु जगराजजालमालतीमालोपमिदनभधृतभूिरमानभागीरथीभािवतसिवशाल- भालदेशो वलयीकृ तशेषः शशामौिलाकरणमरा जगतः काणमसविमित कृ ा परमसं ितभया िवलसं पािणिनमेव ाभावयामास। स च िशवलवेदसादो िवगतिवषादो दभपिवपािणदखः ु सकलाकरण- ु समयभूत ं लघकायं सकलशाायनसहायं िनिहतााायं िवशालिवशदसरलीकृ त- सिशशााायमाायीसूपाठं सपठं ु पपाठ। इदं िशवचतदु श  सूािण समाि ावतत। तािन च (१) अइउण ् (२) ऋऌक ् (३) एओङ ् (४) ऐऔच ् (५) हयवरट ् (६) लण ् (७) ञमङणनम ् (८) झभञ ् (९) घढधष ् (१०) जबगडदश ् (११) खफछठथचटतव ् (१२) कपय ् (१३) शषसर ् (१४) हल।् इित माहेरािण सूायणािदसाथािन। एषामा इतः। लसूऽे कार। हकारािदकार उारणाथ ः (वै॰िस॰कौ॰ साकरणे)। त माहेरािण इ महेरादागतािन। शरवरसादाािणिनना लानीित भावः। पमहेरशात ् तत आगतः (पा॰सू॰ ४.३.७४) इित सूण े अण ्यः। भाहेरघटकाकारलोपो वृििवभिकाय।३९ इं ूयते भगवान ् पािणिनः ु ु ु लेऽधीयानः कृ ितमबिरासीत शालातरु ीयः कदािचक ।् होनहार िबरवान के होत चीकन े पात इित ामीणसूनसारं ु भिवज ु नानां जीवनमिप ायशो िवषमतामयं ु नूनमेव। महापषो भीषणपिरिितचडझावातेन सहैवावतरित। आघातं िवना ३९ महेर → तत आगतः (पा॰सू॰ ४.३.७४) → महेर अण ् → महेर अ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → माहेर अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → माहेर ् अ → माहेर → िवभिकायम ् → माहेर जस ् → जशसोः िशः (पा॰सू॰ ७.१.२०) → माहेर िश → माहेर इ → िश सवनामानम ् (पा॰सू॰ १.१.४२) → सवनामानसा → नपस ं ु क झलचः (पा॰सू॰ ७.१.७२) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → माहेर नमँ ु ् इ → माहेर न ् इ → सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) → माहेरा न ् इ → अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) → माहेरा ण ् इ → माहेरािण। ७० ावना िपिरारो न भवित। को जानीयाक ु ु लः पािणिनिवािथ जीवने मूखच  - चूडामिणः पाििखलिवनसमिचतचरणकमलो भिवतेित। तदा क दीमनमानं ु ु यः परीािथ िवािथ नां पिरहासभाजनतामपु ते ः स एव पािणिनः भूत ं ादधना कदािचाचतेरिप सानपातां पाियतीित। अतो नीितोकः पते – नृप िचं कृ पण िवं मनोरथं जनमानवानाम।् ु ीणां चिरं पष ु भायं देवो न जानाित कुतो मनः॥ – नीितोकः सवतोऽनय ैव धारणय ैत नाम पािणिनिरित। पािणां गृहीा नीयते गसििधं ु यः स पािणिनः। अथायमयनबलतया गसििधं ु न गित  तदा ग- ु ेिषत ैिवािथ िभः पािणां गृहीा के शेष ु सावोऽयं नीयते । सातं त ु पािणं गृहीाऽानू नयित रिचताकरणानारा मों ापयित यः स पािणिनः। पूव- ु ौ तृतीयापािणशोपपदपूवक  ात ् नीधातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) कमिण िप।् ततः सवापहािरलोपे िवभिकाय पािणिनः।४० ितीयिन ् के ितीया- पािणशोपपदात ् नीधातोः कतिर िप।् सवापहािरलोपे साय ु पािणिनः।४१ स एव कदािचााथ सतीः परािजतो लािनझावातिविलतकोमलदयतः ीकृ तमिु न- तः सरध ु ु नीतरलतरसािलतमालं गौरीतपीरसंयपिवीकृ तिवटपजालं शशा- ु मौिलमलिवलाससम ु ासभभभवभयालं सकलशैलिशरोमिणं िहमाचलं समाि  िनिखलिवािनके तं िगिरजासमेत ं रोषिनिटलासमु ूतभीषणपावकुिलभीकृ त- मीनके तं िशशश ु खसधायू ु िशमधरमयू ु षसोिषतपदपाथोजपवग ससृसकल- सगममु ावं भगवं पिरमिहतमहसा बलतरतपसा सोषयामास िशवमाशतु ोषम।् स वै चावतंसः िु तिविहतशंसो ढािननादलेन चतदु श ु   सूरािन सम कीयाकरणमहासागराम पािणनये सकलिवोपकारकं कणािवहं पिरत ु ाकरणशां णेत ं ु चाााय सेरयाभूव। अतः ोको गीयते – नृावसाने नटराजराजो ननाद ढां नव प वारम।् उतक ु ामः सनकािदिसान ेतिमश िशवसूजालम॥् – न॰का॰ १ स एव पािणिनः िशववरभावपिरृ तिवमलमनीषो मनीषीशतःु सह- ु सूाकमभूतपूव रं लौिककवैिदकसकलशसाधपरं परायण िवषां ४० पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इन ेन पृषोदरािदा इित शेषः। ४१ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इन ेन पृषोदरािदा इित शेषः। ७१ ावना पारावारिमव िणनाय।४२ येताूवम   ैचाादीिन ाकरणाासेव कायपशाकटायनोटायनािपशिलभाराजभृतीनामाचायाणां नामािन चिचतािन यथा िभृितष ु शाकटायन (पा॰सू॰ ८.४.५०) अवङ ् ोटायन (पा॰सू॰ ६.१.१२३) सव शाक (पा॰सू॰ ८.४.५१) ऋतो भाराज (पा॰सू॰ ७.२.६३) दीघादाचायाणाम ् ु (पा॰सू॰ ८.४.५२) वा सािपशले ः (पा॰सू॰ ६.१.९२) हिल सवषाम ् (पा॰सू॰ ८.३.२२) इािदष ु तथाऽेषां िवशालादसमया लौिककवैिदकशानां भगवान ् पािणिनः ु परमसरलं परमलघाकरणं ाचकार। यथोदाहरणमेकं म।् इकारोकारऋकार- ऌकाराणां४३ ान े रे परतः माकारवकाररकारलकारवापनाथ माचायाािर सूािण पेठुः। तािन यथा – (१) इ यं रे (२) उ वं रे (३) ऋ रं रे (४) ऌ लं रे इित।४४ िक ु भगवान ् पािणिनतण ु ा सूाणां ान े ाहार- सरया लाघवाथ मेकमेव सूमसूयायमिप सूण चकार। यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७)। इक ्शेन चतण ु ा ािननां चचा यण ्शेन च चतण ु ामादेशानाम।् तािप सवणयोिरगचोयिनवृये बाबाधको भावः ाािव। यथा मनु ीशः अेश- घटक ईकारेऽिच परतः मिु नघटकेकार ान े यण ् ाः स च अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन बािधतः। अथादसवणयोरेवग े चोयसंिहता। िवारभीाऽनवृु िरिप पािणनेः पटुतायाः पिडतिवापनं माणम।् यथा अतो िभस ऐस ् (पा॰सू॰ ७.१.९) इित सूम।् अदादार िभस ऐिसित सूाथ ः। िक ु तपराल (पा॰सू॰ १.१.७०) इित सूण े तपरकारारकार- पूवव त वा समकाल बोधकः समानोारणसशोारणकाल ायक इथ  इित िनिदयते। अ अतो िभस ऐस ् (पा॰सू॰ ७.१.९) इित सूऽे कारकारपूव- व िप समानोारणेकारािप बोधकः ात।् तथा च हिरिभिर िभस ऐात।् अिसामे अणिु दवण चायः (पा॰सू॰ १.१.६९) इित पूव- वितसू ात ् सवण इितपदमनवृु म।् अथापरः सवण समकाल सेथ जात इकाराकारयोः सावयाभावाोधकाविितयोिगकाभावेन न ैव दोषः। अतो ु लघिसाकौम ु ां वरदराजाचायाः ाः सू  ु नीयं सव े ं पदं सूारादनवत (ल॰िस॰कौ॰ १)। एवमेव ब। एतयते सेपियावाथ मेव महामिु नना सपादसााां ४२ अथ कालेन बहवः िशा वष मुपाययःु । एकोऽिप पािणिननाम जडबिपाययौ॥ ु िशारोपहासेन सावमानः स पािणिनः। श ु ु षू ाे शतो यातः कदािचिहनाचलम ॥् आरा तपसा त िवाकामः स शरम।् ाप ाकरणं िदं स च िवामख ु ं शभु म॥् (ह॰च॰िच॰ २७.७२-७४)। ४३ अ ऋकः (पा॰सू॰ ६.१.१२८) इन ेन कृ ितभावः। ४४ मूलं मृगयम।् ७२ ावना िपााम ु रोरसवा कृ ता। अतो लानरोधे ु न पृथूिनमाणमराऽिप पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूबलेन सपादसााय ित िपािसा िपाामिप पूव ित परं शामिसम ् (ल॰िस॰कौ॰ ३१)। पूव इ सल ्- यः। तथा पूवि न ् इित िवहे सपूव श ात ् साल ् (पा॰सू॰ ५.३.१०) इित सूण ् े ल ये िवभिकाय तितासविवभिः (पा॰सू॰ १.१.३८) इन ेनाय- सायाम ् अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेन िवभिलोपे पूव इित िसम।् तथा च पूव परमिसिमित फिलताथ ः। पूवि न ् परमिसिमथ कृ तेऽ समी िवषयतापा। िवषयता च कततापा। एवं पूवि न ् कत े शाे परमिसिमित जातम।् कारिमित िजासायां करणमवलो िनीयते। सूिमदमााा अमााय ितीय पाद थमम।् पूवप रशयोाूवि िित फिलतमेता परम।् इं िनिदसूाूवा सपादसाायी परा च िपादी। अतः सपादसााां कतायां पूवश  से ायां परा िपािसा। अिंश े सूा िविधं ितभाित। िपाामिप पूव ित परशामिसम।् अयमथऽिधकारगः। यथा कििदशकः ितजनसमदु ायं गन ् दडेन िनिदशित यं पूव ाऽिसकाय भव तथ ैव सूिमदं िपाां ितसू ं गा िनिदशित ं सपादसााय ित पूवि पाद ित चािसं भवेित। िपांश एत अिधकारसूता। इयं मे मनीषा। य आचाया भोिजदीितहिरदीितनागेशभपादमख ु ा इदं सामेणािधकारमेव ीकुवि। यथा यिनदशसे ीभोिजदीिततरु एव यानारान ् ीकुवन ् ितपादयित – ावण योगे संवत ृ म।् ियादशायां त ु िववृतमेव (वै॰िस॰कौ॰ १०)। तथा च सू ं अ अ (पा॰सू॰ ८.४.६८) इनसारे ु ण िववृतमनू संवत ृ ोऽन ेन िवधीयते। अ चाााय सूणा िसाााा िववृतमेव (वै॰िस॰कौ॰ ११)। तथा िह सू ं “पूव ािसम”् (पा॰सू॰ ८.२.१)। अिधकारोऽयम ् (वै॰िस॰कौ॰ १२) इित। अथादकारं वजिया सवषामिप राणां िववृत आरः यः। के वलमकार संवत ृ इित। स च अ अ (पा॰सू॰ ८.४.६८) इित सूण े िवधीयते। त थमः अ इित षीकः। अ अ इित ताय सामाम।् िववृताकार ान े संवत ृ ो भवकार इित भावः। तदा रामागमनम ् इ रामघटकाकार संवत ृ ादागमनघटकाऽऽकार िववृताोभयोिवषमारयतया सावयितयोिगकाभावेन अकः सवण दीघः ु (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन दीघानपपौ पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इन ेनाााा अिमसूाूण ेतािसौ िसायां दीघिवधायकसूकततायामेत चािसौ योिववतृ यतयाऽकाराकारयोः सावय सित दीघ रामागमनम ् इिप ु योगः सिसः।  ाविधसापेेनो- इयं ता पिरिितः। िक पूवश ७३ ावना सूामाायितीयपादथमातः पूवि न ् कत इतः परमिसिमथ ः ु स एव। ततः सपादसााय ित िविधेन ैव कायिसौ तदंशऽे लमिधकार- कनया। अिधकारं नाम देश े वााथ ानशूे सित परदेश े वााथ ान- बोधकम ु रोरसकं वा। िपाामिधकारं भवतूरोरसापाद- सााामोऽं ोऽमिसिमापे ैव नाि। अतोरोर- समूलकािधकारसूचकािसििवधायक पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इ सरपिरसर एव नाि। त िह िवितषेध े परं कायम ् (पा॰सू॰ १.४.२) इित सू जागकात।् िवितषेधो नामाालावकाशयोरेक यगु पवृिः। ु ु पाः यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इित स इादौ चिरताथ म।् अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इित च दैािरः इादौ चिरताथ म।् उभयोरिप ी ईशः इादौ यगु पािः। पराीघः। तापादसााां पूव ािसिम ु सरणाभावेन तािधकारानपयोगापादसााय ित िपािस श- मिहैव िसतया के वलं िपाामेवतै ािधकारता। सोपयोगा ितभाित मे बाल- मनीषया। ं ेतािधकारता नाि। इदमािसिसूचकम।् यं नािसिमाटीकते। यथा किाणदडदाता न ैव यं दो भवित। एकिेव दडदातृदधमयोरसविमव। एकिन ् सूऽे िसिसूचकािसधम न घटे ताम।् न चतरु ोऽिप नटः ेन ैव  मारोढंु शोित। येतािधकार- सूचचा िसाकौमदु ीौढमनोरमाशरशेशेखरेष ु साटोपं ितपािदता। इलमितपिवतेन। िविवधलाणाम ैरेव सूयै ाया चातयु प ण ू त ण ू  ितभया वा दा भगवता पािणिनना सा नून ं ामलौिकनपमा ु मनीिषमनोरमा च। अेो ाकरणेोऽमिु न ् पािणनीयाकरण एकं वैलयं ये षिचदिप ु वैिदक- ु शानामनशासनं न वतत।े िकिन ् लौिककवैिदकानामभु येषामनशासनं ु वैिदक- शियासलनम।् िसाकौम ु ा वैिदककरणं रकरणं च सवषामानावरणं ु िनृणोित। सूषे ु िशतायसूािण लौिककशतोिवलणवैिदकशसाधिया- कारितपादकािन।४५ यथा थमााय ितीयपादे – ु फनीोपदानां च ने। ु ोरेकवचनम।् छिस पनव ४५ ु पु ासमासः। लौिककशतोिवलण इ स ७४ ावना िवशाखयो। ु ोन े बवचन िवचनं िनम।् ितपनव – पा॰सू॰ १.२.६०–१.२.६३ पातलमहाभाेऽिप अथ शानशासनम ु ।् अथेयं शोऽिधकाराथ ः य ु ते। शानशासनं ु नाम शामिधकृ तं वेिदतम।् के षां शानाम।् लौिककानां वैिदकानां च इित (भा॰प॰)। शास ँ ु अनिशौु (धा॰पा॰ १०७५) इाातोः टु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) इित सूण े नपसं ु के भावे टु ्। अनबकाय ु े िवभिकाय ऽनादेश ४६ अन ुउपसगजतया ु ु अनशासनम ् इित िसम।् यिप शासनश एवाऽनपूु वपूण- शापोऽथ िनगलित तदाऽनूपसगोपयोिगताऽऽनकूु ितपादनाथा। एवं च ु पािणिनः शाननशाि  वतमानकालतावेदकतावि- इ पािणिभ ैककतृक शकमानकूु परःसरान ु पूु वसमितशानिशन ु कूु लो ापार इित शाबोधकारः। धो भगवान ् पािणिनयः ख िनिखलपिडतभयावहं भिवपिैयर ािशमगाधं सागरिमव साार रासदं धष य ं रवगमं सवततमनं श- ु कठीरवमिप सवमनशशास। आनकूु  साधम ु ।् त िशयु े सित पय- ु जनकतावेदकम।् लणेनानेन तल ु सीकृ तादौ नाािः। तल ु सीकृ तमानसमिप िशय ु ं पयजनकतावे ु ु दकमिप। यिप सामाभाषाभिणतािददं न पयजनकं ये ीकुवि िवााे। अााेताठे न लौिककपारलौिककिसयो ये। समानािधकरणयोरेवावेावेदकभाविनयमः। यथा गोावेदकं साािदममेकिेव गिव गोसाािदमधम िततः। अतो गोाविो गौः इित योगो गोय ु परः। िकयं िनयमोऽिप ाियक एव। अवेावेदक- भाववाया िवशेष ं दशनमवेदकिनौ िनिपतम।् िशं नामाम।् त सकलगण ु शूे सित िदिवानिवकषे सित िकालदिश े सित यथाथ वृ म।् अत एव ायवतकाः ीगौतमपादा आवामेव शमाणं मे। यथा आोपदेशः शः (ा॰सू॰ १.१.७)। आप ँ ॢ ाौ (धा॰पा॰ १२६०) इाातोः आोित िकालतया सवमिप चराचरं ाोित इित िवहे कतिर ः।४७ अयमेवाऽशो भाषायामपंशतया आप इित कते। आो नाम यथाथ वा। रागािदवशादिप नानथा- वादी यः स इित चरके पतिलः (ल॰म॰, प॰ल॰म॰) इित वैयाकरणिसालघमू ु षायां वैयाकरणिसापरमलघमू ु षायां च नागेशभपादाः। अिप च – ४६ यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेन। ४७ गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन। कमणोऽिववाया अकमकम।् धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)। ७५ ावना रजमोां िनम ु ा िनानबलेन ये। येषां िकालममलं ानमाहतं सदा॥ ु आाः िशा िवबधाे तेषां वामसंशयम।् सं वि ते कादसं नीरजमाः॥ – च॰सं॰ सू॰ा॰ ११.१८,१९ इित। ममादिविलाकरणापाटवािददोषिषताःकरणाथ नािशतचुषोऽमाणं वं ु पारयि। िक ु ये िदिवानसाः पा हरेः पदमपु पाे कथं ूयिु वपा इव िषतम।् तलु सीदासोऽिप मानस आवा ैव ामायं बाभाते – ते ोता बा सम शीला। समदरशी जानिहं हिर लीला॥ जानिहं तीिन काल िनज याना। करतल गत आमलक समाना॥४८ – रा॰च॰मा॰ १.३०.६,७ ऋषय एवाऽाः। ते खितरराजकवय इव राो न िकमिप गृि । रामायण इदमाानं िसं यत ् – िनमाय रामायणमािदकां ीमैिथलीरामरसायन। अा स ैतेयकुशीलवौ तौ वाीिकवयः िकल िनिददश े ॥ गा रामायणं कां गायतां रामसिधौ। यवु ाां किहिचाो हीतं न िकन॥ ु गृहीते िवणे राो बिमािलकारणात ।् ाहेताता वौ िनलभं गायतामतः॥४९ एताशवीतरागमाहासमानािधकरणमेवाम।् एषामेव वां ामािणकम।् अत एव – इाकुवंशभवो रामो नाम जन ैः तु ः। ु िनयताा महावीय ितमान ् धृितमान ् वशी॥ ु बिमाीितमान ् वामी ीमािु नबहणः। ु सो महाबाः कु ीवो महाहनः॥ िवपलां ु – वा॰रा॰ १.१.८–९ इािद वाीकीयं माणम।् अथा रामो राजा बभूविे त को मेत। वेदासोऽिप िनलभ ैवाऽतां समामनित – ४८ एतूपारम–ताव् भ ु ौ ोतृवारौ समशीलौ समेणौ। जानीत हरेललां सकलां सवभावतः॥ िनजानभावेण तौ कालितयं पनः। ु करामलकवाावदवै ावगतः॥ (मा॰भा॰ १.३०.६,७)। ४९ मूलं रामायणेष ु मृयम।् ७६ ावना चीरािण िकं पिथ न सि िदशि िभां ु न।् न ैवािपाः परभृतः सिरतोऽश ु िकमिजतोऽवित नोपसान ् ा गहाः काजि कवयो धनमदाान॥् – भा॰प॰ु २.२.५ ईशाोिरतमेव साधावे ु दकम।् साध ु जाितः। जाितं नामैके सित िने सन ेकसमवेतम ।् यथा घटम।् त ैकं िनमनेकघटसमवेत। मूषायामेत चचा।५० साधसाध ु षु ु च वाचकािवशेषः पयपापयोरे ु व त िनयमः।५१ साधूनां शानाम ु ारणे पयं ु जायते। यथा भाकारोऽिप भ॒ षै ां॑ ल॒ ीिन िह॒तािध॑ व॒ ािच (ऋ॰वे॰सं॰ १०.७१.२, भा॰प॰) इित कथयित। न ैयाियकानां नये साधशे ु षु ु ष ु ृवै ाथ ितपते।५२ यथा कित ् गगरीशम वतमानमथ मसाधशे ु ारयित। त घटे वतमानं कु ीवािदमािनथ ृा भावं ितपते। िक ु वैयाकरणानां नय इयं माता निह। यतो िह वष को बालः श ु ं घटशं न जानिप गगली ु इारणे न ैव तमथ ितपते। अतो वाचकमभु य िक ु पयजनकता ु ु व। साधे साधूनामाानं ाकरणं साधून ् साधशे ु ो ाकरोित। एवं ाकरणािभ ैक- ु  वतमानकालाविासाधशकम कतृक ु कसाधशाविधकपृ थरणानकूु लापारः। ािये साधशा ु येन ताकरणम ् इित ौ ु िव आङ ् पूवक डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) इित धातोः करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७) इन ेन िट ु लटोेतोलपे योरनादेश े५३ णे५४ यिण५५ िवभिकाय च ाकरणम ् इित िसम।् ु ििह शाथ फलयोजनानम।् त कृ धातनु ा साकं िव आङ ् इपसग ु य समिभाहारोऽपूवम थ नि। त िव इाथ िववेचनम।् आ इाऽसमात।् अथााकरणेन िविवाऽसमाियते साधशः ु कत५६ इित तायम।् तदेव ु ु िरते ललणे ाकरणिमित कथयित। ाकरणं नाम पािणिनभृितिम ु ससाधशपृ ु  े सित साधशान थतृ ु म ् इित मे मतम।् ातृ ५० साधं ु च ाकरणोऽथ िविशशिनपयजनकतावे ु दको जाितिवशेषः (ल॰म॰)। ु ५१ वाचकािवशेष े वा िनयमः पयपापयोः (वा॰प॰ ३.३.३०)। ५२ असाधरन ु मान ु ेन वाचकः कै ििदते (वा॰प॰ ३.३.३०)। ५३ यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेन। ५४ अा ु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन। ५५ इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन। ५६ सोद कटच ् (पा॰सू॰ ५.२.२९) इन ेन िनात ् कटशात ् तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) इन ेन िणिच धातस ु ायां कमिण लिट यिक णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इित िणलोपे ितिप िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन ैे कते इित िसम।् कटीियते इथ ः। ७७ ावना ु एवं िशोिरते सित पयजनकतावे दकपं साधं ु सावभौमम।् अ ु ष ु त ब सिप पािणिन- ाकरणसते नाहः। तेन वाीिकरामायणे पराणे ु िसािवयोगे न ैव साधोििः। िशयु ात।् यथा सीतायाः पतये नमः (रा॰र॰ो॰ २७) अासमपितशािसाफलपो घेिङ ित (पा॰सू॰ ७.३.१११) इित गणु अपािणनीय एव। पािणिन ु समास एव य पितशं िघसं वाित। यथा तू ं पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८)। िकपािणनीयेऽिप िश- यु ाद साधम ु ।् एवमेव साधवो दयं मम ् (भा॰प॰ु ९.४.६८)। अ ासो ममे ान े मिमित िलखित। िक ु िशय ु ु ेना साधता। ईशेष ु ु लेाष ािदेव समाधानं समादधित सिधयः। अ ादौ ृषयः परमा- िचका न ैवमपु गि ाकरणम।् अिप त ु सफलताथ ाकरणमेव ताननगे ु त।् अतः िशय ु ान ेव शान ् साधितपादनपस ु ु मनोिभः सू कृ तकृ तां जित ाकरणम।् अत इदान पािणनीयियोपयोिगसाधं ु मीमांसामहे। पूवसाधंु त ु साविकम।् इदान पािणनीयियायां साधमन ु ु सधे । साधं ु नामावृ- िनिवेु यतावेदकतानााम ्। यथा स ु ु पाः इावृो यो िन- ु िविधदघगणािदेयतावेदकता याऽापा तदनाां स ु ु पाः इ ु साधमे ु व। अवृिे त पदं बाभवित इासाधिनरासाथ म।् अथा वृ िवघातप िवधेिरपोेयतावेदकतया भवतीित पदमाामेव। अतोऽवृिे त। ु िनिविधशोपादानं िवकलेऽिप साधितपादनाथ यथा ची अ इित ले ु इकोऽसवण शाक  (पा॰सू॰ ६.१.१२७) इन ेनासवणाजपिाः पदाा इकः ु शाकमते समिु चतं कृ ितभावं भज इथानसारम घटके ऽकारेऽसवणऽपरे पदाीघटक ईकारः सं कृ ितभावमभजिकेन चि अ इित पे। ची अ इवायां यिण च। अािप िवकिवेु यतावेदकतााेऽिप साधे ु न ु पािणनीयियाथ मपु योिग। अतः शिनपेऽयमथ ः ियते ितः। इदमेव साधं ु इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इादेः। अजपिे घिटत ान े यघिटतः योः ु अतो भाकारः कथयित – स च साधः। ु सव सवपदादेशा दाीप पािणनेः। एकदेशिवकारे िह िनं नोपपते॥ – भा॰पा॰सू॰ १.१.२०, ७.१.२७ अतः ियाथ शेष ु कािनको िवकारः। कृ ितयकना तदथ िवकारकना सवाऽौपचािरकी। यथाऽऽह ीहिरः – ७८ ावना उपायाः िशमाणानां बालानामपु लालनाः। असे विन िा ततः सं समीहते॥ – वा॰प॰ २.२३८ अतः स शणः पिरचयाथ मसाऽिप ाकरणिया िनतरामपु योिगनी। यथा सोपानमरा कोऽिप ासादमारोढंु न शोित तथ ैव शानमरेण कनािप पर ु पठि – न साातमु ीे। अतो गरवः शिण िनातः परं ािधगित॥ – ॰उ॰ १७ ु वत ु ोट एव मु ः। स चािवधः। यथा ं िटकं जपाकुसमसं ५७ ु योगे ततरिा रतामपु ैित तथा िनमलं च ैतमाा कगािदिनपिषताः- करणाविः सन ् ोटसां लभते। अयमेव म ु ु ः। अ ियं ुटँ िवकसन े (धा॰पा॰ २६०, १३७३) इाातोः ुते कायते इित कमौ ु कमिण घञ।् ५८ अनबकाय ु ु ५९ िवभिकाय च ोटः। ितीये च ुटथ येन इित गणे िवहे बालकाटंु बा पनः ु करणे घञ।् ६० इं िने सथ िवषयक- बोधजनकतावेदकं ोटम ् इित लणम।् इमे े ी ु भादीपसते। अथ गौिर कः शः इित िजासायां येनोािरतेन साालाल ू ककुदखरु िवषािणनां सयो भवित (भा॰प॰) इित िसाितं भगवता भाकृ ता। अोािरतेन े ाानं ाचते कै यटोपााया – उािरतेन कािशतेन ेथ ः।६१ यथा तभा- दीपौ। एत वापदीयवैयाकरणभूषणसारवैयाकरणिसामूषावैयाकरणिसा- ु षादौ सिवरं चचा। परमलघमू अााााां ायं चारः पादाः। ायतःु सहशो िविचािण सूािण। अहो आयमते त।् कोिटकोिटयोगाणां िकं बना िनिखलािप वाय- वािरधेतःु सहसूरै व ु े ानशासनिमे वा ाकरण म ु ं वैिशम।् अत एव सव- माम।् एकै कसू े िविवधिवषयाणां समयः। स च शािवशेषः शानशासनं ु कुविप मानवमनोवृिमिप ाचे। यथा सू ं ं यवु मघोनामतिते (पा॰सू॰ ६.४.१३३)। ५७ वणोटः पदोटो वाोटोऽखडपदवाोटौ वणपदवाभेदने यो जाितोटा इौ पाः िसािसाः (वै॰भू॰सा॰ १४.६१)। ५८ अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन। ु ५९ पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन। ६० सोऽिप अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन। ६१ अ नागेशभपादा – कािशतेन ेिभकै रीित शेषः। ७९ ावना तितं िवहाय यजािदये परे६२ न ् यवु न ् मघवन ् शाः ससारणं लभे। यनेन शनु ः यूनः मघोनः इादयः योगाः िसि तथाऽिप सहोा याणां वृि- सामिप तीयते। तथा ा कुुरो यवु ा यवु को मघवे इमे यः समानमेव िवषय- लोपाः कामक ु ु ाः ाथाा। अतलसीदासो रामचिरतमानसेऽिप – ु ॥६३ लिख िहय हँिस कह कृ पािनधानू। सिरस ान मघवान जबानू – रा॰च॰मा॰ २.३०२.८ इममेवाथ ितपादयन ् किवरेकोऽकथयत ् – काचं मिणं कानमेकसू े ािस बाले िकम ु िचमेतत।् अशेषिवािणिनरेकसू े ानं यवु ानं मघवानमाह॥ – मौिकम ् एवमेव ब वहारपापेण चचा कृ ता वतत।े यथा सावय ाचाणः पािणिनः तु ायं सवणम ् (पा॰सू॰ १.१.९)। सिप सवणसा- िवधायके ऽिोऽथ िनगलित ययोरेव वणसां ययोरायावथादाकारकारौ सशौ भवेताम।् इमेव ाितपिदकसािवधायकसूिवषयेऽेका िकं वदी हेिलका यत ् – धीरः कीवचो ूत े को रोगी क नािकः। कीं न पयि तू ं पािणन ेवद॥ – मौिकम ् इित े। अथाीरोऽथ वचो ूत।े अधातू रोगी भवित। अयो नािकः कते। ाितपिदकं चं न पयि। सूण सू ं चतण ु रपं यत ् ु ामिप ानाम अथ वदधातरु यः ाितपिदकम ् (पा॰सू॰ १.२.४५)। ु से तने ा चािप ाा कृ ता। अःु ायशोऽथ वान ् धातरु िहत ईरे यरिहतो भवित। शाे यिप िडडिवसाितकनामशानामेवाम ु ।् तदथ मेव सूिमदम।् िक ु वहारेऽन ेन ैवालणं ु समियत ं ु शते। - ु ाितपिदकसािवधायकं सू ं कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६)। अन ेन कता वाराणसेयः रामदासः इादौ कृ ितसमासानां ाितपिदकसा। तािप वहार- ु लणं म।् कृ दथाः सियः। तितोऽथा ै िहतः परोपकारी। समासा अथामयवािदनः। त एव ाः। ु यिप शाकटायनमते सवमिप ाितपिदकं ६२ भसायािमित भावः। यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन यजािदये परे पूव  भसा भवित। ् ६३ एतूपारम–दशां वी िवहािप वोचृ पािनिधः। मघवा ा यवु ा च ैव वत े समतािताः॥ (मा॰भा॰ २.३०२.८)। ८० ावना ु मथा ु ं कृ ितयिवभागपूवक ातज  म।् यथोम ् – नाम च धातज ु माह िने ाकरणे शकट च तोकम।् य िवशेषपदाथ समु ं यतः कृ ते तम॥् – भा॰पा॰सू॰ ३.३.१ िक ु भगवान ् पािणिनमहासामथा मते। अतोऽथ मिवचायावाचीनिविहतनामस ु भाषारीयशेष ु च िमीकु ु वन ् तेषां साधाथ ु िवभिितपयेऽ- ु ाितपिदकं ीकृ ोा चाथ नाम रामादीनां साधाय ु ु ाितपिदकसाथ ु कृ ितेित सू ं सूयामास। अाितपिदकं नाम धातु ययारिहते सित लोके ऽथ बोधके सित ाितपिदकसावम ।् यथा िडादौ। ाितपिदकं ु नाम कृ ितयजलौिककाथ बोधके सित कृ ितसमासातमे सित ाितपिदक- साभाम ्। यथा किचुप नाम मदनमोहन इित। िः ु ियते मदनं कामं मोहयित। तिह कुप इयं िघ ु िटते। अत एताशेष ु लेष ु सवायां ु ौ ु न ु सारमथा भावे कृ ितयाथ कनााग एव ीकाय इित। ढानां ु पूव किथतलानां कृ ते चााितपिदकत ु ैवेित पािणिनमनीिषतं मे ितभाित। - ाितपिदकता च रामादीनामथानां कृ ते। यथा रामः। रमे योिगनो यिन ् स रामः अथवा रमयित सवािण भूतािन यः स रामः अथवा रमते सवष ु भूतषे ु यः स रामः इादयः सहशोऽिप यःु साथा अथापियत ं ु शे। रामश वातावेदकं लतावेदक परमािन सिदानघने परिण दशरथाजे। अतोऽ कृ ते ु ाितपिदकता। यथा किचोजनाथ ियमाण परमदिर प ु नाम राज- कुमारः इित। सिप सलभतयाु ु तषसमाससवे राः कुमारः इित दिरकुमारे जजनकभावसाविराजितयोिगकुमारता नाथा। अत एतृ ते अथ वत ् (पा॰सू॰ १.२.४५) इित सूमेव। राम ु धातूनां धातःु याना य कृ तेऽधात-ु घिटतसू ं साथ न मे रोचते। ु दम।् एतूण अथ विदित सू ं चत े चत ु देन चत ु दत ु ु ानामानामे व सा करणीया। तथा च कृ ितेऽित सू ूयते चत ु दम।् पूव- ु त।े एवं तु ानवृु सेलन ेन षदम ् – सूतोऽथ वाितपिदकेित े पदे अनव (१) कृ त ् (२) तित (३) समासाः (४) च (५) अथ वत ् ८१ ावना (६) ाितपिदकम ् षडैय – ऐय सम धम यशसः ियः। ानवैराययो ैव षणां भग इतीरणा॥ – िव॰प॰ु ६.५.७४ अतः षडैयस राम भगवतो वाचक रामः इित श ितीय- सूण े ाितपिदकसा करणीया। या समासमिहा कृ ितसमासाः इेकं पदं च इित ितीयम।् अतो िपदसूण ु े िपदं मनमन कु ु वतो रामभ वाचक रामः इित श ितीयसूण े ैव ाितपिदकसा मेऽितिचकरा लगित। िपद- सूण े सीतासमेतरामचवाचक रामः इित श ितीयसूण े ाितपिदकसा यिु य ु ा भिसहकृ ता दयरमणीया च। ताथमसूण े ावाचीननाां भाषारीय- शानां िडादीनां ढतावेदकवतां ाितपिदकसा रामम ु ानां च ितीय- सूण ु े । एवं लघिसाकौम दु ीवैयाकरणिसाकौम ु ादावथ वूोदाहरणं रामकृ - मक ु ु ािद िकमिप चेतदित। ु कदािचिदमावाचीनजनसाधारणवाचकािन तदा सु ु। िकं बना। दशरथापवाचकरामशमाितपिदकिमीकत ु मु हमािशरिस ेदमिप नोह इित िवांसो बालचापलं माम।् एवंिवधािन बिन लािन सि येष ु पदे पदे वहािरकता सामािजकता वैािनकताऽऽािकता च। िकं बना। अााा रामकथया समयः। यथा रामकथाया वृौ ताय रामायणाे किवकोिकलो भगवान ् वाीिकः कथयित – बलं िवोः वधताम॥् – वा॰रा॰ ६.१२८.१२१ एवमेव भगवान ् पािणिनराााः थमं सू ं िलखन ् वृिशं रामायण सारपं महामं रित। वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) इित। भूवादयो धातवः (पा॰सू॰ १.३.१) इ भां भाषमाणाः पतलयः ायत ् मलादीिन मलमािन मलाािन ु शाािण थे वीरपषािण भवाय ु षािण ु चाेतार िसाथा यथा िु रित (भा॰पा॰सू॰ १.३.१)। मािलक आचाय मलाथ वृिशं य ु े । ते ं िवचारिलतो यिृ ः साऽऽदै सी। िनयमोऽयमु े यं पूवम  तः कथयाचायाः उेयशः पूव िवधेय ततः परम ्। िक कथं िवधेय ं पूवम  ु े यं परिमित। तदे ं समाधानं कत ु शते येय पूव योगः ाियकः। यथा अदेण ु ः (पा॰सू॰ १.१.२) अोेयः पूव िवधेय परम।् ु िवितपियथा घ ु िट भ िघ इादयो लघवः साः। तथ ैव कथं पनः ८२ ावना ना लघसाु िकं महासया। तदाऽऽचाय मलाथ िमित सम ु ारयामास। त वृिपं मलं रामकथायाः िसाभूतम।् अाायी रामचिरतमानसोभाविप ौ वकारतः ारौ।६४ वकारामृतबीजम।् ६५ सूणऽ िन ् पािणनीये शामृत चचा। न ियत इमृतम ।् मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) इाातोः कतिर ो नसमास। श जमरणरिहतं यथा – अनािदिनधनं  शतं यदरम।् िववततऽे थ भावेन िया जगतो यतः॥ – वा॰प॰ १.१ एवमादौ वृिपं मलाचरणं कृ ा अे अ अ (पा॰सू॰ ८.४.६८) इित िविल अकारो वासदेु वः इित  ु ु नसारं ु पनरकारवां वासदेु व ं ीरामचं एव रन ् िवरमित रामे। अां ायं चारः पादाः सम वाय सिपिरचयो भौगोिलकपिरितेः पिरशीलनमाष चुषा शानां पिरलोकनम।् यथा उद िवपाशः (पा॰सू॰ ४.२.७४) इािद। िकं नाम सूिमपेायाम ् अारे सित बथ बोधकम ् इित।६६ अिँ णे ीकृ ते हिरशेऽितािः। ताऽारािदसूयस  प िसंहिव-ु भृितबथ बोधका।६७ हिरशानेकाथ तामाश किवकुलगः ु किवताकािमनी- िवलासो महाकिवकािलदासः कीयरघवंु शमहाका योदशे सग थमे ोके ु पकाढरामं ु ानं सीतायायाशंसं समु ं हिरश रामािभधानः इित िवशेषणं य दशरथापीरामपवाचकं वापयितराथो ावतयित – अथानः शगणं ु गणःु पदं िवमानेन िवगाहमानः। ु राकरं वी िमथः स जायां रामािभधानो हिरिरवाच॥ – र॰वं॰ १३.१ रामािभधानः इित िवशेषणमेव हिरशानेकाथ ं माणयित। तां ६४ वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) इन ेन सूण े ााायी ारा। वणानामथ सानां रसानां छसामिप (रा॰च॰मा॰ १/म॰ो॰१) इन ेनानु पु ा रामचिरतमानसं ारम।् अयं ोऽिप वकारतः ारः। ६५ यथा िशवपराणे ु ु – शं िनं सखमानिमकारः ु पषः ृतः॥ वकारः शिरमृत ं मेलनं िशव उते। तादेव ं माानं िशवं कृ ाऽचयिे वम॥् (िश॰प॰ु १८.७६–७७)। तशाेऽिप – “रे यवा कुलपं महेिर। ेत ं सकेु सरोपेत ं सहारमधोमख ् इािदना “ािपनी के वला ु म॥” शिरमृतौघविषणी।” इेन सहोरीाऽमृतमयो वकारः (यो॰॰ दी॰टी॰ ३.१३७)। ६६ पूवप ोऽयम।् ६७ यमािनलेचाक िविु संहांशव ु ु ािजष॥ शकु ािहकिपभेकेष ु हिरना किपले िष।ु (अ॰को॰ ३.३.१७४-१७५) इमरः। अिप च – हिरिवावहािवे भेके िसंहे हये रवौ। चे कोले वे च यमे वाते च कीिततः। वािर वािरदके वाऽिप नवपाथ कः ृतः॥ (मूलं मृयम)। ् ८३ ावना लणमािताम।् तदेव िह लणं यदाितासवपदोषयशूम ्। तथा च अाितासवपदोषयशूे ससाधारणधमं लणम ्। अ ैकदेशावृिमािम।् यथा किपलं गोम।् किपलं िह ल गोः सकलदेश े न वतत इािः। लवृिे सलवृिमितािम।् यथा िं गोम।् िं िह गिव च लेऽलभूत े गवेतरे मिहषादौ चाितिततीिताम।् असवं लमाावृिम।् यथा पवमाकाशम ु ।् लभूत आकाशे ु पाभावादसवम। इमारे सित बथ बोधकं सूिमित सूलण हिरशोऽिताे पं लयामः – अारमसिधं सारवितोमख ु म।् अोभमनव सू ं सूिवदो िवः॥ – परा॰उ॰ १८.१३,१४ इम ् असिधबथ बोधकाारे सित िसाितपादकं सूम ् इित मे िशशमु ितः। इमािन सूािण षिधािन। सासू ं पिरभाषासू ं िविध- सू ं िनयमसूमितदेशसूमिधकारसू। सासूं नाम साािाहके सित ु पािणिरतम ।् यथा वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) अदेण ु ः (पा॰सू॰ १.१.२) इािद। अादैिच वृिपा साािािहता। आदैिृ िनशिमान ् भविित। पिरभाषासूं नामािनयमे िनयमकािरम ्। यथा सधी ु उपा इित िते इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन यिण िवधीयमानेऽिनयमः। अिच इकः यण ् ात ् इेव ु सूाथ ः। अ षाः कोऽथ ः कोऽनयोगी कः ितयोगी यतो ही वहारजड के न स इिनयमे षी ान ेयोगा (पा॰सू॰ १.१.४९) इित पिरभाषासूमागतम।् ान ेयोगा इ ान ेन सेन योगो याः सा। एकार आष ः। अथवा कठे कालः इितवत ् ान े योगो याः सा इित सा अक।् अिनधािरतसिवशेषा षी ु ानानयोिगकसाथ वती भवेिदित तायम।् स िवषयिवषियभावः। इं ान े इित पदेन इकः ान े यण ् इथ ः। अिच इ पनरिनयमः। ु अिच इ समी। सा च सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इित सूण े ािधकरणे। अिधकरणं नाम आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) इित सूण े ाधारनामकम।् आधार यथाऽिभापक औपेिषको वैषियक। य सूणम ाधेयमाधारो ाोित तैवािभापकः। यथा दि घृतम।् सविन ् आा। वैषियको यदाऽऽधार आधेय ं िवषयतया गृाित। यथा मो इा। रामे ेम। गरौु ा। चिरे िना। िसाे ढता। भौ हठः। संसारे नीरसतेािद। औपेिषको यदाऽऽधार आधेयमपु िित तेन सह सो भवित। उपेष संयोगेन समवायेन सामीेन। संयोगेन यथा कटे शेत े। समवायेन ८४ ावना ु वसित।६८ अतः अिच इौपेिषकी। सा यथा शरीरे चेा। सामीेन यथा गरौ च संयोगािका। इम ् अजपिे ु कः ान े यण ् ात ् इथ ः। पनरिनयमः ु स ु संयोगाकः पूवण  परेण च भवित तदा कु यण ् यथा सधी ु उपा इ सघटकु ु उकार इपनधघटक ु ईकारोऽपनधघटक ु ईकार इगपाघटक ु उकारोऽपनपाघटक उकार इाकारघटक आकारोऽिजं विहतेऽविहते पूव पर च यिण से िनयमः कृ तः पिरभाषया। अविहत उिरते पूव ाविहत ैव।  यथा सू ं तििित िनिद े पूव (पा॰सू॰ १.१.६६)। अाथ ः समीिनदशने िवधीयमानं काय वणारेणाविहत पूव  बोम।् पनरिनयमत ु षु ु यस ु को भवेदा पिरभाषासू ं यमयत।् ान ेऽरतमः (पा॰सू॰ १.१.५०)। ान सः। तिन ् सरतम आदेशः ात।् यारतं साधियत ं ु शम।् त िह ानकृ तमाय यथा कृ ैकम ।् अाकारैकारयोः ािननोः सशतमः कठता- ानी ऐ इित। ितीयमथ कृ तमायम।् ोश ु ोऽथ ये िसो राजष६९ वृके७० च। ु न गालवाचकोश त तृोःु (पा॰सू॰ ७.१.९५) इाथ कृ तायानरोधे ु  ु तमाय यथा वाघिरः इ वाग ् हिरः इवायां एवाऽदेशेन जातः। गणकृ झयो होऽतराम ् (पा॰सू॰ ८.४.६२) इन ेन हकार पूवस  वण ाे पूव गकार सि चारः सवणाः यं च िमिला प हकार ान े पस ु को ु तायानरोधे भवेदा गणकृ ु न नादघोषसंवारमहााणवतो हकार ान े पूव पस ु ताादघोषसंवारमहााणवातथु  घकारः। माणकृ तमाय यथा अदसोऽसेदा दो मः (पा॰सू॰ ८.२.८०)। अ मशो  ान े  उकारो दीघ ान े दीघः अमू इित िसिमदं माणकृ तमायम।् एष ु दिशतषे ु चतिु वध े ायष ु सधी ु उपा इ िकं ािदपेायां यानेकिवधमाय त ानत आय बलीयः (वै॰िस॰कौ॰ ३९) इित पिरभाषयेतरेष ु ाविततषे ु ानकृ तमायमाल चतषु ु यिकारसशता- ानवान ् यकारः। इं पिरभाषाययोगदानेन इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इ ु िनृ ोऽथ ः अजपिपू  िविशेकः ान ेऽरतमो यण ् ा च योः व ा च साध ु ात ्। एविमघिटतान े यघिटतः ा च योः स च साध ु इित शिनपीयोऽथ ः। िविधसू ं नाम म ु लसंारकमथा- संारे मु तया सहायकतावेदकम ्। यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) वृिरेिच (पा॰सू॰ ६.१.८८) अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) ६८ ु समीपे वसतीथ ः। गरोः ६९ ोोः णतु राजषवशम ु मपूषम॥् यावाये संभतू ो वृिवृि कुलोहः। (ा॰प॰ु ३.७०.१४-१५)। ७० ियां िशवा भूिरमायगोमायमु ग  ाः। गालवकोफ ृ धूतक ु ु े फे रवजकाः॥ (अ॰को॰ २.५.५)। ८५ ावना ु मोऽनारः (पा॰सू॰ ८.३.२३) इित। एवमेव िनयमो िवधौ संशोधनपः। यथा कृ ित- समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) धातोििम ैव (पा॰सू॰ ६.१.८०) इािद। अयं ायशो लं िनयमयित। यथा एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेन सवच ै ोऽयादौ ाे िनयमो जातो धातघु टकै चो यवावादेशिह धातिु निम ैव। तेन लिम ञ ् छेदन े (धा॰पा॰ १४८३) इित धातोः अचो यत ् (पा॰सू॰ ३.१.९७) इन ेन यित सावधातकु ाधधातक ु धातिु निमकौकार ैवावादेश ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) इन ेन गणे एवमािप। अितदेशं नाम वितघिटतम ्। अथात ् वितघिटते सित समारोिपत- धमितपादकतावेदकतावम ्। यथा ािनवदादेशोऽनिधौ (पा॰सू॰ १.१.५६) अचः परिन ् पूवि वधौ (पा॰सू॰ १.१.५७) आवदेकिन ् (पा॰सू॰ १.१.२१) इािद। ािनवदादेशोऽनिधौ (पा॰सू॰ १.१.५६) इदं सूमादेश े ािनधममारोपयित। अिधकारं नाम देश े वााथ जनकताशूे सित परदेश े बोधकम ु रोरसं वा। यथा संिहतायाम ् (पा॰सू॰ ६.१.७२, ६.३.११४) धातोः (पा॰सू॰ ३.१.९१) यः (पा॰सू॰ ३.१.१) पर (पा॰सू॰ ३.१.२) इािद। सहामीषां सूकाराणािमम ् – सा च पिरभाषा च िविधिन यम एव च। अितदेशोऽिधकार षिधं सूलणम॥् ७१ इमामेवााायीमाि पािणनीयं ाकरणं ावतत। लोके ऽिपरािण गौरव- धानानीदं च लाघवधानम।् अतः पिरभाषािममां भाषे भाकाराः – अधमाालाघवेन ु पोवं मे वैयाकरणाः।७२ अतो याववमासीावघता ु वितता पािणिनना। अाेव सि सूािण। कािनिचिशालािन यथा न पदािवचनवरेयलोपर- ु सवणानारदीघ जिविधष ु (पा॰सू॰ १.१.५८)। बिन च सूािण पारािण चतरु रािण रािण रायेकारािण च सि। यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) अनिच च (पा॰सू॰ ८.४.४७) नालौ (पा॰सू॰ १.१.१०) चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) अचः (पा॰सू॰ ६.४.१३८) हलः (पा॰सू॰ ६.४.२) चौ (पा॰सू॰ ६.१.२२२, ६.३.१३८) टे ः (पा॰सू॰ ६.४.१४३, ६.४.१४५) इादीिन। इमेव महता यासेन लघतमिमदंु ाकरणं िनमाय लोकिमममपु चकार शालातरु ीयः। भाकाराणां माणेन महापषा ु ज शलातरु नामके ान े सूते।७३ सूऽे िप शलातरु श चचा कृ ता (तूदीशलातरु वमती- कू चवाराढयकः पा॰सू॰ ४.३.९४)। एत िपतनु ाम पिणनः। अत एव पिणनापं पमान ु ् पािणिनः इित कते। ७१ मूलं मृयम।् ोकिममु ृ मु धबोधटीकायां गादासः इित वाचकाराः। ७२ ‘एओङ्-ऐऔच’सू ् योिनत ैषा भाे (प॰शे॰ १३३)। ७३ मूलं भासंरणेष ु मृयम।् ८६ ावना एत मातनु ामासीत ् दाी इित भावचनादवगते। भाकारो भगवं पािणिनं दाीपु इित सोधयित यथा – ु सव सवपदादेशा दाीप पािणनेः। एकदेशिवकारे िह िनं नोपपते॥ – भा॰पा॰सू॰ १.१.२०, ७.१.२७ अयं च दाीपोु भगवान ् पािणिनः पाटिलपेु ऽधीतवािनित कथासिरागरे िलिखतं७४ िक ु ढतमं माणं िकमिप न लते। वरिचरेत िमं सहाायी च तिरध। अन ेनााायी िलिखता वरिचना काायनापरनामधेयने सूषे ु टु ीरि वािकािन िलिखतािन। यथा सू ं न पदााोरनाम ् (पा॰सू॰ ८.४.४२) तपिर वािकम ् अनावित- नगरीणािमित वाम ।् सूम ् आलजाटचौ बभािषिण (पा॰सू॰ ५.२.१२५) वािकं कुितहणं कतम ्। एवमािप। यिप परवत भाकारः सूमेव माणं मा वािकािन ायो िनरथ कािन ीचे । इमिप ूयते ययोराचाययोरीा पराकाामात।् ब सूािण िनराधारमाे वािकरचन ेन पािणिनं ित काायनो ेष ं माणयित। अे चोभौ मृवे पररं शवौ। ातः काायनो िदवं गतः पाािणिनः गमाससाद योदयाम।् अतोऽदाये योदयां ाकरणं न ु – पाते। अतः पठि गरवः काणादं पािणनीयं च योदयां न पाठयेत।् – इरवःु कुिचिदं िमलित यने वसं तमारयको ाोऽकालयत।् िवशेषण ु े ासमाितीित न ु सारं ा िहंसाकम न ामािणकं िके तदेव जातम।् अतः पते – ाो ाकरण शीमहराणान ् ियान ् पािणन ेः।७५ इदमिप माणाभावे िनःसारमेव ितभाित मे। अ ु महापषाणां ु ज य कुािप ाि ु तेषां किलतधमवमसवं िधतनमनीिषनमसमु ािटतवेदािनगूढ- ममसकललोकालारपरमोदारलोकोरकम शमण े कते िनिखलभवनानामु ।् इदमेव ु ाकरणं समभविबधभारतीवभालरणं ु िसतिवकिसतकमाला- तणतरमनीषासम ु लसलामभवनािभरामनवनवोे ु षशािलितभासासरसकलस णच ु ु रिनिखलकलाप ु र- ु ख िवानवविनतानूपरम ु ु रमधरभाविवलसरःललिलतककनाकले वरवरेयवित- पािणिवलाससमु सिानां िवषां िवहरणम।् पािणनेरनरं काायननामधेय आचायः पािणनीयाकरणियं समचयामास ७४ क॰स॰सा॰ १.२.४५–४६, १.४.२०–२५। ७५ मूलं मृयम।् िसंहो ाकरण कतरु हराणान ् ियान ् पािणनेः (प॰त॰ २.३६) इित पतकाराः। ८७ ावना ु कीयबिकौशलक ु समावलीिभः। ु अनेन िसहायवािकािन समाविततािन। बशः योगा वािकारा सािधताः। यथा अिभवािदशोरानेपदे वेित वाम ् (वा॰ १.४.५३) ं ु ानां सो वः (वा॰ ८.३.५) इािद। पाािणनीयाकरणािम आचायाः संपक शेषावताराः पािणनीयाकरणालाराः पािणिनचरणकमलबालयः शसागरसूण- सिललसलीलमिडतालयः पतलयः ाबभवू यु ष ां जीवनकृ तं योगदशनाचायसे सेपतो विणतम।् यः पािणनीयाकरणपिरिकीषया िपतृचरण सातप णाथ बालेरलौ पतन ् पतिलिरित िवतु ः। पतो नमायने जनानामलयो यिन ् िवषये स पतिलः७६ इित वा बीहौ शकािदगणाकृ ितगणारपम।् इमे शेषावतारा आसिािकवैयाकरणानां दयम।् यथा – अशेषफलदातारं भवाितरणे तिरम।् शेषाशेषाथ लाभाथ ाथ ये शेषभूषणम॥् – वै॰भू॰सा॰ मलाचरणे २ इित वैयाकरणभूषणसारे कौडभः। भोिजदीित कीयवैयाकरणिसा- कािरकावािममं फिणशेन सोधयित। यथा – फिणभािषतभााेः शकौभु उृतः। त िनणत एवाथ ः सेपण े हे कते॥ – वै॰िस॰का॰ १ एवमेव हिरदीित एनं शरे शेषमेव ीकरोित – शेषिवभूषणमीडे शेषाशेषाथ लाभाय। दात ं ु सकलमभीं फलमीे यृ पािः॥ – श॰र॰ मलाचरणे १ नागोिजभानो नाम नागेश इित िलखित पिरभाषेशेखरे शेशेखरे च। यथा पिरभाषेशेखरे मलाचरणं कुवागोिजभो िलखित – ना सां िशवं  नागेशः कुते सधीः। ु ु बालानां सखबोधाय पिरभाषेशेखरम॥् – प॰शे॰ मलाचरणम ् त नागेशशे बीिहसमासः। नागो नागावतारः पतिलरीशो य स नागेशः इित। नागोिजभ आन ईरं पतिलमेव मते। एवमेव लघशे ु शेखर मलाचरणे ७६ “पतिलिरित” पतिलयिन ् नमायािदित िवहः (बा॰म॰ ७९)। पतोऽलयोऽिन ् नमायािदित पतिलः (त॰बो॰ ७९)। नमायने नमायात ् इनयोः िवभाषा गणे ु ऽियाम ् ु (पा॰सू॰ २.३.२५) इन ेन तृतीयापौ। पूव ािप ६३तमे पृ े ििव मृ ा। ८८ ावना पतिलं फणीशशेन ौित। यथा – ना फणीशं नागेशनते ु ऽथ काशकम।् ु शेखरम॥् मनोरमोमादहे ं लघशे – ल॰शे॰ म॰ ३ ु त वाीिकरामयणे टीकाऽिप नागेरी नाा िसिं गता। लघयीबृ होः ब- ु टीकाकारो मिनाथोऽिप पातलमहाभां पगगवीशेन तु ाव।७७ एवमेव किवतािक क- चूडामिणः कनाकाननकठीरवः शरचनािवासगः सवततः किवता- कािमनीहष ः ीहष भगवं भाकारं शेषमेव मते। कथयित फिणभािषतभाफिका- िवषमा कुडलनामवािपता (न ै॰च॰ २.९५) इित। यः ख भगवान ् ीहष  एतावदानो वैं कटयन ् सगव कथयित यत ् – ििरह िचिचदिप ािस याया ांममना हठे न पिठती माऽिन ् खलः खेलत।ु ु ारागथीकृ तढिः समासादय- ु ेतारसोिममनसखासनं सनः॥ – न ै॰च॰ २२.१५४ एतावैसोऽिप ीहष भाकारं शेष ं मा पत एतदिधकं िकं ूमहे। ु अधनाऽिप वाराणां िसो नागकू पो य पिरसरे भगवान ् भाकारः िा सूणम हाभां बभाषे। सातं भाषायां स नागकुआँ इित कते। ितवष सवऽिप ु पामाशीवादिलया शााथ - वाराणसेया िवांसो माशा िवािथ न ावणश ु िचकीष या च सोाहं गिभः सह गि। त च सानं शााथ मामेन शां गःु िशे िशयि च िशान।् ूयते गो ु यद नागकू प पिरसरे भगवान ् पतिलः ायशो भापारायणं ोवाच। स च यविनकापटखडेन मखु माा पाठयित । महाभाकाराः ितिदवसं याविषयं यि  तदेव आिकम ् इित कते। अा िनवृ  ं जातमािकम ्।७८ एवं पाशीित िदवसान ् यावािणिनसूाणामपु िर भावचनं चुः। तािन पाशीािकािन जातािन। तािन च भूजप ेष ु कदािदपेष ु च िले । कुािनिचलािन पेष ु िलिखतािन िवािथ िभाजािभभितािन। अाजाभितलािन चचऽे पररायाम ु ।् ु गरवः ािवतवो यदािचदेको िवाथ महाभाकाराणां भावचनवेलायां ७७ िक॰ घ॰ा॰म॰ ४, र॰वं॰ स॰ा॰म॰ ४, िश॰व॰ स॰ा॰म॰ ४।  म ् (पा॰सू॰ ५.१.७९) इन ेन अहन ्ाितपिदकात ् ठञ ्यः। ठेकः ७८ तेन िनवृ (पा॰सू॰ ७.३.५०) इन ेन ेकादेश े अोपोऽनः (पा॰सू॰ ६.४.१३४) इन ेनालोपे तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृौ िवभिकाय िसम।् ८९ ावना िकिायगौरवाानपृा पाठं ा बिहगतः। आगते च तिन ् ोधवशेन भगवता वावं पं सहिशरोय ु ं सहफणासम ु िसतिदकोिटकोिटसहमरीिच- ु मािलिनकसहमिणफणकाशिनरिनिखलभवनितिमरपटलं ु िलत- फू ारसम सहवदनालाजालमाितरृ तलयकालानलमनलं भयानकं नारायणांशिशरो- लिसतरजःकणाियतशैलसिरमु काननवृजडजमसचराचरधरधरिणगौरवं शेषां ु कटयाभूव।े िवाथ च सवछा ैः सहानिननाय। अनरमपु सं पमलौिककं िवससज तान ् भगवान ् िवरराम च पाठात।् भगवतः पतलेभाषा सवासा ु योषेव किलत- भाषा िवचणपोषा िविहतिवपिोषा िनरिनिखलदोषा दोषाकरकौमदु ीव मोदयित सनचकोरिनकुरकम।् सरलभाषायां गीरतमिवषयाणां ताय यातरु तया ीकृ तं भगवता नून ं तदभूतपूवम ।् िविवधादाािकाजभिा ितपादनं कान े मिणिरव सिरतां याित। भाषाभावशैलीां ा लगित यगवाननायासं शसमु मवगाहमानोऽममरतामपु ते ः। भामाेपभां िसाभां िवषये णसौरभयोगमापादयि। कुिचदैयमु ायां िनां पािणिनं शंसतो भगवतो वां िवषां मनो हरित। यथा सामयोगािह िकिद पयािम शाे यदनथ कं ात ् (भा॰पा॰सू॰ ६.१.७७)। एवमेव वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) सू े भगवान ् साटोपं घोषयित यत ् – माणभूत आचाय दभपिवपािणः शच ु ाववकाशे ाख ु उपिवय महता येन सू ं णयित । ताशं वणनानथ के न भिवतमु ।् िकं पनिरयता ु े सूण (भा॰पा॰सू॰ १.१.१) इित। कीयया ितभया ब सूािण ाातािन भगवता। त भगवत इं ताय फलं ििवधं म। सूाणां लिसौ सहायकं ं फलम।् पयजनकता ु चां फलम।् अाातसूाणां ििवधम।् ाात- सूाणाममां फलम।् अतो यािन ाातािन तेषां ं फलं निह। तदभावेऽिप लाणां िसेः। यथा नालौ (पा॰सू॰ १.१.१०) इित सूमचां हला िमथः सावय िनषेधयित। िवपािभः इाऽकारेण हकार सावयााढिनषेधाय७९ हे िययासो इ  ुताकारणे च हकारसावयवारणाय। दीघाकार ुताकारयोः ेष ं िवधाय दीघाकार-  ुताकारसिहतानामचा ं हलां च न िमथः सावयिमित वायामेव दिध हरित दिध शीतलम ् दिध षम ् दिध साम ् इादौ सावयादीघ न। अथोसकहकार- शकारषकारसकाराणां रसके कारेण समानिववृतयाानसाा सावयन दोषो वार एव। तथा च दीितः तेन दधी हरित शीतलं षं सािमेतषे ु परेष ु यणािदकं न। अथा दीघादीनािमव हकारादीनामिप हणकशाबलादं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ १३)। दीितादयः ाचीनातरु एवारयान ् ितयि। अत ७९ हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) इन ेन हकार झिल ढं ाम।् ९० ावना ऊणां राणा िववृतमेव यं मानयि। यथा आतधु ा। ृषे ृिववृतसंवत ृ - भेदात।् त ृ ं यं शानाम।् ईषृमःानाम।् िववृतमूणां राणां च। ावण योगे संवत ृ म।् ियादशायां त ु िववृतमेव (वै॰िस॰कौ॰ १०) इित। एवं यदा चारः याः ीिये तदा नालौ (पा॰सू॰ १.१.१०) इाऽवयकता। यदा चेषिवृतमूणां िववृत राणािमित यभेदः ियते तदा हकारादीनािमकारािदिभः यवैषाावयाभावेन दीघादीनामसा तिषेधाथ नालािवललौिकक- फलतया ाािय भगवता भाकृ ता। अं त ु फलमेविे त कृ ा ाातं िक ु िनािसतं न सूपाठात।् अत एव किचदिप वण थ ता निह ीकृ ता भगवता। ु इममेव पानमनसरिः ीवरदराजाचायलघ ु  िसाकौम ु ां पयता ीकृ ता। यथा  ृ भेदात।् ईषिवृतमूणाम।् िववृत ं राणाम ् आः पधा ृषे ृषे िवृतिववृतसंवत (ल॰िस॰कौ॰ १०) इित। अिन ् ियालाघवं कायिसि बाकारैरिप दशयः साधनोपायानपािणनीयभीा ावनतमकाः पनः ु ाः ालयः ाथ ये पतलयो यमेवमिप वं ु िक ु अपािणनीयं त ु भवित (भा॰प॰, भा॰पा॰सू॰ १.१.३)। वीतां कीशी ा भगवित पािणनौ भगवतां भाकाराणाम।् काायन ब िु ट- संशोधनाकवािकयासो ेषिधय ैवेित भाकाराणां मनीिषतम।् पशािके यथा लौिककवैिदके ष ु इित वािकं भाषयो भाषे भाकृ तो यत ् ियतिता दािणााः। “यथा लोके वेद े च” इित योे “यथा लौिककवैिदके ष”ु इित य ु ते (भा॰प॰) इित। संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) इित सूण े सु ् उपा इादौ संयोगा यणो लोपो मा भूिदित यणः ितषेधो वाः वचनिमदमपु ं वािककृ ता। एत भाकारः ाानं करोित यत ् झलो झिल (पा॰सू॰ ८.२.२६) इित सूात ् झलः इित पं पदं षा िवपिरणाापकषणीयम।् ८० एवं च झलः संयोगा लोप इथ यणो ु लोपः सतरामसवदथ वचनारो थ ः। कीयावाहसे मननशीलेनानेन महामिु नना समा भारतीयसंृितवायी दिशता। धमशाराजशानीितशााथ शा- वेदालोकवहारािदमानवजीवनोपयोिगिनगूढिवषयाणां मलं ु िचणं यते कृ तम।् ाेष ु शाितपादनाजेन िशाऽितचतरु तया ा। यथा पशािके समान खेदिवगमो गायां चागायां च। त िनयमः ियते। इयं गेयमगेित (भा॰प॰)। एवं यथा यो जानन ् वै ाणं हारु ां वा िपबेोऽिप मे पिततः ात ् (भा॰प॰) इित। ८० न वा वम।् िकं कारणम।् झलो लोपात।् झलो लोपः संयोगालोपो वः ु त।े ता (भा॰पा॰सू॰ ८.२.२३)। न वेित। “झलो झली”तः िसंहावलोिकतायेन झहणिमहानवत िवपिरणत इित यणो लोपाभावः (भा॰॰ पा॰सू॰ ८.२.२३)। ९१ ावना ु भाषा िवषयाणां भगवतां भाकृ तां भगवती भागीरथीव भाती भासरा ु सितपादनं भावीकरणसाम िनसगिसवाहो वाचितमितरने गहनतमा ु िवचारसरिणः कुशातीितभ ैकै क ान ेकारािण ो भावबोधकारः िसंहविाियिु दशनिमदं सवमलौिककमेव। अािन सि भाािण आचायिविहतािन वै। े धीमता॥ महाभािमदं ों िदं शेषण – इित मम अाभााणामपेयाऽ वैिशं यदािन सूाानािन भूतानीदं पिरृ त- सूाानं सदपीािदना महपूणम ।् िचिचगवता ताऽपीिदा। यथा दादीनामः (पा॰सू॰ ७.२.१०२) इदं सू ं िवभौ परतदादीनामकाराादेश- िवधायकिमित पािणिनमतं दमार। िकमाः सि दादयः िकं पय ं चेदकाराादेशदा य ु त ् अत ् भवत ् इादावकाराादेश े कृ ते यवु ाम ् आवाम ् भवौ इािदपािण न िसािन ःु । अतो भगवतेिदा – िपयानामेविे ः इित।८१ ब कनाबलेन संसा सूयोग आष ा तेषां लोके ऽनिभधानं पयन ् त ु एव रंसीिरथ कबििवलासात ।् अत एव महेािदना भादीपटीकायां कै यटे न िलिखतम।् कै यटः यं कथयित – भाािः ाितगीरः ाहं ममिततः। छााणामपु हां याािम िपशनु ानाम॥् – भा॰॰ मलाचरणे ६ कािशकायां पूवव ितनां पािणिनकाायानपतलीनां कृ ते मिु नसा किथता लोकाकार- िननाशियषया।८२ यथोरं मनु ीनां ामायम ्। तात ् िमिु न ाकरणं कते। अिमं ामायं महाभाकृ तामेव। इं िशवेरणतया पािणिनभािषत काायन- पतिलपिरृ त ैत लौिककवैिदकशसाधपरायण ु पािणनीयाकरण े न ेे िया दशन। ियायां याणां मनु ीनामनरं म ु ा आचायाः कािशकाकाराः कै यटोपााया वृिकारा भोिजदीितमहाभागा वरदराजाचाया नागोिजभमहाभागा येष ु भोिजदीितियाकारः सरलः सु ुलके चिलत। अन ेन ियाकरणमनसृु  सूािण सिलतािन। यथा थमं सिः शानां पात ् षििवभिपािण ीया एतय ं शिववेचनम।् पनवा ु ाथ कारकिनदशः समासवणन ं तितीययोगिददशन ं ८१ तािपयानामं वम ् (भा॰पा॰सू॰ ७.२.१०२)। भ ैमीकारा अिप – इसकी अविध भाकार ु रणेष ु िपयानामेविे ः इित न े ‘ि’ श पय िनयत की है (ल॰िस॰कौ॰ भ ै॰टी॰ १९३)। के षिचं वािकम।् ८२ का॰वृ॰ २.१.१९। ९२ ावना धातु ियािनदशः कृ दिनदशेित। ियायां टीका एत ौढमनोरमा। कुिचागेश एततं िवणि। अनबिवषयेु ु ऽयिमकमनबं मते नागेशेायोगमनबं ु ीकरोित। अिम आचाय भगवाागेशः। धानतया पिरभाषेशेखरलघशे ु शेखरौ ियाकारपिरारकौ। ूयते यागेशभः परा ु कु आसीदािचालभावतयोासनमिधितरणताडनपरःसरं ु ितरृ तः। लािनिखचेतािराेण वागीरीमारा वष येण सकलशां समिधग पिडत- चचूडामिणजातो नागेशः। िववाहे सित शािचनतयतया भोगवासनातो िवरतः सानाथ समिथ तो भायया सरलभावेनोरयाह नागेशो यत ् प ु ु ैता िह मूषाः पौ ु च ैतौ िह शेखरौ।८३ गचरणा वदि युे गत कृ ा तििवेय कुभागं िलखि  ानाचाया नागेशा अहो। शरीरचमिनिमतपदाणसमप णेनाऽिप वयं िकममीषां ु महामिहमागशीलानां पकारं कत ु मेमिह। कदािचामिसंहन ु े पराधीशे न पृो ूनताथ बशो समागता अनपपीरे ु व दशयित। ईशं शासनम।् तेः परं पिरारियाशााथ ाकरण ायवासनया वैिशािदधारामयी ामकजिटलिवशालशजालय ु ा पिडतमनोरमा पररा ावतत यां गये ीिशवकुमारशािदामोदरशािबालशािताशािजयदेविमाचरणभृ ु तयः। पािणािद मनु ीा आचायान ् ग ु ं था। सािलयाचते िदां मितं िगिरधरः िशशःु ॥ – इित मम अथ ाकरण दशनपनेिवषये सेपत चचयामः। समवैयाकरण- िसाानां मूलभूत ं त ु पािणिनाकरणमेव। अााेको महान ् राकरो ु यिनेकापयोगीिन रानायासं समपु ल ं ु शेऽहो। िवधीयमान े िवचारेऽाायीपो महासागरः ीरसागरमितशेत।े ीरसागरे चतदु श  राािप माहेरसूपचतदु श ु  रािन। त सरायमृ तादीभािण िवषवाणीभृतीिन रािन राजे। अ त ु सवायिप कृ ितरमणीयािन। अ महासागरे जलानीयं श िवचकाि। गीरतमानामि दशनिसाानां समपु बृहं णम।् सूणािप दशनािन ु रानीव िवराजमानािन िदां सषमामि। वेदािनां यथाऽैतवादथ ैव वैयाकरणानां शिविशाैतवादः। वैयाकरणाः शमेव  मे। त शेऽैतम।् ाां भेद- ितपादकाािमतं ां ानं ीतं त भावो ैतम।् न ैतिमैतम।् शिविशमैत ं शिविशाैतम।् शिविशाैत ं  वैयाकरणानां बला माता। यिप न ैयाियकाः ८३शेशेखरः पो ु ु मूषा च ैव कका। मतौ सगा िशवयोरिप तौ मया॥ इिप तेनों शेशेखरे। ९३ ावना शमिनं मे िक ु वैयाकरणा िनमेव शमु ोषयि। िकं बना शतो िनिखलपोवं मे यथा – अनािदिनधनं  शतं यदरम।् िववततऽे थ भावेन िया जगतो यतः॥ – वा॰प॰ १.१ आिदिनधनरिहतं यदरं श यतो जगतः िया तदेवाथ भावेन िववतत।े अनािद- िनधनम ् इित कथियाऽिप अरम ् इित कथयन ् णोऽरशीलतां ितपादयन ् णो ापकतां संौित। न रतीित अरम ्।८४ अथवा अते ु सूण जगिददं ाोित इथ अशेः सरन ् (प॰उ॰ ३.७०) इणािदसू ु े अश ्धातोः (अशँ भोजने धा॰पा॰ १५२३) ण सरन ्ये षे के षे चारिमित।८५ िया इित कृ ा िया। कृ  सगिित- िवनाशपम।् यतः इ साविवभिकिसः।८६ अथात ् यतः इित पमीतृतीयासमी- िवभिष ु ाात ं ु शते। यतो जगतो ज यािदित ताय याियन पालनं यिँ यः। यतो वा इमािन भूतािन जाये येन जातािन जीवि ययिभसंिवशि (त ै॰उ॰ ३.१.१) यिये वेित तु ःे । तदेव जमरणरिहतमितशयवधन शीलं सव- ापकं श अथ भावेन अथानां पदाथानां शा घटपटािदपेण िववतत े िववृत ं भवित पिरणमतीित तायम।् ोके ऽिन ् गचरणा ु ु ाकरणिसाे िववतत इित पदानसारं िववतवादं िनिि। णो जगूपपिरवतन े दाशिनकजगित धारायी। न ैयाियका जगपिरणामभूत ं ीकुवि। अैतवािदनो वेदािन णो िववत जगे। पिरणामवादः कृ तेिवकृितपेण सतािकपिरवतन ं यथा ध पिरणामो दिध। िववत- ु वादो वनोऽतािकपिरवत न ं यथा रौ सप ः। अैतवािदनां मते जगदसिदित हेतोे ८४ रतीित रम।् रँ सलन े (धा॰पा॰ ८८१) → र ् →नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) → र ् अच ् → र ् अ → र → िवभिकायम ् → रम।् न रिमरम।् नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन तषसमासे ु नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपे अर इित ाितपिदके जाते िवभिकाय सौ अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) इन ेनािम अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७)  पे अरम ् इित िसम।् इन ेन पूव ८५ अशँ भोजन े (धा॰पा॰ १५२३) → अश ् → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) → अशेः सरन ् (प॰उ॰ ३.७०) → अश ् सरन ् → अश ् सर → जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) → अष ् सर → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) → अक ् सर → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → अक ् षर → अर → िवभिकायम ् → अरम।् ८६ इतराोऽिप ये (पा॰सू॰ ५.३.१४) इन ेन। या तिसकरण आािद उपसानम ् (वा॰ ५.४.४४) इन ेन। तिसयाानामाकृ ितगणम।् यथा आकृ ितगणायम ् (का॰वृ॰ ५.४.४४) आकृ ितगणोऽयम ् (वै॰िस॰कौ॰ २११२)। न चािन ् वाितके ितयोगे पािसः (का॰वृ॰ ५.४.४४) इतः पाः इनवृु म।् अयं साविवभिकिसः (बा॰म॰ २११२) इित बालमनोरमायां वासदेु व- दीिताः। यथा आदौ आिदतः। मतः। पात ः। पृतः (का॰वृ॰ ५.४.४४) इादौ सां तिसः। रेण रतः। वणतः (वै॰िस॰कौ॰ २११२) इादौ तृतीयायां तिसः। ९४ ावना णोऽथाभावपं जगीकुवि। ते कथयि  सं जगिा। ैतवाद- ितपादकतु ीेऽथ वादपेण ीकुवि। तक तः िसाितोऽिप िसाोऽयं दय- वीणात न ृशित। जगतोऽसेन लापनं कत ु न शते। वेद े तिवेन जगवियते। यथा सूय  ॑ आ॒ा जग॑त॒ ष॑ु  (श॰ु य॰वा॰मा॰ ७.४२)। एवमेव जीव- णोरै ं ितपादयि तदसमीचीनं लगित। िव ैव भवतीित यिद तेषां मनीषा तिह कथं घटो न घटो भवित। यिद चेदाा परमाैव तिह कथं िनचेतनघन े सवततेऽपिरिे परमकाशे िवश ु ोितिष िनिवके यसमायासरः। ु कथं तिानं िकमन ेकयोजनमडलं नाखडलं भवनभारं ितिमरता वृणयु ात।् आैव परमाा चेयमेव गणांु ु गिह कः िशः कं गंु गेिठतमु ।् कथं वा कोऽिप कामी लोभी ोधी िकं िनषं िवमलबोधमखडं  कामादयो मिलनियत ं ु मे। ावहािरकं तिदित चेदलं िनरथ कवहारपेन। िनो िनानां चेतनेतनानामेको बनां यो िवदधाित कामान ् (े॰उ॰ ६.१३) इित तु ःे ममैवांशो जीव- लोके जीवभूतः सनातनः (भ॰गी॰ १५.७) इित ृत े का गितः। तािषयारीय- चचा समा कृ त इदमेव कथनं पया ं यीवो णऽशभूतः स च सनातनः। अत एव गीतायाम ् – ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः। मनःषानीियािण कृ ितािन कष ित॥ – भ॰गी॰ १५.७ ु एकता च तयोः सिनबनािका यथा वाीकीये रामसीवयोरै  ं देवे ं समजायत (वा॰रा॰ ५.३५.५२)। उभाविप िनौ। इदमेव ाकरणमतमिप ितभाित मे। पिरणाम- ु िववतत इित नाि। िववतत इाथ िनिवशषे मिप नाम- वादिववतवादपिरभाषानसारं पाकतया िविशं सतत े परूहिवभवायाचापेणिे त तायम।् पिरभाषा च पिरणामिववतवादयोिरम ् – ु सततोऽथाथा िवकार इदीिरतः। ु अततोऽथाथा िववत इदीिरतः॥ – वे॰सा॰ १३८ तेषामैतवािदनां  त ु िनिवशषे ः। िक शिविशम।् अतेषां - तमाकं शतम।् तिण िनधिमताऽिण च शधिमता। तैकमेव िनम शाथ सायोऽिप िनाः। अतो वापदीये िनाः शाथ साः (वा॰प॰ १.२३) इित। जगदिप सकनााऽसं तेषां णभरु ादवाचीन- ीकृ ता। िकाकं जगदीरसा सम।् अतः ममैवांशो जीवलोके ९५ ावना (भ॰गी॰ १५.७) इांशशो न िवभागपरः। अथाऽखडे िण सखडतापिः। महाकाशे घटाकाशिमवोपावितयांऽशः कित इित चे। जीवभूतः सनातनः (भ॰गी॰ १५.७) इित सनातनश जीविनताितपादकान े मानाभावा। िनो िनानां (े॰उ॰ ६.१३) इित तु  े ाराीव िनताऽन ेकता च िनिववादा। ु तादंशशोऽ पपरः। अमृत पाः ु (े॰उ॰ २.५) इित तु ःे । एवं शोऽथ ः सााकं मते िनः। अतो िनणो पिरणामोऽिप िनमेव तागत।् शणः पिरणामभूत ं जगिददं वापदीयकारा अिप समथ यि – श पिरणामोऽयिमाायिवदो िवः। छो एव थममेतिं वतत े ॥ – वा॰प॰ १.१२४ शो िनः। िसे शाथ से (भा॰प॰) इित वािकेऽिप िसशो िनपयायः। िनश न ेवु इित वम ् (वा॰ ४.२.१०४) इित वािकमिप८७ वु इथ िन- अयात ् प ्यतया वु ाथ साधयित। शो िनररं वु ो वेदोवात।् श- िनतायां याणामिप मनु ीनां सितः। िन ंसिभे सित ंसाितयोिगम ् (त॰स॰ प॰ा॰ १०)। यथा ंस ितयोिगनो घटादयोऽिना अितयोिग  िनम।् न ैयाियकानां मते शो गणः। ु ८८ अतेऽगणोऽं ु शः।८९  सम ् इित कते।९० यथा चादयोऽसे (पा॰सू॰ १.४.५७)।९१ सीदतितो िलसे यिन ् तिसािय म ्।९२ शिनपे धातु ाितपिदककृ ितयिवभागतदथ - िवभागकनाऽिप सवा िनमूल  ा बालबोधनाय किता। परमाथ त ु वाोट एव। तात ् वाोटोऽितिनष िततीित विितः (वै॰िस॰का॰ ५९)।९३ अत एव भगवान ् भाकार इकः ान े यिणाेकदेशिवकारेष ु स ु शिनतानपपिमाश ु ािनिन सवपदादेश ं ितजानीते। िलखित च – ८७ िसाकौमदु ीसंरणेष ु लघिु साकौमदु ीसंरणेष ु वािकिमदम।् के षिचहाभा- ु संरणेष ु अमेहतिसेः इित पिरगणनानरं भावचनिमदम।् ८८ ोाो गणःु शः (त॰स॰ ३३)। ८९ अथ गौिर कः शः। िकं याालालककुदखरु िवषायथ पं स शः। न ेाह। ं नाम ू तत।् ... यिह तो नीलः किपलः कपोत इित स शः। नेाह। गणो ु नाम सः (भा॰प॰)। ु ९० ासवसाये ष ु सम ् (अ॰को॰ ३.३.२१३)। ९१ सिमित म ु ते (का॰वृ॰ १.४.५७)। अाथाादयो िनपातसाः ःु (वै॰िस॰कौ॰ २०)। ‘स’शेन म ु ते (बा॰म॰ २०)। अाथाादयो िनपाताः ःु (ल॰िस॰कौ॰ ५३)। ९२ िलसाकारकाितं म ् (बा॰म॰ २०)। िलसाितं म ् (त॰बो॰ २०)। ९३ विितः इित मतिितः इ पाठभेदः। वैयाकरणिसाकािरकाः (िाः १९०१), आनाममु णालयः, पयापनम ु , ् ५६तमे पृ।े ९६ ावना ु सव सवपदादेशा दाीप पािणनेः। एकदेशिवकारे िह िनं नोपपते॥ – भा॰पा॰सू॰ १.१.२०, ७.१.२७ अत इघिटतान े यघिटतो बोः स च योः स च साधिरे ु व ताय िनिदशि। शं परममाणतया वयं मामहे िनराकारमिप  शाकारतया वयं समथ यामहे। अैता ु िनराकारं नराकार ैितनः। वैयाकरणा वयं  शाकारमपु ाहे॥ – इित मम िनराकारवािदनां  मनसा यते साकारवािदनां नयनचरतामाटीकते शाकार- वािदनामाकं वैयाकरणानां  त ु वणगोचरतामापं ाां वणाां शतन ु तनोित दयम।् िलिखतं ीरामचिरतमानसे यथा योिवंशितसहवषािण ु यावगवशनाथ मु ं तपमानयोमनशतपयोः ीरामभ भगवतः ाकं ु थमं शपरःसरमे व समभवत।् यथा – भ ु सवय दास िनज जानी। गित अन तापस नृप रानी॥ माँग ु माँग ु बर भइ नभ बानी। परम गँभीर कृ पामृत सानी॥९४ – रा॰च॰मा॰ १.१४५.५,६ स एव भूतः शः पनरथ ु भावेन सीतारामपेण कटयाभूव। वावै  (श॰ा॰ २.१.४.१०, बृ॰उ॰ १.३.२१) इित िु तरिप शमेव तया ावयित। अ ैव शणो भगवतो देव वृषभपता तु ौ ितपािदता।९५ इदमेव शं  ात ं ु ाकरणं वृ ं पािणनीयम।् िमिु नाान ेष ु ब दाशिनकिवषयचचा। त श- णः ितपादनम।् त ैव भूतानां नामाातोपसगिनपातानां पादभूताना भूत- ु ााितपिदकयोः भिवतमानकालानां हभूतानां सिवभीनां िशरसो ु ९६ ९४ ् एतूपारम–अजानािजदासौ तौ सवः परमेरः। अनगितकौ चािप नृप ं राी तापसौ॥ याचतं याचतं चेित नभोवागभवतः। अमेव गीरा कृ पामृतसमे ु िलता॥ (मा॰भा॰ १.१४५.५,६)। े ो ९५ च॒ ािर॒ ा यो॑ अ॒ पाद॒ा े श॒ ीष स॒  हा॑ सो अ। िधा॑ ब॒ ो वृ॑ष॒भो रो॑रवीित म॒ हो द॒व ॒ म॒ा आ िव॑ वश े ॥ (ऋ॰वे॰सं॰ ४.५८.३)। अ पतलयः – ‘चािर ािण’ पदजातािन नामाातोप- सगिनपाता। ‘यो अ पादाः’ यः काला भूतभिवतमानाः। ‘े शीष ौ’ शाानौ िनः काय। ‘स हासो अ’ स िवभयः। ‘िधा बः’ िष ु ान ेष ु ब उरिस कठे िशरसीित। ‘वृषभः’ वष णात।् ‘रोरवीित’ शं करोित। कुत एतत।् रौितः शकमा। ‘महो देवो मा आिववेश’ इित। महान ् देवः शः। मा मरणधमाणो मनाः। ु तानािववेश। महता देवने नः सां यथा ािदेय ं ाकरणम ् (भा॰प॰)। ९६ या िनकायशानोकोः। ९७ ावना बनभूतानां कठतािशरसां९७ िवशदवणन ेन ैव समृिमदं शशाम।् ीकृ ते श- िविशाैतरााे णो िनराकारसाकारपे ममाना वैयाकरणाः साधमे ु व शानां ािकरं िनणयि। त तातूनां कोऽथ लकाराथ िनणय े समासे च तपरत- शिपयालोचनं नञथ िवचारो िनपातानां ोतकं वाचकं वा शे ः पिवमशः ोट वापनिमादयः सि परमगभीरा दाशिनका िवषयाः। िमिु नाानानरं ाकरणदशन परमाचीना आचायाः ीभतृह रयः। तेषां ु ो ो वापदीयम ् इित। त वा पदेित वापदे। लरािप म पदश पूव योगः कत आसीत ्९८ तथाऽिप वाािहताूव योगः।९९ इं वा पदेित वापदे ते अिधकृ  कृ तिमित वापदीयम ् इित िवहे - वापदशात ् िशश ु यमसभेजननािदछः (पा॰सू॰ ४.३.८८) इन ेन छ- े िवभिकाय च िसम।् अ शणः ितपादनम ैव जगत य ईयादेश १०० कारणता सूिचता। अ शाडिनिखलकलावत कारणशिमपु ाि जादयो िवकारा भावभेदं भावयीित ितपािदतम।् यथा – अािहतकला य कालशिमपु ािताः। जादयो िवकाराः षावभेद योनयः॥ – वा॰प॰ १.३ सवबीजपिमदमेव श भोृ भोपेण भोगपेण च िवपिरणमित। एवमन ेके दाशिनका िवषयाः ितपािदताः। वापदीये काडयं काडं वाकाडं पदकाडं चेित। एतदेवोपजी पनःु ीकौडभो वैयाकरणभूषणसारं िलिखा िवचारैाकरणं समभूषयत।् तेन धाथ िनणयऽे ितचातरु ी दिशता। ापारमु िवशेक- शाबोधेषामतीव पािडपूणऽेषणिवशेषः। यथा कािरका – फलापारयोधातरु ाये त ु ितङः ृताः। फले धानं ापारिङथ  ु िवशेषणम॥् – वै॰िस॰का॰ २ ९७ उरःकठिशरसां वा। ९८ लरम ् (वा॰ २.२.३४)। लरं पूव िनपततीित वम।् कुशकाशम।् शरशीयम ् (भा॰पा॰सू॰ २.२.३४)। ९९ अिहतम ् (वा॰ २.२.३४)। अिहत ं च पूव िनपततीित वम।् मातािपतरौ। ामेध े ... अपर आह – सव एवािहत ं पूव िनपततीित वम।् लरादपीित। दीातपसी। ातपसी (भा॰पा॰सू॰ २.२.३४)। १०० आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२) इन ेन। ९८ ावना धातःु फलापारवाचक आयभूतकमकतृव ाचकिङ।् फलापेया ापारः धानम।्  मस ितङथाः कतृक  - ं ाकारका िवशेषणिमित। रामो हिरं भजित इ रामािभ ैककतृक हिरकमकवतमानकालाविो भजनानकूु लापार इित शाबोधः। न ैयाियकसत- थमाम ु िवशेकशाबोध पय मृगो धावित इ भासतशाबोध- महाेण खडनं मीमांसकिनणतशाबोधखडनामीषां पािडपिरचायकम।् १०१ अकमकसकमकधातल ु णे िनणयोऽिप महपूणः । त ाथ ापारसमानािधकरणफल- वाचकमकमकं ाथ ापारिधकरणफलवाचक सकमकम ् इित। समासे िविशशििनणयो यथा राम इ पः ु इन ेन च दशायां कोऽिप सो नाि। रामेित ष पृथगथ ः पु इित थमा पृथक।् समासे सित जात एकाथभावेऽोऽथ योः तः कोऽथ न पजशवत।् एकाथभावो नाम पृथगथानामेकोपिोपापनम ।् अतः समासे ख िभ ैव शिः पज- शवत ् (वै॰िस॰का॰ ३१)। अयं च समासोऽयीभावतषिग ु ु धारयबीिह- कम ु सपा भेदःै षिधः। अयं च सपां ु ितङा ाितपिदके न कदािचातनु ा च ितङ ितङेन ु न च षिधो भवित। तथा च िसाकौम सबे ु ाम ् – ु सपा सपां ु ितङा नाा धातनु ाऽथ ितङां ितङा। ु न ेित िवेयः समासः षिधो बधु ैः॥ सबे – वै॰िस॰कौ॰ सवसमासशेषकरणे एवं शििनणय े कौडभो बोधजनकतापां शिं मते।१०२ बोधजनकता च न ैयाियक- पररातः िकमिप भािवता तीयते। एतादनरं ाकरणदशनिवचारे ािपूणप िरवतनकतारः ीनागेशभाः। अमी लघशेु ौ पिरभाषेौ च ब दशनिवचारान ् कृ ाऽिप तान ् ु वैयाकरणिसामूषावैयाकरणलघिसामू ु षावैयाकरणपरमलघिसामू षा- नामकांीशनान ् रचयन।् त शाथ योः कायकारणभावं भावयन ् नागेशो १०१ अिप चााताथ ाधाे त देवदािदिभः सममभेदायाथमााथ  ाधाापिः। तथा च “पय मृगो धावित” इ भािसैकवाता न ात।् थमामृग धावनियािवशे िशियायां कमापौ ितीयापेः। न च ैवमथमासामानािधकरयातृसः। एवमिप ितीयाया वारेन “पय मृगः” इािदवा ैवाऽसवापेः (वै॰भू॰सा॰ १.२)। भाे च ियाऽिप िययेिततमा भवित। कया ियया। सशनियया वा ाथ यितियया वाऽवितियया वा। इह य एष मनः ु  ारी भवित स बा ेापूवक ु ताविदथ सयित से ाथ ना ाथ नायामवसायोऽवसाय आर आरे िनवृि िन वृ  ौ फलावािः। एवं ियाऽिप कृ िमं कम (भा॰पा॰सू॰ १.४.३२)। १०२ इियाणां चरु ादीनां िवषयेष ु चाष ु षे ु घटािदष ु यथाऽनािदययता तदीयचाषु ािदकारणता तथा शानामथः सह तोधकारणत ैव योयता स ैव शििरथ ः (वै॰भू॰सा॰ ६.३७)। ९९ ावना ु िलखित तमावििवषयकशाबिाविं ित तमावििनिपतवृि- िविशानं हेतःु (प॰ल॰म॰ ६) इित। परातन ु ैः ीकृ तां खडयन ् ता एकतया साभावा िाावाचकभावपां शिं मते।१०३ इयं नवीना गवेषणा। धाथ िनणयऽे िप ाचीनाः१०४ फले ापारे च पृथिं कयि िकिमे फलिविशापार१०५ एकामेव शिं मे।१०६ यिप पदाथ ः पदाथन ैवाेित न त ु ु तदेकदेशने १०७ इित ा फल तं पदाथ ं नाि तिह कथं ापारेऽयः। अैकदेशायािप कना ियतेऽत उभयोरिप दोषः। तादचरणा ु एक- वृावलिफलयवयोरेव शिं ीकुवि।१०८ शाबोधिवषयेऽिप ाचीनाः सव ापारम ु िवशेकं शाबोधं ीकुवि पर ु नागेशातः पृथिवचारयि। कतृव ाले भाववाे चेम े ापारमु िवशेकशाबोधं मे कमवाे च फलम ु िवशेकं शाबोधमीकुवि।१०९ एवं बामी भां पयालो नवीन-  ैव िवचारयो िवलोे। िलखित च यं पातले महाभाे कृ तभूिरपिरमः (ल॰शे॰ म॰ १) इित। तादािवषयेऽिप ाकरणदशन े नागेशसतो ैतवादः। अैत- वेदािनादा लणं कुवः तदिभे सित तेदने तीयमानम ् इित भेदं पारमािथ कं न म इमे चाभेदमेव वहािरकतया ीकुवि – तादा तिे सित तदभेदने तीयमानम ् (ल॰म॰, प॰ल॰म॰ १६)। एवमेवा ैः शिलणा- नास ु ीकृ तािमे शिने एव ीकृ  लणां शतावेदकारोपपामेव मा लणां शावभावयि। यथा गायां घोषः इ भगीरथरथखातावि- ु जलवाहे शे घोषासवाायानपपा शसतया गापद गातीरे लणेदाशिनकानां धीः। िक ु नागेशो िवितपते यत ् गायां मकरघोषौ १०३ तादपदाथ योः सारमेव शिवावाचकभावापरपयाया (प॰ल॰म॰ १०)। १०४ भोिजदीितकौडभादयः। १०५ ापारिविशफले च। १०६ धातोरथ ये शियकनं ... चाितगौरवम।् तालाविे ापारे ापाराविे फले च धातूनां शिः कतृक  माथ कतयसमिभाहार ततोधे िनयामक इाः (प॰ल॰म॰ ४७)। १०७ मूलं मृयम।् उोते त ु सिवशेषणानां वृिन  वृ वा िवशेषणयोगो न। अगप ु ादीनाम ु ् (वा॰ २.१.१) इित वािके समाधानभाे िते महितः (भा॰पा॰सू॰ २.१.१) इदाहरणे ु दीपे ितं न त ु किवशेषणम ् (भा॰॰ पा॰सू॰ २.१.१) इिं ु ाचाणा नागेशभपादाः – इदमेव “पदाथ ः ु मल पदाथन े”ित े ू  िमित िदक ् (भा॰उ॰ पा॰सू॰ २.१.१)। १०८ मम ेकवृावलिफलयवभयांश एका खडशशििरित न शियकनं न वा बोध- जनकसयकनम ् (प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ ४७) इित णेतण ु ॄ ां गचरणाः कािलकासादश ु वयाः परमलघम ु ूषाया ोाटीकायाम।् १०९ “कतृक  माथि त” – कतृभ ावयसमिभाहारः फलिविशापारबोधे िनयामकः। कमय- समिभाहारो ापारिविशफलबोधिनयामकः (प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ ४७)। १०० ावना इ शाथ गाजले मकरायः सवित तीरे घोष तिह गापद धमयाविादेकधमाविाभाव एकधमावि एकावि ैकाथ - भावाविसंसगण सािहे सह िववा तदा च  इित कथं समासः मकर- घोषपदयोिवधमाविेऽयात।् अतः शतावेदक गापाथ  गातीर आरोप एवं योरेकधमाविे गावाह एवाथऽयः। इयं नवीना ािः। इमेव ु बौाथ ः ीकृ तः नागेशने । असवाथ शानामिप वासतादीनां ु ।् एविममे साधम ाकरणदशन ं चरमिशखरे ितापयामासिरित।ु ाकरण े नेे िया दशन ं तथा। सेपतो िनिदोऽोभयोः पिरचयो मया॥ ु एवं भवनिविदतमिहो शलिघो िविणतगिरो पािणनीयाकरण रामकथया सह पूणस  ो वतत।े यतो िह पािणनीयं ाकरणं ीरामकथा चेित े अिप वेदमूलके । पािणनीयाकरण वेदमूलकमपु पािदतम।् इदान रामायण वेद- ु मूलकं मीमांते। जगारिचकीष या भवनिविदतलीलो िदशीलो जगदाा यं परमाा भरणपरायणो नारायणः सकलमलायन े दशरथायने राजीवनयनो नयन- गोचरतां समागमवु ो भारिजहीष या। वेदवे ं परं तं लोकािभरामः ीरामः। तदा - ु साकारं कोशलेकुमारं तनिविजतकोिटमारं ितपां परं  सगणं ु परमोदारं ीरामं ा ाचेतसं वाीिकं मामं कृ ा रामायणपेण यमेव वेदः ाबभवू । अतोऽिभय ु ा वणयि – वेदवे े परे पिं ु स जाते दशरथाजे। वेदः ाचेतसादासीााामायणाना॥ ताामायणं देिव वेद एव न संशयः॥ – अग॰सं॰ इित। यिद चेदे  राथ ाकरणमेय ं तदा वेदावतार रामायणािप राथ ाकरणमेयम।् िकं बना वेद षेष ु ाकरणं म ु तयोपादेयम।् तथ ैव वेद- सित११० रामायणािप सानाथ पािणनीयं ाकरणमपु ादेयम।् ाकरणं िवना ु गूढा भावाः कथं ात ं ु शे। यथा वाीकीये हनमान ् ीरामं पृित यत ् – आयता सवृु ा बाहवः पिरघोपमाः॥ सवभषू णभूषाहाः िकमथ म ् न िवभूिषताः। – वा॰रा॰ ४.३.१५–१६ ११० ै सितम।् यः पठे ामचिरतं सवपाप ैः म ु वेद इदं पिवं पापं पयं ु ते॥ (वा॰रा॰ १.१.९८)। १०१ ावना अ सवभषू णािन भूषियतमु हि१११ इित ाानं िकमवैयाकरणेन सवम।् एवं ीरामो ु हनमं शंसन ् कथयित यत ् – नून ं ाकरणं कृ मन ेन बधा तु म।् ब ाहरताऽन ेन न िकिदपशितम॥् – वा॰रा॰ ४.३.२९ अपर – अनया िचया वाचा िाननया। क नाराते िचम ु तासेररेरिप॥ – वा॰रा॰ ४.३.३३ अ िाननया इित श कथमवैयाकरणो भावमवग ं ु पारियित। वैयाकरणूारण कठतामूधान इित िानं११२ ाा ततो वाचः सम ु वं ाित। अगो रामायणमहामालारं ीमं हनमं ु नवाकरण वेारं कथयित। सोऽयं नवाकरणाथ वेा (वा॰रा॰ ७.३६.४७) इािद। वाीिकरिप तपगत- समाससियोगम ् (वा॰रा॰ १.२.४३) इित कथयित। एवमेव िवबधवायां ु गीतािन कोिटशो रामायणािन ाकरणं िवना कथमिप ात ं ु न शे। मम ियं माता ु संृतवयजनकतावे िदायां महादेवभाषायां भाषायां सीतं भििशरोमिणसकल- किवकुलशेखरहामलकीकृ तवेदशापराणे ु ितहासकानाटकिनिखलिनगमागमसग ु म- िवचारचतिु दाचातरु ीिवलोिकततरु ीयमहनीयकिवताविनताजीवनसीतारमणपदपपराग- ु सरागरसिमिलमाहाीम ु लसीदासकृ तीमामचिरतमानसमवैयाकरणेन ात ं ु न शते। यथा – ु ११३ सिरस ान मघवान जबानू – रा॰च॰मा॰ २.३०२.८ इपमा।ु ताय येन यवु मघोनामतिते (पा॰सू॰ ६.४.१३३) इित सू ं न पिठतं स िकं बों ु भिवित। ब तल ु सीदासेनािप ाकरण वेदाािददशनानां ाभािवकतया रहमपु ािस। त ाकरणमरेणते रदशनानाभावे मानसोरकाडोराध कथमिप ियत ं ु न शते। तररायां वतमानं ीमदारामायणमिप पािणनीय- ाकरणेन पूणत ः सम।् पािणनीयाकरणं चतदु श  सूाचायतया िशवोम।् १११ “सवभषू णभूषाहाः” आभरणाभरणिमरीा ु भूषणािप भूषियतमु हाः िकमथ न िवभूिषताः। इमान ् भूषण ैरल ाऽभरणाभरणं िकिमित न कािशतिमथ ः (वा॰रा॰ भू॰टी॰ ४.३.१५–१६) इित गोिवराजाः। ११२ याऽिभे रःकठिशरांसीित िानम।् ् ११३ एतूपारम–मघवा ा यवु ा च ैव वत े समतािताः (मा॰भा॰ २.३०२.८)। १०२ ावना ु ताािणिनबश उकारानबािन सूािण पपाठ। यथा डः िस धटु ् (पा॰सू॰ ८.३.२९) णोः कुक ् टुक ् शिर (पा॰सू॰ ८.३.२८) िश तक ु ् (पा॰सू॰ ८.३.३१) आन े ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) नापो नटु ् (पा॰सू॰ ७.१.५४) इािद। अानन-ु मक बानपेु ोकारानबबााकारवा ु शोः रणं पािणिनकृ तं तीयते। एवमारामायणमिप िशवभािषतं यथा – ु परािरिगिरसूता ीरामाणवसता। ु अारामगेय ं पनाित ु भवनयम ॥् – अ॰रा॰ १.१.५ ु तिह शभािषतााारामायण ु शैवने पािणिनाकरणेन ैकवातापरःसर- सो भवेदवे िे त वि। अहं तूे े ययमेव िशवो लोकवलतया भगवत ु पावत भवान ो मा सा च भवनपावन ु रामकथां तदथ बबोधियषया पािणिन- दयो ाकरणमूलभूतायां माहेया चतदु श सूां समासतो रामकथां कथयित। त िचािरंशदराणां सहो य भगवतः ीराम िचािरंशषयचिरं नयित। जतो िववाहं यावादशााविधतो ादशवष यावदयोायां वास एवं पिवंश े वष सीतालणाां सह वनगमनं चतदु श  ां यावदरयचिरं मैिथली- हरणरावणसंहरणािदकमिमवष रालीलेित िमिलोनचािरंशषािण। वष यं रा- वायाम।् एष ु म ु ं रामायणम।् अर णः ीराम िदा चचा सूबारैः से ितता। चतदु श सूां िवभागयं रवग नवग। राणां चचा चतिु भः सू  नाना चचा दशिभः सू ै  ै ध ािय। अािप रामकथायां िवभागयं िनगण ु ु लीलायाः सगणलीलाया। ऐय माधय ु  वा। ऐय चािर फलािन ददाततिु भः सू ै े तः सते। ऐय रानापमतः रैः कते। ेन राजते ेन रमते वेित रः।११४ रा ये खारणे िकमिप वणारं नापेे। तथ ैवेरोऽनपेकोऽिप िहीयते। राणां सा नव। राघव च ाभावो नवां यथा वाीकीये – ११४ ्  उपपदे राज धातोः ् (राजृँ दीौ धा॰पा॰ ८२२) रम धातोवा (रम ँ ु ीडायाम ् धा॰पा॰ ८५३) अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः। अनबलोपे ु ु िडभानबकरण- सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन सिकु िवभिकाय रः। महाभाे च – अरेणािप नमच एवैत े गणा ु ले। न ु पनररे णाचं नोारणमिप भवित। अथ खिप िनवचनम ् – यं राज इित राः। अवित निमित (भा॰पा॰सू॰ १.१.२९–३०)। तथा च सीतराकर योऽयं यं राजते (स॰र॰ १.१) इ ाानावसरे सीतसधाकरटीकायांु िसंहभूपालः – “योऽयं यं राजते” अानपेतयाऽऽनियतृात।् रपद िनिरनेन कते (स॰र॰ स॰टी॰ ु १.१)। वाचािभधान े अचः यं िवराजे हल ु परगािमनः इु ृतः। १०३ ावना ततो ये समाे त ु ऋतूनां षट ् समयःु । तत ु ादशे मासे च ैे नाविमके ितथौ॥ – वा॰रा॰ १.१८.८ अारामायणे च – ु मधमासे िसते पे नवां कक टे शभु ।े ु  पनव ृ सिहते उे हपके ॥ – अ॰रा॰ १.३.१४ नवमी सा ेा पूणा। एता वरीयसी काऽिप सा नाि। आिनवािहका सवथा ु गिणताऽिप ु पूवप रसेलन ेन नवैव। यथा िगिणता नव साऽादशतामपु ैित। सा च ु ु व। एवं िगिणता दिण एकं वामेऽािवित िलिखा भवित।११५ सेलन ेन योः पनन ु व। सिवंशितः। सा च दिणे ौ वामे सेित िलिखा भवित।११६ सेलन ेन योः पनन ु एवमािप। यथा सवथा गिणताऽिप नवमी सा योयगेन नवं न जहाित तथ ैव नविभः रैः से ो भगवान ् गिणतोऽथा ु े या जनवलकािणक- ु कृ पाणतानरािगभे ु ापालकदीनबसरलसफलािमरघ ु नाथ- भृितिभदशिभगणु ैगिु णतोऽिप नवमी सेव ै य न जित। नवमीतोऽिधका काऽिप सा निह। तथ ैव रामतोऽिधकः कोऽिप देवो नाि। नवमी सा पूणा ीरामोऽिप पूणः । ऐयलीलायां चत ु ािभूितदशनम।् िवभूत े ारः पादा यथा – ए॒तावा॑न मिह॒माऽत॒ ो ायाँ ॑॒ पू॑ष॒ः। पादो॑ऽ॒ िवा॑ भू॒तािन॑ ि॒ पाद॑ ॒ामृत ं॑ िद॒िव॥ ै ु ॑ ष॒ः पादो॑ऽ॒ हे ाभ॑व॒न॑ु ः। ॒  उद॒ ि॒ पा तत॒ ो िव॒ ॒ामाशनानश॒ न े अ॒ िभ॥ – श॰ु य॰वा॰मा॰ ३१.३-४११७ चत े ग वततिु भः सूिै वभिू तभूषणेन ढामामेन गानमितायसतं यिु - ु ािभूतभ यु । ऐयलीलायां ीराम िमलि चािर सूािण। िवकारैः सह िवहः फलानां िनहः कायादीनां सहो िनजपदपपभे नह। ु इदमिप चतिु भः सूःै रपीराम ैयलीलाितपादन े तायम ू म।् चतण ु ामातिजाथािथ - ु ािनभे नहािन ् ते ढीकरणमापादयित। चारो िह भगवतो भा आत ु थ ानी चेित। िजासरथा ११५ अानां वामतो गितः इित ायेन। ११६ अानां वामतो गितः इित ायेन। ११७ ऋवेदसंिहतायां (ऋ॰वे॰सं॰ १०.९०.३-४) त ैिरीयारयके (कृ ॰य॰ त ै॰आ॰ ३.१२.२) अेतौ मौ। १०४ ावना (१) आतः आिततण ु ामिप पषाथा ु नां िलया परमाानं पते यथा िवभीषणः। (२) िजासःु ातिु मरथाममोिलया ीरामं श ु षू ते यथा लणः। ु (३) अथाथ भगवं राघवमथ कामौ ाथ यते यथा सीवः। (४) ानी ानं ा पूव त ु मोिमित। िवशेषो िवािनपो िनामो िद रामं रमियतमु वे सदा चेते यथा जटायहु न ु । गीतायां मानसे चािप चचा यथा –  मां चतिु वधा भजे मां जनाः सकृु ितनोऽजनु । ु आत िजासरथाथ ानी च भरतष भ॥ – भ॰गी॰ ७.१६ राम भगत जग चािर कारा। सकृु ती चािरउ अनघ उदारा॥११८ – रा॰च॰मा॰ १.२२.६ ऐयलीलायाममीष ु चतषु ु कृ पाऽतोऽिप चतिु भः सूःै ितपादनं सते। ऐयलीलायां चतः मु ा घटनाः कौसासमं िवरापदशन ं यथा – देखरावा मातिह िनज अत ु प अखंड। रोम रोम ित लागे कोिट कोिट ांड॥११९ – रा॰च॰मा॰ १.२०१ अहोारः परशरु ामसमं वैवधनःकष ु णं रावणवध। अतोऽिप चतिु भः सूःै रलेन ैयाशवणन ं रमणीयं ितभाित मे। नव राथ ैवैयलीलाऽिप वण- कीतनरणपादसेवनपूजनवनदासािनवेदन ेितनवलणां भिं ददाित। नवधा ु ण भिभागवतानसारे े म्– वणं कीतन ं िवोः रणं पादसेवनम।् अचन ं वनं दां समािनवेदनम॥् ं ु ाऽिप ता िवौ भिेवलणा। इित पस ियते भगवा तेऽधीतम ु मम॥् – भा॰प॰ु ७.५.२३–२४ रामायणेऽमीषां सह भानाम ् – ११८ ् एतूपारम–इं चतिु वधाि भा राम िनितम।् एते सवऽदु ारा धाः कष- विजताः॥ (मा॰भा॰ १.२२.६)। ११९ एतूपारम–स ् मातरं दशयित  न ैजमखडमायमय पम।् योमरोमिततामपु ते ा ाड- ु कोो गिणता अन ेकाः॥ (मा॰भा॰ १.२०१)। १०५ ावना ीरामवणे मता िगिरसता ु काकः िशवः कीतन े ु कौसा रणे पदाभजन े सीता सतीोऽच न े। ु सौिमिः पदवने च हनमााे च सेऽक जो ले शो भरतः समप णिवधौ रामािरेषां फलम॥् – इित मम एवं भागवतेऽिप – ीकृ वणे परीिदभवैयासिकः कीतन े ादः रणे तदिभजन े लीः पृथःु पूजन े। ु अू रथ वने च हनमााे ऽथ सेऽजनु ः सवािनवेदन े बिलरभूृािरेषां फलम॥् १२० ु एवं ऐयलीलाऽिप नविवधा। तैय धम यशः ीान ं वैरायं िनहो िवहोऽनहेित। अत एव नवराकनवैयलीलानां चतिु भः सूःै ितपादनं समे ु व रामायण ैय- वणनम।् त – (१) अइउण ् – अकारो वासदेु वः। यथा – अराणामकारोऽि ः सामािसक च। अहमेवायः कालो धाताऽहं िवतोमख ु ः॥ – भ॰गी॰ १०.३३ इम ् अ ीरामो वासदेु वः।१२१ इ महाली सीता।१२२ उ जीवाचाय लणः।१२३ ण ् िनवृि तवाचकः। ण िनवृि तवाचकः (गो॰पू॰ता॰उ॰ १) इित गोपालतापनीयतु ःे । अथाामसीतालणान ेन जीवो भवबनािवतत१२४ इित सूाथ ः।१२५ अकारेकारोकार- वाचकान ् रामसीतालणायित ापयतीित णीञ ्धातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) १२० मूलं गौडीयवैवेष ु मृयम।् ु वः ात ् (ए॰को॰ १)। १२१ अकारो वासदे १२२ लीरीकार उते (ए॰को॰ २)। ईः। ी। अ िवोः पी। ङीप।् लीः। इित िवमेिदौ इित शकुमः। ईः। ी। अ िवोः पी। ङीष।् लाम ् इित वाचम।् ततः ापोः साछसोबलम ् (पा॰सू॰ ६.३.६३) इन ेन छासः। छोवूािण भवि (भा॰पा॰सू॰ १.१.१, १.४.३) इन ेन सूाणां छासं माहेरसूाथ करणेऽिन ् सवष ु छास- कायष ु बोम।् १२३ उपलणात।् १२४ जीव भवबनािवृितवा। १२५ अइउ इ समासेऽसिछासः। अइउना ण ् इित िवहे कतृक  रणे कृ ता बलम ् ु (पा॰सू॰ २.१.३२) इन ेन तृतीयातषसमासः। िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् ु (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे िसम।् १०६ ावना अइउण ् इिप।१२६ एवमेव – (२) ऋऌक ् – ऋ ऋिषः।१२७ ऌ ऌकारविटलसाधनारतो मिु नः।१२८ तावेव कथयासख ु ं करोतीित ऋऌक ्।१२९ (३) एओङ ् – एवम ् ए षडैयवाचको रामः।१३० ओ सावरणनािशनी सीता।१३१ तावित पूजयित इित एओङ ।् १३२ सीतारामपूजकिमित तायम।् (४) ऐऔच ् – ऐ अकृ ािका सीता।१३३ औ नवमसावाो रामः।१३४ तौ िचनोभािवतयथ तया िनाययतीित ऐऔच ्।१३५ सीतारामिनायकिमथ ः। १२६ अइउ इ समासेऽसिछासः। अइउ इपपदे ु नीधातोरौणािदको िन यः। ् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽ- यमिविहतयः। सवापहािरलोपे िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे सौाकार णकार उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) ु इन ेन सलोपे िसम।् १२७ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन। १२८ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन। १२९ ऋऌ इ समासेऽसिछासः। ऋऌ इपपदे ु कथ ्धातोः (कथँ वाबन े ् धा॰पा॰ १८५१) पूवव दौणािदको िन यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १३० माहेरसूष े ु एकार मसानसारम ु ।् ऐय धम यशः ीान ं वैरायेित षडैयािण। ऐय सम धम यशसः ियः। ानवैराययो ैव षणां भग इतीरणा॥ (िव॰प॰ु ६.५.७४)। १३१ माहेरसूष े ु ओकार मसानसारम ु ।् िितजलपावकगगनसमीरमहकृ तयः सावरणािन। यथा रामचिरतमानस उरकाडे काकभश ु िु डगीतायां मानसकाराः साबरन भेद किर जहँ लिग रिह गित मोिर। गयउँ तहाँ भ ु भज ु िनरिख ाकुल भयउँ बहोिर॥ (रा॰च॰मा॰ ७.७९ख)। एतूपारम–भे ्  सावरणािन यावितममासीदगम तावत।् तािप वीेशभजौ ु पृ े तीाकुलेन यतु ोऽहमासम॥् (मा॰भा॰ ७.७९ख)। १३२ एओ इ समासेऽसिछासः। एओ इपपदे ु ् अ धातोः (अ ँ ु गितपूजनयोः धा॰पा॰ १८८) िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन िप ् यः। सवापहािरलोपे उपपदसमासे संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) इन ेन चकारलोपे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इन ेन ञकार ङे एङः पदाादित (पा॰सू॰ ६.१.१०९) इन ेन पूव  प ैकादेश े िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १३३ माहेरसूष े ु ऐकार मसानसारम ु ।् भूिमरापोऽनलो वायःु खं मनो बिरे ु व च। अहार इतीयं मे िभा कृ ितरधा॥ (भ॰गी॰ ७.४) इधा कृ ितः। १३४ माहेरसूष े ु औकार मसानसारम ु ।् रामनवमसयोः सां पूवम  वे किथतं णेतिृ भः। १३५ ऐऔ इ समासेऽसिछासः। ऐऔ इपपदे ु िचधातोः (िचञ ् चयन े धा॰पा॰ १२५१) ् पूवव दौणािदको िन यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छासभसायां पदाभावे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इ वृिन । या ाहारेसेहाथ कुाभावः। १०७ ावना इं सूचतु येन ैयलीलाकं रामायणं ितपािदतम।् इदान माधय ु लीलापरं रामायणं बालबा ु ु िविवते दशिभः सूःै । त माधयु पूवि निददशगणितपादकािन दश सूािण दशममिस१३६ इित तु वे ातावेदक लतावेदक भगवतः ीराम माधय ु िं हतं सौयसारसव ं िदं चिरं िशवेन लोकोरकौशल- ु गणबृ ु परःसरं से िततम।् अ वणानां ौ िवभागौ रो न। एवमेव णो े पे ु ं सगण। िनगण ु त िनगणु लीला ितपािदता। सातं सगणलीलाऽिप ु ितपाते। पमाूानानां वणन ं ारम।् त नं सीताया रामेण िमणम।् सगण- ु लीलायां सीतया रामोऽिभः। यथा – अना राघवेणाहं भारेण यथा भा॥ – वा॰रा॰ ५.२१.१५ अना िह मया सीता भारेण यथा भा ॥ – वा॰रा॰ ६.११८.१९ इित वाीकीये रामायणे ीसीतारामाामु ात।् उभय तृतीया कृ ािदात।् १३७ नानां षगा यवगः कवगवगवगवगः पवगिे त। एषां कीतन ेन जीवानां िवकारषगनाशनं सूिचतम।् िकं बना रवग िमिला चतदु श सूषे ु सवगाः। एवं ु सिभवगर राणां सकाडाकं रामायणं सं कीिततम।् सूािण सावभौमािन िवतोमख ु ािन छःपािण भवि। त ूलानामराणां िनदशेऽराणामर भगवतो रामच रामायणी गाथा कथं न िनिदा ात।् भगवीतन ं िवन ैष ु ु पयजनकतावे दकता कथं ात।् यतो रामायणकीतन ं चतदु श ु  भवनापकं चतदु श  - सू े तो लोकोरपयजनकता।ु तााकारतदु श  सूाणां सानं शंसां कुवाह सोऽयमरसमाायो वामाायः पिततारकवितमिडतोु वेिदतो रािशः। ु सववदे पयफलावािा ान े भवित (भा॰िश॰सू॰)। तिह णो राम चचा िवना ु पूवपयजनकताऽे ष ु सिधा ात।् यतो भामाणम।् यया पयजनकता ु यत ु पयजनकता। पूव चतिु भः सूबै ालकाडं चिचतिमदानीमयोाकाडमपु मते। (५) हयवरट ् – एवं वणसयं ोजन ेन हयेष ु घोटके ष ु वरा हयवराः ेघोटका ैरटित वनिमित हयवरट ्। शकािदारपं सौाा।१३८ अथवा हयवरसंयोिजतरथेन १३६ मूलं वेदशाखास ु मृयम।् १३७ कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८) इन ेन। १३८ हयवर उपपदे अटँ गतौ (धा॰पा॰ ३३२) इित धातोः िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन कतिर िप।् सवापहािरलोप उपपदसमासे शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन पूव  पे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १०८ ावना िपािदः सीतालणसहायः ीरामो वनमटतीित हयवरट ्।१३९ (६) लण ् – लसतीित लः। सौािलोपः सलोप।१४० तिन ् ले कृ ित- सौयलिसते िचकू टे भानानं नयतीित कािवतयित वेित लण ् िचकू टो रामः। सौाणम।् १४१ या लाित भिं यः स लः िचकू टः।१४२ तिाशयित भकं जयदप  यः स लण ् िचकू टः ीरामः। सौािलोपो ण।१४३ (७) ञमङणनम ् – ितवगािमभूतान ् खरषणिशीषमारीचकबाीनातीित ञमङणनम ् ीरामः।१४४ (८) झभञ ् – झ ॄष ् वयोहानौ (धा॰पा॰ ११३१)। झीयतीित झः। सीवः।ु ु ।् १४६ तौ झभौ सीवहन वािलासाीण भवतीित भावः।१४५ भातीित भः। हनमान ु ु मौ १३९ िया पूवव त।् १४० लसँ ेषणीडनयोः (धा॰पा॰ ७१४) → लस ् → नििहपचािदो िणचः ु ् ् (पा॰सू॰ ३.१.१३४) → लस अच → लस अ → लस → सौिटलोपः → लस ् → ् सौसलोपः → ल → िवभिकायम ् → लः। या लस ् धातोः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेनोपपदाभावेऽिप डयः। लस ् ड → लस ् अ → िडभानबकरणसामा ु त् (वा॰ ६.४.१४३) → ल ् अ → ल → िवभिकायम ् → लः। १४१ ल इपपदे ु नीधातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािर- लोपे िटलोपे सौण उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) ु इन ेन सलोपे िसम।् १४२ ला आदान े। ाविप (रा ला) दान े इित चः (धा॰पा॰ १०५८)। ला → आतोपसग (पा॰सू॰ ३.१.१३६) → बालकादनपसग ु कः → ला क → ला अ → आतो लोप इिट च (पा॰सू॰ ६.४.६४) → ल ् अ → ल → िवभिकायम ् → लः। या ला → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → ला ड → ला अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → ल ् अ → ल → िवभिकायम ् → लः। ददातीित दः (पमां ु  ु दातिर ृतः मे॰को॰ १८.१) इितवातीित लः। १४३ ल उपपदे णशँ अदशन े (धा॰पा॰ ११९४) इतो िणजात ् नािश धातोः िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन कतिर िप।् सवापहािरलोपे णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे नाश ् इित जाते सौिटलोपे सौणे चोपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १४४ ञमङणन इपपदे ु मीधातोः (मीञ ् िहंसायाम ् धा॰पा॰ १४७६) पूवव दौणािदको िन ्- यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १४५ झ ॄष ् वयोहानौ (धा॰पा॰ ११३१) → झ ॄ → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → झ ॄ ड → झ ॄ अ → िडभानबकरणसामाु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → झ ् अ → झ → िवभिकायम ् → झः। १४६ भा दीौ (धा॰पा॰ १०५१) → भा → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → भा ड → भा अ → ु िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → भ ् अ → भ → िवभिकायम ् → भः। १०९ ावना ययानेन ेित झभञ ् ीरामः। सौाकार ञकारः।१४७ सीववाय ु पु तोषकत ु ित तायम।् (९) घढधष ् – घढमिभमानं१४८ दधातीित घढधः वाली।१४९ तमेव ित खडयतीित घढधष ्।१५० वािलनाशको राम इित तायम।् (१०) जबगडदश ् – जयतीित जः। बालयतीित बः। गजतीित गः। डयतीित डः। ु दमयित िनशाचरािनित दः।१५१ एतगणसजबगडद दये शेत इित जबगडदश ्। वायपु दयो ु रामः।१५२ १४७ झभ उपपदे यिँ सोचे (धा॰पा॰ १५३६) इित धातोः पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािर- लोपे िटलोप उपपदसमासे सौाकार ञकारे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् ु (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे िसम।् अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छास- भसायां पदाभावे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इ वृिन । ु १४८ िः साा। १४९ घढ उपपदे डुधाञ ् धारणपोषणयोः (धा॰पा॰ १०९२) इित धातोः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः। अनबलोपे ु ु िडभानबकरणसामा त् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय िसम।् १५० घढध उपपदे षो अकमिण (धा॰पा॰ ११४७) इित धातोः पूवव  दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे सौाकार षकारे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छासभसायां पदाभावे जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इनयोः वृिन । १५१ नानाधात ु ः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडभानबकरण- ु सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय िसािन प ैतािन। िज जये (धा॰पा॰ ५६१) इित धातोः जः। बलँ ाणन े धाावरोधने च (धा॰पा॰ ८४०) इतो िणिच बािल धातःु । ततः डये बः। णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः शेषा िया पूवव त।् न च बलँ ाणन े (धा॰पा॰ १६२८) इित धातोिणिच डे िणलोपे िटलोपे िवभिकायऽिप िसिः। बलँ ाणन े (धा॰पा॰ १६२८) इ पािदािम।् ततो िणपु धावृौ िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन े बलयित इित पं णेतार ु बालयित इाः। गज शे (धा॰पा॰ २२६) इित धातोः गृजँ शे (धा॰पा॰ २४८) इतो वा गः। िडपँ साते डिबँ िडिबँ इित चाः (धा॰पा॰ १६७७) इ ड ्(डिबँ)धातोः डः। दम ँ ु उपशमे (धा॰पा॰ १२०३) इतो िणिच दिम धातःु । जनीजॄसरोऽमाु (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िमापधावृौ िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन ः। दिम धातोः दः। णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः शेषा िया पूवव त।् १५२ जबगडद उपपदे शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) इित धातोः पूवव ्  दौणािदको िन यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छासभसायां पदाभावे झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इ वृिन । ११० ावना (११) खफछठथचटतव ् – खनतीित खः। फलतीित फः। तीित छः।१५३ लोठतीित ठः। कारलोपछासः।१५४ थूवत ीित थः। िचनोित गण ु ािनित चः। टयसिचारािनित टः। तातीित तः।१५५ एवं खफछठथचटतं रावणमिप वधतीित खफछठथचटतव ्।१५६ अथवा खफछठथचटतिनकुवाण ं य ु ाय कीयं चापिवशेष ं वधयतीित खफछठथचटतव ्।१५७ अथवैतिनय ु ं वानरदलमवतीित खफछठथचटतव ्। शकािदाूव  पम।् १५८ (१२) कपय ् – कायित िवभीषणं रादानाय शापयित१५९ पाित वानरसेनां १५३ नानाधात ु ः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडभानबकरण- ु सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय िसािन ीयेतािन। खन ँ ु अवदारणे (धा॰पा॰ ८७८) इित धातोः खः। िञफलाँ िवशरणे (धा॰पा॰ ५१६) इित धातोः फः। छो छेदन े (धा॰पा॰ ११४६) इित धातोः छः। १५४ ठँ उपघाते (धा॰पा॰ ३३७) इित धातोः नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचािच छासकारलोपे िवभिकाय िसम।् १५५ नानाधात ु ः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडभानबकरण- ु सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय िसािन चायतािन। थवु  िहंसायाम ् (धा॰पा॰ ५७१) इित धातोः थः। िचञ ् चयने (धा॰पा॰ १२५१) इित धातोः चः। टिकँ बन े (धा॰पा॰ १६३८) इित धातोः टः। णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः शेषा िया पूवव त।् तम ँ ु काायाम ् (धा॰पा॰ १२०२) इित धातोः तः। १५६ वधित इ वधँ िहंसायाम ् भौवािदकः सौो धातःु । स च जिनवो (पा॰सू॰ ७.३.३५) इित सूण े ् ािपतः। ‘जिनवो’। जनकः। ‘वधँ िहंसायाम’। वधकः (वै॰िस॰कौ॰ २८९५)। ‘वधँ िहंसायािमित’। धारं भौवािदकम।् ादेराकृ ितगणात ् (बा॰म॰ २८९५)। एवं तिह खफछठथचटत उपपदे वधँ िहंसायाम ् इित धातोः पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभि- काय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १५७ वृध ँ ु वृौ (धा॰पा॰ ७५९) इित धातोिणिच विध इित धातःु । खफछठथचटत उपपदे विधधातोः पूवव दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािरलोपे णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे िटलोप उपपदसमासे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १५८ खफछठथचटत उपपदे अवँ रणगितकािीिततृवगमवेशवणाथ याचनियेा- दीवाािलनिहंसादानभागवृिष ु (धा॰पा॰ ६००) इित धातोः िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन िप ् ये सवापहािरलोप उपपदसमासे शकािदष ु परपं वाम ् इन ेन परपे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु िसम।् १५९ कायतीित कः इथ ः। कै शे (धा॰पा॰ ९१६) → कै → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → कै ड → कै अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → क ् अ → क → िवभिकायम ् → कः। १११ ावना ु पकारोहे ् इित कपय ्।१६२ दिवभीषणरालीः पकाढः ण१६० यायोाम १६१ ु सीतािभरामो रामोऽयोां ित ितत इित भावः। (१३) शषसर ् – तथा यित तनूकरोित सीतातापं१६३ ित रावणं१६४ सरयोां१६५ े यः स शषसर ।् १६७ रावणवधं िवधाय रमयित सीतां रमते च यं राजते वा राजिसंहासन १६६ राजिसंहासनासीनो राम इित तायम।् सौाकार षकारः। (१४) हल ् – हरित भतापं१६८ िलित यः सीतां िलते वा सीतया लीयते वा १६० पातीित पः इथ ः। पा रणे (धा॰पा॰ १०५६) → पा → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → पा ड → पा अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → प ् अ → प → िवभिकायम ् → पः। पः ाान े च पातिर (ए॰को॰ २४) इित कोशादिप। १६१ यातीित य ् इथ ः। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) इित धातोः पूवव  दौणािदको िन ्यः। पूवव वापहािरलोपे िटलोपे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन ु सलोपे य ्। यान े यातिर यागे (ए॰को॰ २९) इित कोशादकाराोऽिप यातिर। १६२ क प य ् चेित कपय ्। १६३ यतीित शः इथ ः। शो तनूकरणे (धा॰पा॰ ११४५) → शो → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → शो ड → शो अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → श ् अ → श → िवभिकायम ् → शः। १६४ तीित षः इथ ः। षो अकमिण (धा॰पा॰ ११४७) → षो → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → सो → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → सो ड → सो अ → ु िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → स ् अ → स → सौषकारः → ष → िवभिकायम ् → षः। १६५ सरतीित सः इथ ः। सृ गतौ (धा॰पा॰ ९३५) → सृ → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → सृ ड → सृ अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → स ् अ → स → िवभिकायम ् → सः। १६६ रमयित रमते राजते वेित र ् इथ ः। थमपे रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) इतो िणिच रिम धातःु । जनीजॄसरोऽमा ु (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िमापधावृौ िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन ः। ितीयपे रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) इित श ु ो धातःु । तृतीयपे राजृँ दीौ (धा॰पा॰ ८२२) इित धातःु । एतेः पूवव दौणािदको िन ्यः। थमपे णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः। पूवव वापहािरलोपे िटलोपे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ु र ्। अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छासभसायां पदाभावे झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इ वृिन । १६७ श ष स र ् चेित शषसर ्। १६८ हरतीित हः इथ ः। ञ ् हरणे (धा॰पा॰ ८९९) →  → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) →  ड →  अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → ह ् अ → ह → िवभिकायम ् → हः। ११२ ावना भानां िद१६९ यः स हल ।् १७० ु इित बालबिितपािदत ु िपरकचतदु श  सूी रामायणकथा। हकारेण ार हकारेण ैवोपसंहारः। अपवगोभय चचया चतदु श  सू- रामायणमपवगायिे त ते। एवमेव नवरैन वसावापूण ीराम चचा ु किंशण रावणवधकाले भगवता धनिष िवधाय पनरे ु संिहतानां राम ैकिंशाणानां१७१ रणेन ैकिंशिकारनाशोऽिप सूिचतः। पना ु ां वणाां ीसीतारामरणेन ािननां मोो भानां भि सूिचता। न ेष ु हकारेण ार हकारेणोपसंहार ताय यत ् हकारः हिरवाचको हिर पापािन हरतः पूवम  ् अइउण ् इाकारेण वासदेु व राम रणं१७२ मे हकारेण हिररणमे च हकारेण हिररणिमादौ१७३ मेऽे च मलाचरणं से  रामायणी मयादाऽिप सरिता।ु तथा चोम ् – ु वेद े रामायणे च ैव पराणे भारते तथा। आदावे च मे च हिरः सव गीयते॥ – क॰प॰ु २१.३७ अकारमिु य ीरामरणतः ाराे हल ् इित लकारेण लणः ृतः।१७४ यिप चतदु श सूाणां िािरतहकार सि िविवधेष ु योगेष ु योजनािन यथा हयवरट ् इ हकारः अट ्हशअश ् इण ् ् हणेष ु सूषे ु हकारहणाथ ः। तथा च हयवरट ् इ हकारहणाभावे त च अट ् ाहारे वणाभावे महाँ िह सः इ ान-ु १६९ िलित िलते लीयते वेित ल ् इथ ः। थमितीयपयोः िलिगँ गतौ (धा॰पा॰ १५५) इित धातःु । तृतीयपे लीङ् ेषणे (धा॰पा॰ ११३९) इित धातःु । थमतृतीयपयोः कतिर ितीय- पे च कमयौणािदको िन ्यः। कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽयमिविहतयः। सवापहािरलोपे िडभान-ु बकरणसामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय हाो दीघािु तपृं हल ् ु (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे ल ्। १७० ह ल ् चेित हल ्। १७१ आकरषेउ धन ु वण लिग छाँड़ े शर एकतीस। रघन ु ायक सायक चले मानँ काल फनीस॥ (रा॰च॰मा॰ ६.१०२)। एतूपारम–कणा ् माकृ  धनःु शरान ् स िंशितान ेकयतु ान ् म ु त।् शरालि  रघु भोे भजमे ु शा नन ु कालपाः॥ (मा॰भा॰ ६.१०२)। १७२ अराणामकारोऽि (भ॰गी॰ १०.३३)। अकारो वासदे ु वः ात ् (ए॰को॰ १)। १७३ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन हकारो हिरवाचकः। १७४ नामैकदेशहणे नाममाहणम ् इन ेन ायेन लकारो लणवाचकः। ११३ ावना नािसके न ाताम।् १७५ अहण इ च णं न ात।् १७६ हयवर े हकारो न ् ादा हश ाहार एव न ात।् रामो हसित इ हकार हपरकाभावे हिश च (पा॰सू॰ ६.१.११४) इन ेनात उं न ात।् १७७ एवमेव भोभगोअघोअपूव  योऽिश े रोयं न ात।् १७८ एवमेव हयवरट ् इित सू े हकारहणं (पा॰सू॰ ८.३.१७) इित सूण िवना िलिलिहे इ िवभाषेटः (पा॰सू॰ ८.३.७९) इन ेन ेलणो ढकारो वैकिको न ात।् १७९ तायवरकारः सयोजनकः। एवं हल ् इ हकारहणाभावे िदिह१८० १७५ महान ् िह सः → दीघादिट समानपदे (पा॰सू॰ ८.३.९) → महाँ िह सः → आतोऽिट िनम ् (पा॰सू॰ ८.३.३) → महाँँ िह सः → भोभगोअघोअपूव  योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) → महाँय ् िह सः → लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) → महाँ िह सः। १७६ अह टा → टाङिसङसािमनााः (पा॰सू॰ ७.१.१२) → अह इन → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → अहन → अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) → अहण। १७७ रामस ् हसित → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → रामँ हसित → हिश च (पा॰सू॰ ६.१.११४) → राम उ हसित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → रामो हसित। १७८ अोदाहरणम ् – भोस ् हरे → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → भोँ हरे → भोभगोअघोअपूव  योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) → भोय ् हरे → हिल सवषाम ् (पा॰सू॰ ८.३.२२) → भो हरे। १७९ िलहँ आादन े (धा॰पा॰ १०१६) → िलह ् → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → िलह ् िलट ् → िलह ् म ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → िलह ् िलह ् म ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → िल िलह ् म ् → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → इािः → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इिनषेधः → कृ सृभवृ  ु ृ ु ु वु ो िलिट (पा॰सू॰ ७.२.१३) → ािद- िनयमािदािः → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िल िलह ् इट ् म ् → िल िलह ् इ म ् → िवभाषेटः (पा॰सू॰ ८.३.७९) → वैकिकढम ् → िल िलह ् इ म ् → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िल िलह ् इ े → िलिलिहे। ढाभावे – िल िलह ् इ म ् → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िल िलह ् इ े → िलिलिहे। १८० िदँर ् अिु वमोचने (धा॰पा॰ १०६७) → द ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → द ् िसप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → द ् शप ् िसप ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → द ् िसप ् → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → द ् िह → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → द ् इट ् िह → द ् इ िह → िदिह। ११४ ावना िपिह१८१ िसिह१८२ इादौ दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) इन ेन हकार वाभावेन वलािदलण इन ात।् एवं हसू े हकारपाठं िवना ेिहा ििहा इ ु रलो पधालादे ः सं (पा॰सू॰ १.२.२६) इन ेन वैकिकं िकं न ात।् १८३ एवं हसूीयहकारमरेण शिल पाठाभावात ् अिलत ् इ शल इगपधादिनटः ु ः (पा॰सू॰ ३.१.४५) इन ेन ो न ात।् १८४ एवमेव हसूहकारमरा झाहारे त हणाभावे अदाधाम ् इ अ दाह ् स ताम ् इित िते झलो झिल (पा॰सू॰ ८.२.२६) १८१ िञपँ शये (धा॰पा॰ १०६८) → प ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → प ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → प ् िसप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → प ् शप ् िसप ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → प ् िसप ् → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → प ् िह → दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → प ् इट ् िह → प ् इ िह → िपिह। १८२ सँ ाणन े (धा॰पा॰ १०६९) → स ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → स ् िसप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → स ् शप ् िसप ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → स ् िसप ् → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → स ् िह → दािदः सावधातक ु े (पा॰सू॰ ७.२.७६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → स ् इट ् िह → स ् इ िह → िसिह। १८३ िहँ ीतौ (धा॰पा॰ १२००) → िह ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → िह ् → समानकतृक  योः पूवक  ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → िह ् ा → िह ् ा → रधािद (पा॰सू॰ ७.२.४५) → वैकिक इट ् → िह ् इट ् ा → िह ् इ ा → ु रलो पधालादे ः सं (पा॰सू॰ १.२.२६) → वैकिकं िकम।् िकपे – िह ् इ ा → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → ििहा। अिकपे – िह ् इ ा → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → ेह ् इ ा → ेिहा। इडभावपे च – िह ् ा → वा ुहमहु हु िहाम ् (पा॰सू॰ ८.२.३३) → वैकिकं घम।् घपे – िघ ् ा → झषथोधऽधः (पा॰सू॰ ८.२.४०) → िघ ् ा → झलां जश ् झिश (पा॰सू॰ ८.४.५३) → िग ् ा → िा। घाभावे – िह ् ा → हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) → िढ ् ा → झषथोधऽधः (पा॰सू॰ ८.२.४०) → िढ ् ा → न ु ा ःु (पा॰सू॰ ८.४.४१) → िढ ् ा → ढो ढे लोपः (पा॰सू॰ ८.३.१३) → ि ा → लोपे पूव  दीघऽणः (पा॰सू॰ ६.३.१११) → ी ा → ीा। १८४ िलहँ आादन े (धा॰पा॰ १०१६) → िलह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → ङ् (पा॰सू॰ ३.२.११०) → िलह ् लङ् → िलह ् ितप ् → िलह ् ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् िलह ् ित → अ िलह ् ित → िल िङ (पा॰सू॰ ३.१.४३) → अ िलह ् िल ित → शल इगपधादिनटः ु ः (पा॰सू॰ ३.१.४५) → अ िलह ्  ित → अ िलह ् स ित → हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) → अ िलढ ्  ित → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) → अ िलक ् स ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → अ िलक ् ष ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ िलक ् ष त ् → अिलत।् ११५ ावना इन ेन सकारलोपो न ात।् १८५ तासूऽे िप हकारः साथ क एवेित ौढमनोरमादौ पितम।् एवं सवित हकारोारणययोजनेऽिप लौिकके मम ौ हकारं िाय त हिरशारतया चतदु श ु  सूी हिररणेन सिटता। इदमलौिककं योजनिमित मे ितभाित। एवं राघवेण चतदु श  वषयवनवासकाल एव सूणा लीला कृ ता। यिप चतदु श  - सूां साहे योजनं सवित शोः। अथा योदशैव सूािण ियेरन ् िकं जातं चतदु श ने सूणे हलािदाहारा रााः करणीया अोऽायदोषवारणाय रं हर ् इित ासः करणीयः। तेय ं पिरिितः हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इित सू।े वााथ बोधे पदाथ ानं कारणम ।् यथा रामो गित इ वााथ ान े पदयोयोः ु पृथबोधः करणीयोऽनरं वााथ बोधो भिवित। तथ ैवाािप। उपदेशऽे जननािसक इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) इात ् उपदेश े इत ् इदं पदयमनवत ु त।े तथा उपदेश े अं हल ् इत ् ात ् इथ से हदाथ ान े कत े हसािवधायक- सूवााथ बोधः कतः। त च पदाथ ानमावयकम।् हसासू ं आिदरेन सहेता (पा॰सू॰ १.१.७१) इेवम।् अेन ेता सिहत आिदमगानां  च सा ात ् (ल॰िस॰कौ॰ ४)। एवमापीदाथ ानं िजािसतम।् तेािवधायकसू े हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इिधीनम।् तािप वााथ ानाय पदाथ ानम।् इम ् इत पदाथ ् ् ानं हल ्पदाथ ानाधीनं हल ्पदाथ ान इत पदाथ ानाधीनम।् अयमेवाोऽायः। अोऽायं नाम पररापेिम ्। तहसापेहसापे- हिवषयमोऽायम ्। तथा तह इहापेहो हहापेह इहिषयमोऽायम।् अोऽायािण कायािण न के। यथा नािव बा नौन  चलित।१८६ इमं दोषमाश भोिजदीितो हलिमित सूाऽवृिं कृ तवान।् ातमाायीम ् हलम ् इित सूमसमं िकावृम ् हलम ् इित सू ं समम।् समीसमासे शौडािदगण एताभावाोगिवभाग १८५ दहँ भीकरणे (धा॰पा॰ ९९१) → दह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → ङ् (पा॰सू॰ ३.२.११०) → दह ् लङ् → दह ् तस ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् दह ् तस ् → अ दह ् तस ् → िल िङ (पा॰सू॰ ३.१.४३) → अ दह ् िल तस ् → लेः िसच ् (पा॰सू॰ ३.१.४४) → अ दह ् िसच ् तस ् → अ दह ् स ् तस ् → िसिच वृिः पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.१) → अ दाह ् स ् तस ् → तिमपां ताामः (पा॰सू॰ ३.४.१०१) → अ दाह ् स ् ताम ् → झलो झिल (पा॰सू॰ ८.२.२६) → अ दाह ् ताम ् → दादेधातोघः (पा॰सू॰ ८.२.३२) → अ दाघ ् ताम ् → झषथोधऽधः (पा॰सू॰ ८.२.४०) → अदाघ ् धाम ् → झलां जश ् झिश (पा॰सू॰ ८.४.५३) → अदाग ् धाम ् → अदाधाम।् १८६ इतरेतरायािण च कायािण न के। तथा नौनािव बा न ेतराणाय भवित (भा॰पा॰सू॰ १.१.१)। ११६ ावना चामािणका ु पु ा समासागितकगिताद षीतषोऽवयवावयिवभावपः ु सः। हलो हसूावयिवभूतमिमित। इमेकेदाथ ान े आिदरेन े चेदाथ ः। सहेता (पा॰सू॰ १.१.७१) इन ेन हदाथऽिप िवाते हसूण तैव रं हर ् इित ासः करणीयो हरम ् इित वाऽऽवतनीयम।् हकार च योजनाािन।ु अतो ल श ्  योजनाभावेऽाथ योजनं रामायण- कथाछलेन लणरणाथ च। यिप हकारः शषसहर ् इित पठनीयो हिरहसित इ िवसगापिः।१८७ ेवु ोहिवषो देवतासदान े (पा॰सू॰ २.३.६१) इित ापन ेन यिप दोषो रीकत ु शते। अतो िनरथ कं हल।् नासूया कता यानगमः ु ियते सूकारैः (भा॰पा॰सू॰ ५.१.५९) इित वचन ेनालमसूयया। चतदु श  सूां रामायणी चचा। रामायणे चानसूयाया वणनम।् असूया निह सू।े भाजनमेव न फलममिप। हकारोारणेन हिररणं सीतासिहत ीराम ितपाात।् त नपेण सीताऽकारपेण च रामो लकाराध  ीवाचाय लण रणम।्  ाकारेणापूणज अतो बाारकरणानां चतदु श  ानां१८८ पावाः चतदु श ु  भवनातरामकथायाः सूतः से िततातदु श  ेऽितिवशेष आहो महादेवेित तीयते। इं सूणम िप ाकरणं पािणनीयं रामकथापरम।् अारामायण िशवोम।् अतः पािणिन- ाकरणाारामायणयोरेक िशव वृ ायोः समीायां ेिरता यमेव भगवता रामचेणाानिववाऽनधीतशाा िपतचषु ो मे बालमनीषा। येका सूियत ् – ु याहार माहेशाासो ाकरणाणवात।् तािन िकं पदरािन माि पािणिनगोदे॥१८९ अथााराकरणसमु  सूणऽिप िवषयः पािणनीये ाकरणे कथं समाहत ु शः। िकेतथनं के वलं बौिकिवचारतः पलायनवादमाम।् िशव एव पािणिन- दय इदं ाकरणमदथ ाचकार। अतः सवमिप वाीिकासतल ु सीदासमखु - ु ं पािणिनाकरणसतं कत ु शिमित गसे िशय ु वालबिबलो ु िगिरधरः साटोपं घोषयित। १८७ शषसहर ् इित पाठे कृ ते हकार खर ् इ हणात ् हिरस ् हसित इित िते ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन े हिरँ हसित इित जातेऽनबलोपेु हिरर ् हसित इित जाते खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) इन ेन हिरः हसित इिनपं ािदित भावः। शषसर ् पाठे खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) इावृौ हिरर ् हसित इतो वणसेलन े हिरहसित इित। १८८ चःु ोरसनााणगाानां पान ेियाणां पािणपादपायूपवागाानां पकमियाणां ु मनोबििचताहाराानां चतरु ःकरणानां च। १८९ मूलं मृयम।् शकुमकाराः माहेशम ् इित शे ोकिमम ु ु ृ इटः ु इूचः। ११७ ावना अथ वेदनाताौिवयोगोशोको ोकमागतो वाीके ः।१९० तै णाऽऽिदः ीमामायणं ोवाच। त िवपलं ु चतिु वशितसहोकाकम।् सा च चतिु वशाही चतिु वशितसाही संिहतेित कते चतिु वशराकगायीभा- भूता। गायी च सीता। वाीकीयं रामायणं सीताचिरतधानं यमेव वाीिकः ितजानीते यथा – कां रामायणं कृ ं सीतायािरतं महत।् पौलवधिमेव ं चकार चिरततः॥ – वा॰रा॰ १.४.७ ततः शतकोिटपयािन रामायणािन भािषतािन वाीिकना। त थमाऽिदका वा यं शेषाणा वारं शशाशेखरं िशवं ो च भगवत भवान समकयत।् अ रामायणे माधयु धानमैयमम।् ययमेव ीराम भगवं सवथमं ितजानीते यथा – ोमाने जगाथं सवलोकनमृ तम।् कौसाऽजनयामं िदलणसंयतु म॥् – वा॰रा॰ १.१८.१० इित। एवमयोाकाडेऽिप – स िह देवै दीण रावण वधािथ िभः। अिथ तो मानषेु लोके जे िवःु सनातनः॥ – वा॰रा॰ २.१.७ एवं िचिचितकाडम।् इमे वैिदका ऋषयः। अतो वेदितपाराम ैव ु वेद े रामकथायाः कु चचा कथं वा रामकथाया वेदमूलकता इित चेत।् म- चचामकाषः। ाणयोवदनामधेयम ् (आ॰ौ॰सू॰ २४.१.३१) इापसूानसारं ु माणाको वेदः। मभागे रामकथा नीलकठाचायसिलतमािका। तत ् मरामायणम ् इित कते। ाणभागे च ायश उपिनषदो यास ु रामोरतापनीयोपिनषीतोप- िनषिदादयः। इं माधय ु िं हतवाीिकरामायणे ब लेष ु नरमनक ु गणबृ ु ु वतो भगवतो राम चिरं ा  ु ा वा सामाजनानां सेहः। यथा यमेव ु दाायणी भवानी सीतािवरहिवधरदयं ु पामरिमव पृं लताकाननािन ीरघननं ा ममु ोहेित। जगतीतलसमु ारिचकीष या रामोपासनासधया ु ु सधारियत ं ु वसधातलं ु कै लास- वटवृतले िनषणो भवानीिविहतिविवधीरामिवषयकसमाकणनसोऽिप शिन ु ज- १९० ु कााा स एवाथ था चािदकवेः परा। ौिवयोगोः शोकः ोकमागतः॥ (॰ १.५)। ११८ ावना ु दयपयवस ु मतीतले वह भिवेदािसापावनपूरपूणा कृ तकिलपापपाषाण- चूणा ीरामसागरसमां िनिखललोकमनोरमां िनिहतिसातरलतरां समलत- वैवदयरां िविहतभगवीलासमागतसेहकमलभामपु िनषिािु तामाय- सामारामायणगां पोऽिप वे ः वाहयामास। भगवान ् िशवोऽनािदरत एतचनाऽनािदरेव। शरो भगवान ् देशकालपिरिितपिरेदरिहतोऽतृ ितरिप तथ ैव। ीरामकथावणनसेन भगवता िशवेन िनगूढवेदारहानां यारलतया लािलपूण ितपादनमकायतम तिेव सटते सिदानशाििनलये िशवे। अिन ् परमे िविहतरामोपासनाभावनामडनये रे नवानां रसानामनपमाु छटा समालोते। सािहशाानसारं ु ेकमहाकाे सािधकसगा अपेे। अ च चतःु षिसगाः सि। ितसग छःपिरवतन ं भवित यथा वाीकीयरामायणे रघवंु शादौ च। वाीिकरामायण बालकाड थमसग नवनवितं यावोका अनु पु एवं शततमः ोक उपजाितः। यथा – पठिजो वागृषभमीयााियो भूिमपितमीयात।् विणजनः पयफलमीयान शूोऽिप महमीयात॥् – वा॰रा॰ १.१.१०० एवमेव रघवंु श े – अथ नयनसम ु ं ोितरेिरव ौः ु सरसिरिदव तेजो वििनूतमैशम।् नरपितकुलभू ै गभमाध राी ु गिभरिभिनिवं ु ः॥ लोकपालानभावै – र॰वं॰ २.७५१९१ तथ ैवाािप ायः सगा े छसः पिरवतनम।् यथा – देवा सव हिरपधािरणः िताः सहायाथ िमततो हरेः। महाबलाः पवतवृयोिधनः तीमाणा भगवमीरम॥् – अ॰रा॰ १.२.३२ ु एवं पराा मनजावतारो ु मनलोकानन ु  सवम।् सृ चे ऽिवकारी पिरणामहीनो िवचायमाणे न करोित िकित॥् – अ॰रा॰ १.३.६६ ु ण ेकिहाकाे ारशावीर- एवमािप। महाका िनयमानसारे १९१रघवु श ं  ितीयसग चतःु सितं यावानीवोपजाितोबािन पसिततमं पं च मािलनीवृबम।् ११९ ावना कणेतमो रसः धानोऽी वा शेषा अौ रसा गौणा अभूता। एवमििप महाकाे शाो रसः धानः। ातम वाीकीयरामायणं कणरसधानं ौ- िवयोगसंवीणसातकण महषः कासृौ वृात।् रघवंु शमहाका चतदु श  े ु कािलदासः सीतािनवासनकणां तणयन ् सग किवताकािमनीिवलासः किवकुलगः गायित यथा – तामगुिदतानसारी ु मिु नः कुशेाहरणाय यातः। िनषादिवाडजदशनोः ोकमापत य शोकः॥ – र॰वं॰ १४.७० ु सीदासकृ तं ीरामचिरतमानसं वीररसधानं रघवंु शमहाकां ाररसधानं एवं ीतल तथ ैवाारामायणिमदं शारसधानम।् अ वा यं शाििनलयः िशवः। स च कामशःु । अत एव तल ु सीदासोऽिप ीमानस इमं धृतशरीरं शारसिमव ौित। यथा – ब ैठे सोह कामिरप ु कै स।े धरे शरीर शांत रस ज ैसे॥१९२ – रा॰च॰मा॰ १.१०७.१ फलभोा त ु नायकः इित िसाानसारं ु का फलं नायक एव भेु । अतो नायक- ु वृानसारमिप रसाधां िनणत ं ु शते। नायकः ीरामथाऽाातारम- शाििनलयः शााारसधानिमदम।् आघटनाामिप रसो िनणयते। एताऽा घटना िशवपावतीसाऽिमाऽिप घटना भगवदधानपोभे च शा- धान े ताारसः धानः। अ ले ले सहश उपिनषदां वेदागूढ- तानां वैरायितपादकवाानां ितपादनं ाचयु ण िमलित तथाऽाचचा- िवषयातु रािमदमाािक िपपासां शमियत ं ु मम।् चारो िह नायका धीरोदाो धीरोो धीरलिलतो धीरशाेित।१९३ त धीरोदाः कुलीनः शाो दािरसणसे ु जी। स च पराममेधादीनां ु या।१९४ मयादापषोमः पर ीरामो यथा वाीकीयरामायणे तल ु सीकृ ते च ायश आाघारिहतः। स एवा धीरोदाः। भीमसेनािदधरोः।१९५ धीरलिलतः १९२ ् एतूपारम–तोपिवः ु भु े कामािरः कीशदा। शरीरधारी ं नून ं शारसो यथा॥ शश (मा॰भा॰ १.१०७.१)। १९३ ागी कृ ती कुलीनः सीको ु ु पयौवनोाही। दोऽनरलोके जोवैदशीलवान ् न ेता॥ धीरोदाो धीरोतथा धीरलिलत। धीरशा इयम ु ः थमतभु द ः॥ (सा॰द॰ ३.३०-३१)। १९४ अिवकनः मावानितगीरो महासः। ेयान ् िनगूढमानो धीरोदाो ढतः किथतः॥ (सा॰द॰ ३.३२)। १९५ मायापरः चडपलोऽहारदप भूियः। आाघािनरतो धीरैधरोतः किथतः॥ (सा॰द॰ ३.३३)। १२० ावना कृ ो जयदेव।१९६ महाभारते यिु धिरादयो धीरशााः।१९७ चतषु ु नायके ष ु ीरामो धीरोदाोऽारामायणानसारम ु ।् अ नाियका भगवती सीता मु धा।१९८ अत एव सा यामेित कते। यामा मु धा िह नाियका१९९ इित वचनात।् अ शा एव रसः ारतः समािं यावत।् भिानवैरायाणां मनोहािरणी चचा। अः ीरामः सरो ु ु मधरः िशव। इारामायणी गा वाराणा गेव धारायीिमिता। यथा वाराणा ु गायाः यागयोः यमनु ासरोिमिलतः वाहथ ैवा राम- गायां हिरारश भिगायाः कमकथारिवना ानसरसा वाहा िमिताः।२०० वारणां गा िविु या िवनाथिया तथ ैवेयमिप। ध ैषा या यं शशाशेखरिहमाितः सम ु वा ीरामसागरगािमनी च।२०१ वाीकीयरामायणं माधय ु धानीराघवभगववणनपरम।् ताामाानां ु धारायां ितरोिहतेन भामाणे ीराघव ैय सेहो जायते ीराम ौ ब माधय े। यथा जगरयो रामः सीवं ु शरणं गत इित कथयित।२०२ अयमेव समु ं शरणं गत इित ितजानीते।२०३ अपतां सीतां  ैण इव शरयो वरदो राघवेो नदीिनझर- ु िगिरजनगतलताः पृित।२०४ इिजता मेघनादेन ामोिहतो भवबनहताऽिप िनबो नागपाशेन यं मोपो ममु  ु िभमृयपदापितमदायको रघनायको ु मकु ु ो िनजकृ पापाभूतने िनजचरणकमलकुके तक ु लिलतलसनािथतपृभागेन सततके तनसंिलयोिगमिु नवृपरमहंसमहािशविविरीिरावितिनिखलगणगण- ु ु सशीणसनछिनछपदपपरागारागेण समूढपडरीकाे ु ते।२०५ ण ताण म १९६ िनिो मृरिनशं कलापरो धीरलिलतः ात ् (सा॰द॰ ३.३४)। १९७ सामागण ु ैभूय ािजािदको धीरशाः ात ् (सा॰द॰ ३.३४)। १९८ िवनयाजवािदय ु ा गृहकमपरा पितता ीया। साऽिप किथता िभेदा मु धा मा गेित॥ थमावतीणयौवनमदनिवकारा रतौ वामा। किथता मृ मान े समिधकलावती मु धा॥ (सा॰द॰ ३.५७- ५८) १९९ मूलं मृयम।् २०० रामभगित जहँ सरसिर ु धारा। सरसइ िबचार चारा॥ िबिधिनषेधमय किलमलहरनी। करमकथा रिबनििन बरनी॥ (रा॰च॰मा॰ १.२.८,९)। एतूपारम–रामभिय ् ु  धारा सरनाः कीितता। तिवचार चार सरती॥ किलजानां कषाणां ही िविधिनषेधयक ु ।् ौती कमकथा य यमनु ा पिरकीितता॥ (मा॰भा॰ १.२.८,९)। ु २०१ परािरिगिरसू ता ीरामाणवसता। अारामगेय ं पनाित ु ु भवनयम ॥् (अ॰रा॰ १.१.५)। २०२ िकिाकाडे चतथ ु  सग। यथा अहं च ैव िह राम सीवं ु शरणं गतौ (वा॰रा॰ ४.४.१७)। २०३ य ु काड एकोनिवंश एकिवंश े च सग। यथा समु ं राघवो राजा शरणं गमह ु ित (वा॰रा॰ ६.१९.३०), ततः सागरवेलायां दभानाीय राघवः। अिलं ाखः ु कृ ा ितिशये महोदधेः॥ (वा॰रा॰ ६.२१.१)। २०४ अरयकाडे षितमे चतःु षितमे च सग। २०५ य ु काडे पचािरंश े पाशे च सग। यथा िनररशरीरौ तौ ातरौ रामलणौ। ुने ेिजता वीरौ पग ैः शरतां गत ैः॥ (वा॰रा॰ ६.४५.८), तमागतमिभे नागाे िवुवःु (वा॰रा॰ ६.५०.३७)। १२१ ावना रावणाहतं लणं ोडीकृ  िवलपित।२०६ सवोऽिप सवरः सवािधानपः सव- शरयः सवशिमान ् सविु तिसाभूतसकलिवािनके तनं ीिनके तनमीरो भगवान ् रामचो णा बोमानः सन ् िवृतमेवानो भगवं ितपमान इव िवलोते कथयित च आानं मानषंु मे रामं दशरथाजम ् (वा॰रा॰ ६.११७.११)। सानिवमलबोधमय िनरामय परारमेरपरमानो जगदानो रामच ु लीलािवलासदशनमरदिशनां दये सेहदाहदशनमातनते माधय ु । इमनािदकालपाप- ु वासनािषतशेमषु ीकाणां वासनाभजिनीिवषयदंादमानसानां कािमनीकटासात- पािततचयािदसणानां ु भोगाचषु ां मिलनं दयनभःलं भासियत ं ु कयप इव कयपिपतृो गातरलतरभिमभभवभयभीितसम ु िसतजटाकाननारो भगवान ् भवानीभवो भवः शशाशेखरः िशवः सिलतरमणीयरामरहरिमरािशं मनीिषमनीषा- ु कमिलनीवभं बोिधतसनसमनःसरोहं मोिदतभावक ु भावभृं िपतिभवनतिम- ु पटलं रामभिभावाितं िवानोितमयमारामायणनामधेयमनं गणं ु भाकरं ाभावयामास। ीराम माधयु लीलालसमागतसेहान ेव िनवारियतमु वे दे ं वृम।् अतः सिधिवषयान ् िवियत ं ु भवानीकृ तपूवप िमषेण ौित संौित च यमेव तरिमषेणाारामगाथामनाथनाथो िवनाथोऽिवनाशी कै लासवासी भगवान ् ु शरः। यथा पावती परमेरं पूवप परःसरमिभम ु यित यिद रामः सविह ख ाकृ तनर इव कथं सीताकृ ते िवललाप यिद च सामाजीव इतरिह कथमािभः सेताम।् निह िभकु ो िभक ु इित ायात।् तथा च िगिरजा ु ारं याचतेऽिभक यमेव यित – यिद  जानाित कुतो िवलापः सीताकृ तेऽन ेन कृ तः परेण। जानाित न ैवं यिद के न सेः समो िह सवरिप जीवजात ैः॥ – अ॰रा॰ १.१.१४ इदं रं नूनमेव किलकालानामाशां भवाय ैव परमकािणको भवो भावयाभूव। अतः कालातीताििटललोचन िलोचनाारामायण- रचनाकाल ु न वं ु शते िक ु भूतनाथ सवभतू दयेऽिप सगणोपासनाा ु ु ावेदकतया कै लासे सततिनवास वेदरामायणपराणादौ िवतु ादा- रामायणरचना कै लास एव। यथाऽैव े – २०६ ु काडे रशततमे य ु सग। यथा परं िवषादमापो िवललापाकुलेियः (वा॰रा॰ ६.१०२.१०)। १२२ ावना कै लासाे कदािचिवशतिवमले मिरे रपीठे संिवं ानिनं िनयनमभयं सेिवतं िससैः। देवी वामासंा िगिरवरतनया पावती भिना ाहेदं देवमीशं सकलमलहरं वामानकम॥् – अ॰रा॰ १.१.६ अ शतािधकोपिनषुतीनां ामायं समपु बृिं हतम।् रामकथया सह जीवथाया रमणीयः संयोगः। सव प राम सं ितपादनम।् रामदयं रामगीता चेित यमिप िनिखलदशनिसानवनीतम।् भिभागीरथी सम ु िसता सोासं वहित। इदं चतःु षिसगाकमारामायणं वेदासणीताडपराणोरखडे ु मते जन ैः। वयं त ु शिनवािदनो वैयाकरणा िनिममं सभारं शमु ख ु ाभूत ं ु िशवेिरतेन ासेन पराणे वािपतिमित मामहे। पािणनीयाकरण च महेर एव आचायः। अारामायण महेरोम।् अतो योः सादाियकीमेकवातामिप िवभााारामायणे समागतानामपािणनीयानां योगाणां िवमश िचकीष न ् कमिप बालयासमातनोिम। यिप माहेराकरणिसोरपेया पािणनीयं गोदिमित ु पराणिवदो िवदाव ु  ु तथाऽिप वयं त ु पािणनीयमिप माहेराकरणिससारसव - ु सधािमव मामहे। पािणनीयाकरणघटे शशसागरः ु समािहत इित मे ढीयसी तीितः। अतः िशवोे ऽिारामायणे ायशः सशतशा अपािणनीयाः तीये। ते च सिसमासकारककृ दतितधातु ियािलसिनः। त एव मया ु िवमृये।२०७ ीरामकृ पया िनदशकपरमवनीयगचरणपिडतभू े पितिपािठ- प ु महाभाग ैरेवमाधिनकशिवाच ु परमे  ु ु वडॉ॰राम- यवैयाकरणिशरोमिणपूगदे ु भव एवं च परमसशीलशसागरमरमितकाकला- सादिपािठचरण ैदबिवै ु कलाधरसरसदयसदयपिडतकाडपरमभावक ु ु गचरणडॉ॰कािलकासादश ु वयः  सित सूणानिविवालयाकरणिवभागापदमलवि ः संविधतबि- ु गाीयगवेषणागौरवो िवनाथसादतो वीणावािदनीपरमेरीसंरणलोाहो िवगिलतसकामसाधनोऽिप कीयीगचरणकृु पाधनः अारामायणेऽपािणनीय- योगाणां िवमशः इित नामधेय शोधब भूिमकां ौिम। २०७ तेष ु सशतयोगेष ु साधिशतयोगा ेऽिन ् िवमृाः। १२३ अथ थमोऽायः सिकारकसमासकरणम ् अथ ना घनयामं रामं सीतासमितम।् अपािणनीयानारामायणगतान ् िकल॥ शान ् ीगपादारजसा ु ु बया िधया। ु सिधयो िवमशय े१ यथाबि ु मष यघम॥् ु अथ कृ तमनसरािम। त पूव रामायणश एव साधनाकारं दशय।े रामा सीता रामो रामचो रामा च रामेित िवहे पमानु ् िया (पा॰सू॰ १.२.६७) िया सहोौ ु पमािते (वै॰िस॰कौ॰ ९३३) इितवृिके न सूणे ान ेन ीवाचक लोपे यः िशते स मानाथािभधायी२ इित िनयमाामश ैव िबोधकतया रामौ इित शः सीताराम- बोधको हंसी च हंस हंसौ इितवतो रामयोः सीतारामयोः अयनम ् इित िवहे इण ् गतौ (धा॰पा॰ १.१०४५) इाातोरीयते गत इित कमा ु बालकामिण टु ्।३ १ िवमशय े इ ाथ िणच।् िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु (वा॰प॰ ३.७.६०)। ाःसखाय ु िवमृशामीित किभायं नियतमु ान ेपदयोगः। िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेन। िव मृश ँ आमशन े (धा॰पा॰ १४२५) → िव मृश ् → ाथ िणच ् → िव मृश ् िणच ् → िव मृश ् इ → ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → िव मश  ् इ → िवमिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवमिश इट ् → िवमिश इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवमिश शप ् इ → िवमिश अ इ → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िवमश अ इ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िवमशय ् अ इ → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → िवमशय ् ए → िवमशय।े या िवमश कुव इित िवहे िवमशय े। अािप किभाये िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेनाऽनेपदम।् िवमश → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िवमश िणच ् → िवमश इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िवमश  ् इ → िवमिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवमिश इट ् → शेष ं पूवव त।् २ मूलं मृयम।् ३ कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन। सिकारकसमासकरणम ् सित अारामायणश िसिं दशय।े अिधगतोऽयािमेनािधित ु आा मनो बिरहारिं गाा वा याां तौ अाानौ इ ािदो धातजु  वाो वा चोरपदलोप (वा॰ २.२.२२) इित वािकबलेन अन ेकमपदाथ े बीिहसमासेऽथवाऽऽानमिधगतािवित अाानौ (पा॰सू॰ २.२.२४) इित सूण ु एवं अादयः ााथ ितीयया (वा॰ २.२.१८) इित वािकेन तषसमासे ु पनराश िवचनारामशेन सहााानौ च तौ रामौ चेित िवहे सित िवशेषणं िवशेण े बलम ् (पा॰सू॰ २.१.५७) इित सूणे कमधारयसमासे पादा- रामशायनशेन सह षीतषः। ु याऽारामाामयनिमित िवहे चतथु - ु तषः। चतथु  तदथाथ बिलिहतसखरित ु े । उसू े ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इित सूण विणतसममानलणतावेदकाविितयोिगतावेदकताभाविवरहाथमयन- शेन सह समास इित न शम।् पूव चतथु  इित योगेन िवभताम।् अथ  भवेत।् चतु  ु न समथन समते। इथ समासः। पात ् पूवप दाायामगः  ं सबे (पा॰सू॰ ८.४.३) इन ेन णे अारामायणम ्। तिन ् अारामायणे। पािणिनना ोाः पािणनीयाः। तेन ोम ् (पा॰सू॰ ४.३.१०१) इन ेन तृतीया- पािणिनशाये४ आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२) इन ेन ईय ्आदेश े भाािणिनघटके कारलोपे५ जस ् िवभौ पािणनीयाः। न पािणनीया इपािणनीया इित नसमासः।६ कषण य ु  इित योगाः इित पूव यज ् ु धातोः (यिु जँर ् योगे धा॰पा॰ १४४४) कमिण घञ ।् ७ कषण यु तेऽथ य ैः वेित करणे घञ ।् ८ ततः लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इित सूण े  े ायां लोपे ञकार चानबकाय ु च ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु चजोः कु िघयतोः (पा॰सू॰ ७.३.५३) इन ेन कुे जिभौ योगाः। ततः अपािणनीयाामी योगा इपािणनीययोगाः इित कमधारयसमासः। पनः ु िवशेषणे मृयत इित िवमशः। िवपूवक ्  मृश धातोः (मृश ँ ४ पािणिनश वृियाचामािद ृ म ् (पा॰सू॰ १.१.७३) इन ेन वृात ् वृाः ु तेन ोम ् (पा॰सू॰ ४.३.१०१) इन ेन छयः। अवृा ु तेन ोम ् (पा॰सू॰ ४.२.११४) इनसारं ् (पा॰सू॰ ४.३.१०१) इन ेन अण यः। यथा चेण ों चाम ्। ५ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेन ेकारलोपः। सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन तृतीयािवभिलोपः। ६ नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन समासो नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नकारलोप। ७ अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन। ८ सोऽिप अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन। योग। प०। ु  + यज ु ् भावकमकरणेष ु यथायथं घञ ् इित वाचम।् १२६ सिकारकसमासकरणम ् १.१ जगताम ् आमशन े धा॰पा॰ १४२५) भावे घिञ९ पनरन ु ु बकाय ु १० रपरे११ िवभिकाय गणे िवमशः।१२ पनःु कृ दितङ ् (पा॰सू॰ ३.१.९३) इन ेन घये कृ ायां ततः कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कमिण षी। अपािणनीययोगपदादािम ु नडागमे दीघ णे अपािणनीययोगाणाम ्।१३ एवम ् अपािणनीययोगाणां िवमशः इित। एवमारामायणोरसा वैषियकतयाऽनयोिगतापे ु ऽथ ीकृ ते िनापे वाऽथ ीकृ ते योगपदोरषाः कमतापेऽथऽीकृ ते योगश िनिपत- ु सेनायेऽारामायणानयोिगतावे दकपािणनीययोगिभयोगिनिनिपत- कमतावेदकिवमशऽथवाऽारामायणिनतावेदकपािणनीययोगिभयोग- िनिनिपतकमतावेदकिवमश इथ यित अारामायणेऽपािणनीययोगाणां ु िवमशः। शोधबेऽिारामायणे बालबाऽपािणनीयतातीतानां शानां ायः सिकारकसमासिलकृ िताधातसु िनां िवमश कतमु हं िनिदः। अ योऽायाः। ेकमाये ौ ौ पिरेदौ कितौ। सातं कृ ते थमााये सिकारकसमाससिनोऽारामायणीया अपािणनीयाः योगा िवमृये। ॥ अथ थमााये थमः पिरेदः ॥ ॥ अथ बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥ १.१ जगताम ् यः पृिथवीभरवारणाय िदिवज ैः सािथ तियः ु सातः पृिथवीतले रिवकुले मायामनोऽयः। ु िनं हतरासः पनरगामां िरां कीित पापहरां िवधाय जगतां तं जानकीशं भजे॥ – अ॰रा॰ १.१.१ ९ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन। १० ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन। ११ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन। १२ िव मृश ँ आमशन े (धा॰पा॰ १४२५) → िव मृश ् → भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) → िव मृश ् घञ ् → िव मृश ् अ → पगलघू ु पध (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → िव मश  ् अ → िवमश → िवभिकायम ् → िवमशः। १३ अपािणनीययोग आम ् → नापो नट ु ् (पा॰सू॰ ७.१.५४) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अपािणनीययोग नटँ ु ् आम ् → अपािणनीययोग न ् आम ् → अपािणनीय- योग नाम ् → नािम (पा॰सू॰ ६.४.३) → अपािणनीययोगा नाम ् → अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) → अपािणनीययोगा णाम ् → अपािणनीययोगाणाम।् १२७ १.२ अारामगा सिकारकसमासकरणम ् अयं योगोऽारामायण बालकाड थमसग थमे मलाचरणाके ोके कीित पापहरां िवधाय जगताम ् इित चतथु चरणांश उृतः। िनिव- समाये िशवो नमाराकं मलमाचरन ् ीरामं ौित यूभारहरणाय देवःै ािथ तो यः ीरामो भूतले रघकु ु लेऽवतीय रासािह जग ु पापहरां कीित वा पनो ु मगममेव जानकीशमहं वे। अ कीित पापहरां िवधाय इ य ु ो प ्याो िवपूवक  डुधाञ ्धातधु ारणाथ ः। यिप उपसगण धाथ बलाद नीयते। हाराहारसंहारिवहारपिरहारवत॥् १४ इित कािरकानरोधे ु न िवउपसगात ् िवधाय इ कृ ा इन ेनाथन भिवतं िक ु कृ ते करणपाथ ोपयोगो नातोऽयं धातरु भािवतयथ िवधा इथ सूचकः ीकरणीयः। एवं िवधाय इ वाेिथ वापनाधारे सवात ् जगताम ् इािधकरण- ु बोिधका सिचता। करणाथऽिप ीकृ ते करोतेोथ तयाऽ सेवोिचता। अतो जगताम ् इित षयोगोऽपािणनीय इित। िक ु िवमश कृ त इदमिप पािणनीय- ु िसाानपम ।् िववाधीनािन कारकािण भवि इित िह भावचनम।् १५ िववा नाम ोताऽथ बेु तिे त वुवुिमा। अ सिववया षी। यतो िह भगवतो राम कीितः शाताः संसारेण सह शातः सः। अतः सपेया स- िववायां षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०) इित षी िवभिवरीयसी। बवचनं च चतदु श  ानां ु भवनानािमिभाये ण। इं जगताम ् इित योगः पािणिनिसाानकूु लः। १.२ अारामगा ु परािरिगिरसू ता ीरामाणवसता। ु अारामगेय ं पनाित ु भवनयम ॥् – अ॰रा॰ १.१.५ अयं योगोऽारामायण बालकाड थमे सग शंसायां कृ तो ृ म।् अारामायणगा शर- वतत।े पकिवधयाऽारामायणं गाेन संत ु िहमालयााभूय ीरामपेण सागरेण स सकलभवनािन ु पनातीित तायम।् अारामायणगा इित वे अारामगा इम ु ।् अारामायण- गेाारामगेित न ैवाथ बोधे समथ ः शः। पािणिनमते शाथ योवा- वाचकभावः।१६ रामशां दाशरिथिनयतमथ बोधियित िकेकारकोषं िवना १४ मूलं मृयम।् १५ मूलं िविवधभासंरणेष ु मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् १६ तादपदाथ योः सारमेव शिवावाचकभावापरपयाया (प॰ल॰म॰ १०)। १२८ सिकारकसमासकरणम ् १.३ भे ष ु मकारोऽकारो रकारो वा न तोधियत ं ु समथ ः। अते वणोट गतेवोपयोिगता। वाोटोऽितिनष िततीित मतिितः (वै॰िस॰का॰ ५९) इित ाचीनोे ः। िकं बना उािरत एव शः ायको भवित नानािरतः ु १७ इित भावचनादा- रामगाशोऽारामायणगाथ कथं बोधियतीित चेत।् उते। अाा- रामायणशेऽारामश लणा। यिद चेा न ैव वैयाकरण ैरीकृ ता लणा- खडनं िवरशो नागोिजभिवरिचतवैयाकरणिसालघमू ु षायां िवलिसतं तदा शतावेदकता ीियताम।् अथवा िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३)। यथा सा भामा सभामा भामा सा इािद।१८ अन ेन िनयमेनायन- श लोपः। तादारामगाशोऽारामायणगाथ परो ेऽयनशे तदथ बोधकात।् १९ १.३ भे ष ु ु गों यदमनवां वदि भे ष ु महानभावाः। तदहोऽहं तव देव भा ियोऽिस मे ं वद य ु पृम॥् – अ॰रा॰ १.१.८ एष योगोऽिप बालकाड थमसग एव। पावती िशवं कथयहा- ु नभावा अगोमिप भे ष ु वदि। अ भे ष ु इित समी िचा। यतो िह सिधकरणे भवित सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इित सूण े । अिधकरणं ाधार सा आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) इित सूात।् अाऽधार सावन ैव नाि।२० तथा चा अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कम- स ैवोिचता। एवं भे ष ु इित सा आधारः पािणिनिव इव भाित। परं िवचारे १७ मूलं िविवधभासंरणेष ु मृयम।् शरे च इको यणिच सू े – नन ु िप इदोप- ाोकारािदिभदघािदहणं न ात ् ‘उािरत एव शः ायको नानािरतः’ ु इित ‘अणिु दत’् सू े भाोे ः (श॰र॰ ४७)। या उायमाणः शः सायको भवित न सतीयमानः (भा॰पा॰सू॰ १.१.६९) इ तायिमदम।् १८ अथवा पूवप  दलोपोऽ ः – अिसः िस इित। तथा देवदो दः सभामा भामेित॥ (भा॰प॰)। अथवा ये िह वाेष ु वा ैकदेशान ् य ु ानाः पदेष ु च पदैकदेशान।् वाेष ु तावा ैकदेशान ् – िवश िपड िवश तप णम।् पदेष ु पदैकदेशान ् – देवदः दः सभामा भामेित (भा॰पा॰सू॰ १.१.४५)। ता ीभागव शािणिणी – अ वा ैकदेशाार उदाता इित बवचनमपु पते। पदैकदेशा ावेव दिशतौ। ‘देवः सा’ इित नोदाताविप ेयािवित बवचनोपपिः (पािणनीयाकरणमहाभाम, ् थमः खडः, चौखा संृत ितान, िदी, १९८७, ३९४तमे पृ)े । १९ यः िशते स मानाथािभधायी इित िनयमात।् २० पूवप ोऽयम।् १२९ १.४ मे सिकारकसमासकरणम ् कृ तेऽिवमेतत।् अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इाथ िह िसाकौम ु ां कारक- करणे िलिखतो भोिजिदितमहाभाग ैयत ् अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। त षोडशधातूनां पिरगणनं कािरकायामकािर – ु ापदिधििचूशासिजमम षु ाम।् कमयु ादकिथतं तथा ाीकृ हाम॥् – वै॰िस॰कौ॰ ५३९ इित। अथ िनबनेयं सा (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इित िनयमेनािप पिरगिणत- धातसु मानाथ कानामिप सहो यथा बिलं िभते वसधाम ु ्। अ िह िभ ्धातःु (िभँ िभायामलाभे लाभे च धा॰पा॰ ६०६) कािरकापिरगिणतयासमानाथ कः। तेनापादान ेनािववित बिलिर कमसा। तथ ैवाािप धातु स ू  मानाथ ः। तात ् वदि इ योगेन भे ष ु इ ितीयया भिवतमासीत।् िक ु यदाऽपादानािदिभरिववा तदाऽयं िनयम इेव अकिथतशाायते। अ त ु वैषियकाधार सावनयाऽिधकरणकारक िवव ैव। अथािवषये वदि। िवषयता चाोपिितपा। या संषे ु िवमानेष ु वेाहायम।् एवं च भे ष ु िवमान ेष ु वदीित िनगिलतम।् पात ् गमानाऽिप िया कारकिवभौ योिजका (वै॰िस॰कौ॰ ५६८) इित िनयमेन गोष ु मानास ु गतः इितवदािप य च भावेन े समी। इित पािणनकूु लम।् भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इित सूण १.४ मे ू मे संशयभेिद वाम॥् अोरं िकं िविदतं भवित – अ॰रा॰ १.१.१५ अयं योगोऽिप बालकाड थमसगय एव। अ पावती भगवती ीिशवं ाथ यमाना कथयित यरं ातं संशयभेिद वां ते ूतिे त। मे इित मं मम वेाऽदेशः। अ ितीयााने चतथु योगः षीयोगो वा पािणनीयं िवणीव परं िवचारे कृ तेऽिवरोधः। मिम ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । नमुम नृिसंहाय इितवत।् मामनकूु लियत ं ु मां बोधियत ं ु वा वु ।ु ताय ु मानधातक ु मभतू े माम ् इथ चतथु  त च मे इादेशः। या कमणोऽिप सिववायां षी मातःु रित इितवत।् अािप माम ् इित कमणः सिववा ताी मम इित त च मे इादेश२१ इित ितीयः कः। अथवा मे इ संशयशेनायः। अथाितयोिगकसंशय भेदकं वां मिसंशयेित २१ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन। १३० सिकारकसमासकरणम ् १.५ ते कथियािम तायम।् से षी। त पावती ितयोगी संशयानयोगी ु िवषियिवषयभावसः। यिद चेदाशा ात ् संशयशः समः स च मेशेन सापेः स च सापेः असमथ वत ् इित ायेनासमथ ः सन ् कथं समेिदित चेिसापेाले न ैवा िनयम सरः देवद गकु ु लम ् इितवत।् अतोऽ सतरां ु षी। १.५ ते कथियािम अ ते कथियािम रहमिप लभम।् ु वादं मोसाधनम॥् सीताराममूनसं – अ॰रा॰ १.१.२५ ु अ ां कथियािम इिचतम ।् कथ ्धातोः (कथँ वाबन े धा॰पा॰ १८५१) अकिथतकमकपिरगिणतूधातोः (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) समानाथ कात।् अततथु  वा षी वोभे अिप पािणनीयिवे इव। ते इित त ु म ् इ तव इ वा िवकरणम।् २२ परमोभे अिप साौ। चतथु  त ु ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन साी। अथात ् ां पावत ितबोधियत ं ु कथियािम अततथु  गमानियायाः योजकात।् याऽ िहतशोऽाहायथाऽ ते िहताय िहतं वेित कथियािम एवं िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । या ियया यमिभ ैित सोऽिप सदानम ् (वा॰ १.४.३२) इित वािकेना चतथु  पे शेत े इितवत।् अ शरः कथनियया पावतीमिभ ैतोऽ चतथु । या ताद चतथु  ु ये हिरं भजित इितवद चतथु । अथवा मातःु रित वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन म इितवमिण सिववायां षी। अथवा सदानेन सेन च िवविताितीयाया अवसर एव न।२३ १.६ ूिह तं हनूमते रामः सीतामवु ाचेदं ूिह तं हनूमते। िनषोऽयं ान पां नौ िनभिमान॥् – अ॰रा॰ १.१.३० अािप ं ूधातःु (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४)। स चाकिथत- कमकधातगु णनासूचककािरकायां ाम ु ने गिणतः। अतोऽ त ु ितीया वारवै । ूिह तं हनूमम ् इिचतम ु ।् चतु प ािणनीयेव। अ िवमृयते। २२ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन। २३ अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। १३१ १.६ ूिह तं हनूमते सिकारकसमासकरणम ् यदाऽपादानािदिभरिभधेय ैरिववितं सारकं पिरगिणतधातिु भः सह य ु ते तदा कमसम।् २४ इदं त ु सदान ेन िववितम।् सदानादय बिकृ ु ताः। अत एव वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इेव सू ं वाेतः परमपादानसासूािण ु तमपादानं किया भाकृ ता ाातािन।२५ तादािप सदानं सवायिप बिकृ िववितमेव कताम।् महासानां ायो लानपोऽथ ु भवेवाथा लाघवियः पािणिनः घ ु िट िघ इािद सा इवापादानािधकरणसदानसा अिप लीः कुयात।् ताहासाकरणादासां वितोऽथ ः। स च लोपयोगी। कृ ते सकषण दीयते य ै स सदानम ् इित िवहे सपूवक  दाधातोः (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) कृ टोु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन दानीयो िवः (ल॰िस॰कौ॰ ७७२) इितवदान े टु ्। अनबकायु ऽनादेश े सदानिमित िसित।२६ हनूमांा तिजासतया ु कृ तः बोधियत ं ु सीतयोपते। ीरामेण च हनूममपु देु ं सीता ेयत ऽे त उपदेशदानियाया उेयं ीहनमान ु ।् अैव दाधातोवादान सं कृ  साघते ीमहावीरे। यथाऽिमचरणे ीरामः समथ यते िनषोऽयं ान पां नौ िनभिमान ्। तातथु । अथवा ीरामो हनूमते िहतं िचकीष ित िचकारियषित च। िहतं च रामरहतानोपदेशादेव। अतो िहताय इित योजनीयं ततः िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । इित नापािणनीयता। अथवा धातूनामन ेकाथ ात ् ूधातोदानाथ ता। अतः ूिह तं हनूमते इ देिह तं हनूमते इथ ः। ततः कमणा यमिभ ैित स सदानम ् (पा॰सू॰ १.४.३२) इन ेन हनूमतः सदानसा। चतथु  सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन हनूमते इ चतथु । २४ अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। २५ अयं योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२५)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२६)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बाु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२७)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम (भा॰पा॰सू॰ १.४.२८)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२९)। अयमिप योगः ् शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३०)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३१)। २६ सम ्  दा → कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) → सम ्  दा टँ ु ् → सम ्  दा य ँ ु → यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) → सम ्  दा अन → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → सम ्  दान → सदान → िवभिकायम ् → सदानम।् १३२ सिकारकसमासकरणम ् १.७ मया १.७ मया मािणहणं पाागव मदयः। अयोानगरे वासो मया ादशवािष कः॥ – अ॰रा॰ १.१.३७ अ मया इित योगो िवभाते। वासशो भावघञः।२७ घञ ्य कृ दीयः।२८ तथा कतृक  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इित सूण े मम इित सम।् उते। अ पूव से राम लीलामे यमानं कतृ  मौपचािरकिमित भगवती सीतोप िनगण ु े िण रामचे कतृ  ासवं दशयी ताम- कतृक घटनास ु रामकतृ  ाभासं मूलकृ ितााः कतृ  ं वापयी ीरघ-ु नाथकतृ ं चाारोपापवादायेन िनराकरोित। अतोऽ सवास ु घटनास ु ीराम कतृ  ारोपाादशवािष कायोावास कता ीराम एव। सीता च वासपिया- िसौ कृ ोपकारकतया साधकतमं करणम ् (पा॰सू॰ १.४.४२) इन ेन करणसा- भाग।् अतः सीताबोधक उमपष ु ैकवचनबोधकोऽोऽिप कतृक  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इित सूण े तृतीयामलभत। या िवनाऽिप तोगं तृतीया। वृो यून ेािदिनदशात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६४) इित िनयमेन सहशाभावेऽिप तृतीया। यथा वृो यूना तणेदवे िवशेषः (पा॰सू॰ १.२.६५) इित सू े भगवान ् पािणिनः सहशाभावेऽिप यूना इित िनिदशित। तथ ैवाािप सहशिवरहेऽिप तृतीया। मया सीतया सह राम ादश- वािष कोऽयोायां वासः इित न पािणिनिवरोधः। १.८ िवभीषणे रादानम ् रावण वधो यु े सप ु रानः। ु ण मया सह॥ िवभीषणे रादानं पके – अ॰रा॰ १.१.४१ योगोऽयं बालकाड थमसगय एव। अािप िवभीषणाय रादानम ् इन ेन भिवतमासीत।् यतो िह दानियाया उेयता िवभीषण एव। अाानियोेय िवभीषण सदानता िनबाध ैव। िकािधकरणकारकम।् एवमपािणनीयं तीयते। परं िवभीषण आधारं पिरकािधकरणकारकमिु चतम।् िवभीषणो रामभ च भगवते २७ वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००४) इित धातोः भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन घञ।् अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेनोपधावृिः। २८ कृ दितङ् (पा॰सू॰ ३.१.९३) इन ेन। कृ दीयः इ त ै िहतम ् (पा॰सू॰ ५.१.५) इन ेन छयः। कृ देो िहतः इित भावः। १३३ १.९ पूणन एकम ् सिकारकसमासकरणम ् सवसमप णम।् सदानं िह िनवृिपूवक  ं परोादनम ् (त॰बो॰ ५६९)। इदम सिवित निह रामभ सवथा हीनात।् अतोऽ वैषियक आधारो िवभीषणः। आधारे चािधकरणसा। अिधकरणे च समी िनबाधा। सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इन ेन। अतो िवभीषणे रादानम ् सतम।् या िववाधीनािन कारकािण भवि२९ इित िसाेनाािधकरणे िववा। अथवाऽऽषिसािनपण- मे सूवणनपरााद दशनसूािण वत।े अतो यथा सू े िवभीनां ातेण ु योगथाऽािप सीता सूहेत ं ु िसां हनमते कथयतोऽ सौी समी। यथा पािणनीयमिधकारसू ं कारके (पा॰सू॰ १.४.२३) इित। अ सा उपयोगः। थमाथ समीित भाकारा अिप ीकुवि।३० तथ ैवाािप। १.९ पूणन एकम ् अिवि पूणन एकं ितपाते। तमािदवा ै साभासाहमथा॥ – अ॰रा॰ १.१.४९ अ तृतीया िचा। करणेऽिप ता असवात।् यतो िह कारकािण ायशः ियामेवानयतु एव ाचीनानां मते ियाियं कारकम ् इेव िसाः। यिप मातःु रित इादावितािवारणाय सााियाियं कारकम ् इित ाचीना आमनि नवीना ु लणेऽिन ् साादिनवेशमसहमानाः ियाजनकं कारकम ् इेव वापयि। तथा च कृ धात ं ु (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) जथ कं मा करोित ियां िनवतय तीित कारकम ् अिन ् िवहे कृ धातोः व ु च ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) े वल इित सूण ् ु यः। लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेन लेायां लोपे चटु ू (पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन णकारेायां लोपे च अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) इन ेन वृौ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन रपरे यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनाकादेश े िवभिकाय कारकिमित िसम।् अतः पूवि न ् लणे ीकृ ते ियाियं कारकिमित लण जागकतया माणवक िपतरं पानं पृित अ पररासेन माणवके नाऽिप ियायः। तेनाािप षे कारकसः ात।् यिप साादिनवेशन े न दोषथाऽिप मातःु रित इादाविप िितः सामाा। ु अतो न ु न गौरवं चानमाय रोधे ु ियाजनकं कारकं लणं नवीनानां मते २९ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् ३० िकिमदं ‘कारके ’ इित। सािनदशः (भा॰पा॰सू॰ १.४.२३)। त सािनदश इित। सपांु सपो ु भवीित थमायाः ाने समी कृ तेित भावः इित कै यटः। १३४ सिकारकसमासकरणम ् १.९ पूणन एकम ् ु सावभौमतया सिरं पर ु लणेऽिन ् वितेऽिप सवषां कारकाणां साािया- जनकाभावाररापदिनवेशोऽािप ाचीनलणसम एव। ियां सााूपेण त ु के वलं कारकयं जनयित कता कम च। त ापारपां ियां कता ायतय ैवं फलपां ियां कम ानकूु लतया जनयित। शेषािण कारकािण यानकूु मि िकिधकरण- कारक ु पररय ैव ापारांश े कतारं सहायकं कृ ा फलांश े च कम सहायकं मा ियाम ु ादयित। अतः पयेऽिप समानगौरवलाघवतया पूवल  णमेव ुटाथ तया ेयो लगित। अत एव ौढमनोरमायामोऽायदोषपिरहाराय दीितेनायमेव िसाो िनतः। त हीयं पिरिितः। अााां थमााय इािवधायकसूसूणसे भगवान ् पािणिनः पपाठ हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इित सूम।् वााथ बोधे पदाथ ानं कारणम ३१ ् अयं िह िनयमः। हलम ् इित सू वााथ पदे ु शऽे ं हिलात।् अ पदाथ बोधोऽिप िवचायताम।् उपदेश े इत ् इित पदितयम ् उपदेशऽे जननािसक ु इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) अाूादनवृु म।् सूे ं पदं सूारादनवत ु नीयं सव (ल॰िस॰कौ॰ १) इित वरदराजोे ः। एवं हल ् अम ् इित म ु े सूे पदे। त ह कोऽथ  इित िजासायां हसािवधायक आिदरेन सहेता (पा॰सू॰ १.१.७१) इित सू वााथ िवचारियमाणे त हेत ु ादाथ बोध पूव पदाथ िचनमिनवायतां गतम।् त आिदः अेन सह इता इमािन चािर पदािन। ु ष ु िवामः। तथा च अेन इधान- सूऽे िेव ं समदु ाये साया अनपयोगादवयवे तृतीयािनदशावितिभः सहाऽिदवाािप सहः। तथा च अेन ेता सिहत आिदमगानां  च सा ात ् (ल॰िस॰कौ॰ ४)। अ अपद थ ः सः ु िक ु इत ्शाथऽनवगतः। स चेािवधायकात ् हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इित सूादवग ं ु शते। तदिप तदैव े दाथ बोधियित यदा त हदाथ बोिधतो भिवित। हदाथ बोध तािवधायक आिदरेन सहेता (पा॰सू॰ १.१.७१) इित सूाधीनः। स चेदाथ ानमरेण हदाथ बोधियत ं ु शोेव निह। इं हदाथ - ानिमदाथाधीनम।् इदाथ ान हदाथाधीनम।् अत एकै कमेकैकाधीनिमेव पररापेपोऽोऽायः। अोऽायािण कायािण न के। यथा नािव बा नौनव गितशीला भवतीित भाे३२ िसािताहान ् िववः समपु ितः। अोऽायं िह तहसापेहसापेहिवषयम ।् तहो हदाथ हापे- ह इहापेहो हहिषयिमासू एवमेव तह इहिषयं ३१ मूलं मृयम।् ३२ इतरेतरायािण च कायािण न के। तथा नौनािव बा न ेतराणाय भवित (भा॰पा॰सू॰ १.१.१)। १३५ १.९ पूणन एकम ् सिकारकसमासकरणम ् ु हसासू इभयताशा ु इमोऽायमाश ीदीितेन हलम ् रः। इित सूमेवाविततम।् िववेकोऽयं यूलसूमसमम।् समासे कृ ते सित अश िवशेषणतया पूवि नपातापेः। िकावृसू ं हलम ् इित समम।् हा- शेन सह कः समासो भवेिदेव िवचारियतमु पु ां वैयाकरणिसाकौमदु ीटीका- ौढमनोरमासाकरणे। यथा ौढमनोरमायाम ् – “हिल अम”् इित िवहे “समी” (पा॰सू॰ २.१.४०) इित योगिवभागात ् “स ु पु ा” ु (पा॰सू॰ २.१.४) इित वा समासः। या षीतषोऽयम ॥् – ौ॰म॰ १ इित। त समी इित तीकमादाय शरे ाचते ीहिरदीितमहाभागाः अिधकरण- कारक कायारा ियायादि सामिमित भावः (श॰र॰ १)। समी शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इित सू े योगिवभागं मा समीसमासो दिशतः। तायं पूवप ाेपो यदिधकरणकारकं ियया नाेित। असित ियाये ियायलण- कारकाभावािन ् कथं साम सामाभावे च कथं समास इित चेत।् हिरदीितः कथयित यतारं कम च ारीकृ ािधकरणकारकं ियायामेित िया च ते एव मामं कृ ाऽिधकरणकारके णाेित। यदाऽकमका िया तदा कता मामो यदा च सकिमका तदा कम मामिमिप ियते। तथा रामः शायां शेत े इ वृिवृिसेन ियाऽेित। ं शा त ृ ी रामिृ ः शयनानकूु लो ापारः। एवमेव ाां तडुलं पचित इादौ ं ाली त तिृ डुलिृ ः पाकः। एवमेव ियाऽिधकरण- कारके न ायायसेनाेित। यथा सीता वािटकायां वतत े इ ं वतनानकूु ला िया तदायः सीता तदाय वािटके ित। इं ियाियपकारकसावजनीनात ् पूणन एकम ् इेव साधियत ं ु न ैव िकमिप कारकं सटते। अादोपपदिवभिः। तापपदं िवना तृतीयाऽपािणनीयेित चेत।् िवभििधा कारकिवभिपपदिवभि। ियामाि जायमाना िवभिः कारकिवभिः। एवं पदमाि जायमाना िवभिपपदिवभिः। कारकिवभियथा रामं नमित अ िह नमनियामाि ैव ितीयािवभिा। ितीया च याऽपरा सा पदमाि ैव। यथा नमः िशवाय अ ियायाभावाारकिवभिनाि। एवं पदयोगाभावादतोऽ तृतीया िकमाधारा इित वृो यूना तणेदवे िवशेषः (पा॰सू॰ १.२.६५) इ सहयोगं िवनाऽिप सहोा तृतीया दरीयते।३३ ताद गमानपद कारकिवभीनां योजकात ् पूणन एकम ् इ पािणनीयताऽत ैव। ३३ िवनाऽिप तोगं तृतीया। वृो यून ेािदिनदशात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६४)। १३६ सिकारकसमासकरणम ् १.१० साािथतं तव १.१० साािथतं तव इदं रहं दयं ममानो मय ैव साािथतं तवानघ। मिहीनाय शठाय न या दातमैादिप रातोऽिधकम॥् – अ॰रा॰ १.१.५२ अािप अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसा तथा च ितीयोिचत ैव। िक ु िववाधीनािन कारकािण भवि३४ इित ायाीकारेण कमिण सिववया षी। या समम ् इाहायम।् तव समं किथतम ् इित तायम।् एवम त ु सतरां ु सो िनबाध एव। तेना िनसगतः षी। अथवाऽ पृशााहारः। तव पृ किथतम ।् ततो य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन पृशेन कथन- पियार ोतनाी कारकीया।३५ १.११ तेऽिभिहतम ् एतेऽिभिहतं देिव ीरामदयं मया। ु अितगतमं ं पिवं पापशोधनम॥् – अ॰रा॰ १.१.५३ अािप ूधातस ु मानाथ कअिभधाकृ ितक३६ अिभिहतश योगेण अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इित कमसया ितीया वारा िक सदानिववया चतथु । िकं वा ां सोषियतमु िभिहतम ् ियाथपपदाय ु मान कमिण चतथु  ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। या ते िहताय इित िहतशमाहायम।् ततः िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । या ु सखपदमाहाय म।् ते त ु ु ं हनमते ु सखायािभिहतम ।् ततः चतथु  तदथाथ बिलिहत- ु सखरित ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इ पिठतसखशु चतथु परसूचनाद चतथु ।३७ या ते इित षम।् एवम से षी। या ोरशोऽाहायः। तव ३४ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् ३५ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु  षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ  वाऽऽदरेऽिप भावलणा षीित भावः। ३६ ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४)। अिभपूवक  ो धाधातःु (डुधाञ ् धारणपोषणयोः धा॰पा॰ १०९२) कथनाथ ः। ये दधातेिहः (पा॰सू॰ ७.४.४२) इन ेन िहआदेश े िवभिकाय अिभिहतम ्। ३७ या ताद चतथ ु  वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेना चतथु । दथ मिभिहतम ् इथ ः। १३७ ु मम १.१२ रामेणों परा सिकारकसमासकरणम ् ोरमिभिहतम ्।३८ ु मम १.१२ रामेणों परा ु तरं ण ु देिव वािम गा ु महत।् ु मम॥ अारामचिरतं रामेणों परा – अ॰रा॰ १.२.४ अयं योगोऽारामायण बालकाड ितीयसग चतथु  ोके िशवेन कृ तो वतत।े कृ तरामिवषयकां पावत सोधयन ् िशवः ाह यत ् यथाव ु पराु रामेण ममोम ्। अ त ु उम ् इित शोऽकिथतगिणतूधातु कृ ितक एव। यतो िह ूधातोः (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) कमिण यः। वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) इन ेन वच आदे् शः। विचिपयजादीनां िकित (पा॰सू॰ ६.१.१५) इन ेन ससारणम।् ससारणा (पा॰सू॰ ६.१.१०८) इन ेन पूव  प ैकादेशः। चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इन ेन कुम।् अ सााािरकापिरगिणतूधातोपितौ ितीयाया अवयािवतया षीित पािणिनिवेव िक ु वतन ु ु ाऽ स- िववया षी। रामायणिशवयोः ितपाितपादकपशातस वुिमात।् मम परःु इित वा मम िहताथ म ् इित वा। मम वणे इित वा। अा वण- शेनावयवावयिवभावस िसाे षी। १.१३ णे ाह े मा दशवदनमख भूिमभारण ु ाशेषरोगणानां धृा गोपमादौ िदिवजमिु नजन ैः साकमासन। गा लोकं दी सनमपु गतं णे ाह सव ा ाा मु त सकलमिप दावेदशेषाकात॥् – अ॰रा॰ १.२.६ अािप अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन ितीय ैव। तान े चतथु  त ु ाणं मोदियत ं ु ाह इय ु मानमोदनियाकमभूतशात।् ३९ या णे िहताय इाहारे िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु । या सखिमा ु चतथु  ु तदथाथ बिलिहतसखरित ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इित चतथु समाससे तसूचनातथु । या ३८ अ श साकातया उरशेन कथं समास इित न शम।् िनसापेले िनयमासरात।् या ोरशेन पािकोऽयः। ३९ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। १३८ सिकारकसमासकरणम ् १.१४ कयप वरो दः  परमाानं नयित धराधाम ापयतीित णः इित ोपपदे नीधातो ु म।् ४० तत समी उपिते इित शेऽाते य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन। या नमुम नृिसंहाय इितवाणमनकूु लियत ं ु ाह। याऽ पे शेत े इितवत ् ियया यमिभ ैित सोऽिप सदानम ् (वा॰ १.४.३२) इित वािकेन कथनियया णोऽिभेतादान े तततथु । १.१४ कयप वरो दः कयप वरो दपसा तोिषतेन मे॥ – अ॰रा॰ १.२.२५ अ भारााया गोपधािरया पृिथा सह देवःै ीरसागरमिभग वं ु ाणं ित कीयावतरणकारं कटयन ् भगवान ् िणगदित यया पूव कयपाय ु वरो दो वतत।े अत ैव गृहे पपे णावतिरािम। त दपदयोगेण चत ु िु चता त ै चपेटां ददाित (भा॰पा॰सू॰ १.१.१) इित भायोगाि ु कयप इित षी तिवेव। परं न ैतत।् दान कमणा यमिभ ैित स सदानम।् ४१ अ सदान ु न िववा। यतो िह भराानं न सददाित। मलाचरण एव धामगमनसे तात।् यथा रजक वं ददाित इ ालियत ं ु वािण दीये पनु पराव े तथ ैवाािप ु णाऽगतः४२ कयपावतार दशरथ समम।् पनः सिवंशितवषाणां कृ ते पपे ु ीरामिवयोगानलदधशरीरः सनयननीरो धीरो दशरथ एव कयपतां गतः। अतोऽ षी दशरथाकािलकं सूचयित। सदानं िह िनवृिपूवक  ं परोादनम ् (त॰बो॰ ५६९) इित तबोिधनी। अ भगवान ् ं िनवतयेव निह ले ले लोकोरकौतक ु दशनाय। या कृ ते इाहायम।् कयप कृ ते वरो दः इित कृ ते- योगे षी। या भायाय ै इाहायम।् कयप भायाय ै वरो दः अतो दाभावपे से षी। ४०  नयतीित णः। उपपदे नीधातोः (णीञ ् ापणे धा.पा. ९०१) अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः। न ् अम ् नी ड → न ् अम ् नी अ → ु िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → न ् अम ् न ् अ → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → न न अ → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) →  न ् अ → ् ् न → पूवप दाायामगः (पा॰सू॰ ८.४.३) → ण → िवभिकायम ् → णः। ४१ कमणा यमिभ ैित स सदानम ् (पा॰सू॰ १.४.३२)। दान कमणा यमिभ ैित स सदानसः ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६९, ल॰िस॰कौ॰ ८९६)। ४२ कथं तिह १०३तमे पृ े ावनायाम ् – जतो िववाहं यावादशााविधतो ादशवष यावदयोायां वास एवं पिवंश े वष सीतालणाां सह वनगमनम ् इित। कभेदने । १३९ १.१५ ं मे सिकारकसमासकरणम ् १.१५ ं मे ं ममोदरसूत इित लोकािडसे। भे ष ु पारवयं ते ं मेऽ रघूम॥ – अ॰रा॰ १.३.२६ अ परमिपतरं परमाानं परु ईरपेण तंु िवलो भगवती कौसा ौित यत ् हे रघूम अ भे ष ु ते पारवयं मे म ्। श ्धातोः (िशँर ् ेणे धा॰पा॰ ९८८) कमिण ये कृ ते तेन च कमणोऽिभिहतात ु ानिभिहतात ् कतृ- करणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेनानिभिहतेऽदवाकौसािपिण कतिर तृतीया। अ षीिवचारिवषयतामाटीकते। कतिर सिववायां षी। या म ् इित भावे कृ यः नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन। तत भाव िववयाऽिवविता कतःु  च वतमान े नपस ं ु के भाव उपसानम ् (वा॰ २.३.६५) इन ेन मम इ षी४३ त च मे इादेशः।४४ या मे इारं परतः ु इाहायम।् मे परतो ु म ् अ से षी ारिसकी। या मे श रघूम- शेन अयः। अथात ् हे मे मम रघूम भे ष ु ते पारवयमथ म ्। अ पभावनया ु मे रघूम इित ाहरित। यथाऽयोाकाडे यमेव कौसा कथयित यत ् पः ु सभाय ु वनमेव यातः सलणो मे रघरामचः (अ॰रा॰ २.७.८५)। अयं मम पः ु इित कौसा- वचनं माधयु सूचयित। अ च जजनकभावपे से षीनेन सूिचतं यदा जीवः ीरामं ेव मम इित सोधयित तदा त संसारममताजालं नयित। १.१६ रामेित यिन ् रमे मनु यो िवया ानिववे। ु ाह रामेित रमणााम इिप॥ तं गः – अ॰रा॰ १.३.४० एष योगोऽारामायणबालकाडतृतीयसग चािरंश े ोके ीमता विसेन ु कृ तो भगवतो नामकरणसे। अ रामश िकारयं दशयित। एकोऽिधकरण- घञोऽपरः कज। यिनु यो रमे स रामो य रमयित रमते वा स राम इित। ४३ यथा छा हिसतम।् नट भम ु ।् मयूर नृम।् कोिकल वयातम ् (भा॰पा॰सू॰ २.३.६७) इािदभाोदाहरणेष ु गतं ितरीनमनूसारथेः (िश॰व॰ १.२) हिसतं मधरम ु ् ु ... मधरािधपते ः (म॰अ॰ १) इािदिशयोगेष ु च। अ मे यं दशन ं ते ष ु ते पारवयम ् इित तायम।् ४४ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन। १४० सिकारकसमासकरणम ् १.१६ रामेित अ थमैकवचनाो रामः इित शः। तत इितशेन सह संिहताकाले राम स ँ ु इित िते पात ् ससजषोु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन े भोभगोअघोअपूव  योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) इन ेन रोय े लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यकारलोपे ु रामघटकाकारेितघटके कारेण सहाऽशमान े गणे पना ु पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) ु इन ेन िपादीालोपािसौ गणानवसरे राम इित इेव पािणनीयम।् पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सू जागकतायां गणाभावे ु कथं रामेित इित चेत।् मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.५९) इित सूापनात ् अनकरणानु ु योभदाभेदिववा काय च४५ इित पिरभाषया तावेदिववाऽभेदिववा च ियते। इितशसमिभाहरणेना ु ो रामशोऽनकरणपरः। िःय ु ु इितशो नकरणोतकः। तथा च पािणन ेः सूम ् अानकरणातु ु इतौ (पा॰सू॰ ६.१.९८)। न ेरनकरण योऽािदतौ परे परपमेकादेशः ात।् पटत ् इित पिटित (वै॰िस॰कौ॰ ८१)। अा तबोिधनी च – यिप “अतो गणे ु ” इित पूवस ु  ू ादत इनवा तोहणिमह ं ु शं तथाऽिप  ू े अत इित तपरकरणााकार हणिमह त ु शािधकारपायणाद पूवस हणिमित ाान े े शः ािदित पनरातोहणंु कृ तम।् अशं ाचे ु “न ेिरित”। “अनकरणे ु ित”। पिरुटाकारािदवणिे त भावः। त चानकरणं िकिाेन बोम।् परपा िनेऽिप संिहतायामिववितायां तदभावादाह। “पटिदतीित” (त॰बो॰ ८१)। अतोऽाभेदिववायां िवभभावः।४६ एवं च आणः ु ु ४७ ानािधकरणानप इित ायवेदाबोिनगण (पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन गणः। ु - ािभ एव दशरथपो ु राम इेव विसताय ोतियतमु ाभेदिववायां संिहता। संिहतां नामाधम ााकालाितिरकालवधानशूम ्। या अपदं न य ु ीत इित ाकरणिसेिपदमनक ु ु वतो िपद परमपद भगवतः ीरामच कृ ते िकमपदं यु ीत िशव इपेायाम ु (पा॰सू॰ २.१.४) इित िह सूम।् अ िह योग- ु ते। सह सपा िवभागः सह इित पृथदं सपा ु इित च पृथक।् सहेित समथन सह समते इथ क- योगिवभागथमांशने ा समासः रामश इितशेन। पात ् सपो ु धातु ाितपािदकयोः ४५ मूलं मृयम।् मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.५९) इ भाे दीपोोतयो िमदम।् अभेदपे कृ ितवदनकरणंु भवित (भा॰िश॰सू॰ २) इित महाभाे ऋऌक ् (िश॰सू॰ २) िशवसू उम।् अनकरणं ु ु नकाया िम ् इिप महाभाे मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.४९) सू उिमित वैयाकरणभूषणसार दप णाायां चिकासादिवेदाः। अािभभासंरणेष ु ु अनकरणं ु नकाया िम ् इित नोपलम।् ४६ तथा च गिवयमाह। अानकाया ु ु नकरणयोभदािववितादसथ वे िवभिन  भवित (का॰वृ॰ १.१.१६)। ४७ अोम ् – अ िःय ु ो रामशोऽनकरणपरः। ु ु यभयान ु करणपरो रामशः कथं तिह ् रमणााम इिप इित चेत। संिहताया अिववणात। ् १४१ १.१७ मनु ीाहम ् सिकारकसमासकरणम ् (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभिलोपः। पाणः। ु यलणमाि पनग ु णु वधानं न शं यथा गोिहतम ् इावितन ङे िवभिमाि न अव ्आदेशथ ैव वणाये नाि यलणम ् (प॰शे॰ २०) इन ेनाािप यलणं िनषेम।् अतो रामेित अयं शः पािणनीय एव। १.१७ मनु ीाहम ् अिभवा मिु नं राजा ािलभिनधीः। कृ ताथऽि मनु ीाहं दागमनकारणात॥् – अ॰रा॰ १.४.३ अयं च योगोऽारामायण बालकाड चतथु सगयः। अायोा- समागतं ीराघवसमेत ं िवािमं ण ािलयगराजो दशरथः कथयित मनु ी अहं कृ ताथ ः एवम।् राूत े च (पा॰सू॰ ८.२.८४) इन ेन  ुतत  ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावादतः मनु ी३ अहम ् इेव पािणनीयम।् मनु ीाहम ् इाष योगो न ैव पािणनीय इित न िमतम।् अ िवािममिभग ैव दशरथः णमित तेन रसोधनाभावा  ुतावसरः। या ु तोऽनाेकैक ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इ ाचाम ् इित योग- गरोरनृ ु ाम ् इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः  ुतो िवभागः। तथों िसाकौम िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)। अन ेन योगिवभागेन सवषां  ुताना ं वैकिकता।  ुताभाव े अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन सवणदीघः। अथवा अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इित सू ं सपादसाायीं  ुतिवधायक िपादीं राूत े च (पा॰सू॰ ८.२.८४)। ततः पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूबलेन सपाद- सााा दीघशाकततायां  ुतिवधायकं िपादीशामिसम।् एवं तििमक- कृ ितभाव नाि सरः। अतः मनु ीाहम ् इ दीघः पािणिनतशोऽनकूु लः। एवमेव तदहोऽहं तव देव भा (अ॰रा॰ १.१.८) इािप समाधेयम।् यतो िह अहो इोदिनपातः। ओत ् (पा॰सू॰ १.१.१५) इन ेन सूण े अहो इौद- िनपातागृसा। ततोऽकारेऽिच परे  ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावे अहो अहम ् इेव पािणनीयम ् अहोऽहम ् इपािणनीयं तीयत इित चेत।् अािप ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इित योगिवभागेन  ुत िवक इव गृािप िवकता। उपलणात।् या  ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इ िनहणं ाियकाथ। अथािचदिच परे गृः कृ ितभावभा। यथा ङमो ादिच ङमिु नम ् (पा॰सू॰ ८.३.३२) इ िनहण ाियकात ् इको यणिच १४२ सिकारकसमासकरणम ् १.१८ मम ् ु (पा॰सू॰ ६.१.७७) सिङं पदम ् (पा॰सू॰ १.४.१४) इादौ न ङु मटु ौ। तथ ैवा िन- हण ाियकात ् अहो इारेऽकारेऽिच न कृ ितभावः। १.१८ मम ् ाातो यिद मिु नः शापं दासंशयः। कथं ेयो भवेमसं चािप न ृशते ॥् – अ॰रा॰ १.४.११ िवािमो दशरथमिभग रासवधाथ सलणं ीरामचं याचते। त प- ु वलतया रामचं न िदहाराजदशरथो िवकते यीरामिवसजन ेऽहं जीवनमिप न ैव धारियत ं ु शोिम। एवं च ाातः स मिु नः शापं दाित। एवमस- भाषणजिनतपातकमिप लिगित। तदानीमयं योगः कथं ेयो भवेम ् इित। अा चत  वचनापं मम ् इित।४८ मम ् श ेयःितयोिगतया ु क साकााितयोिगनः षमेव। िायाद से षी भवेत।् िक ु चतथु यं महाराज एव ेयसः सदानिमित िववया। या मम ् इ शापं दाित इायः। अथााातो मिु नरसंशयं मं शापं दाेव ं कथं ेयो भवेदसं च न ृशिे दायकारः। इं मम ् श ेयः शेनासये पिरहारः। या मम ् न शपमिप त ु कृ याम।् महँ पूजायाम ् (धा॰पा॰ ७३०, १८६७) ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इित सूानरोधे इाातोः कृ टो ु नानबलोपे ु सित मत इित मम ् इिन ् िवहे कमिण ययः। अनबलोपे ु िवभिकाय सौ े मम ् इित िसम।् अ मम ् शः ेयः श िवशेषणम।् अथात ् सोरमादेश ४९ मं महपूणम ।् १.१९ रामाय िवािमोऽिप रामाय तां योजियतमु ागतः। एततमं ु राज वं कदाचन॥ – अ॰रा॰ १.४.१९ विसवािमदम।् अ रामेण योजियत ं ु इित पािणनीयं रामाय इाष चतथु । िवचारे कृ त इयमिप पािणनीया। अ िहतशोऽाहायः। तत िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) ४८ अद ् ङे → ङे थमयोरम ् (पा॰सू॰ ७.१.२८) → अद ् अम ् → त ु मौ ङिय ् ु ् (पा॰सू॰ ७.२.९५) → म अद ् अम → अतो गणे (पा॰सू॰ ६.१.९७) → मद ् अम → शेष े लोपः (पा॰सू॰ ७.२.९०) → म ् अम ् → मम।् ४९ अतोऽम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन १४३ १.२० रामरामेित सिकारकसमासकरणम ् इन ेन चतथु । या रामं सखियत ु ं ु तां योजियतमु ागतः इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । १.२० रामरामेित आय रामरामेित लणेित च सादरम।् आिल मूव ाय कौिशकाय समप यत॥् ५० – अ॰रा॰ १.४.२२ अ रामशेन सह इितश संिहता। त रामघटकाकार इितघटके कारेण सह ु संिहतायामभु योः ाने गणः। स एव िवचायः। राूत े च (पा॰सू॰ ८.२.८४) इित सूणे रसोधनवा राम३ राम३ इ टे मक  ारोराकार  ुतः। एवं  ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इित कृ ितभावः ात।् अ च राम३ राम३ इित इेव पािणिनतीयः। अ सिराषः।५१ इमेव थमीमागवतटीकाकारैः ीधरािम- पादैः – यं जमनपेु तमपेतकृ ं ैपायनो िवरहकातर आजहाव। ु पेु ित तयतया तरवोऽिभन ें सवभतू दयं मिु नमानतोऽि॥ – भा॰प॰ु १.२.२ इ पेु ित अयं योगोऽाष ेन समािहतः।५२ तथ ैवाािप। वतयं ु पािणनीय एव। अ चारः पाः दय।े थमः गरोरनृ ु तोऽनाेकैक ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इ ाचाम ् इित योगिवभागेन सवषां  ुताना ं िवकः।५३ अतोऽािप  ुताभावाणः ु ु सकरः। ितीयः पः अ ुतवपित े (पा॰सू॰ ६.१.१२९) इन ेन  ुता ुतवाव उपितशेऽवैिदकइितपरे। अथादवैिदक इितपरे  ुतोऽ ुत- ु ववतीन ेना ुतवावत गणोऽतो रामरामेित अयं योगः पािणनीयः। पारेऽिप सु ौ शाकेतावनाष (पा॰सू॰ १.१.१६) इित सूणे वैकिककृ ितभावः। चतथु  पे  ुतकरणमवे ािनम।् अथ मया पमपः ूयते यणिवधौ ु कत े  ुत- ५० समाप यत ् इित योे समप यत ् इित योगः। अिन ् िवषये ३९१तमे पृ े ३.११७ भयेत ् इित योग िवमश पय।ु ५१ पूवप ोऽयम।् ५२ ैपायनो ासो िवरहाातरो भीतः स ु ३ इित पतेन आजहावु आतवान।् रादाान े  ुते सिप सिराष ः (भा॰प॰ु ी॰टी॰ १.२.२)। ५३ इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः  ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)। अा तबोिधनी – सवः  ुतो िवकत इित। एतेन “ैपायनो िवरहकातर आजहाव ु पेु ित” इित भागवतं ाातम।्  ुत वैकिकात ् ‘आष ः योगः’ इित ीधराचायि ु नादता (त॰बो॰ ९७)। १४४ सिकारकसमासकरणम ् १.२१ लणेित शामेवािसमतो रामरामेित पािणनकूु ल एव। १.२१ लणेित आय रामरामेित लणेित च सादरम।् आिल मूव ाय कौिशकाय समप यत॥् – अ॰रा॰ १.४.२२ अयमिप योगथ ैव। लण इित िते  ुत े जाते कृ ितभावो िनेन ाः ु ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इित योगिवभागसामातिवके पनः ु सिः साधीयान।् १.२२ दीां िवयताम ् पूजां च महत चू रामलणयोुत  म।् ीरामः कौिशकं ाह मनु े दीां िवयताम॥् – अ॰रा॰ १.५.३ कौिशके न ामं नीतो भगवान ् ीरामो िवािमं कथयित हे मनु े भवता दीां िवयताम ्। अ दीां िवश इित कतृव ापम।् कमवाे च लः कमिण ु च भावे चाकमकेः (पा॰सू॰ ३.४.६९) इित सूानसारं भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) इन ेनाऽनेपदम।् तयः िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन ते इित जातः। तत आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) इन ेन लोकारे आम ् आदेश े िवयताम ्।५४ एवं यिथ यः स उो महासाकरणा ाययथ यः स ु य इभयोिन यमयोजागके कमिण य िविहताथमैवोिचता। एवं च अनिभिहते (पा॰सू॰ २.३.१) इित सू ं िधकारः। अिधकारो नामोरोरसिम।् ततः कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेनाेत सः। अथ च अनिभिहते कमिण ितीया इेव सूाथ ः। तामणोऽिभिहताद थमैव। तथा चों िसा- कौमु ां कारककरणे अिभधानं च ायेण ितितसमास ैः (वै॰िस॰कौ॰ ५३७) तेन हिरः सेते इित योग इवाािप ितङ।् ितङों कम। अतो दीाम ् इ ितीया पािणिन- िवेव। िवचारे कृ तेऽ िवयताम ् इितघटकधातरु कमकः। यिप िवश ्धातःु (िवशँ वेशन े धा॰पा॰ १४२४) सकमकः सवजनिविदतः कथमाकमकतेपेायां तैव बाल- मनोरमायामान ेपदियाकरणे दीितमहाभाग ैरेका कािरका िनरटि यां कां ५४  िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) →  िवश ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →  िवश ् लोट ् →  िवश ् त → सावधातकु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → ् ् ्  िवश यक त →  िवश य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →  िवश ् य ते → आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) →  िवश ् य ताम ् → िवयताम।् १४५ १.२३ पफलािदिभः सिकारकसमासकरणम ् पिरितावकिमकाः िया भवि यथा – धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ – बा॰म॰ २६९५, वै॰िस॰कौ॰ २७०१, वा॰प॰ ३.७.८८ यदा धातोरथारं भवित तदाऽकमता। यथा वहँ ापणे (धा॰पा॰ १००४) इ वहँ न े। अयं भारं वहित इ सकमकः नदी वहित इ अकमकः। यदा धाथन ैव सहो भवित तदैवाकमकः। यथा जीवनं धारयित इ जीवित इोपसहः। िसेरकमकता। यथा मेघो वष ित अ जलप कमणः िसिादकमकः। एवमेव कमणोऽिववातोऽकमकता। ताद कमणो न िववा। तादकमकिवश -् धातोभाव े लोकारे तयः। एवं दीाम ् इ आि इाता िया। तादायानकूु लापार कमणः ायानापनेनानम ु ।् त कतयव ं िवधानम।् अतोऽनेु कमिण ितीया पािणनकूु ला। अतो दीां िवयताम ् अयं योगः सकरः। ु अथवा गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित िनयमात ् पूवक  - िवश ्धातदु व ािदकः कताम।् ५५ तत िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) इन ेन -  िवश ्धातोः यन ् िवकरणः। एवं हे मनु े तां पूवि निदां दीां ं िवय िवो भव पूवक इित न ेयं कमवाियाऽिप त ु िवय इित कतृव ािया। इदं नं समाधानम।् अथवा दीां िवय ताम ् इ िवय इित बयोगः। त च परवितोकेन दशय इन ेन ियापदेनायः। अथात ् हे महाभाग मनु े तां पूवि निदां दीां िवय कुतौ रासाधमौ दशय। १.२३ पफलािदिभः भोजिया सह ाा रामं पफलािदिभः। ु पराणवा ैमधरैु िन नाय िदवसयम॥् – अ॰रा॰ १.५.११ अ ीरामः फलं भेु िवािमः ेरयतीथ िवािमो रामं पफलादीिन भोजयित। अामेवावायां ाये पफलादीिन भोजिया इेव सामातः ु पािणनीयानपम।् पफलािदिभः इित कथम।् िवमश सित िववाधीनािन कारकािण ५५ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणािवािदगण ऊोऽयं धातःु । १४६ सिकारकसमासकरणम ् १.२४ याहािता तपः भवि५६ इित िनयमेना करणिववा। करणं िह साधकतमं करणम ् (पा॰सू॰ १.४.४२) ु इित पािणनीयसूानसारं ियािसौ कृ ोपकारकं कारकम।् वापदीये च करण- लणिमम ् – ियायाः पिरिनियापारादनरम।् िववते यदा य करणं तदा ृतम॥् – वा॰प॰ ३.७.९० अतः कतृक  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इित सूण े तृतीया। या हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इित सूण ु िववणात।् िसाकौम े तृतीया पफलादौ हेत ु ां ु रणयोररितपादनपरःसरे हेतक ु लणे ाच दीितो यत ् ािदसाधारणं िनापार- ु म।् करणं त ु ियामािवषयं ापारिनयतं च (वै॰िस॰कौ॰ ५६८) साधारणं च हेत ु इित। अतः तृतीयायां नानपपिः। या कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८) इित वािकबलेन तृतीया। सा चाभेद।े ५७ कृ ािदाऽकृ ितगणः।५८ पफलािभं भोजनं ीरामं भोजियेित तायम।् १.२४ याहािता तपः ु याहािता तपः। गौतमामं पयं ु िदपफलोपेतपादप ैः पिरवेितम॥् – अ॰रा॰ १.५.१५ अ ाधातगु ि तिनवृौ (ा गितिनवृौ धा॰पा॰ ९२८)। अ ैव - यां पिमदम।् अ तप इित वैषियक आधारः। अत एव आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) इन ेनािधकरणसा। तत सिधकरणे च (पा॰सू॰ १.४.४५) इन ेन समी सता। तपिस िता इन ेन भिवतं िक ु याऽहा इ आकारः िः। स च आि इ सूचकः। अथात ् तप आि िता अहा। याऽािधपसगः स च िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन ाित न यते िक ु पूवम  ासीत।् तूवक   ाधातोयगे तपः अिधिता इित िते अिधशीासां कम (पा॰सू॰ १.४.४६) इन ेन कमसायां कमिण ५६ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् ५७ धाेन धनवान ् (भा॰पा॰सू॰ २.१.३०) इितवत।् मेधया तान ् धन ेन धनवान ् इािद म कृ ािद होन े से अभेद म तृतीया है इित ाकरणचोदय थमखडे कारककरणे ४६तमे पृ े चादेवशािणः (मोतीलाल बनारसीदास, ISBN 978-81-2082-518-5)। ५८ “कृ ािद” इित। आकृ ितगणोऽयम।् तेन “नाा सतीिरते ु न दाः” (र॰वं॰ १३.४१) ् इािद िसम (त॰बो॰ ४९६)। १४७ १.२५ देवराजानम ् सिकारकसमासकरणम ् ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया िवभौ पादधी लोपे ितीया न िनवतत।े जातसंारो न िनवतत े इित पिरभाषाबलेन। अथवा तपःिता इेकं समं पदम।् अ समी शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इित सूण े तपिस िता इित िवहे लौिकके तपस ् िङ िता स ँ ु इलौिककिवहे समीतषेु कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन ाितपिदकसायां सपो ु धातु ाितपािदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभि- िक िवभािदकाय तपःिता इित।५९ अथवा तपिस इित पृथदं िता इिप पृथगभे ु पदे च े तथा सपां ु सूु वस  वणाय े ाडाायाजालः (पा॰सू॰ ७.१.३९) इित े छासतया सा क।् अथवाऽन ेन ैव सूण सूण े स ुआदेश े पनिव ु सगािदः।६० या तप आिता इित िवहः। आङ पू ् व ाधातोः करणाथ ः। तप आिता इ तपः कुवासीत ् इथ ः। यथा ीमागवते आित तात िवमरम ु ं समााऽिप यदलीकम ् (भा॰प॰ु ४.८.१९) इ टीकायां ीधरािमनः आित कु (भा॰प॰ु ी॰टी॰ ४.८.१९) वंशीधरा यप उं तु (भा॰प॰ु वं॰टी॰ ४.८.१९) इित। १.२५ देवराजानम ् योिनलट ाहभगवाव। शा तं देवराजानं िवय ामं ुतम॥् – अ॰रा॰ १.५.२६ ु अाहािभमशसातरोषो गौतमः कृ तिकिषं पररं ुः शपित। अ देवराजानम ् इित योगः कथम।् यतो िह देवानां राजा इित िवहे षीतषेु राजाऽहिखच ् (पा॰सू॰ ५.४.९१) इन ेन टये चटु ू (पा॰सू॰ १.३.७) ु इन ेन टकारेायां लोपे चकारानबकाय भात ् अन ् इ लोपेऽिम देवराजम ्।६१ पर िवचारे कृ त इदमिप साध।ु साधाऽ ु वृवृिन- िवेु यतावेदकतानााम ्। एवं िह देवानां राजा इित िवहेऽिप कथं न ५९ याहा तपःिता इेव मूलपाठ इित तायम।् ६० तपस ् िङ → सपां ु सू ु वस  वणाये ाडाायाजालः (पा॰सू॰ ७.१.३९) → ादेशः → ् तपस स ँ ु → मोन पस ं ु कात (पा॰सू॰ ७.१.२३) → तपस ् → ससजषो ् ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → तपँ → तपर ् → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → तपः। ६१ देवानां राजा देवराजम ् → देव आम ् राजन ् अम ् → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → देव राजन ् अम ् → देवराजन ् अम ् → राजाऽहिखच ् (पा॰सू॰ ५.४.९१) → देवराजन ् टच ् अम ् → देवराजन ् अ अम ् → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → निते (पा॰सू॰ ६.४.४४) → देवराज ् अ अम ् → देवराज अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → देवराजम।् १४८ सिकारकसमासकरणम ् १.२५ देवराजानम ् टच ् य इपेायां समासाया अिना इेव समाधानम।् ६२ या राजृँ दीौ (धा॰पा॰ ८२२) इाातोः राजनं राट ् इित िवहे भावे िप।् ६३ त सवापहािरलोपः। पात ् जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) इित सूणे मूध  षकारो झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इन ेन जं वाऽवसाने (पा॰सू॰ ८.४.५६) इन ेन वैकिकचिमं देवराट ् इित िनयोगिितः। िक ु राजनं राट ् इित िवहे िया राज ् श देव शेन सह समासे तेन च देवराजाऽऽसमादिनित देवशासन ेन िनिसित पदलोपतया सानाकािततया सखं ु िनिसतीित िवहे आङ ्उपसगपवू क  ात ् अन ्धातोः (अनँ ाणने, धा॰पा॰ १०७०) नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन अच ्यः पात ् ु तृतीया तृ ताथन गणवचन ेन (पा॰सू॰ २.१.३०) इित सू े तृतीया इित योगिवभाग- बलात ् देवराजा इित श आन इित शेन तृतीयातषः। ु अथवा देवराजे सर-ु शासनायाऽिनित इित िवहे चतथु तषः। ु अथवा देवराािनित िनभरतया जीवतीित िवहे समीतषः।ु अथवा देवराज इदं देवराजाथ म ् इित िवहे अथन िन- समासो िवशेिलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इित वािकबलेन चत ु   देवराजे श अथ  शेन िनचतथु समासः। पात ् देवराजाथ मािनित इित िवहे देवराजाथ  श आन शेन सह स ु पु ा (पा॰सू॰ २.१.४) इित सूण े समासः। एवं शिमममाकृ ितगणााकपािथ वािदगणे मा शाकियः पािथ वः शाकपािथ वः इितवत ् शाकपािथ वादीनां िसय उरपदलोपोपसानम ् (वा॰ २.१.६०) इित वािकेन अथ श लोपे िवभिकाय देवराजानम ् इित पूणत या पािणनकूु लम।् एतामास- कार ु पशािके ऽमूमदु हाभाकाराः सामोदम।् तायं िवचारः समपु ितो यिद िसः शोऽथ ः सेित लोकतो ायते। यिद लोक एष ु माणं तिह िकं शाेण ियत इपेायां वािकमवतारयामासःु ालयः पतलयः यत ् लोकतोऽथ य ु े शयोगे शाेण धमिनयमः। धमिनयमशे बहवः समासकाराः दशयाभूिवरे। िकिमदं धमिनयम इित। धमाय िनयमो धमिनयमः। धमाथ वा िनयमो धमिनयमः। धमयोजनो वा िनयमो धमिनयमः (भा॰प॰) इािद। इं देवराजानम ् इित िमिु न- सतम।् या अन ् धातमु भािवतिणजाथ मीकृ  देवराजं देवशासनमिनानयित ासयतीित भावो िनजतापबलेन जीवयतीित हाद िवहेऽिन।् तोपपदं समीम ् ६२ २६५तमे पृ े २ .३० ा इित योग िवमश पय ु – “समासायकरणं िनम।् माणं चा यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इित सूम।् अ या यच ् इित समाहारः। इह ा-ु दषहाामाहारे (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चाायः यो आसीत।् तिन ् य ु े यचे ् ् भम इित ात। यतो न य ु ोऽतः समासाािनता ायते।” ६३ सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन। १४९ ु १.२६ पलकाितसवा ा सिकारकसमासकरणम ् (पा॰सू॰ ३.१.९२) इन ेन उपपदसायां कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन अण ् ये अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन वृौ उपपदमितङ ् (पा॰सू॰ २.२.१९) इित सू- बलेन समासे िवभिकाय देवराजानम ् इित सिम।् ु १.२६ पलकाितसवा ा ु ा रामं राजीवलोचनम।् उाय च पन ु पलकाितसवाा िगरा गदय ैलत॥ – अ॰रा॰ १.५.४२ ीरामचरणारिवरजःसंशललिलतललनाशरीरा किलतलोचननीरा धीरा िवगतशाऽहा कौसासतंु ीरामं पलकपू ु ु णाी ौित। अैव पलकाित- सवाा इित योगोऽपािणनीय इव। पलकेु न अितािन सवािण अािन याः इित िवहे अन ेकमपदाथ (पा॰सू॰ २.२.२४) इन ेन चत ु दे बीहौ ााोप- सजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४) इोपिर अगाकठे  इित वम ् (का॰वृ॰वा॰ ४.१.५४) इन ेन ाः ङीष ् वार एव।६४ एव पलकाितसवा ु ा इ टाप ् कथिमित चेत।् उते। अ िह िसाकौमदु ीवणनम ् – ां िधा। अवं मूितमां ािणमिवकारजम ् (वै॰िस॰कौ॰ ५१०)।६५ तथाऽिप ङीष भावो ् वैकिकः। ााोपसजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४) इित सू ६६ ं िह वैकिकं ् ङीष यं करोित।६७ यिप – ६४ अगाकठे  इित वम ् इित वािकं ााोपसजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४) इित सू े कािशकायां पिठतम।् भाादशनादमाणिमदम ् इित नािसकोदरौजादकणा (पा॰सू॰ ४.१.५५) सू े भोिजदीिताः – अ वृिः। अगाकठे  इित वम।् ी ेािद। एतानसम ु ु याथन चकारेण सािमित के िचत।् भाानादमाणिमित  ु ामािणकाः (वै॰िस॰कौ॰ ५११)। बालमनोरमायामिप एव ती सगाीु कलकठी इपंशा एवेित भावः (बा॰म॰ ५११)। परेतने अनवाि (म॰भा॰ ३.६४.७२) अवनताि (कु॰स॰ ५.८६) इादयः िशयोगा न से। अत एव पदमया हरदाः – अगाेािद भाेऽनमे ु तयोग- बाािृ कारेणोम ् (प॰म॰ ४.१.५४)। ६५ अ भाे मूलम ् – िकं ां नाम। अवं मूितमां ािणमिवकारजम।् अतं त ं च त चेथा यतु म॥् (भा॰पा॰सू॰ ४.१.५४)। ६६ तेन अगाकठे  इित वम ् इित वािकं च। ६७ वाहणम ् अनवत ु त।े ां यपसजनमसंयोगोपधं तदााितपिदकाियां वा ङीष ् यो भवित (का॰वृ॰ ४.१.५४)। असंयोगोपधमपु सजन ं यां तदाददााितपिदकाा ङीष ् (वै॰िस॰कौ॰ ५११)। असंयोगोपधमपु सजन ं यां तदाददात ् ङीष ् वा ात ् (ल॰िस॰कौ॰ १२६८)। १५० सिकारकसमासकरणम ् १.२७ रमणीयदेिहनम ् अ भृवनताि तवाि दासः ीतपोिभिरित वािदिन चमौलौ। – कु॰स॰ ५.८६ इित कुमारसवे कािलदासः ङीष ्यामेवायित।६८ अ कथं नाऽित इित चेत।् कवीनां कामचारः। या िवकबिमतीमहां ु वणयन ् िवकपमेवायित।६९ या नायं ीयाोऽिप त ु कमधारयाथयः। पलके ु नाितािन पलकाितािन ु ु पलकाितािन च तािन सवायािन इित कमधारयः। िवशेषणं िवशेण े बलम ् ु (पा॰सू॰ २.१.५७) इन ेन पलकाितश िवशेषणतया पूवि नपातः। िवशेषणं नाम िवमाने सित िवधेयािये सतीतरावतकम ्। एवं पलकाितसवा ु ािण सि याः – शािन इित शेषः – इित िवहे अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन अच ्ये टािप ये७० पलकाितसवा ु ा इित िदक।् ७१ १.२७ रमणीयदेिहनम ् ु ितं हिरं रामािभधेय ं रमणीयदेिहनम।् मावतारे मनजाकृ ु रं पिवशाललोचनं भजािम िनं न परािजे॥ धनध – अ॰रा॰ १.५.४६ शापम ु ा भियु ा िवगतशाऽहा कौशानवधन ं वती ु ७२ ीराम- िवशेषणं रमणीयदेिहनम ् इितशं ायु । अ रमणीयासौ देहेित रमणीयदेहः। िवशेषणं िवशेणे बलम ् (पा॰सू॰ २.१.५७) इित कमधारयः। रमणीयदेहो िनेन ६८ एवमेव भारते वनपविण दमय ित महानः – ूिह सवानवाि का ं िकं च िचकीष िस (म॰भा ३.६४.७२)। ु ६९ या भाेऽनात ् अगाकठे  इित वम ् इमाणम।् ततः संयोगोपधात ् ााोप- सजनादसंयोगोपधात ् (पा॰सू॰ ४.१.५४) इावृौ अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टाबेव। ७० अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टाप।् ७१ बीहौ “शािन” इाथ ावात ् न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः इित िनयम न सरः। ु ७२ अ नमागमो न। ञ ु ् तौु (धा॰पा॰ १०४३) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः →  ु → वतमान े लँ ट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  ु लँ ट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →  ु शतृँ → ितिावधातक ु म् (पा॰सू॰ ३.४.११३) → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् →  ु अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  ु शप ् अत ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) →  ु अत ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → अिच धात ु ु वां ु ोिरयँङुवँङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) →  ् उवँङ ् अत ् →  ् उव ् अत ् → वतु ् → उिगत → वत ु ् ङीप ् → वत ु ् ई → वतीु → िवभिकायम ् → वती ु स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → वती। ु १५१ १.२७ रमणीयदेिहनम ् सिकारकसमासकरणम ् ाशेन वाऽि य स रमणीयदेही तं रमणीयदेिहनम।् िवचारणीयिमदं यत ् रमणीयो देहो य स रमणीयदेहथाभूतम ् इं िवहेऽिप रमणीयदेहवपोऽथऽवगेत। कमधारयानरं मथय ु पािणनीयतिवः। न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः इित िनयमेना कमधारयादनरं बीिहरनिचत ु इित चें िक ु यिद बीहौ िवविताथ  तीितः ादा कमधारयाथयो न। परम मथयो िनयोगे ाशे च। तथा च कािरकां पेठुमह ाभाकारा यत ् – भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽििववायां भवि मतबु ादयः॥ – भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४ भगवतो रमणीयो देहो िनः। कौशायाः सम ु के वलं कटथा वाीकीयेऽिप कौसाजनयामम ् (वा॰रा॰ १.१८.१०) इेव िलिखतं न त ु बालम ् ु इन ेन पराऽिप राम आसीिदेव सूते। अारामायणे त ु शचगदापवनमाला- ु पमेवादशयत।् ७३ ीमानसे त ु मनशतपासमं िवभूिषतं चतभु ज ु शरचापय ु िभजप ु एवाऽगत।् भगवतो िभजं ु पं शातं चेित िु तपराणशासतम ु ।् भागवतेऽिप ा कथयित – अाऽिप देव वपषो ु ु मदनह ेामय न त ु भूतमय कोऽिप। – भा॰प॰ु १०.१४.२ तलु सीदासोऽिप साटोपं कथयित – िचदानमय देह त ु ारी। िबगत िबकार जान अिधकारी॥७४ – रा॰च॰मा॰ २.१२७.५ इित। इं िनिस भगवतो देह तीितबीहावसवाथयमरेण ाशमिप न ैवावग ं ु शते। अतोऽसां ताशाथ तीतौ मथयो वरीयान।् या िदहँ उपचये (धा॰पा॰ १०१५) इाातोाीे िणिनः। तथा च रमणीयं देध ं ु तीलः इित िवहे कमभतू रमणीयोपपदे सजातौ ु िणिनाीे ु (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन िणिनयेऽनबकाय ु ऽिम रमणीयदेिहनम ् इित।७५ गणे ७३ शचगदापवनमालािवरािजतः (अ॰रा॰ १.३.१७)। ् ७४ एतूपारम–भवदीयं िचदानमयमि कलेवरम।् तथा िवकाररिहतं िवजानािधकािरणः॥ (मा॰भा॰ २.१२७.५)। ७५ रमणीयं देध ं ु तीलो रमणीयदेही तं रमणीयदेिहनम।् रमणीय अम ् िदह ् → सजातौ ु ् ् िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) → रमणीय अम िदह ् िणिनँ → रमणीय अम िदह ् इन → पग- ् ु लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → रमणीय अम ् देह ् इन ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → रमणीय देह ् इन ् → रमणीयदेिहन।् िवभिकाय रमणीयदेिहन ् अम ् → रमणीयदेिहनम।् १५२ सिकारकसमासकरणम ् १.२८ ताे अथवा रमणीया देिहनो मादयतिु वशितरवतारा य स रमणीयदेही तं रमणीय- देिहनम ्। ीराम ैव सवावतािरात।् ७६ अथवा कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.१.११३) इित सूण े रमे सवाकृतयो येष ु ते रमणीयाः इित िवहे रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) इाातोरिधकरणे अनीयर ् यः। एवं रमणीया देिहनो जीवाानो य स रमणीयदेही तम ।् षथ ांशांिशभावपः। जीवाा परमानऽश इित सावजनीनात।् ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः (भ॰गी॰ १५.७) इित गीतोे ः। अथवा रमे इित रमणीयाः। कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.१.११३) इन ेन कतिर अनीयर ्। िनं रमणशीला जीवाानो देिहनो म ु िना यि रमणीयदेही तं रमणीयदेिहनम ्। यिन ् रमे मनु यो िवयाऽानिववे। ु ाह रामेित रमणााम इिप॥ तं गः – अ॰रा॰ १.३.४० इैव  उात।् तािददं पािणनीयमेव। १.२८ ताे योिषूढाहमा ते तं जान े कथं िवभो। ताे शतशो राम नमुयामनधीः॥ – अ॰रा॰ १.५.५७ ते नमुयाम ् इयः। अ उपपदिवभे ः कारकिवभिबलीयसी (भा॰पा॰सू॰ १.४.९५, २.३.४, ३.१.१९) इित पिरभाषाबलेन ितीय ैव सवित। कदािचमासाभावः ादा िवसग सं न ात।् नमरु सोगोः े सातं सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इन ेन (पा॰सू॰ ८.३.४०) इित सूण गितसायां िवसग सेऽैकाथभावः। एकाथभाव पृथगथानामेकोपिा बोधजनकम ।् यथा राजपषःु इादौ समासााावायां राः इ ु पृथगथ ः पषः इ च पृथक।् सित समास उभयोरिप सा समाा सातं िह - ७६ यथा सवषामवताराणामवतारी रघू मः। रामपादनखोा परेित गीयते॥ (अग॰सं॰) तिाके तलोके िविधहरहिरिभः सतं सेमान े िदे िसंहासन े े जनकतनयया राघवः शोभमानः। य ु ो म ैरन ेकै ः किरिभरिप तथा नारिसंहरै नैः कू मः ीननैहय  गलहिरिभिन माोुख ै॥ यः के शववामनौ नरवरो नारायणो धमजः ीकृ ो हलधृक तथा मधिरप ् ु ःु ीवासदेु वोऽपरः। एते न ैकिवधा महेिवधयो गादयः कोिटशः ीराम परो ु िनदेशसमु ख ु ा िनादीये पदे॥ (बृ॰॰सं॰) नारायणोऽिप रामांशः शचगदाधरः (वा॰सं॰) इािदष ु म।् एते वाीकीयरामायणिशरोमिण- टीकाया मलाचरणे िशवसहायमहाभाग ैृताः। १५३ १.२९ कुटुहािनः सिकारकसमासकरणम ् ािमभावसाविराजिविशपषः ु इेकोऽथ ः। तथा चों वैयाकरणभूषणसारे समासशििनणय े – समासे ख िभ ैव शिः पजशवत॥् – वै॰भू॰सा॰ ५.३१, वै॰िस॰का॰ ३१ एवमािप कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) करणानकूु लापारे शिनाि न च नमस ् इित शेऽवनथ बोिधका सित समासे परिनोृ िविश- िनापकृ ानकूु लापारो नमारपदाथ ः। अ च कारकिवभे बलवाितीय ैव। ु ं नमुयाम ् इित कथम।् अोते। यवेु नमृ  (म॰ृ॰ १.१, ते त भा॰प॰ु ४.६.२) इािदवत ् ामनकूु लियत ं ु सादियत ं ु ोत ं ु वा नमुयाम ् इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । या चरणौ इाावयावयिवभावमूलकसे षी। इित शम।् १.२९ कुटुहािनः पादाजु ं ते िवमलं िह कृ ा पारं तीरमहं नयािम। नो चेरी सवतीु मलेन ाेिभो िवि कुटुहािनः॥ – अ॰रा॰ १.६.४ अहोारानरं भूभारहारी हिरगाम ु त ु िनषादं नौकां याचते। कै वतकः ु के शवमतशं साभाऽऽिपाह यरणकमलरजसा िशला नारीपेण पिरणता। तशन मम नौकाऽिप नारी मा भूिदित कृ ा चरणौ ालियैव गापारं न ेािम। अैव कथयित ाेिभो िवि कुटुहािनः। अ ानाथ को िवद ध ् ातःु (िवदँ ान े धा॰पा॰ १०६४)। स च सकमकः। ान सिवषयकािषयतया कमणः संृते पााभाषायां सीतनात।् कमव पााभाषायाम ् ऑे ् शेन वियते। अतः कुटुहािनम ् इित ितीयया भिवतिमित चेम।् वैयाकरणिसाकौम ु ाः कारके ितीयािवभिकरणेऽिभधानचचायां दीितमहाभागाः संिलखि यत ् अिभधान ायेण ितितसमास ैः। ितङ ् हिरः सेते। कृ त ् ला सेिवतः। तितः शतेन ीतः शः। समासे ा आनो यं स ाानः। िचिपातेनािभधानम।् िवषवृोऽिप संव ु यं छेमसातम ।् असातिम िह न य ु ते इथ ः (वै॰िस॰कौ॰ ५३७)। अ ायेणािप शेन ैव िनपातेन कमं मेऽथा संव इित बपद- १५४ सिकारकसमासकरणम ् १.३० मे मनःीितकरौ समिभाहारेण िवषवृः इ ितीया वारिे त सविविदतम।् ७७ िकदाये चरणा ु असातम ्घटकसातम ्इितिनपातेन ैवों कम वापयि। अैवाथ बोधनसामात।् सा रीितरानियते ु । ाेिभो िवि कुटुहािनः इित ् छतथु चरणघटकचेत इितिनपाते न ैवों कम। अत उे कमिण थमा िवषवृोऽिप संव (कु॰स॰ २.५५) इितवत ् िवि कुटुहािनः इित। या कुटुहािनः इित पदं िवि इित पदेन नाीयताम।् तथा चािववया कमणः िवि इितघटकिवद ्धातमु ् (िवदँ ान े धा॰पा॰ १०६४) अकमकं मा वां िविभ ाेयम।् अथात ् नौकायां गतायां मम कुटुहािनः ाे िवभ इित ं िवि जानीिह इित तायम।् इं नापािणनीयता।७८ १.३० मे मनःीितकरौ ु देवसतोपमौ। क ैतौ नरशालौ पौ ु मनःीितकरौ मेऽ नरनारायणािवव॥ – अ॰रा॰ १.६.९ ु अ लोकािभरामं ीरामं सिमास ु तािभरामं ा योिगराजो जनको िवािमं पृित यत ् मे मनःीितकरौ एतौ क सतौ। ु अ मनसः ीितकरौ इित समासः। मनःश िह ममानापमेइितशेन साकाता। क मन इपेायां मे जनक यन ीितकरौ। मे इित मनःश िवशेषणम।् इतराावतका भाे ितपािदतं सिवशेषणानां वृिन  वृ वा िवशेषणयोगो न (भा॰पा॰सू॰ २.१.१)। अथािशेषणवतः श िवशेषणं िवहाय पस ु वृिष ु कृ ितसमास ैकशेषसना- धातु पास ु कतमाऽिप वृिन  भवित। यथा ऋ राः पषःु इ ऋेित रा इ िवशेषणम।् एवं ऋ इित पदं ा राः इित श पषः ु इित पदेन कथमिप न समासः।७९ एवं राः इ पषः ु इन ेन समासे ऋ इित िवशेषणं कथमिप न योजियत ं ु शते। तात ् मे इ िवशेषणतया जागकतायां मनः इ ीितकरौ इित शेन कथं समासः। सापेमसमथ वत ् इित ायाामिवरहात ् समथ ः पदिविधः (पा॰सू॰ २.१.१) इित सू सरणगोऽिप नेपेायाम ु ते। िनसापे- ले िनयमोऽयमपोते। च ै दासभाया इितवत ् देवद गक ु ु लम ् इितव। मनसो ७७ मिनाथोऽिप – असातिममेन िनपातेनािभिहताद ्वृ इित ितीयाो न भवनिभिहते कमिण ितीयािभधानात।् यथाऽह वामनः – “िनपातेनािभिहते कमिण न िवभिः पिरगणन ाियकात”् इित (कु॰स॰ स॰ा॰ २.५५)। ७८ पय मृगो धावित इितविया कमित भावः। ु ७९ न च षीतषािदले ऽिप िवभिरण एव चेदयबोधदा ‘ऋ राजमाताः’ इािद- ु योगापिः (॰वा॰ का॰॰)। १५५ १.३१ नोिदतो मे सिकारकसमासकरणम ् े िनसाकातया ािवव तिाद िनयमापवादः। या मनःीित- ििवशेषण करौ पृथमासः पात ् मे इन ेन सह पािकोऽय इित न िवरोधः। १.३१ नोिदतो मे मखसंरणाथाय मयाऽऽनीतौ िपतःु परातु ।् आगन ् राघवो माग ताटकां िवघाितनीम॥् शरेण ैके न हतवाोिदतो मेऽितिवमः। ततो ममामं गा मम यिविहंसकान॥् – अ॰रा॰ १.६.११-१२ िवािमो रामपरामं शंसन ् कथयित मे नोिदतः शरेण ैके न ीरामाटकां हतवान ्। अ अहं राममनोदयम ् इित कतृव ााथ मया रामोऽनोत इित कमवाे ु िना (पा॰सू॰ २.२.३६) तिेव तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इित सूानसारं इन ेन कमिण येन कमण उादने ु कतिर तृतीयासवात ८०् मया नोिदतः इेव वाम।् मे इित त ु सिववायां कतिर षी। मिनोदनायो रामः इित तायम।् या नोदनं नोदः। भावघञः।८१ स सातोऽ स नोिदतः। मे इ ु राघवः (अ॰रा॰ १.६.११) इन ेन सः। स च गिशभावमू लको भावनापे सेवक- सेभावमूलकेित मीमांसायां तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इित े ाऽकृ ितगणतया तारकािदगणे मा नोदशात ् इतच य सूण ् एवं भािलोपे८२ नोिदतः। ेरणावालाशा मे मम िवािम िश आरा इदेवः ीराम- ु मिप समायातम।् चाटकामेकेन ैव बाणेन हतवािनित पािणनीयतयाऽथ माधय १.३२ रामाय दशय ु ततः सेषयामास मिणं बिमरम ।् जनक उवाच शीमानय िवेशचापं रामाय दशय॥ – अ॰रा॰ १.६.१८ अ महिष िवािमः ीरामपरामपिरचयावनया जनक िद ीराम शैवकोदडखडनसामिवषयकिवासं सबलम ु ा रामाय धनदु शय इािदशित। ८०  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। कतृक ८१ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन। ८२ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः। १५६ सिकारकसमासकरणम ् १.३३ दशयामास रामाय अ रामाय इित चतथु  िवचारिवषयः। वत ु ु रामापं पयत ु ं च ेरय इथ हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) इन ेन यश ्धात ु ु ानसामााथ कः। एवं च गितबि- वसानाथ शकमाकमकाणामिण कता स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२) इित सूण े ायः कतृभ तू ो रामोऽधना ु यावायां कम ात।् रामं दशय इेवाऽपातत उिचतम।् ु  े सित रामम ् इेव भिवतं रामाय इित कथं तपय पनय ु ते। ताद चतथु  वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेना चतथु । रामाथ धनदु शय इित तायम।् तवान ेन िकमिप योजनं न सेतीित ते। याऽ सदान िववा। अथािददं रामाय सदेिह िनवतन ं कु। रामः सीकृ  ोटयेा रेा। तव कोऽिधकारो नापेते। एतावालं यावनःु पूिजतवानधना ु धनधु रं पूजय समु ं ा नदीिमव धनध ु रे ममतां कु धनम ु मतां च जेवे िवािमताय ितभाित। या रामाय दात ं ु धनदु शय इित गमानदानिया। तलेन सतरां ु चतथु । या रामं परीित ं ु धनदु शय इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । या रामाय इित न चत ु  मिप त ु जनक सोधनिमदम।् िवािमाामं सगणं ु   ु ा ु तमेवाना िवशं समािधमं ीरामपमाधरीचोिरतदयं पावके वीभूत ं कनकिमव जनकं िवलो िवािमो रामाय इित शेन जनकं सोधयित। अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इित धातःु । गथ  ानाथ तया ाथ तया च िसात ्८३ रामं ीरामचमयते गित िवशित जानाित वा स रामायः इित िवहे कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन अण ्ये िवभिकाय रामायः। तु ौ हे रामाय। हे रामत। अधना ु िवः सहारतीकं तमःतीकं वा िशवधनःु ीरामं दशय। तिन ् सीकृ ते सित यथा ीसीतारामिववाहो िवलोेत। १.३३ दशयामास रामाय दशयामास रामाय मी मयतां वरः। ा रामः ाा बा पिरकरं ढम॥् – अ॰रा॰ १.६.२३ अािप रामं दशयामास इित योे रामाय इित ाय ु । यतो  सदान िववा। रामाय दात ं ु दशयामास इित तायम।् ८४ या ताद चतथु ।८५ रामाथ दशयामास ८३ गथ का ानाथ काः ाथ का अिप भवि। ु ् इाहायिमित भावः। ८४ दातम ८५ ताद चतथु  वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन। १५७ ु १.३४ दीयते मे सता सिकारकसमासकरणम ् इित।८६ ु १.३४ दीयते मे सता ु त दीयते मे सता ु ं ीतो भव रघूम। इित ीतेन मनसा सीतां रामकरेऽप यन॥् – अ॰रा॰ १.६.५४ ु म।् यतो  सिववायां अ मया दीयते इित योे मे दीयते इित य षी। स च सः पालकपापः। या मे इ सतया ु साकमयः। मिनी ु त सता ु ं दीयते। इमयिवपिरणाम आपििनरासः। १.३५ विसाय िवािमाय ततोऽवीिसाय िवािमाय मैिथलः। ु जनकः सतोदं नारदेनािभभािषतम॥् – अ॰रा॰ १.६.५८ अ विसाय िवािमाय चेित योगयमिप ितीयायां योमासीि ु िववाधीनािन कारकािण भवि८७ इित िनयममनसृ ु  चतथु  यु ा। या विसं िवािम तोषियतमु ् इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । या सतोदमु ् इ िचतम ् इाहायम।् सीताकथायाः सवोऽिप िचतौिचात।् अतः िचतं सतोदम ु ्। कााम।् विसाय िवािमाय। योरेविष वययोनाम।८८ कथम।् यतो िह ाविप वैिदकावृषी। विसो राममाथ तो िवािम सीतामाथ तिवत।् इं राममे िता सीता सीतामे च राघवः८९ इित ाचीनोे भयोरिप वेदमसााािरम।् िवािम ु साागाया ऋिषः ु सीत ैव गायीमाथ ः। विस महामृयमिषम ु हामृय ु सीतारामगणगान- परः। तथा िह – ८६ या पूवव त ् रामं परीित ं ु धनदु शय ामास इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । ८७ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् ८८ “योः एव ऋिषवययोः” इ सिववायां षी। ८९ मूलं मृयम।् १५८ सिकारकसमासकरणम ् १.३६ िता ते कृ ता ॑कं यजामहे स॒ गु िं॑ पि॒ ॑ ।् ु वधनम ु ॑ उ॒ व॒ा ॒ किम॑व॒ ब॑नाृ॒ोमीय॒ मामृता॑त॥् – ऋ॰वे॰सं॰ ७.५९.१२ अाथ ः। ितः कौसाकै केयीसिमा ु अहानसूयाः कौसासनयना- ु शबयऽा य स को रामचः। तं सगिं ु ु सरिभय ु ं पिवध  ु ु नमनहवधन- कतारमवु ाकं वादलिमव यामलं ीरामचं यजामहे यथा मृोम ु ीय म ु ो भवेय ं माऽमृतादमृता ु ो न भवेयम।् या ीयकािन सीतालणभरताािन य स को रामं कं शेष ं समानम।् अत एव ाां सीतावृ ं रोचेत ैव। तात ् विसाय िवािमाय िचतम ् इित वाे थानां ीयमाणः (पा॰सू॰ १.४.३३) इन ेन चतथु । ॥ इित बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथायोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ १.३६ िता ते कृ ता यिद राािभसंसो रावणं न हिनिस। िता ते कृ ता राम भूभारहरणाय वै॥ – अ॰रा॰ २.१.३४ एष योगोऽयोाकाड थमसगयः। अ िविवधिवािवशारदो भगवाारदः ीराममिभग कथयित यालोभासो रावणं न हिनिस तदा ते कृ ता िता था ु म।् अ सिववायां षी। भिवित। या कृ ता इित योे ते कृ ता इित य या ते िता इये से षी। १.३७ ण ु मे ण ु नारद मे िकिितेऽिविदतं िचत।् ितातं च यूव किरे त संशयः॥ – अ॰रा॰ २.१.३६ अ ण ु मत ् इित योे ण ु मे इित सिववायां षी। या मे वां ण ु इये षी साध।ु सा च ससामाे। समीमांसायां ायाकरणयोरीषदरम।् न ैयाियकाः समेकिनं मे तदिप ितयोिग- समानािधकरणेन वापयि िक ु वयं सं िं मामहे। एवं सबाित १५९ १.३७ ण ु मे सिकारकसमासकरणम ् ु ितयोयनयोिगनौ यः स सः। अत एव सं नाम सििभे सित ु िे सित िविशबििनयामकतावे दकम ।् ९० यथा राजपषः ु इ ािमभाव- पः सः स च राजिन पषे ु चेित योिित राजपषाां ु िभ एवं ािम- भावसाविराजिविशः पषः ु ु इित िविशबििनयामक। ताििनणय- से को नाम शिपदाथ ः इित िजासायां बोधजनकता शिः९१ इित याचीनानां मतं तदनय ैवापा खिडतायम।् शििह शाथ योः सः। स च बोध- जनकपेदसतः। यतो िह बोधजनकता समवायतया शमिधितित नाथ म।् स िं सकलवैयाकरणसतं नोपपेत। ताावाचकभावापरपयाया शिः।९२ स एव सो ाविप शाथाविधितित। सोऽयं तादामूलकः शाथ योः। तािप तादाे मूलिमतरेतराासः। तादां नामाैतवािदवेदािा त ु तदिभे सित तेदने तीयमानतावेदकम।् अते तिे सित तदभेदने तीयमानतावेदकम ्।९३ अैतवेदािनोऽभेदं पारमािथ कं मे वय तमौपचािरकं ीकुमह।े इं वैयाकरणिसाितः स एव सूकारैः शेषशेन वियते। तथा च सू ं षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०)। अ कौमदु ीकारो िलखित कारकाितपिदकाथािद- ितिरः ािमभावािदसः शेष षी ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ६०६)। भा- कारा ु कथयि यत ् एकशतं िह षथाः (भा॰पा॰सू॰ १.१.४९)। तथाऽिप स- सामाे षी िसा। कुिचारके िप षी भवित तूिविहतषी। सामा- सषोबात ु न कोऽिप भेदः िक ु शाबोधे वैलयम।् तणेिप समासाभावपं वैलयमवगत एव। यथा सषां षी (पा॰सू॰ २.२.८) इित ु े तषसमासो सूण ु भवित राजपषः इितवत।् कृ ां च कृ ोगा च षी समत इित वम ् (वा॰ २.२.८) इित वािकेन तषसमासो ु भवित इनः इितवत।् पर ितपदिविहतषां समासं न ैवेि भाकारा यथा ितपदिवधाना षी च न समते (भा॰पा॰सू॰ २.२.८)।९४ तादापादान े सिववया षी। या मे वां ृण ु इित योजनया वावाचकभावमूिलका षी। ९०“सो िह सियिभे सित िे च सायतया िविशबििनयामकः” ु इिभय ु - ् वहारात (प॰ल॰म॰ ११)। ९१ इियाणां चरु ादीनां िवषयेष ु चाषु षे ु घटािदष ु यथाऽनािदययता तदीयचाषु ािदकारणता तथा शानामथः सह तोधकारणत ैव योयता स ैव शििरथ ः (वै॰भू॰सा॰ ६.३७)। ९२ तादपदाथ योः सारमेव शिवावाचकभावापरपयाया (प॰ल॰म॰ ११)। ९३ तादा तिे सित तदभेदन े तीयमानम ् (ल॰म॰, प॰ल॰म॰ १६)। ९४ यथा – सिप षो ानम।् मधनो ु ानम ् (का॰वृ॰ २.२.१०)। अ ोऽिवदथ  करणे (पा॰सू॰ २.३.५१) इन ेन ितपदिवधानाषी। ततः समासाभावः। १६० सिकारकसमासकरणम ् १.३८ तवािहतं कता १.३८ तवािहतं कता ु को वा तवािहतं कता नारी वा पषोऽिप वा। स मे द व भिवित न संशयः॥ – अ॰रा॰ २.३.९ अ ोभािवरामराािभषेकसूचनािदया चवत दशरथः कोपभवने शयानां कै केय  ु ु ा तामननयन ् कथयित यवाः कः अिहतं कता। अ कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) व ु चृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) इन ेन िविहते तृिच ततः कतृक  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कृ तायां षाम ् अिहत कता इन ेन भिवतमासीत।् अिहतं कता इापाततोऽपािणनीयं लगित। परं तृिमदम।् अथात ् तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) इित सूण े कृ धातोृन।् रपरेन गणे ु िवभिकाय सौ ऋशनु दंसोऽन ेहसां च (पा॰सू॰ ७.१.९४) इन ेनानिङ अृृ सृनृन ेृृृ- होतृपोतृशाॄणाम ् (पा॰सू॰ ६.४.११) इन ेन दीघ सलोपे ु नलोपे चेित कता।९५ एवं ाायां षां न लोकायिनाखलथ तृनाम ् (पा॰सू॰ २.३.६९) इन ेन िनषेधऽे ना ु कमणैव कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया िवभिः। या कता इित ितङपं न कृ दम।् एवं िह कृ धातोः अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इन ेन कारे ितिझिसथिमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) इन ेन थमपष ु ैकवचन े ितप ्ये तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) इन ेन तािसये गणे ु रपरे टः थम डारौरसः (पा॰सू॰ २.४.८५) इन ेन डा आदेश े चटु ू (पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन डकारेायां िडसामादभािप टे लपः (ल॰िस॰कौ॰ ३४३) इित िनयमेन९६ िटलोपे कता इित िसम।् ९७ अतः कमिण ितीया ९५ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) → कृ तृन ् → कृ तृ → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् तृ → कतृ  → िवभिकायम ् → कतृ  स ँ ु → कतृ  स ् → ऋशनु दंसोऽन ेहसां च (पा॰सू॰ ७.१.९४) → कत  ् अनँङ ् स ् → कत  ् अन ् स ् → कतन ् स ् → अृृ सृनृन ेृृृहोतृपोतृशाॄणाम ् (पा॰सू॰ ६.४.११) → कतान ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → कतान ् → न लोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → कता। ु ९६ िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३)। ९७ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) → कृ ट ् → कृ ितप ् → कृ ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → कृ तािसँ ित → कृ तास ् ित → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् तास ् ित → टः थम डारौरसः (पा॰सू॰ २.४.८५) → कर ् तास ् डा → कर ् तास ् आ → िडभानबकरण- ु सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) → कर ् त ् आ → कता। १६१ १.३९ मम सिकारकसमासकरणम ् िनपवा िनाा। १.३९ मम रामः ाह न मे मातभजनावसरः कृ तः। दडकागमन े शीं मम कालोऽ िनितः॥ – अ॰रा॰ २.४.४  ायनाथ किचञ ्धातोः (धा॰पा॰ १२५१) भूत े कमिण ः। अ िनउपसगपवू क ु े सित त थमा िकने कमय ु कतिर तृतीया। अतः मया कालः िनितः इेव। मम कालः िनितः इित कथम।् कतिर सिववया षी। या मम इ कालः इन ेनायः। तेन ससामाे षी। अथायं कालातीतः सन ् भवलो राघवः कालमेव िनयारं मा मातरं ाह यद मिपकः कालो दडकारयगमनाय िपा िनितः। या िनपसगिचञधातोः ् ं ु के भावे ः नपस (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन भावाथ यः। तत िनितमिन ् इित िवहे अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन अच ्यः। अथाडकारयगमनाय कालोऽयं िनयवािनित राघवे ताय ितभाित। या िनिनोतीित िनितः इित ु िवहे कतयव यः।९८ अथाातमयं कालो मम िवामं न नमते । तादाां देिह। या मम श दडकागमन े इित शेनायः। १.४० शरीरम ् ितणं रेतदायरु ामघटावु त।् सपा इव रोगौघाः शरीरं हरहो॥ – अ॰रा॰ २.४.२८ अ ीरामचः ुं लणं सायपिदशित ु यामोधादयः षपाः शरीरं हरि। शरीरे हरि इित योे शरीरम ् इित य ु म।् शरीरेऽिरः हरित दये जनथा (॰ना॰ १.१२) इित ितमानाटके य ु ाहाराधार- तयाऽिधकरणं पिर कमम ु िमित चेत।् कते। शरीरमवलो हरि इित ९८गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)। कमणोऽिववणादकमकम।् यथा रघवु श ं े कािलदासोऽिप ायु – िनययावथ पौलः पनय ु ाय ु  मिरात।् अरावणमरामं वा जगदेित िनितः॥ (र॰वं॰ १२.८३)। अ मिनाथः – अ जगदरावणं रावणशूमरामं रामशू ं वा भवेदिे त िनितो िनितवान।् कतिर ः (र॰वं॰ स॰ा॰ १२.८३)। १६२ सिकारकसमासकरणम ् १.४० शरीरम ् ाायताम।् ९९ न चािन ् ाान े ोपे कमयिधकरणे च (वा॰ २.३.२८) इन ेन पाशा। तदा शरीरं लयः शरीरं घातयो वा हरि।१०० या परौ ु भवोऽवान े (पा॰सू॰ ३.३.५५) इावानहणेन धातोरन ेकाथ ं सूते। यतो िह   भूधातोः (भू सायाम ् धा॰पा॰ १) िनः पिरभवशोऽपमानसूचकः। पिरपूवक अपमानं वानम।् अनादरः पिरभवः परीभाविरिया (अ॰को॰ १.७.२२) इित कोष- ामायात।् पिरपूवक भूधातोिन सगतोऽपमानाथ िसेऽवानाथ  एवं यिवधानेनावान- हणं थ म।् तदेव थ सापयित यत ् अन ेकाथा िह धातवः। तेनाावान- हणं चिरताथ ापक। तदेव परं यत ् ांश े चिरताथ वचनिसिः फलम इित िनयमेनावानहणं ांश े चिरताथ मिथ यावतकात ् अन ेकाथा िह धातवः इित वचनिसिः पिरभा इादौ सियापं फलम।् १०१ तथ ैवाािप पूव  धातोः (ञ ् हरणे धा॰पा॰ ८९९) हननपोऽथ ः। यिप हारश सामातो िहंसाथ शािदेपकपोऽथ ः ीियते। ेपण किंिदाधारे सवािव-ु संयोगायतयौपेिषक आधारो जागकतामापते। अतो मनि ाचीनाः – उपसगण धाथ बलाद नीयते। हाराहारसंहारिवहारपिरहारवत॥् ु न हारश हननाथ ीकारे तमतया शरीरम ् इ तथाऽ लानरोधे ितीया। याऽिधकरणेऽिवविते सित अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कम। न च पिरगिणतषोडशधात ु ोऽितिर कथं कमतिे त चेत ् तथा ाीकृ हाम ् ु (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इराध धातोरिप गणनात।् नन ु पूव  धातोधारतया न सहो भिवित। उपसगसयं ोजन ेन धातनु  पिरवतत।े यथा नीलवधर बालक कदािचेतवधारणेऽिप न ैव पिरवतन ं लोके । न िह शां लोकािते (भा॰पा॰सू॰ १.१.३, ४.१.९३) इित महाभावचनाोकमतमादतम।् न च उपसग- संयोजनेन धातोरथारं तथा च अथ िनबनेयं सा (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इित वचन ेन धाथाभावा कमस ं िे त वाम।् ापणप ैवाथ  धातोवािवकिमित न ैव राजाा। धातोरन ेकाथ कानपदमेु व िनिपतात।् ायो धातूनामथा ु भवपसगा  ु के वलं ोटयि। िनपाता ोतका वाचका वेित पाते। ९९ पूवप ोऽयम।् १०० उरपोऽयम।् १०१ यथा – अां वृणी मनसा पिरभा कित ् (न ै॰च॰ ११.८) मिु नयं नमृ  तीः पिरभा च (वै॰िस॰कौ॰ मलाचरणे १) एवं स पिरभा िबलारं गा तमातवान ् (प॰त॰ ४) इािदिश- योगेष ु पिरभा इ िवचाय पयालो वेथ ः। एवमेव कार ीभागव राघवीयमहाकाे मनसा पिरभा भािमनीभयमाश भवाय भावक ु ः (भा॰रा॰ ५.६१) इित योगे। १६३ १.४१ तव सिकारकसमासकरणम ् यथा भूधातोः (भू सायाम ् धा॰पा॰ १) अनभवपोऽथ ु ु ः शातः। अनपसग ोतयित ु तथा अनभवित इािद। अत एवा हननाथ तया शरीरं कम। ततो ितीया। १.४१ तव अहमे गिमािम वनं पामेिस। इाह मां िवना ग ं ु तव राघव नोिचतम॥् – अ॰रा॰ २.४.६३ ु अ भगवती सीता ीरामं ाथ यमानाऽननयी वीित हे राघव मां िवना तव ग ं ु न उिचतम ।् अ या इित योे तव इित य ु म।् अ कतृश  षे िववायां षी। या उिचतशेन सहायाषी। या भावे तमु नु ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१०, ३.४.९)। ु ततः कतरु नादन ु कतिर कतृक े  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इित षी। या तव कृ ते इाहायम।् अतः षिचता। ु १.४२ तु ािन बिभिज ैः अििवािम  ु ा मां नय काननम।् रामायणािन बशः तु ािन बिभिज ैः॥ – अ॰रा॰ २.४.७७ ु वनगमनायानरोधं कुवती भगवती सीता कथयित यत ् िज ैबिन रामायणािन तु ािन। अ शानां पृथवनतः वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इन ेनापादान- सा ात।् यतो िह अपायो िवेषिाे युवमविधभूत ं कारकं तदपादानसं ात ् (ल॰िस॰कौ॰ ८९९) इथ ः। तदन ु िविरामायणाकशसमूहाविधभूत- िजानामपादानसा। तत अपादाने पमी (पा॰सू॰ २.३.२८) इन ेन पमी िवभिः। ु एवं िजेः इिचतं कथं िज ैः इित। अोते। अ करणिववा। एवं करणतृतीया। या हेतु िववायां हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन तृतीया। या किथतािन िनगिदतािन इाहायम।् एवं िज ैः किथतािन िनगिदतािन वा रामायणािन तु ािन इने ु कतिर तृतीया। या भवता त ु तु ाेव िक ु िज ैरिप तु ािन। अतो रामायण वण  म।् तायिमदं यवतिरं ाघािवपययतः कदािचवा णोित िक ु िजेष ु कतृ संारशीला िजा बशः वौष। ु श ु संारतया ते न िवरि। तेषां वा ामायं भवानिप मतेऽतान ् पृत ु यिंिामायणे किंिा के भवाां िवना वनमगत।् ीसीताया हादिमदं यिप ितकं भवानवतरित मया सह तेष ु तेष ु केष ु िभािन िभािन चिरािण समाचरित भवानत ताचाचिरितपादनपरतया १६४ सिकारकसमासकरणम ् १.४३ सजानिकम ् सहशो रामायणािन ाचत मनु ीाः। स ु ितरामायणे िभेष ु भविरेष ु ज- लीला िववाहलीला वनलीला रणलीला रालीला सव समाना एव। त वनलीलायां ु मया सह भवनगमनं सवरिप रामायण ैरनमोिदतं तु वो िजा माणम।् अतो ु िज ैः इनकत िर तृतीया। १.४३ सजानिकम ् आयां नागरा ा माग रामं सजानिकम।् लणेन समं वी ऊचःु सव पररम॥् – अ॰रा॰ २.५.१ जाना सह वतमानं रामम ् इित िवहे तेन सहेित त ु योगे (पा॰सू॰ २.२.२८) इन ेन समासे सह सादेश १०२ े अिम च सजानकीम ् इेव।१०३ ः कथम।् जानकीवाऽचरित जानकयित।१०४ जानकयतीित जानिकः इित िवहे कतिर िप।् पृषोदरािदाः। ततः समासे सजानिकम ् इित। या जाना सह वतमानम ् इित िवहेऽिप गोियोपसजन (पा॰सू॰ १.२.४८) इन ेन ः।१०५ अिना न १०२ वोपसजन (पा॰सू॰ ६.३.८२) इन ेन। १०३ पूवप ोऽयम।् १०४ जानकी → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → जानकी िँ प ् → जानकी व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → जानकी → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातसु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जानकी लट ् → जानकी ितप ् → जानकी ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जानकी शप ् ित → जानकी अ ित → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → जानके अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → जानकय ् अ ित → जानकयित। १०५ अ तेन सहेित त ु योगे (पा॰सू॰ २.२.२८) इन ेन बीिहसमासः। अन ेकमपदाथ (पा॰सू॰ २.२.२४) इित िनदशन ेन सवपसजनो बीिहः। तात ् सह इ जानकी इित ीया चोपसजनसा। वोपसजन (पा॰सू॰ ६.३.८२) इन ेन सह इ स इादेशः। गोियोपसजन (पा॰सू॰ १.२.४८) इन ेन जानकी इ जानिक इित ः। यथा गोिभः सह वतमानः इित िवहे सगःु इ। यथा त ैिरीयारयके – इ॑  गृ॒हो॑िस॒ तं ॒ ा प॑॒ े सग॒ ु सा॑ स॒ ह ु य॒ े अि॒ तेन॑ (कृ ॰य॰ त ै॰आ॰ ४.४२.९)। अ सायणाचायाः – सगगसिहतः। एवमेवापौतसू े  वम ममारं तं ेह िवशािन सगःु साः सपूषः (आ॰ौ॰सू॰ १४.२६.१) इािप सगः। ु १६५ १.४४ वनम ् सिकारकसमासकरणम ् कयः।१०६ १.४४ वनम ् गाऽ ैव वनं रामो लणेन सहायवान।् एषा सीता हरेमाया सृििकािरणी॥ – अ॰रा॰ २.५.२३ एष योगोऽारामायणायोाकाडे पमसगयः। अ सीतालणाां सह दडकावनं गं ीरामं िवलो शोकसदयान ् िवषादजलधौ िनमतः ु कोशलपरवािसनो िनरी भगवान ् वामदेव आािकीरामतवणनमामेन सवषां शोकापनोदाय यतमानो वीित यत ् लणेन सह ीरामोऽ ैव वनं गा। अ गा इित तृजयोगः। गम ्धातोः (गम ँ ॢ गतौ धा.पा. ९८२) गतीित गा इित िवहे तृच ्ये१०७ नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) इन ेनानारेु ु अनार यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) इन ेन परसवण नकारे िवभिकाय सौ ये ऋशनु दंसोऽन ेहसां च (पा॰सू॰ ७.१.९४) इन ेन अनिङ अृृ सृनृन ेृृ- ृहोतृपोतृशाॄणाम ् (पा॰सू॰ ६.४.११) इन ेन दीघ सलोपनलोपयोः ु १०८ गा इित िसित। वनम ् इ कतृक  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन षिचता। ु परा न तृच ् अिप त ु तृन ्।१०९ तृच ृ ोः रभेदः।११० तृयेऽिप कतृक  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन षी ाा िक ु न लोकायिनाखलथ तृनाम ् ु ैकवचनां ितङ- (पा॰सू॰ २.३.६९) इन ेन षीिनषेधः। या गा इित थमपष पम।् अतोगे कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इन ेन कमसा कमिण १०६ नृत (पा॰सू॰ ५.४.१५३) इन ेन बीिहसमासाे कप ्यः ाः। यथा तेन सहेित त ु योगे ु ु (पा॰सू॰ २.२.२८) इन ेन जातेष सदेवीकः (क॰स॰सा॰ ७.१.९६) सपीकः (र॰वं॰ १.८१, म॰प॰ ५८.२०, ७१.२) सीकः (अ॰शा॰ ५.९, ह॰व॰ २२.२९) सीकम ् (भा॰प॰ु ९.६.१९) ससाीकाः (बृ॰सं॰ १३.४) ु ससरीकः (क॰स॰सा॰ ८.६.२५०) सीकाः (भा॰प॰ु १०.३३.५) सहपीकाः (आ॰ौ॰सू॰ ७.२१.६, ७.२७.१६, १३.२०.५, १५.१३.१०) सातीकाः (कु॰स॰ ६.४) इािदसमासेष।ु अ कबभावः। समासायकरणािनात।् २६५तमे पृ े २ .३० ा इित योग िवमश पय ु – “समासायकरणं िनम।् माणं चा यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इित सूम।् अ या यच ् इित समाहारः। इह ादषहाामाहारे ु (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चाायः यो आसीत।् तिन ् य ु े यचे भम ् इित ात।् यतो न य ु ोऽतः समासाािनता ायते।” १०७ वु च ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इााम।् १०८ हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) न लोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) इााम।् १०९ तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) इन ेन तमकतिर। ११० शेषिया त ु पूवव  िदित भावः। १६६ सिकारकसमासकरणम ् १.४५ रामसीतयोः ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया। अनतन चािववा।१११ १.४५ रामसीतयोः य इदं िचयेिं रहं रामसीतयोः। त रामे ढा भिभविे ानपूिवका॥ – अ॰रा॰ २.५.३१ भगवान ् वामदेवः ीरामचं वलधािरणं वनं यां ा शोककिलत- मनानयोावािसनः ीरामाऽािकतं बोधिया फलिु तं ावयाह रहं रामसीतयोः इित। यो मानवो मयोिदतं रामसीतयो रहं िचियित स िनापो भिवित। राम सीतेित रामसीते तयोः इित ः। िवितपियत ् सीतारामयोः इन ेन भिवतं यथा तल ु ु े सीतारामगणामप ु सीदासोऽिप य ु यारयिवहािरणौ (रा॰च॰मा॰ १/म॰ १.४)। सीता ाकं जनतः ीरामापेयाऽिहत ैवं ता एव पूव योगो भवेत।् ११२ उ ृतौ – िपतदु श ु माता गौरवेणाितिरते।  गणा मातदु श  गणाु माा िवमाता धमभीणा॥११३ वाीकीयरामायणे बसंरणे चािप जननी जभूिम गादिप गरीयसी।११४ िसं चािप गौरीशरौ लीनारायणौ शचीपररौ ु सीतारामौ राधाकृ ौ इाेयमेवापािणनीयता ितभाित। आष ात ् इिप न िवचायताम।् ऐया सीता सवषां जननी। मिु नर वामदेवो दशरथपरोिहतो ु ु ो गप ु मी च। अयोायाः सीता प- ु वधूिरित। शरु ालये ियः ाधां वा ैं वा नाीियते शाीयसंृतौ पाः पितं १११ अनतने ँ ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इन ेनानतने भिवित ँ ट ् िविहतः। कथं तिह अ ैव इ ु म ् – अनतन चािववा। यथा भारते यवु ा षोडशवष िह यद भिवता योगेऽिप ँ ट ्। इपेायाम भवान ् (म॰भा॰ १४.५६.२२) इािप अयोगेऽिप ँ ट ्। याऽ पिरदेवन े भिवित ँ ट ्। पिरदेवने नीभिवथ (वा॰ ३.३.१५) इन ेन। शोकसान ् कोशलपरवािसनो ु िनरी वामदेवोऽिप शोकसः सन ् िनजपिरदेवनं ोतयित। ११२ अिहतम ् (वा॰ २.२.३४)। अिहत ं पूव िनपततीित वम।् मातािपतरौ ामेध े (भा॰पा॰सू॰ २.२.३४)। ११३ मूलं ृितेष ु मृयम।् महाभारत दािणापाठे िपतःु शतगणं ु माता गौरवेणाितिरते (म॰भा॰ १४.११०.६०) इित वतत।े “िपतःु शतगणं ु माता” इित ृते (वा॰रा॰ भू॰टी॰ १.२३.२) इित ु कौसा सजा राम (वा॰रा॰ १.२३.२) इित ोके भूषणटीकायां गोिवराजाः। ११४ Julius J. Lipner (Translator) (2005). Chatterji, Bankimcandra. Anandamath, or The Sacred Brotherhood. Oxford University Press: Oxford, UK. ISBN 978- 01-95346-33-6. p. 241: VMBS (Sabyasachi Bhattacharya's Vande Mataram: The Biography of a Song) says that this eulogy of the mother and the birthland ocurred in the version of Valmiki's Ramayana current in Bengal. १६७ १.४६ मे सिकारकसमासकरणम ् ित दासीभाववापनात।् अतो वामदेवावयोािनवासकारणाीरामोऽिहतः। अतः राम सीता चेित तयो रामसीतयोः इित य ु म।् या िसनोित बाित। ेा ु िसनोित सीतां यः स सीतः।११५ सीता च सीत इित िवहे पमान ् िया (पा॰सू॰ १.२.६७) इन ेन ैकशेषः सीतौ। रमयत इित रामौ।११६ रामौ च तौ सीतौ चेित रामसीतौ तयो राम- सीतयोः इित। या पूवि नपातकरणमिनम।् लणहेोः ियायाः (पा॰सू॰ ३.२.१२६) इित दशनात।् ११७ १.४६ मे गृहाण फलमूलािन दथ सितािन मे। अनगृु ी भगवन ् दासेऽहं सरोम॥ ु – अ॰रा॰ २.५.६७ अयोातः ितमानः सीतालणसमेतः ीरामो िनषादेन सह गतः। तदन ु फलमूलािन ीरामाय िनषादो वेदयत यत ् मे सितािन फलमूलािन गृहाण। अ ु सयनानकूु लापाराऽयः कता िनषादः या कमिण। अतः कतरु नाद तृतीयया भिवतं११८ िक ु कतःु सिववायां षी। या  च वतमान े े योगा षी।११९ या मे इित फलमूलःै सहाितम।् तेन (पा॰सू॰ २.३.६८) इित सूण ११५ िषञ ् बन े (धा॰पा॰ १४७७) इित धातोः गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। पृषोदरािदाीघः। अिववितकमकादकमकम।् एवमेव - कारैः ीसीतासधािनधौु सीताश िः ु ु दिशता – यादपजपरागरसानरागखात ् खडि मनु यो भवबनािन। रामं िसनोिष तमहो िनजभावरा सीतेित नाम समगामतो जगाम॥् (सी॰स॰िन॰ु ु १.१७)। अ भाषायां भिटीका च – िसनोित इित सीता इस ि से िषञ ् बन े धात ु से कता म  य और पृषोदरािदात ् दीघ ईकार करके सीता श की िनि की जाती है (सी॰स॰िन॰ ु भ॰टी॰ १.१७)। ११६ रमयित सवान ् गण ु ैिरित रामः। “रामो रमयतां वरः” (वा॰रा॰ ७.४२.२१, ७.१०८.२५) इाष - िनवचनबलातयि प कारके घञ ् वयत े (वा॰रा॰ भू॰टी॰ १.१.८)। एवमेव रमयतः सवान ् गण ु ैिरित रामौ। ११७ लणहेोः इ समासे अातरम ् (पा॰सू॰ २.२.३४) इन ेन हेत ुश पूवि नपाते हेतलु णयोः इन ेन भिवतमासीत।् लणहेोः इित पािणिनयोगः पूवि नपातकरणािनं ापयित। लणहेोिरित िनदशः पूवि नपातिभचारिलम ् (का॰वृ॰ ३.२.१२६)। ११८ कतृक  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। ११९ मितबिपू ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन वतमान े ः। चकारेणाािप। शीिलतो रितः ा आुो जु इिप।  िषतोभाविभात इिप॥ तु ौ तथा काथोभौ संयतोतौ। कं भिवतीारमृताः पूवव मृताः॥ न ियेऽमृताः (भा॰पा॰सू॰ ३.२.१८८)। अनसमु ु याथ कारः। ... तथा सः ु शियत आिशतो िलृ इेवमादयोऽिप वतमान े ाः (का॰वृ॰ ३.२.१८८)। चकारोऽनसम ु ु याथ ः (वै॰िस॰कौ॰ ३०८९)।  १६८ सिकारकसमासकरणम ् १.४७ आतां नौकाम ् ु ी मीिन फलमूलािन गृहाण इित सामासेन षी। या मे इित अनगृ इन ेनाितम।् मे ममोपयनगृ ु कु इित तायम।् ु ीानहं १.४७ आतां नौकाम ् ु यमेव ढं नावमािननाय सलणाम ।् ािमातां नौकां सीतया लणेन च॥ – अ॰रा॰ २.६.१८ ु गापारं गकामं रामं राजीवलोचनं ािमनम ् आतां नौकाम ् इवाच ु िननाय नावं िनषादः। अ आताम ् इित कमवायोगः। कमवायोगेष ु थमा कमकारके । तृतीयाो भवेता कमाधीनं ियापदम॥् – अचरणाः ु ु इित िनयमानसारम आताम ् इित कमवायोगः। अ नौका इित कम। एवम थमािवभा भिवतम ् आतां नौका इेव आतां नौकाम ् इाष - योगः ितभाित। कारणिमदं यिथ यो भवित स उः। लकाराः ायिष ु कतिर कमिण भावे च भवि। त सूम ् लः कमिण च भावे चाकमकेः ु ः कतिर भावे च ैवं सकमकेो धात (पा॰सू॰ ३.४.६९) इित। अकमकेो धात ु ः कमिण कतिर च लकारा भविित। अाऽशते यत ् भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) इाूाावकमणोान े कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इात ् कतृ - पदावगतौ भावे कतिर कमिण लकाराः िु रित ाां सूाामपु ां१२० िकमनेन सूारेण इित चे। सूाभावे सकमकेो धात ु ो लकारा भावेऽिप भिवि ितरोधकाभावात।् एवं घटं ियते इिनयोगः ात।् अकमके धात ु ः कमिण लकारा भिवि। तदथ सूार आवयकः। न च अकमकेो भावे लः इेव ासोऽ।ु एतासे असित बाधके सव वां सावधारणं भवित१२१ इित ायेन अकमकेो भाव एव लः इित िनयमे जातेऽकमकेो भाव एव लकारा १२० एताां सूाां कमिण भावे कमितहारे कतिर चानेपदयाः िु रपाम ु ।् ितिझ- िसथिमाताथासाथािमिहमिहङ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) लः पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.४.९९) तङानावान ेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इेिभलादश े ाः परमैपदसका आन ेपदसका वा िु रपाम ु ।् ततः कमिण भावे कतिर च लादेशाः िु रपामु ।् तािधूमायेन कमिण भावे कतिर च लकाराः िु रपु ाम।् तथा च शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) इातिर पर ैपदसका लादेशाः िु रपाम ु ।् अिप च कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इाकाराः कतिर िु रपाम ु ।् तेषां कृ ात।् १२१ मूलं मृयम।् १६९ १.४७ आतां नौकाम ् सिकारकसमासकरणम ् भिवि न कतिर। तदा रामः शेत े इािदयोगा न भिवि रामेण ीते इादयो भावयोगा एव सेि। एवकार िधाऽथऽदाये िसोऽयोग- वेदोऽयोगवेदोऽायोगवेद। अयोगवेदो नामासि- योगिनवतकम।् अयोगवेदो नाम योगाभाविनवतनम।् अायोगवेदो नाम योगाविे ितयोिगतावेदकाभावावतकम।् य िवशेषणसत एवकारो भवित तायोगो विते यथा नीलमेवोलम ् अ नीलितापनेन ेतादीनां वेदः। िवशेसत एवकारे सयोगो विते यथा दाशरथी राम एव सवावतािर। अायोगो ाव ते ियासतेन ैवकारेण यथा दाशरथी रामः शराणागतान ् रेव। इम ् अकमकेो भाव एव लकारः इेवकारेण कता विते तथा रामो राजते मकु ु ः इादयः योगा न भिवि। लो भावे ु तीयचकार िकं योजनिमित चाकमकेो इित सूतां चकारेण कताऽऽगिमित पनि चेम।् तथा सकमके एव कतिर योगो भिवित। एवम ् आरामे रमते रामः इादय एव योगाः सेि। एवं सकमकधातोः कतिर योगो न ैव सते। तथा सित ल भावे चाकमकेः ासो भवत।ु ितीयचकारेण सकमकेोऽिप कतिर लकारो ु कमिण इित पद काऽऽवयकता इित चेत।् कमिण पदाभावे रामो भिवित पनः रावणं हि इादय एव योगाः से तथा च रामेण रावणो हते इादयः योगा न िने। न च यथा ितीयचकारेण कतिर इानकष ु णं१२२ तथ ैव कमिण इ१२३ कथं नेित चेत ् कमिण इ पनव ु य सम।् उरसूऽे नवृु थ िमदम।् न च सकमकेः कतिर कमिण च लकाराः इित कुत आयातं सू।े अकमकेो भावे लकारिवधानात ् कमिण इित पदहणेन त लकार ाामणाकमक- धातु सवात ् सकमकेः इ सतरां ु लाभः। नाि कम येषां त अकमकाः कमणा सिहताः सकमकाः। य फलापारौ ाविप धातवु ाावेकििधकरणे िततः स एवाकमको य च फलापारौ धाथ िवमिधकरणमिधिततैव सकमकम।् ु त्– यिप ाचीना बालोपलालनाथ िममां कािरकामपािठषय लासािितजागरणं वृियभयजीिवतमरणम।् शयनीडािचदीथ धातगु णं तमकमकमाः॥१२४ इित। िकिदं ूनम।् रामः पयित, रावणो माित, लणः पिराित, रामो हसित इादीनामसहात।् अतो वितं लणम ् ाथ ापारसमानािधकरणफल- १२२ कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इात।् १२३ उपमान े कमिण च (पा॰सू॰ ३.४.४५) इाडूक ुा। १२४ मूलं मृयम।् १७० सिकारकसमासकरणम ् १.४७ आतां नौकाम ् वाचकमकमकम ् इित। कमवाे कमिण लकारे नौका आताम ् इेव वरम ु े कमिण थमािनयमािदित चेते। आताम ् इिववितकमाकमकधातु योगः। नौकां ा आताम ् या नौकां सनाथियताऽऽतां भवता इित तायम।् या आ इित बः योगः तां नौकां आ ािमन ् पारं ज इित िनदशयथा ािमन ् इित कथिया कतृस ु आताम ् इित कमवां कथं य  ोधनं पनः ु ीत। न च ािमन।् भवता आताम ् इित चेत।् सवेकवाे वाभेदो न य ु ते (ो॰वा॰ १.९) इित वचनबलेन िनरथ कवाभेदानौिचात ् ािमन ् इित शेन सह बयोगमेव रोचयामहे। तोगे च तां नौकाम ् इित कमिण ितीया साी। या आरोहणिमाट ् इित िवहे आङ ्पूवक  ह ्धातोः (हँ बीजजिन ाभाव े च धा॰पा॰ ८५९) िप।् १२५ ततः सपु आनः च ् (पा॰सू॰ ३.१.८) इन ेन आन आहिमित इित िवहे आित। सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) इन ेन धात-ु सायां त ैव लोकारथमपष ु ैकवचनां पम ् आ अतो ितीया। याऽऽकृ ित- गणात ् आङ ्पूवक  ो ह ्धातिु दवािदगणे पताम।् १२६ तथा च धातस ु ायां लकारे ितये िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) इन ेन यन ् िवकरणेऽनबकाय ु आित इित पं भवित१२७ त ैव लोकारे थमपष ु ैकवचने पम ् आ इित।१२८ १२५ आङ्पूवक ात ् ह ्धातोः सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन भावे िप।् सवापहािरलोपे ु िकाघू पधगणिनषे ध े आह ् इित ाितपिदके जाते िवभिकाय सौ ये हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सोलपे हो ढः (पा॰सू॰ ८.२.३१) इन ेन ढे झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इन ेन जे वाऽवसान े (पा॰सू॰ ८.४.५६) इन ेन वैकिकच आट ् इित िसित। १२६ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणािवािदगणेऽूोऽयं धातःु । १२७ आ ह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ ह ् लट ् → आ ह ् ितप ् → आ ह ् ित → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → आ ह ् यन ् ित → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → ु लघू पधगणिनषे धः → आ ह ् य ित → आित। १२८ आ ह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → आ ह ् लोट ् → आ ह ् िसप ् → आ ह ् िस → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → आ ह ् यन ् िस → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → ु लघू पधगणिनषे धः → आ ह ् य िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → आ ह ् य िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → आ ह ् य → आ। १७१ १.४८ बिहवन सिकारकसमासकरणम ् याऽ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनानेपदम।् १२९ एवं लोकारे थम- ु ैकवचन े तये िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन ैे आमेतः पष (पा॰सू॰ ३.४.९०) इन ेन आम ् आदेश े आताम ्।१३० ािमन ् भवान ् नौकाम ् आताम ् इने ु कमिण ितीया। १.४८ बिहवन रामो दाशरिथः सीतालणाां समितः। ु आे बिहवनेित तां मिु नसिधौ॥ – अ॰रा॰ २.६.३० ु नौकया जावीमवतीय सौिमिसीतानचरः पदचरः ीरामो भराजचरणकमलं िदु ि ं पातयन ् भराजिशं ानो दशन ेां भाराजाय ापयन ् ूत े यीता- लणसहायो रामो भवशन ं िचकीष न ् बिहवन ितन ् तीत इित। तैव बिहवन इित योगं करोित। बिहयगे पमीित अपपिरबिहरवः पा (पा॰सू॰ २.१.१२) इित सूण े ािपता। अ पमी योाऽऽसीि ु षी य ु ा। िकिमदमाष म।् ु वतिदमिप पािणनीयम।् आे बिहवन इ वन बिहःदेश आे इित योजनीयम।् इं चावयवावयिवभावसमूिलका षी। या बिहयगे पमी इित वचनं ापकमूलकम।् यतो िह अपपिरबिहरवः पा (पा॰सू॰ २.१.१२) इित समासिवधायके न े बिहः श पािदपिदके न समासो ाते। वनािहिरित बिहवनम ्। तेन ैव सूण बिहयगे पमी ािपता। यिद बिहयगे पमी न ािह त योगे समासिवधानमिप न ातः समासिवधानं ततः पमीयितरेकाां बिहयगे पमी सािधता। ापक- १२९ अाथ ः। िनषादो िववित यािमन ् भवान ् मां सढनावमयाचत ु ु नावमानय (उवाच शीं सढां मे सखे अ॰रा॰ २.६.१७)। स ैवानीता मया (यमेव ढं नावमािननाय सलणाम ु ् अ॰रा॰ २.६.१८)। परियं न राजनौः। भवान ् िह ेराजपः। ु अतो भवतः कृ ते राजनौरेवोिचता। ेराजपो ु भूाऽिप भवान ् सढनावमे ु वारोहित न राजनावम।् अयमेव कमितहारः। तं नियत ं ु िनषाद आन ेपदं य ु े। न च िनषाद राजनौन  वतत इित चेत।् भरतशु कौसाविसानां कृ ते स एव िनषादो राजनावमानेित। यथाऽमे सग – इा ु िरतं गा नावः पशतािन ह॥ समानयस ै तत ु गां महानदीम।् ु यमेवािननाय ैकां राजनावं गहदा॥ आरो भरतं त शु ं राममातरम।् विसं च तथाऽ कै केय चायोिषतः॥ (अ॰रा॰ २.८.३८.४०) इ त राजनौकानयनं विणतमि। १३० आ ह ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → आ ह ् लोट ् → आ ह ् त → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → आ ह ् यन ् त → सावधातकु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → आ ह ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → आ ह ् य ते → आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) → आ ह ् य ताम ् → आताम।् १७२ सिकारकसमासकरणम ् १.४९ भराजाय मनु ये िसं न सव१३१ इित िनयमेन िनयमोऽयं ापकिसतया न साविकः।१३२ अतः षी। या िववाधीनािन कारकािण भवि१३३ इित िनयमेन षी। या पा सह बिहःश समासो ािपतः। िक ु बिहयगे पेव भवत ु इित न ेतरा िवभयो िनिषाः। के वलं बिहःशेतरिवभयोगसमास एव िनयितादथानरोधे ु ना षी साधीयसी। पां सां समासाहो गले पिततः षां त ु समास आहो नाि। इयान ् िवशेषः। १.४९ भराजाय मनु ये ु ीमानाह मां देवसिभः। सभायः सानजः भराजाय मनु ये ापय यथोिचतम॥् – अ॰रा॰ २.६.३२ अ कीयं सेशकारं तन ् ीरामो वीित भराजाय मनु ये ापय। अ भराजो जानात ु ं ेरय इथ भराजं ापय। यतो यावायाः कता ये कम भवित। तथा च सू ं गितबिवसानाथु शकमाकमकाणामिण कता स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२)। अ ाधातःु (ा अवबोधन े धा॰पा॰ १५०७) ु ायावायां कता भराज इित सित यावायां कम भविेव बथ पािणनीयम।् परम चत ु ि प पािणनीय ैव। भराजाय मनु य आनं दात ं ु ापय इित दाधातयु ोगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) चतथु ।१३४ या भराजाय मनु ये िचतं ापय इित िचतपदााहारे थानां ीयमाणः (पा॰सू॰ १.४.३३) इन ेन सदान- ु मानतमु  सा तततथु । या भराजं मिु नं हष ियत ं ु ापय इय ु मिण चतथु  ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। १.५० सीतया लणेन च ु ततो राजा नमं तं समं िवलोऽवीत।् ु रामः कुाे सीतया लणेन च॥ सम – अ॰रा॰ २.७.३ १३१ मूलं मृयम।् १३२ अपपिरबिहः। अपपिरयोगे ‘पपािरिभः’ (पा॰सू॰ २.३.१०) इित पमी िविहता। अूरपदयोगेऽिप ‘अारात’् (पा॰सू॰ २.३.२९) इािदना िविहत ैव। तेनाऽ ‘पा’ इित हणं ‘बिहयगे पमी भवित’ इित ापनाथ म।् ‘ापकिसं न सव’ इित ‘कर करभो बिहः’ (अ॰को॰ २.६.८०क) इिप िसम ् (त॰बो॰ ६६६)। १३३ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् १३४ आनं दातम ु ् इाहायिमित भावः। १७३ १.५० सीतया लणेन च सिकारकसमासकरणम ् ु ीरामं रथेन यागं यावे ागतमयोां समं ित राजा प यीतया लणेन च रामः कुाे। अ तृतीया िवमशादम।् यतो िह निह कािचद िया यां नयोः कतृ  ं संसा तयोृतीयोपकताम।् १३५ न वा कन ियािसौ ापारोऽविशते यापारादनरं िया पिरिनेत येन करणं साताम।् न वा िकमिप ापारगीतं िवलोते येन हेत ु ं साधिया तत तृतीया ियताम।् १३६ अोते। िवनाऽिप सहाथ वाचकशयोगेन तृतीया भवित वृो यूना तणेदवे िवशेषः (पा॰सू॰ १.२.६५) इािदिनदशात।् या य ु सहश िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन सह इ लोपे यः िशते स मानाथािमधायी इित िनयमेन मानसहाथावगतेत ृ ीया। या कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८) इित वािकेन कृ ािदादभेदाथ तृतीया। कृ ा चा इितवत।् सीतालणािभो राम इित भावः। सीतया लणेन च ीरामाभेदिसेः। वाीकीयरामायणे ाामिप ीसीतारामाामभेद ितपािदतात ् – अना िह मया सीता भारेण यथा भा॥ – वा॰रा॰ ६.११८.१९ इित रामवचनम।् अना राघवेणाहं भारेण यथा भा॥ – वा॰रा॰ ५.२१.१५ इित सीतावचनम।् उभय य ु ोऽनशोऽभावाभावितपादनपरः। अभावाभावो िह ितयोिगानम।् यथा घटाभावाभावो घट एव। तथ ैव न अा अना।१३७ अा रामािा। न अा अिभा अथादिभ ैव – भा जाइ कहँ भान ु िबहाई। कहँ चिका च तिज जाई॥१३८ – रा॰च॰मा॰ २.९७.६ अं िह भेद े िसनमभेद।े िगरा अरथ जल बीिच सम देिखयत िभ न िभ।१३९ – रा॰च॰मा॰ १.१८ १३५ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। १३६ हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन। १३७ नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन समासे नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नकारलोपे ताडिचु (पा॰सू॰ ६.३.७४) इन ेन नटँ ु ्। १३८ एतूपारम–क ् ु  ग ं ु शोित भा ा भाकरम।् ा चमसं कु ग ं ु शोित चिका॥ (मा॰भा॰ २.९७.६)। १३९ एतूपारम–वागथ् तुौ जलवीिचत ु ौ वाौ पृथि ु िवभेदशूौ (मा॰भा॰ १.१८)। १७४ सिकारकसमासकरणम ् १.५० सीतया लणेन च इित गोािमनाऽिप त त मानसेऽिप ितपािदतात।् अतः कृ ािदादभेद े तृतीया णसौरभसंयोग इवोष माटीकते। करपाािमचरण ैरिप रामायणमीमांसामलाचरणे िलिखतं यत ् – ु िं हतम।् ु गणबृ सौयसारसव ं माधय  ैकमितीयं तमेकं िधा कृ तम॥् – रा॰मी॰ मलाचरणे लणाभेदं त ु शेषात।् शेष ु लणो राजन ् (अ॰रा॰ १.४.१७) इिन ्  एवोाेषऽशः ीरामऽयंशांिशनोिबिसोिरवाभेदिसेः। सीतालणयोः कृ ािदगणे पिठतौिचं िह सीताया मूलकृ िताण च जीवाचायात।् या इंभतू लणे (पा॰सू॰ २.३.२१) इदं िह सूम।् अाथ ः िकिकार लणे तृतीया। अथात ् इं भूत ं लयतीित इंभतू लणं तिन ्। कतिर बालकाटँ ु ्।१४० ु ततानबकाय सित यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनानादेश े अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन णम।् या लतेऽन ेन ेित लणम ्। करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७) इित करणे टु ्। इंभतू  लणिमंभतू लणम ् इित षीतषः।ु १४१ अथाने ापकिचिवशेषण े े ः किकारो ोते त तृतीया ात।् एवं िह इंभतू लणे इनेन ैव तृतीया। रामच रामं िह सीतालणाामेव सूते। यथा जटािभापसः। मौीमेखलया चारी। अ जटा- ातापसिविशापस एवं मौीमेखलााचािरिविशो चारी। तथ ैवा सीतालणारामिविशः ीरामः। रामं िह सीतालणाामेव ाते। रामेित नामिप वणयिववरणं कृ ा मायाजीवािनव रामसीतालणानवगि भावक ु भाः। एवं रकारे ीराम आकारे ीसीता मकारे च ीलणः। यथा – रकारे रामचः ाकारे लणः राट ्। तयोः संयोजनाथाय सीता आकार उते॥ – इित सादाियकाः इं सीतया लणेन च इित ाविप पािणनीयौ। १४० कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन। १४१ कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कृ ोगा षी कृ ोगा च षी समत इित वम ् (वा॰ २.२.८) इन ेन समासः। १७५ १.५१ तयोः सिकारकसमासकरणम ् १.५१ तयोः तयोमदु कं देिह शीमेवािवचारयन।् न चेां भसाुयािता मे यिद कुित॥ – अ॰रा॰ २.७.२८ ियमाणो दशरथः शरीरराय ै राममाा ािथ तः। मरणमपिरवतनीयिमित साधयन ् सोपामणकुमारकथां वनु ् शवेिधबाणिवियमाणमहायाणमण- वचनमानपूु वतयाऽनवदित ु याणांजमणो दशरथं कथयित िवचारं न कृ ा तयोदकं देिह। अथाम िपतृां जलमप येित। अभीिते तााम ् इित चत ु   े योे तयोः इित षं य ु म।् अ िववाधीनािन कारकािण भवि१४२ इित िनयमेन सिववणाी। अथवा तयोः इ म ् शेन सहायः। अ च र- रकभावसमूिलका षी।१४३ या िपोियमाणा सदानिवव ैव न। यतो िह ु पदोदकमेव िपतरौ सगृीतः। अतः तयोः इित षी न पािणनीयिवा। १.५२ देावयोः ु देावयोः सपानीयं ु िपब मिप पक। इेव ं लपतोभा सकाशमगमं शन ैः॥ – अ॰रा॰ २.७.३४ अ मणकुमारे मृत े हे कलशं गृहीा िनकटं गतो दशरथ चरणसार- िनं ु ा मणकुमारबाऽौु िपतरौ ाहतयु त ् आवयोः सपानीयं ु देिह। अ दाधात-ु योगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) कमणा यमिभ ैित स सदानम ् (पा॰सू॰ १.४.३२) ु इन ेन सदानसा तदनगािमनी चतथु िवभि योा। आवाां सपानीयं ु देिह इेव वम।् परम षी पािणनीयिवेव। अथोते। वािधया िपतरौ सदानं न िववतः। अथालदानं त ु तव कत ं न ैव ते कृ पा न वा न ैिमिकं कम। अत आवयोदकं देहीित भावं कटियत ं ु सिववा। अथवा आवयोमख ु उदकं देिह इित ु शााहारेणावयवावयिवभावे सषी। या आवयोः श पक मख ु शेन १४२ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् १४३ षिंशिततमे ोके दशरथं सोधयन ् मणः कथयित – मा भ ैषीनृपसम (अ॰रा॰ २.७.२६)। नॄन ् नरान ् पातीित नृपः। यथाह मनःु – ां ाेन संारं ियेण यथािविध। सवा यथाायं कत ं पिररणम॥् अराजके िह लोके ऽिवतो िवुतो भयात।् राथ म सव राजानमसृजभः॥ ु (म॰ृ॰ ७.२.३)। मणमते दशरथ ु नृपसमः। अथाररितृे ः। अत एव तेन तयोमदु कं देिह इ ररकभावसमूिलका षी य ु ा। १७६ सिकारकसमासकरणम ् १.५३ मे वद अयः। अथात ् हे आवयोः पक ु सपानीयं ु देिह मिप िपब इये आवयोः इ जजनकसे षी। १.५३ मे वद या िवना न मे तातः कदािचहिस ितः। इदान यते न ैव कु ितित मे वद॥ – अ॰रा॰ २.७.६३ ु अ मृत े दशरथे तारा गसे श ं ाायोां ागतो भरतः कै केयीसकाशं गाऽा िपतरं साय पृित यत ् कु ितित मे वद। अ ूधातस ु मानाथ कतया (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसा ाा कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन च ितीया योा। एवं च मां वद इन ेन ैव भिवतम।् तपय ु ते। अ सदानिववया चतथु । या मामनहीत ु ं ु वद इित गमानतमु  ु योगेण त कमिण चतथु  मम ् इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन त च मे इादेशः।१४४ या मातः इा तेन सहाये हे मे मातः वद इथ ससामाे षी। १.५४ हेऽ तामाह भरतो हेऽ रामः सििहतो न िकम।् तदान लणो वाऽिप सीता वा कु ते गताः॥ – अ॰रा॰ २.७.७१ अ शोकाकुिलतदयो भरतो मातरं पृित यत ् हेऽ रामलणसीताः कु गताः। अ हैहे योगे हैहयोः (पा॰सू॰ ८.२.८५) इित सूण ृ ा े हेघटकै कार  ुत े  ुतग अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावे हे३ अ इेव पािणनीयं हेऽ इित कथम।् उते। गरोरनृ ु तोऽनाेकैक ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इ ाचाम ् इ हणं थ सापयित यवऽिप  ुतो िवकते।१४५ तादािप  ुतिवकः। एवं हे इयं मा अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेन िवभि- लोपे पदाादेकाराकारयोः एङः पदाादित (पा॰सू॰ ६.१.१०९) इन ेन परपे हेऽ इित िसम।् या िपादीापादसाायीपरपिवधायकशाेदमिसं ततः परपे हेऽ इित िसम।् न च  ुतारसामाद िसं लोपियत ं ु न शते। १४४ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन। १४५ इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः  ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)। १७७ १.५५ तव रादानाय सिकारकसमासकरणम ् हे३ राम राम है३ इादौ  ुतरे चािरताात।् न च ितलं लणोपवः१४६ इित िनयमेन कृ ितभावपे लेऽचािरतााैय न ैवािसं रोधियते। अ हे३ अिरसूदन हे३ अ इािदयोगेष ु च चािरताात।् १४७ या  ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इ िनहण ाियकाकृ ितभावाभावः।१४८ १.५५ तव रादानाय राम यौवरााथ िपा ते समः कृ तः। तव रादानाय तदाहं िवमाचरम॥् – अ॰रा॰ २.७.७२ कै कयी भरतं बोधयी ाह यत ् तव रादानायाहमेव रामराे िवमाचरम ्। अ दानयोगे चतथु  वाऽऽसीत ् तु ं रादानाय इित। तव इित सिववायां षी। अथात ् न च रािमदं परकीयं मम िववाहे िपतःु पण आसीम दौिह एव राािधकारी भवेत इदं रामिधकारतव। अादिधकायािधकारकभावे१४९ से षी। न च सापेमसमथ वत ् इित िनयमेन राश तवशेन सह साकातया तव इ च िवशेषणात ् रादानाय इित कथं तष ु इित वाम।् िनसाकाा- ले त िनयमानीकारात।् देवद गक ु ु लम ् (भा॰पा॰सू॰ २.१.१) इािद- भायोगा। या कृ ते इाहायम।् अथात ् तव कृ ते रादानाय इित। से षी। १.५६ तवैव रां राम च ैके न वनवासो मिु नतम।् ततः सपरो राजा रां दा तवैव िह॥ – अ॰रा॰ २.७.७४ अ कै केयी रामवनवासघटनां वणयित। तवैव रां दा िपता िदवं गतः। दा १४६ मूलं मृयम।् १४७ संिहताया अिववायािमित शेषः। ु ीाहम ् इित योग िवमश पय ु – “यथा ङमो ादिच ङमिु नम ् १४८ १४२तमे पृ े १.१७ मन (पा॰सू॰ ८.३.३२) इ िनहण ाियकात ् इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) सिङं ु पदम ् (पा॰सू॰ १.४.१४) इादौ न ङु मटु ौ।” १४९ अिधियते यत ् अिधकायम ्। तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०), ऋहलोयत ् (पा॰सू॰ ३.१.१२४) इााम ् अिधपूवक  कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) कमिण कृ सको यत।् अिधकरोतीित अिधकारकः। अिधपूवक  कृ धातोः वु च ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) इन ेन कतिर वलु ।् १७८ सिकारकसमासकरणम ् १.५७ मे इित ो दाधातोः (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) ायोगः। अ त ु म ् इित सदानातथु योग एव साित। तव इित षी त ु ससामाे। या तव कृ ते ु ारेव भरतं रां दा। या तव शासनाय रां दा इित।१५० या कै केयीमख से तयित यिददं रां त ु ं महाराजेन न दम।् यावामागमनं शासनाय दम।् अतव त ं नाि। ं त ु राघव ैव। तात ् रजक वं ददाित इितवद रापरावतनसे त े षी। १.५७ मे असााऽिस पापे मे घोरे ं भतृघ ाितनी। पापे भजातोऽहं पापवानि सातम।् अहमिं वेािम िवषं वा भयाहम॥् – अ॰रा॰ २.७.८० ु ाामवनवासकथावणेन जातकायकोपो भरतः कथयित हे पापे कै केयीमख ं मे असाा। अथ ऋहलोयत ् (पा॰सू॰ ३.१.१२४) इन ेन तयोरेव कृ - खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इन ेन च सूवक भाष ्धातोः (भाषँ ायां वािच धा॰पा॰ ६१२) कमिण यये चटु ू (पा॰सू॰ १.३.७) इन ेन णकारेायां त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोपे हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) चेन ेन तकारेायां े लोपे िवभिकाय साा। न साेसाा।१५१ असाा इ तेन ैव सूण कमिण यिवधानादना ु कतःु कतृक  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन तृतीयया भिवतम।् मया असाािस। मे इित कृ ानां कतिर वा (पा॰सू॰ २.३.७१) इन ेन वैककी षी। या मे इादे ौ इाहायम।् पापे मे ावसाा। अावयवावयिवभावसे षी। १.५८ मे हा राम हा मे रघवंु शनाथ जातोऽिस मे ं परतः पराा। तथाऽिप ःखं न जहाित मां वै िविधबलीयािनित मे मनीषा॥ – अ॰रा॰ २.७.८६ अ शोकसदया भगवती कौसाा ीभरतसमं ीराममिु य िवलपित।  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन षी। शासनाय इाहायिमित भावः। एवं तव इ कतृक १५० ् ु नञ (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन नतषसमासः। नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नञो १५१ नलोपे असाा। १७९ १.५९ मे सिकारकसमासकरणम ् परतः पराा ं मे जातोऽिस। अ मे इित षं िवचाराय। यतो िह जायमानाऽधारो ु माता। एवं पजिन िपता िनिमकारणं रजःश ु संयोगोऽसमवाियकारणमेव ं माता समवाियकारणम।् १५२ त मातिर समवायसेन सितते।१५३ तथा च ता एवाऽधारािचता।ु आधारो ौपेिषको बोः संयोगपो न त ु समवायः।१५४ अतः मिय जातः इिचतंु यथा भागवते – िनशीथे तमउूत े जायमान े जनादन े। देवां देविपयां िवःु सवगहाशयः॥ ु ु आिवरासीथा ाां िदशीिरव पलः॥ – भा॰प॰ु १०.३.८ इित। अ देवाम ् इित सयोगः। तादािप सिचते ु ित चेत।् उते। मे कुौ इाहारे से षी। या जातः इ पोऽथ ु ः।१५५ अथात ् ं मे ु जातः पोऽिस। इथारसे षी। अथवा मे इित चत ु  ं ताद चतथु  वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । कौसािहतकारी१५६ (रा॰च॰मा॰ १.१९२.१) इित मानसेऽिप समिथ तात।् अथवा भगवतः कौसां िनिमीकृ  ाका ैव समी। ततः ु कटः इित नं समाधानम।् मे जातः इ मे परतः १.५९ मे ु य रामया  मां नय सत। ु सीतया सिहतो य सश य मे॥ – अ॰रा॰ २.८.२५ अ िचकू टं गन ् भरतो िनषादेन स भगवयनानं पृित य भगवान ् ु से दशय। अ अहं पयािन ं ेरय इथ ं मां दशय इेव ितीयोिचता। चतथु योग ु सदानिववया। भरतो दानपेण ानदशन ं याचते। या मां सखियत ु ंु १५२ कारणं ििवधं समवासमवाियिनिमभेदात।् यमवेत ं कायम ु ते तमवािय- कारणम।् यथा तवः पट पट गतपादेः। कायण कारणेन वा सहैकिथ समवेत ं सारणमसमवाियकारणम।् यथा तसं ु योगः पट। तपं ु पटप। तभयिभं कारणं ् ु िनिमकारणम। यथा तरीवेमािदकं पट (त॰स॰ ४०)। १५३ यिमवेत ं समवायेन सं सायम ु ते तमवाियकारणिमथ ः ... समवाय- साविकायतािनिपततादासाविकारणं समवाियकारणतिमित (त॰स॰ ा॰बो॰ा॰ ४०)। ु िसयोः समवायः। अयो ु संयोगः (बा॰म॰ ६३३)। १५४ अनयोरयं भेदः – अयत १५५ यथा अिय जात कथियतं कथय (उ॰रा॰च॰ ४.२३) इित भवभूितयोगे। ् १५६ एतूपारम–कोसलाजािहतावहो (मा॰भा॰ १.१९२.१)। १८० सिकारकसमासकरणम ् १.५९ मे दशय इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । ॥ इयोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ अारामायणसंसतृ ानां बिहःितानािमव पािणनीयात।् मया पदानां थमो िवमश शोधे पिरेद इित धािय॥ इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे थमााये थमपिरेदः। १८१ १.६० सिहतेन मे सिकारकसमासकरणम ् ॥ अथ थमााये ितीयः पिरेदः ॥ ॥ अथारयकाडीययोगाणां िवमशः ॥ १.६० सिहतेन मे इतः परं येन गं सिहतेन मे। ु ने संयो शरानिप करे दधत॥् धनगु ण – अ॰रा॰ ३.१.१२ योगोऽयमारामायणेऽरयकाडे थमे सग ीरामेण िविहतः। िचकू टं ा पाीतालणाां सह िकयरंू गा घोरकाननं िनरी लणं सतक यित यत ् इतः परं मे सिहतेन या गम ।् सिहतेन इित लण िवशेषणम।् तथा च सहय ु े ऽधान े (पा॰सू॰ २.३.१९) इन ेना तृतीयायां मया सिहतेन या गं मे इित कथिमित चेत।् सिववायां षी। या िहतेन सह वतमानः सिहतः। तेन सहेित त ु - योगे (पा॰सू॰ २.२.२८) इन ेन समासः।१५७ तेना मे इ िहतशेनायः। त मे िहतसिहतेन या गम ् इित ीराम तायम।् न च सापेमसमथ वत ् इित वचन ेन िहतश मे इन ेन सापेतया कथं समासः। िनसापेल उिनयमानादरात।् या गमनियायाः कता ीरामः। एवं िहतेन सह वतमान ेनेित सिहतेन या लणेन सह इतो मे गम ्। अ तयो भावे।१५८ तादनकत ु िर यिप तृतीया ाोित तथाऽिप कृ ानां कतिर वा (पा॰सू॰ २.३.७१) इित सूण े कृ ाः (पा॰सू॰ ३.१.९५) इिधकारे िविहत तत ्य कतिर रामवाेऽे तृतीयााने षी मम इित त मे इादेशः।१५९ या बना ु इाहायम।् मे बना ु या गम ् इित िवहे पापालकभावे ािमभावे वा षी। या कृ ते इाहायम।् मे मम कृ ते सिहतेन या गम ्। या मे इित चत  ं मे मं गम ।् ताद चतथु  ु  वाा (वा॰ २.३.१३) इित चतथु । अथात ् इतः पूव मया साकं ं सखान ु ाऽयासीः ु भू िकधनु ेतः परं राससामे महपूणय ोगदानाय मदथ मेव गम ् इित ीराम ताय ितभाित। रामरावणसामे मेघनादािदवधे लण महपूणा भूिमका सवरिप ाता। अथवा मया इथ मे इयम।् १५७ वोपसजन (पा॰सू॰ ६.३.८२) इन ेन सह इ स इादेशः। १५८ तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इन ेन। १५९ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन। १८२ सिकारकसमासकरणम ् १.६१ तव दाािम १.६१ तव दाािम तव सशनाकाी राम ं परमेरः। अ मपसा िसं ययंु ब िवते। तव तव दाािम ततो मिु ं जाहम॥् – अ॰रा॰ ३.२.५ ीसीतालणसमेतीरामेण शरभितायां शरीरं िदधःु ाते। अथा सूण ु त  तपसः पयं ु ं दाािम। ोके ऽिन ् त ु ं दाािम इित योे तव ु म।् अ सदाने सिववायां षी। यतो िह पय दाािम इित य ु य ैव सह ु शातः सः। मेव पयिनधानं ः िकमिप परं नाि। अतवैव व ु तवैव दाािम मम िकमिप ािमं नाि। यथा रजक वं ददाित इ दाता ं न जित।१६० पनन ु  सदानं िविनयमः। िविनमयो नाम ितदानम।् तव ितदाािम इदमेव वाम।् १६१ ित इ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन लोपः। अथवा तव दाािम येन ं रासानां संहारं कु। उपासकानामयं िनयमो यमािण समाचरि तेषां फल ाियदेवाय यि यथा भागवते – ु कायेन वाचा मनसेिय ैवा बाऽऽना ु तभावात।् वाऽनसृ करोित यकलं पर ै नारायणायेित समप येत॥् – भा॰प॰ु ११.२.३६ अत एव जय जय इित कथयि जनाः। वाीिकरिमवां िलखित बलं िवो वधताम ् (वा॰रा॰ ६.१२८.१२१)। १.६२ सम राम सम राम महपु यफलं ु िवरः शरभयोगी। िचितं समारोहयदमेय ं रामं ससीतं सहसा ण॥ – अ॰रा॰ ३.२.६ ु अ भगवारभः समं पयजातं ीरामाय समप यित। अ राम सम १६० ु हणाय िनवृिपूवक दानं चापन  ं परोादनम।् अत एव “रजक वं ददाित” इादौ न भवित (त॰बो॰ ५६९)। रजकवदान े वपरावतनािनवृिन  परोादन न। ता सदानम।् एवमेवा भगवयदान ु ु ेऽिप भगवत एव पयािमािनवृ िन  पर- ोादन न। ता सदानम।् अयं भावः। ु ाोित मिु ं च ददाित। इदमेव ितदानम।् ु ददाित मिु ं च ाोित। भगवां पयं १६१ अ शरभः पयं भगवान ् पयाितयित ु मिु िमित भावः। १८३ १.६३ शरभयोगी सिकारकसमासकरणम ् इित िलिखतम।् १६२ सम इित पद योगेन चतथु  योा दाधातस ु मानाथ कात।् ु िक षी िकमिप िवशेष ं वि। राम ैव पयजातं ासपेण मम पा  आसीातं परावतयािम इमं भावं नियत ं ु राम इित। या राम करे सम इाते स- सामािववायां षी।१६३ १.६३ शरभयोगी सम राम महपु यफलं ु िवरः शरभयोगी। िचितं समारोहयदमेय ं रामं ससीतं सहसा ण॥ – अ॰रा॰ ३.२.६ ु अ राघवें ण पयजातं सम महिष ः शरभितां समारोहत।् शरभ एव योगीित शरभयोगी इित िवहे कमधारयः। अ योिगशः शरभश िवशेषणम।् अः कोऽिप शरभो न योयेवायं िह शरभयोगी संसारजन ु रसभ- योगीित। िवशेषणं नाम िवमाने सित िवधेयािये सतीतरावतकम ।् अेदं ेय ं िवशेषणमपु लणमपु ािधिरमे यः ायः समाना अितसूमरमेतषे ।ु िवशेषण- लणम ु म।् उपािधरिवमाने सित िवधेयािये सतीतरावतकम ।् उपलणं िवमाने सित िवधेयानिये सतीतरावतकम ्। यथा काकवो देवद गृहाः इित। एवमेवते रावतकतया योगीित िवशेषणं शरभ िवशेम।् तथा िवशेषणं िवशेणे बलम ् (पा॰सू॰ २.१.५७) इन ेन समासे थमािनिद ं समास उपसजनम ् (पा॰सू॰ १.२.४३) समासिवधायके शाे थमया िनिद ं पदं समास उपसजनसं ात।् अ समासिवधायकं शां िवशेषणं िवशेण े बलम ् इित। थमया िनिद ं िवशेषणम ् इित। अानपूु ा न ताय ता अनपयोगात ु ।् िवशेषणम ् इानपूु ाः िवशेण े इानपूु ा सह समासाभावादनपयोगा। ु तादानपूु ा आनपूु ि भधेय े तायम। िवशेषणवाचकपदिमथ ः। एवं नीलम ् उलम ् इ नीलम ् इोपसजनसा। न च समासिवधायके शाे ीिण पदािन िवशेषणम ् िवशेण े बलम ् इेत े क े ं १६२ िणजात ् सम ्पूवक ात ् ऋधातोः (ऋ गितापणयोः धा॰पा॰ ९३६) ा ये सम इित पं िसित। ऋ → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ऋ िणच ् → ऋ इ → अितीीरीू यीाातां ु पणौ (पा॰सू॰ ७.३.३६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ऋ पक ँ ु ् इ → ऋ प ् इ → पग-ु ् ् लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → अप  इ → अिप  → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। सम ् अिप  → समानकतृक  योः पूवक  ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → समिप  ा → कुगितादयः → समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) → समिप  प ् → समिप  य → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → समप  ् य → सम। १६३ अवयवावयिवभावमूलका सः। १८४ सिकारकसमासकरणम ् १.६४ आदौ ऋषीणाम ् तृतीयां े च थमाे। यथा िवशेषणम ् इित थमािनिद ं तथ ैव बलम ् इिप। अ कथं नोपसजनसेित चेम।् उपसजनसािवधायकसू ं थमािनिद ं समास उपसजनम ् इित। अ समासे इित समी च वैषियकी। िवषयता च घटकपा। अथामासे घटकतया सिवं समासिवधायकसू े थमया िनिदमेवोपसजन- सम।् बलम ् इित थमया िनिद ं िक ु समासे घटकतया न िवम।् अतो न दोषः। तापसजनसायाम ् उपसजन ं पूवम  ् (पा॰सू॰ २.२.३०) इन ेन पूव योगे सित योिगशरभः न त ु शरभयोगी इित। अोते। पूवि नपातकरणमिनिमित  वे ोपपािदतम।् तेन शरभश पूव योगः। अथवा िवशेषणिवशेभावे कामचारः। पूवम ेकं पदं ेक िवशेषणं िवशे भवित। को योगी योिगन ु बहवदा शरभ इित। अािप ितरावतकता। तारभशेतरावतकतया िवशेषणता। तत े समासताम।् मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२) पूव योगः। याऽनेन सूण इन ेन समासः। भाािः (भा॰॰ मलाचरणे ६) इित कै यटे नािप सरिणीकारात ् शरभ एव योगी इित िवहः। या शरं िचता तिन ् शरीरभ इित शरभमेव योजियत ं ु शीलम इित िवहे सजातौ ु िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन ु िणिनयः। अनबलोपे ु १६४ चजोः कु िघयतोः (पा॰सू॰ ७.३.५२) इन ेन गणे जकार कुे१६५ िवभिकाय शरभयोगी इित। १.६४ आदौ ऋषीणाम ् ु तथा। शेषांश ं शचे े भरतं सानजं अतादौ ऋषीणां ं ःखं मोुिमहाहिस॥ – अ॰रा॰ ३.२.१६ अ सीतालणसमितं ीरामं ा तं  ाा कथयि मनु ीरा यत ् ऋषीणामादौ ं ःखं हतमु हिस। अ एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेनाऽवादेशोऽिनवायः। आदावृषीणाम ् इेव भवेत ् आदौ ऋषीणाम ् इित पािणनीयिमव। अोते। सेरिववया। सातं भगवान ् रास ैः सह िवहं िचकीष तो रास ैः सह सिरनिचत ु इित भावं नियतमु  सिन । यथा पा सह िविजघृभु त हृ  िरनितशतक ितीये ोके कथयित – यां िचयािम सततं मिय सा िवरा साऽिमित जनं स जनोऽसः। १६४ ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन। १६५ कुे सित ान ेऽरतमः (पा॰सू॰ १.१.५०) इन ेन गम।् १८५ १.६५ साधनपरेष ु सिकारकसमासकरणम ् ु ित कािचदा अृ ते च पिरश िधा त मदन इमा मा॥ – भ॰नी॰ २ अ सििरो नाऽसीदतः ोके ऽिप मदन इमा इ न सिथ ैवाािप रास ैः सह िवह इोऽतोऽसियोगः। सिवा े िववाधीनो भवतीित ाकरणिसाः। एकपदे सििन ो यथा रामेण। धातूपसगयोथा यथा ाित। समासेऽिप सििन ो यथा ु रामानजः। िक ु वाे त ु िववामपेते तथा चोम ् – संिहत ैकपदे िना िना धातूपसगयोः। िना समासे वाे त ु सा िववामपेते॥ – वै॰िस॰कौ॰ २२३२ अतोऽ न िववा। अतो न सिः। १.६५ साधनपरेष ु ं सवभतू दयेष ु कृ तालयोऽिप जािवमख ु षे ु तनोिष मायाम।् साधनपरेपयाित माया ु सेवानपफलदोऽिस यथा महीपः॥ – अ॰रा॰ ३.२.२९ नीलोलदलयामं रामं राजीवलोचनं जानकीलणयतु ं जटावल- ु धािरणं सतीीया भा तु ाव रघननम ु ।् साधनपरेष ु इित ाय ु ु सतीः। त िह अपयाित माया इित पदयसमिभाहारेण साधनपरेष ु इ पा भिवतम।् अपयाित इ िह पूवद श े ागानकूु लो ापारोऽथ ः। त च कादपयातीपेायां िवेष े सामान े िविमायाया अविधभूततया - साधनपरेः इपादानसाफलभूतपमी। तथा च सूम ् वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४)। अपायो िवेषिन ् साे वु मविधभूत ं कारकमपादानं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५८६) इित। स िवमशिवषयः। अ समाधानम।् स ु इाहाय तथा च साधनपरेष ु स ु पाायाऽपयाित इित। य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन समी। या सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इ चकारामी।१६६ या साधनपरानपे मायाऽपयाित इित बलोपे सित १६६ चकारारािकाथ ू ः (का॰वृ॰ २.३.३५, वै॰िस॰कौ॰ ६३३, ल॰िस॰कौ॰ ९०६)। १८६ सिकारकसमासकरणम ् १.६६ मनो मे रयित तानादराथ समी।१६७ या असाध पु दााहारे सासाधयोगे ु च (वा॰ २.३.३६) ु इन ेन साधनपरेसाधमायाऽपयाित इित समी। १.६६ मनो मे रयित देहाे मम साय ु ं लसे ना संशयः। गंु ते िु मािम गं मिु ननायकम।् िकिालं त व ं ु मनो मे रयलम॥् – अ॰रा॰ ३.२.३९ ु अ सतीमिभग ीरामोऽगं िु मः कथयित यत ् मे मनरयित। अ िणजात ् र ्धातोः१६८ (िञराँ समे धा॰पा॰ ७७५) कमतया माम ् इित योे मे इित य ु म।् अ कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इन ेन कमसा। ततः कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन ितीया ाा िक षी। कमादीनामिप समािववायां षेव (वै॰िस॰कौ॰ ६०६) तथ ैवााेवम।् मनःकतृक  वतमानकािलकीरामकमकमिु नदशनिवषयकोठानकूु लापारः इित शाबोधः। या मे मनः इये मि मनः। ससामाे षी। तथा च मे मनः मां रयित इाहायम।् ु १.६७ सतीे न ु अथ रामः सतीेन जाना लणेन च। अगानजानंु माे समपत॥ – अ॰रा॰ ३.३.१ अ सहशं िवनाऽिप तृतीया। िवनाऽिप सहशं तृतीयािवधानात।् १६९ या इं- े तृतीया।१७० या हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन भूतलणे (पा॰सू॰ २.३.२१) इित सूण १६७ षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इन ेन। १६८ अ धातोघटागण े पाठात ् घटादयो िमतः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िमािणिच अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेनोपधावृौ िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इन ेन े िर इ धातसु ायां लिट ितिप शिप गणे ु ऽयादेश े रयित। १६९ िवनाऽिप तोगं तृतीया। वृो यून ेािदिनदशात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५६४)। ु १७० सतीारामिविशः ीरामोऽििजानं समपतेित भावः। १८७ १.६८ अगमिु नवयाय सिकारकसमासकरणम ् तृतीया।१७१ या कृ ािद उपसानम ् (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेनाभेद े तृतीया।१७२ १.६८ अगमिु नवयाय ु सती ग ं शीमागतं मां िनवेदय॥ अगमिु नवयाय सीतया लणेन च। ु सतीः महासाद इा ु ु ययौ गरोः॥ – अ॰रा॰ ३.३.५-६ अ ीरामः सतीं ु ित कथयित मागतं मामगमिु नवयाय िनवेदय। गित- ु बिवसानाथ शकमाकमकाणामिण कता स णौ (पा॰सू॰ १.४.५२) इन ेन िनपूवक  - ु तया शकमतया च अगमिु नवय इ ् ातोः (िवदँ ान े धा॰पा॰ १०६४) बथ िवद ध कमसा ाा। एवं तदनगािमनी ु ितीयािवभिः ाा। िक चत ु प ािणनीयेव। परं िवचारे कृ त इयमिप पािणनकूु ला। अ अगमिु नवय तोषियत ं ु मां िनवेदय इित ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन चतथु । या ताद चतथु  वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन म ु ये हिरं भजित इािदवतथु । या अगमिु नवयाय इित सतीसोधनम ु ।् एवम ् अगमिु नवयमयतेऽेवािसेन सेवाथ गतीगमिु नवयायः तु ौ अगमिु नवयाय। अ कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन अण ् यः।१७३ तत उपपदमितङ ् (पा॰सू॰ २.२.१९) इन ेन समासे ाे कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन िवभिः ाा। योम े कतरेण भािमित सामे गितकारकोपपदानां कृ िः सह समासवचनं ाबु े ु ः  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) (भा॰पा॰सू॰ ८.४.११) इन ेन समास उपाे पूव कतृक ु भिकाय अगमिु न- इन ेन कृ ोगे षी पामासे पािभिलोपे दीघ पनिव वयायः तु ौ हे अगमिु नवयाय इित न दोषः। अथा ं िनररमगमिु न- वयमपु गिस सेवाथ मतं त भावेन पिरिचतोऽतो मामागतं िनवेदय।१७४ १७१ ु न ो हिरः (वै॰िस॰कौ॰ ५६८) इितवदाििजमिु नानगमन े सतीो पये ु हेतिु रित भावः। १७२ एतूवस  ग िनरपेा नागताेषां योऽहमहम ् (अ॰रा॰ ३.२.३७) इ ीरामेण सती ु कृ ते  िनयम ु म।् देहाे मां सायु ं लसे ना संशयः (अ॰रा॰ ३.२.३९) इाभेदोः। तादभेद े तृतीयेित भावः। १७३ अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इित धातोः अगमिु नवयम ् इित कमपपदे। १७४ या अयत इयः। अयः अयते अच ् गिर इित वाचकारः। नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतयच  ।् अगमिु नवयायः अगमिु नवयायः तु ौ अगमिु न- वयाय। कतृक मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन कृ ां कृ ोगा च षी समत इित वम ् ु (वा॰ २.२.८) इित वािकेन तषसमासः इनः इितवत।् १८८ सिकारकसमासकरणम ् ु १.६९ गरोः ु १.६९ गरोः अगमिु नवयाय सीतया लणेन च। ु सतीः महासाद इा ु ु ययौ गरोः॥ – अ॰रा॰ ३.३.६ अ ीरामवचनं  ु ा सतीः ु सहष मगं ित गतः। अ ययौ ु इित षं य गरोः ु म।् तदपािणनीयमावहम।् यतो िह कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इित सूम।् अ सामाोऽथ ः कतःु िययाऽऽिमतमं ु कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३५)। िवशेष ु कारके (पा॰सू॰ १.४.२३) इिधकार- े ियापद लाभः। एवं या या िया सा सा कतारं िवनाऽनपपे सूण ु ित ियय ैव ु कतु हणं थ सापयित यत ् कृ ितधातूपाकतृव िृ ापार- कतरु ाेप े िसे पनः योफलायः कम। तेन भो रामं भजित इ कृ ितधातूपाकता भिृ - ापारो भजनानकूु लयोफलं भजनं तदायो राम इ कमसा। असित कतृ हणे ियाया ल कतृप द कृ ितधातकु तथ नावग ं ु शेत। एवं माषें बाित इ माषाणामिप कमसा ाथा च कताऽिृ ापारो गल- िवलाधःसंयोगपयोफलं भणानकूु लं तदायः कम माषा एवेित माषाणामेव कमसा ात।् सित कतःु इित पदहणे कृ ितधातूपाो यो ापारदायो यः कतथ से कृ ितधातःु ब ्धातःु (बँ बन े धा॰पा॰ १५०८) तिृ - ापारः शसयं ोगानकूु लदायो देवदातृव िृ ापारयों फलं बनपं तदायः कमा एव। एवं कतःु इ षी  च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन। साऽिप कतयव । अतः कतृप दमिप कतारं बोधयित षिप। कतव यः कता इथ सित धानभूतापारायकता इथऽवगते। तथा च ईिततमम ् इित आप ्धातोः (आप ँ ॢ लन े धा॰पा॰ १८३९) सपम।् आिममीितम ु ।् १७५ १७५ ु आिममाणमीितम ् (बा॰म॰ ५३५) इित बालमनोरमा। इम ् इािप मितबिपूु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन ेाथ वतमानकाल एव यः। ताभे अ ु ी समानािथ के । आप ॢँ लन े (धा॰पा॰ १८३९) → आप ् → धातोः कमणः समानकतृक  ािदायां वा (पा॰सू॰ ३.१.७) → ् ् ् आप सन → आप स → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → ् आृधामीत (पा॰सू॰ ७.४.५५) → ईप स → सङोः (पा॰सू॰ ६.१.९) → ईप ् ईप ् स → ् पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४) → अ लोपोऽास (पा॰सू॰ ७.४.५८) → ईप ् स → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) → मितबिपू ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) → ई  → ई त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → ई इट ् त → ई इ त → ईित → िवभिकायम ् → ईित स ँ ु → अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) → ईित अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → ईितम।् १८९ ु १.६९ गरोः सिकारकसमासकरणम ् अितशयेन ेितिमतीिततमम १७६् इित िवहे अितशायने तमिबनौ (पा॰सू॰ ५.३.५५) इन ेन तमप ्यः। तथा च कृ ितधातूपाधानभूतापारायकतृव िृ ापार- योफलायताकािरके ािनिपतोेयताफलायावेदकं कम। एवं च भो रामं भजित इ कृ ितधातःु भज ्धातःु (भजँ सेवायाम ् धा॰पा॰ ९९८) तधानभूत- ापारो भजनानकूु लापारदायः कता भिृ भजनानकूु लापारकािरके ा यिृ ापारेण रामः सोु भवतीाकािरका तििपतोेयताफलायावेदकं राम एव त ैव कमसा। इं कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इेिततम- हणाभावे कतःु कम इित सू े से कतु ेयं कम इथ पयसौदनं भेु इित ु दाहरणम ।् अथायसा िममोदनं भेु । कृ तभोजनं ित यिद किवीित यत ् ओदनं भ ु तु ं पयो दाािम तत स भोजन े वतत े तव पय ओदनं भेु इित ु ते। पयसा िममोदनं भेु इथ पयसौदनं भेु इित य य ु ते। अ तृतीया। कतु ेयं कम इथ कृ तेऽािप ितीया ात।् पयसोऽिप कतु ेयात।् पय उेयं िकीिततमं नाि। न च तमप ्हणं मा भूत ् ईितहणेन ैव काय िसे तथा च कतरु ीितं कम इेव सू ं ात।् तथा सित अेमाणवकं वारयित इ अेः इािप कमसा ात।् वारयित इाथ ः अिसंयोगानकूु लापाराभावानकूु ल- ापारः। मिृ ापारेणािबालकसंयोगाभाववान ् भवितीायः। अेः इािप कमसा मा भूामहणम।् न च वारणाथानामीितः (पा॰सू॰ १.४.२७) इपादानसा कमसां बािधते सा च माणवकम ् इ ािदयं कमसा च। परामस ैव।१७७ सूाभावे अेः इ कमसां च को वारियित।१७८ न च अिधशीासां कम (पा॰सू॰ १.४.४६) इतः कम इित पदमनव ु तां पनर ु कम- हणं िकमथ िमित चेत।् यिद ततः कम इित पदं तिह एकयोगिनिदानां सह वा वृिः सह वा िनवृिः (प॰शे॰ १७) इित िनयमेनाधार ैव कमसा ात ् गेहं िवशित इादावेव। तदथ कमहणम।् िचदेकदेशोऽनवत ु त े (प॰शे॰ १८) इित िनयमेनाधार- िनवृौ कमहणमाथ म।् इथ कतरु ीिततमं कम इनेन साऽिनवाया। तथा च ु ययौ इित याधातोः (या ापणे धा॰पा॰ १०४९) कता सती िृ ापार उरदेश- संयोगानकूु लापारयोफलायकािरके ा मिृ ापारेण गम ु य ं ोगवान ् १७६ अितशयेन ेितमीिततमम ् (बा॰म॰ ५३५)। १७७ “गाम”् इेितय ु ाऽपादानसा न भवित। ईिततमिववायां परामस ं ावृःे (त॰बो॰ ५९०)। १७८ कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इित सूाभावे अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेनािप माणवकम ् इेिततम कमसा ाोित परेतने सूण े िे ताकिथत कमसााौ *अिं माणवकं वारयित इिनयोगः ााूार आवयक इित भावः। १९० सिकारकसमासकरणम ् १.७० िशेः ु व ततः स एव कम। अतोऽ कथं न कमसेित चेत।् भवत ु तििपतोेयता गरावे उते। कमणः शेषिववायां षी। कमसा त ु जात ैव के वलं तलभूता ितीया न। नन ु या या सा सा सा फलवती भवित इित ायेन फलाभावेन कमसायाः िकं योजनम।् असा कमसायां सूावृौ न साधताऽभावे ु ु साधताया ु न पय- जनकतावेदकतेित चेत।् कमसायाः फलं न के वलं ितीया। अाफलािन सि। अ िकं फलिमित चेत।् गरोः ु ययौ इ िह गकम ु कभूतकालाविोर- ू कसबोधयोः फलम।् या गरोः देशसंयोगानकूु लापारः इ शाबोधे कममल ु सकाशं ययौ इित पदााहारे से षी। १.७० िशेः ाातराममाथ िशेाितभितः। ाऽगं मिु नें सतीः ु ययौ मनु ेः॥ – अ॰रा॰ ३.३.८ अ िशान ् ित राममाथ ाचाणाग िितं वणयित। अ िशान ् ित इित योमासीत।् िशेः इित चतथु योग ु िशान ् बोधियतमु ् इय ु मानतमु नु ः कमिण चतथु ।१७९ या सखयोगे ु सित चतथु ।१८० या िशेः िहताय इाहारे िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु । या ताद चतथु  वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । न च के ो राममाथ ाात इपेायां िशेः इ ाातघटकाानियाया अपेिताथं बीिहिरित चेत।् िनसाकाल उिनयम सभावात।् या िशान ् आय वा िशान ् अपे ाातराममाथ ः इित योजनया ोपे कमयिधकरणे च (वा॰ २.३.२८) इित वािकेना पमी। अ वािकाथ ः ब लोपे सित त कमयिधकरणे च पमी भवित। अ िह बम ् आय अपेतयाऽ कम िशान ् इित ततः पमी शरु ािेित (वै॰िस॰कौ॰ ५९४) इितवत।् इं िशेः इित चत ु   ः पो वा पािणनीय एव। १७९ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। ु १८० िशेः सखाय इाहायिमित भावः। १९१ १.७१ वीिम ते सिकारकसमासकरणम ् १.७१ वीिम ते िकं राम बनोे न सारं िकिवीिम ते। ु साधसितरे वा मोहेतु दाता॥ – अ॰रा॰ ३.३.३६ अागः ीरामं ित गोपनीयिवषयं वणयित यत ् ते िकिारं वीिम। ूधातःु (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) अाकिथतपिरगिणतधागतः – ु िचूशासिजमम षु ाम ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। अ ां वीिम इित पािणनीयम।् ते वीिम इित कथम।् कमणः शेषिववायां षी। या समम ् इाहायम।् एवं ते इित- शे सिववायां षी। अथवा ां ोत ं ु वीिम इित तमु  ु े तमिण ु य ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इित चतथु । अथवा ते इ सारम ् इन ेनायेन से षी। िसारं वीिम इथ ः। अथवा वतः इित शमाहायम।् ते वतः सारं वीिम इथ य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इित षी।१८१ १.७२ न ेत ते कालः अि पवटीनाा आमो गौतमीतटे । ु ु लोह॥ न ेत ते कालः शेषो रघक – अ॰रा॰ ३.३.४८ अ अगः ीरामचं दडकवासाय ेरयित यत ् रामभ तैव ते भवतः कालो न ेतः। आशोऽयम।् १८२ णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) इाातोः तयोरेव कृ - खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इित सूसहकारेण तानीयरः (पा॰सू॰ ३.१.९६) इन ेन तयः स च कमिण। तेन कताऽनः। ु तैव तृतीया भाा।१८३ अ कृ ानां कतिर वा (पा॰सू॰ २.३.७१) इन ेन वैकिकी षी।१८४ अथवा ते इ कालः इन ेनायः। अथाी कालैव न ेतः। अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इ पिरगिणत- षोडशधातूनां म उराध तथा ाीकृ हाम ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इ नी इ हणाथा च ाममजां नयित इितवदािप त इ कमसा भवेत।् १८५ न च १८१ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु  षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ  वाऽऽदरेऽिप भावलणा षीित भावः।  ोऽयम।् १८२ पूवप १८३ कतृक  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। १८४ पे कतृक  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन तृतीयाऽिप। १८५ अयमिप पूवप  ः। १९२ सिकारकसमासकरणम ् १.७३ तयोः कमसायामेव ं ल।् समी शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इ समीपद हणात ् साल ् (पा॰सू॰ ५.३.१०) इन ेन त इित स योगः।१८६ सम िवना ितीयातल ् कथं सवेत।् उते। यदाऽपादानािदिभन  िववा ादा कमसा ु िधकरणिवव ैव। आसमानािधकरण सकलजगदिधकरण भवित।१८७ अधना िविवधिदाभरण जगदाधारािप रामाऽधारभूतात ् नेत ते कालः इित पवट जगदाधाराऽधारभूतािमित सादाियका नियत ं ु ष यिु िभः साधयि। १.७३ तयोः ु अवास ु रामो देवलोक इवापरः। सखं ु तयोः॥ कमूलफलादीिन लणोऽनिदनं आनीय ददौ रामसेवातरमानसः। ु णधरो िनं राौ जागित सवतः॥ धनबा – अ॰रा॰ ३.४.१२-१३ दडकारये िनवसतोः तयोलणः कमूलफलािन ददौ। अ दाधातयु ोगे ु ा तााम ् इित भवेत।् १८८ तयोः इित कथनं (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) चत त ु सदान े सिववायाम।् या तयोः परतः ु इाहारे सामासे षी। या िनवसतोः तयोः इित शे य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इित षीसौ।१८९ अथवा कमूलफलािन इनेन साकमि तयोः एव कमूल- ु फलािन इथ से षी। सीता च कृ ितः ीरामः पषयोः संयोगाृििरित सावभौमादारामायणे च त त ितपािदताजनकभावसे ष ैय ढियतमु ।् १८६ तद ् िङ → साल ् (पा॰सू॰ ५.३.१०) → तद ् िङ ल ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → तद ्  → ािदशो िवभिः (पा॰सू॰ ५.३.१) → दादीनामः (पा॰सू॰ ७.२.१०२) → त अ  → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → त  → त → तितासविवभिः (पा॰सू॰ १.१.३८) → अयसा → िवभिकायम ् → त स ँ ु → अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) → त। पे तिन ् इित। तद ् िङ → ङिसोः ािनौ (पा॰सू॰ ७.१.१५) → तद ् िन ् → दादीनामः (पा॰सू॰ ७.२.१०२) → त अ िन ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → त िन ् → तिन।् १८७ अपादानािदिवशेष ैरिववितं कारकं कमसं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। १८८ चतथ ु  सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन। १८९ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु  षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ  वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन भावलणा षीित भावः। १९३ १.७४ मे सिकारकसमासकरणम ् १.७४ मे ानं िवानसिहतं भिवैरायबृिं हतम।् आच मे रघेु  वा नाोऽि भूतले॥ – अ॰रा॰ ३.४.१८ अ लणः ीरामं ाथ यते यत ् ानं िवान मे आच। अ आच इित य ु म।् च ्धातोः (चिङ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०१७) लोकार मम- ु पष ैकवचनां पिमदम।् अयं िह धातःु कथनाथ ः। कथनाथ कधातूनां योगे ितीया िसा। अ चतथु  त ु मे िहताय आच इित ताय एवं िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इित चतथु । अथवा मे मम इित षयोगः पात ् परतः इाहायम।् अथवा पृतः इित शयोग एवं य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन षी।१९० १.७५ ते ु तरं ण ु वािम ते व गा ु परम।् यिाय नरो जाो वैककं मम॥् – अ॰रा॰ ३.४.१९ ीरामो लणं ित वि यत ् ते गृातरं ु वािम। वािम इित ूधात-ु िनो (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) लृडुमपष ु ैकवचनाः।१९१ अ ूधात-ु योगे ितीया ा ैव। चतथु  त ु ां बोधियत ं ु वािम इयु मानतमु  ु मिण चतथु ।१९२ ते िहतं वािम इाहारे िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन वा। पृवतः ते वािम इाहारे भावलणा षी वा।१९३ ते समं वािम इाहारबलेन षी वा। १९० रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु  षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ  वाऽऽदरेऽिप भावलणा षीित भावः। १९१ ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४) → ू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ू लृट ् → ू िमप ् → ू िम → वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) → वच ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वच ्  िम → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → वच ्  िम → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → वक ्  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वक ् ा िम आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वक ् ा िम → वािम। १९२ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। १९३ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु  षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ  वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन भावलणा षीित भावः। १९४ सिकारकसमासकरणम ् १.७६ मे १.७६ मे एत ैिवलणो जीवः परमाा िनरामयः। त जीव िवान े साधनािप मे ण॥ ु – अ॰रा॰ ३.४.३० ीरामः ीलणमामयित मे ण ु इित। अ िवषयः ीराममखु ािग लण- कण िवशतीित शिवेष े ीराम वु ेनाविधभूताापादानसा तूिलका च पाशते। िक शानां िवेषोऽपेत एव निह। वैयाकरणानां नये शो । वावै  (बृ॰उ॰ १.३.२१) इित तु ःे । ीराम ु पर श य िनःासभूतम।् अ महतो भूत िनःिसतमेतवेदो यजवु दः सामवेदोऽथवािरस (बृ॰उ॰ २.४.१०) इित तु ःे । य िनिसतं वेदाः (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ उ॰॰ २) इित वचना। तिह त शणः ीरामािेषः सव एव निह। णो रामच सव- ािपात।् लण भगवदंशः। शेषांशो लणः साात ् इित वचनात।् १९४ भगवान ् ीरामऽशी। अंशांिशनोरभेदाेन सिववायामेव षभावगिरमाणं गरयित। या मे सकाशात ् ण ु इाहारेण सषी। या मे मम ् इित चतथु  सा च माम ् तोषियतमु ् माम ् अनकूु लियतमु ् वेित तमु  ु मिण चतथु ।१९५ सावधानोतु पिर वुः ीितवधत इित न के षामिविदतम।् ु ताम ् १.७७ च ु तामिप तथा राौ स यते। च पदं दीपसमेतानां यते सगेव िह॥ – अ॰रा॰ ३.४.४६ अ यते इित िह भाववायोगः। अ कतरु ना ु तृतीयया भिवतम।् १९६ च ु िन  यते इेव। षी त ु िववाधीनािन कारकािण भवि१९७ इन ेन षी सिववायाम।् या ा इाहायम।् च ु तां ा न यते इवयवावयिवभावे सा। १९४ मूलं मृयम।् १९५ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। १९६ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। १९७ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् १९५ १.७८ राघवे सिकारकसमासकरणम ् १.७८ राघवे ु लणोऽिप गहामाीतामादाय राघवे। सम रासाा हताियमाययौ॥ – अ॰रा॰ ३.५.३६ खरषणवधानरं लणो गहातो ु िनग सीतां राघवाय समप यत।् त राघवे इित समीयोग ु शावहः। अ सदान ैव ाात।् अोते। य कीयं व ु क ैिचीयते तैव सदानम।् १९८ अ तथािवधसो नाि। यतो भगवाीरामः सीतायाः ाणाधारः। लौिककवहारेऽिप सीताया लताािनाीराम च त- ािनात।् इमं पमेव ियतमु क े ं रामकथासां ूयते। िचकू टे िनवासं कुवन ् रममाणो रामचः सीतया लणेन सह िवनोदभा सीताागगौरवं नया वणयँ तामेकां से  समवोचणतां विनतां यत ् िये। इयं लता सान- योयतामहित या ख नीरसतमिप िवभूषयित सौयला कीयसमािलनारा। अथाताानापा ं तानीय मे ियं वधयिस। तणं सीतोवाच देव। न ेम।् लतायरेव धो यः ख िनराधारां लतां सबमानं शाखाबािभरालते। अथाताानीयाया म आधारभूतानीयो भवान।् उभयोवाता िनश िनरी ु पावनेममिडतपररशंसािनःृहां सिमाननो लणः ाह यत ् भो लता तवा नोभौ धौ लणपः पिथक एव धो यः सीतालताीरामकवृिधछायामाि समेधते। अभावसहपमेकं शालिवीिडतं वन ु ् धृतामाधरािम यत ् – रामः ाह लता िये बमता सूषयी तं सीतोवाच लतायरयं धो न च ैषा लता। सौिमििन जगाद नाथ िवटपो धो न वी तथा ाोऽयं पिथको िनतामभु योछायां योदते॥ इमन ेन सीतारामलणवातालापाावेन सीताया आधारो रामः। अतः आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) इन ेनािधकरणसा। आधार िधौपेिषको वैषियकोऽिभापक। औपेिषको नाम सामीसंयोगारः सो यथा कटे आे ु वसित।१९९ वैषियकः संयोगसमवायसिभो यथा मोे इा। अिभापकः गरौ सवावयवापको यथा ितलेष ु त ैलम ् सविन ् आा दिधिन सिप ः इािद। इमे ु ीरामेऽ। सीतािवषयकमाधारितयं ीराम एव सटते। यथा कटे योऽाधारगणाः १९८ दानं चापन  ं परोादनम।् अत एव “रजक वं ददाित” इादौ ु हणाय िनवृिपूवक न भवित (त॰बो॰ ५६९)। ु समीपे वसतीथ  औपेिषक आधारः। १९९ गरोः १९६ सिकारकसमासकरणम ् १.७९ िनशायाम ् आे इितवीता रामोपिा। सामीेनािप संयोगेनािप िनररं सा भगवतोऽ- िनकटा। एवमाािदनीशिपेण कृ पाशिपेण वा संयु ा। भावक ु ानां मते त ु यं मैिथली पीतारपेण भगवतः ीिवहं िनररमपु िित। सामीााविहतमेव यथा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इ अिच औपेिषक आधारः संसारे संसािधतः संिहतायाम ् (पा॰सू॰ ६.१.७२) इित सू े भगवता भाकारेण।२०० तथ ैव भगवती सीता शाथ योिरवाविहतसामीमित। वैषियकााधारो राम एव। आकाशे पी इितवीता रामे। अ संयोगसमवायावारेण िनिनपकसतया ीसीताया वैषियक आधारः ीराम एव। मोे इा इितवत।् अिभापकाधारः ीराम एव कान। सविन ् आा इािदवत।् सीता ीराम ितरामं रमते। एष ु ु ो भेदकनया यः। तथा कारककरणे भतृह िरः ाह – िाधारेषपू ेष एव म उपेष चाभेदिलाकाशकटािदष।ु – वा॰प॰ ३.७.१४९ ु तात।् २०१ तथ ैव हेलाराजोऽिप समथ यित यैषियकािभापकयोरपु ेषानू सीतोपेष पयेऽिप सवः। अना राघवेणाहं भारेण यथा भा (वा॰रा॰ ५.२१.१५) इित भाभारयोः समवायसो यथा तथ ैव सीतारामयोः ु िक ु सीताऽनगता रामं शिशनं रोिहणी यथा (वा॰रा॰ १.१.२८) इित वचन ेनोपेष एव साविकः। अतो राघवे सम इ ासभूतां सीतां लणः पना ु राघवमाधारं मा ु समप यतीथ बबोधियषया ु समीऽयं मधरभावबोधनप ु रःसरं सवतोभावेन पािणनीया। १.७९ िनशायाम ् िविच ैवं िनशायां स भाते रथमाितः। रावणो मनसा कायमक ु े ं िनि बिमान॥् – अ॰रा॰ ३.६.१ िनशायाम ् इाजयोगोऽपािणनीय इव। ायशोऽयं हलयोगः। िनशायाम ् इित कथम।् यतो िह अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इित सू ं जादीनामकारा च टायं करोयं नाजािदन  वाऽकारा इित चेत।् ु लीिले पिठतानां टाप ्यं वदित। तथा च कािरका – भागिरह २०० अयं योगः शोऽवुम।् कथम।् अिधकरणं नाम िःकारम।् ापकम ् औपेिषकम ् वैषियकम ् इित। श च शेन कोऽोऽिभसो भिवतमु हदत उपेषात।् इको यणिच। अपु िेित। तारेण संिहताहणं संिहतायामेव भिवित (भा॰पा॰सू॰ ६.१.७२)। २०१ उपेष आधाराधेयने सः। यशावसावाधारः। त ििधकरणेभेदः (वा॰प॰ हे॰टी॰ ३.७.१४९)। १९७ १.८० ूिह मे सिकारकसमासकरणम ् ु वि भागिररोपमवाोपसग योः। आपं च ैव हलानां यथा वाचा िदशा िनशा॥ – वै॰िस॰कौ॰ अयकरणाे कािरका २ ु न च भागिरमतमिप पािणनीयिमित वाम।् िनशाश सू उारणाािणिननाऽिप ु भागिरमत कृ तसमादरदशनात।् यथा िवभाषा सेनासराायाशालािनशानाम ु ् (पा॰सू॰ २.४.२५) इ िनशानाम ् षयोगेणायं पािणनीय एव। एवमेव िदवािवभािनशाभाभाराानािदबनाीिकं िलिपिलिबबिलभिकतृि चे- ु साजाबाहयनर ु (पा॰सू॰ ३.२.२१) िनशादोषाां च (पा॰सू॰ ४.३.१४) इनयोरिप। १.८० ूिह मे ूिह मे न िह गों चेरवािण तव ियम।् े िह॥ ां चेिू ह राजे वृिजनं मां ृश – अ॰रा॰ ३.६.६ माम ् इित वे मे इमु ।् कमिण सिववया षी। या मे परतः ु इाहारबलेन षी। या मे मम ्। मां ापियत ं ु ूिह इित तमु  ु मिण चतथु ।२०२ १.८१ आमादपन ेिस ं त ु मायामृगो भूा ामादपन ेिस। रामं च लणं च ैव तदा सीतां हराहम॥् – अ॰रा॰ ३.६.१३ ु अ रावणो मारीचं पायं िनिदशित। अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेना कमसा। अकिथतकमणां धातूनां मे नीधातोरिप (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) पिठतात।् २०३ िकपादानािदिभिरिवविते सतीयं वा। अ पादान िववाऽऽवयकी िवेषाविधभूताम वु ं ियतमु ।् २०२ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। ु २०३ ापदिधििचूशासिजमम षु ाम।् कमयु ादकिथतं तथा ाीकृ हाम॥् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९)। १९८ सिकारकसमासकरणम ् १.८२ देवायम ् १.८२ देवायम ् लणो राममाहेदं देवायं मृगपधृक।् मारीचोऽ न सेह एवंभतू ो मृगः कुतः॥ – अ॰रा॰ ३.७.९ अ कपटकुरवेषधािरणं मारीचमिभगकामं ु ीरामं लणो िनिदशित देव। अयं मृगपधृारीचः। अ देव इित सोधनम।् अ च गरोरनृ ु तोऽनाेकैक ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इन ेन  ुतः। तत  ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावे कथं दीघ इित चेत।् ाचाम ् इित योगिवभागेन सवः  ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७) इन ेन  ुत वैकिकाताभावपे ु दीघः।२०४ ु १.८३ कालमेघसमितम ् पं दशयामास महापवतसिभम।् ु ॥् ु कालमेघसमितम दशां िवंशितभजं – अ॰रा॰ ३.७.५० सीताहरणाय यितवेषण े ागतो रावणः सीतां पं दशयामास। अ पम ् इित नपसं ु किलं त िवशेषणं कालमेघसमितम ु ् इित नपस ं ु किल िवशेषणं कथं यतो  कालमेघने समाना ितय ु  तत ् इित िवहेऽपदाथ बीिहः। अपदाथ िह पम ् इित। त नपस ु ं ु किलता सविविदताऽतिशेषणेनािनवाया सा। ि- वादेऽिप समानिलता समानवचनक बशः ितपािदतम।् कथयि च बधाः ु – या िवशेषे ु ये िलसािवभयः। ाया एव कताः समानाथ िवशेषणे॥२०५ अतः सित नपस ं ु किले कालमेघसमितम ु ् इपािणनीयतामावहतीव। यतो िह नपस ं ु क- िलेऽिम िवभौ मोन पस ं ु कात ् (पा॰सू॰ ७.१.२३) इित िवधानात ् कालमेघसम- ु इेव पािणनीयम।् परं िवमश कृ ते िवरोधः पिरहत ु शते। अधचाः पिं ु स ित च (पा॰सू॰ २.४.३१) इित सूऽे धचािदगण पिँ ु े नपसं ु किले च िवधानादाकृ ित- गणात ् पशमधचािदगणे पिठा त पिँ ु ताीकारे तिशेषणेऽिप। तेन हिरम ् इािदवदािप अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) इन ेन पूव  पम।् या पं ु पृथवणयित। एवं चा कमधारयः कालमेघसमा चासौ ित वणिया ितं ु तां काल- २०४ अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन। २०५ मूलं मृयम।् १९९ १.८४ रा सिकारकसमासकरणम ् ु मेघसमितम ् इित मितम ् इािदवत।् १.८४ रा ासशं  ु ा मां गेित राऽवीत।् दी सा मया ोा देिव रासभािषतम।् न ेदं राम वचनं ा भव शिु चिते॥ – अ॰रा॰ ३.८.११ अ रया अवीत ् इित वे रा अवीत ् इित य ु म।् यतो िह हली- िलानां वैकिकटािधान े पािकहले तृतीयायां र ् टा इित िते टकारानब- ु लोपे रा इित िगरा इव।२०६ या सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन सबु धातनु ा सह समासे रावीत ् इित।२०७ समास षिधं िसमेव। यथा िसाकौम ु ाम ् – िक ु सपा सपां ु ितङा नाा धातनु ाऽथ ितङां ितङा। ु न ेित िवेयः समासः षिधो बधु ैः॥ सबे ु सपा सपां ु राजपषः। ु ितङा पयभषू त।् नाा कुकारः। धातनु ा कटूः। अजम।् ितङां ु कृ  िवचणेित यां ियायां सा कृ - ितङा िपबतखादता। खादतमोदता। ितङां सपा िवचणा। (वै॰िस॰कौ॰ सवसमासशेषकरणे)। ताृतीयारयाइितशेन समासो िवभिलोप। १.८५ जायेित सीतेित िनममो िनरहारोऽखडानपवान।् मम जायेित सीतेित िवललापाितःिखतः॥ – अ॰रा॰ ३.८.२० अ सीताहरणसातशोकः ीरामोऽखडानपवान ् सन ् हे मम जाये इित हे सीते इित लपत।् अ जायेित सीतेित च योगयं िवभाम।् जाये सीते २०६ िञराँ समे (धा॰पा॰ ७७५) इित धातोः सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन ियां भावे िप।् ताृतीयायां िवभौ टाये रा इित भावः। २०७ अिन ् पे र ्धातोः घटादयः िषतः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िषात ् िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) इन ेनािङ अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप रा ाितपिदकम।् समरा (अ॰को॰ ३.२.२६) इमरः। ताृतीयायां िवभौ – रा टा → रा आ → आिङ चापः (पा॰सू॰ ७.३.१०५) → तवरे आ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → रय ् आ → रया। ततः रया अवीत ् इित िते सपिङा ु समासे सपोु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभे िक रा अवीत ् इित जाते अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन सवणदीघ राऽवीत ् इित। २०० सिकारकसमासकरणम ् १.८५ जायेित सीतेित च ाविप शौ सोधनाौ। एवं ाितपिदकाौ िवभौ सोधनतया संबौ ु च (पा॰सू॰ ७.३.१०६) इेकाय एाु ःे (पा॰सू॰ ६.१.६९) इन ेन सलोपे ु े यलोपे२०९ जाय जाये सीते इित िसतः। तत इितघटके कारेण सह सावयादेश २०८ इित सीत इित च। जायेित सीतेित अपािणनीयिमव। उते। अ च इितशाथ कः ितशः।२१० जाये ित सीते ित। यथा ईदेिवचनं गृम ् (पा॰सू॰ १.१.११) इन ेनेदोदैदानां िवचनानां गृसा ियते। सां च तां कृ ित- भावो भवित। हरी एतौ िव ू इमौ गे अमू (वै॰िस॰कौ॰ १००) इािदवत।् तिह मणीवो लेत े ियौ वतरौ मम (म॰भा॰ १२.१७६.११) इित महाभारतोक- वाे मणी इव उ इित ितेऽापीदिवचनतया गृाकृ ितभावे कथं मणीव इ दीघः। अतः कौम ु ामाि समािहतं ‘मणी वो लेत े ियौ वतरौ मम’ इ िवाथ वशो वाशो वा बोः (वै॰िस॰कौ॰ १००)। ता तबोिधनी च – वश इािद। ‘वं चेतिस जानीयािदवाथ च तदयम’् (मे॰को॰ व॰ १) इित मेिदनी। ‘व वा यथा तथ ैवैव ं साे’ (अ॰को॰ ३.४.९) इमरः। ‘कादखिडत- दलािन व पजािन’ इािदयोगदशनाेित भावः (त॰बो॰ १००)। स एव पा ु अानयातः। इितअथ ितशो बोः। एतेन हे कृ  हे यादव हे सखे ित (भ॰गी॰ ११.४१) इित भगवीतोमपािणनीयं समािहतम।् २११ या जाया इित सीता इित शु थमामेव पयं ततो गणे ु जायेित सीतेित। अथवा न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इ नहणमेव पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूािसकरणािनं ापयित ािचम।् अथा अमनु ा इेव ूयात।् त िह न। म ु ने इित योगिवभागः। पूव ािसं न इित थमोऽथ ः। न े म ु न अिसः इित ितीयोऽथ ः। योगिवभागफलं िचिचत ् पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सू सराभावः। तेन न चीरमाः िवधीयतेित (वा॰रा॰ २.३७.३४) इह िवधीयते इित इवायां एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेनायादेश े िवधीयतय ् इित इित जाते लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यकारलोपे आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन गणे ु ाे यलोप िपादीाणशाु सपादसाायीात ् पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) ु इन ेन लोपकायािसे गणाभावे िवधीयतेित इित कथम।् ततो न म ु न े इन ेन ैव २०८ एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेन। २०९ लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन। २१० ितशाथ वाचे – इित + वेद े पृषो॰। इितशाथ। “सहोवाचाीह ायिििरीित का ित िपता ते वेदिे त शत॰ ा॰ ११.६.१.३। का ायििि इित ः। शतपथाणे िष ु मेष ु ितश इितअथ य ु ः – का ित िपता ते वेदिे त (श॰ा॰ ११.६.१.३) का ित िपत ैव ते वेदिे त (श॰ा॰ ११.६.१.४) का ित िपत ैव ते वेदिे त (श॰ा॰ ११.६.१.५)। २११ इदं थमं समाधानम।् ितीयं पाि। २०१ १.८५ जायेित सीतेित सिकारकसमासकरणम ् पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इावृौ लोपकाय िसे गणे ु िवधीयतेित।२१२ एवमेव ु २१३ हे कृ  हे यादव हे सखेित (भ॰गी॰ ११.४१) इािप कत े लोपकाय िसे गणः। एवमेव ियः ियायाहिस देव सोढम ु ् (भ॰गी॰ ११.४४) इािप ियायास ् अहिस इित िते ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन सकार े भोभगोअघोअपूव  योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) इन ेन ये लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन ु लोपे दीघ ाे पनिपािदाोपकाय ािसे ाे दीघ च सटापे न म ु ने (पा॰सू॰ ८.२.३) इन ेन पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सू े िनराकृ ते लोपकाय िसे दीघ ियायाहिस इित साध।ु अनया मीमांसया ियाय अहिस इित चत ु   ं ु ीरामानजकथनमपाम ।् २१४ एवमेव मम जाये इित सीते इित इभयाे ु कारायादेश े यकार शाकललोपे२१५ गणे ु ाे पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सूण े यकार- लोपािसे ाे न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इन ेन सूऽे ििराकृ ते गण ु उभाविप योगौ िनरवौ। न म ु न े इ नकारयोगिवभागं समथ ये वैयाकरणिसाकौमदु ी- तबोिधनीटीकाकारा ान ेसरतीमहाभागाः। तथा च ता तबोिधनी – नन ु ु इितवत ् “अमनु ा” इोवोतां िकमन ेनािसिनषेधने ेित चेत।् अाः। “न “अधना” ु म ु न े” (पा॰सू॰ ८.२.३) इिः “न” इित योगिवभागाथा। तेन रामः रामे इािद िसित। अथा िह रोरिसतयोकारेालोपौ कथं ाताम।् न चाननािसक- ु िनदशसामािदालोपौ ित ं नािसिमित वाम।् तमूलं देवहीादौ “हिश च” (पा॰सू॰ ६.१.११४) इ ावृये “अतो रोर ुताद ुत”े (पा॰सू॰ ६.१.११३) ु इाननािसक ैव िनदशने तैव चिरताथ ात।् एवं च ािनवूािप वृतौ २१२ िवधीयतेती सि ु ‘न मु न े’ इ योगिवभागेन िचिपाा अिसाभावापनादाष ाा (वा॰रा॰ ित॰टी॰ २.३७.३४)। २१३ इदं ितीयं समाधानम।् २१४ यां सव िपता पूतमो ग ु कायािदगण ु ै सवािधकोऽिस ताामीशमीं ण ु िणधाय च कायं सादये। यथा कृ तापराध अिप प यथा च सःु णामपूवक  ं ािथ तः िपता सखा वा सीदित तथा ं परमकािणकः ियः ियाय मे सव सोढम ु हिस (भ॰गी॰ रा॰भा॰ ११.४४)। २१५ शाकलासौ लोपेित शाकललोपः। शकल गोापं पमान ु ् शाकः। गगािदात ् यञ ्- यः। शाकायं शाकलः। लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन िविहतो लोपः शाकलो लोपः शाकललोपो वा। शकल → गगािदो यञ ् (पा॰सू॰ ४.१.१०५) → शकल यञ ् → शकल य → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) → शाकल य →येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → शाकल ् य → शाक → तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) → शाक अण ् → शाक अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → शाक ् अ → आप च तितेऽनाित (पा॰सू॰ ६.४.१५१) → शाकल ् अ → शाकल → िवभिकायम ् → शाकलः। ाणौ यौ शाकशावत इित महाभाे म।् यथा – कवा ु शकलः पूवः कतार इते। पूवरौ तदादी ाणौ त योजनम॥् (भा॰पा॰सू॰ ४.१.१८)। तैव शाकायनी शाक ााः शाकलाः इदातौ। ु २०२ सिकारकसमासकरणम ् १.८६ जटायो पदािसग लते। “यः” (पा॰सू॰ ३.१.१) “पर” (पा॰सू॰ ३.१.२) इािद- िनदशाेह िलिमित िदक ् (त॰बो॰ ४३९)। १.८६ जटायो जटायो ूिह मे भाया के न नीता शभु ानना। मायाथ हतोऽिस मतो मे ियबावः॥ – अ॰रा॰ ३.८.३१ ु राघवः ाह जटायो ग मदम।् इा मां भजा सवलोक पयतः॥ – अ॰रा॰ ३.८.४० जटायामाययु   इित िवहे िधकरणबीहौ िवभिकाय सोधन े हे जटायःु इित चेत।् २१६ आयसु ् आय ु श ावाय ु वाचकौ।२१७ अ आय ुश एव जटाशेन सह समः। ततो थमािवभौ एकवचनं सिु ः (पा॰सू॰ २.३.४९) इन ेन सिु सायां २१६ जटायसु ् ाितपिदकाु ौ सौ िवभौ जटायस ु ् स ँ ु → जटायस ु ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → जटायस ु ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → जटायु ँ → जटायरु ् → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → जटायःु । २१७ उकाराआय ुशो यथा – यथा त ु ं मया पूव वायनु ा जगदायनु ा (वाय॰ु प॰ु १.५४.२) ाणोः पिमिदागे वायनु ा जगदायनु ा (वाम॰प॰ु स॰मा॰ २५.३९)। तबोिधामण ु ािदकरणे छसीणः (प॰उ॰ १.२) इित सू े ान ेसरतीमहाभागा ु – उणनवत ु त।े एित गतीायःु । “मा न आयौ” इित। आयश ु ो मनपया ु यषे ु वैिदकिनघटौ पिठतः। अत एव “ाम॑ े थ॒ मम॒ ायमु ॒ ायवे”॑ (ऋ॰वे॰सं॰ १.३१.११) “मा न॑॒ोके तन॑य॒ े मा न॑ आ॒यौ” (ऋ॰वे॰सं॰ १.११४.८) इािदमेष ु वेदभाे तथ ैव ाातम।् अवाचीना ु “छसीणः” इित सू ं बलवचनााषायामिप वतत इित ीकृ  “आयज ु िवतकालो ना” (अ॰को॰ २.८.१२०) इमरे ‘आय’ु शमक ु ारां ाचः। ु नन ु “एतेिण” (प॰उ॰ २.११८) इये ु सकाराो वमाण ‘आयःु ’श ु लोकवेदयोन िववाद एव। अत एव ‘जटा आयर’ इित िवहे “गृ ं हा जटायषु म”् (वा॰रा॰ १.१.५२) इित रामायणयोगः “यिद ु िलोकी गणनापरा ााः समाियिद नायषु ः ात”् (न ै॰च॰ ३.४०) इित ीहष योग सते। तथा च “आयज ु िवतकालो ना” (अ॰को॰ २.८.१२०) इायःु शः सकारा इेव ाायतां िकमक ु ाराापु गमेन ेित चेत।् अाः – सकारा आयःु शो नपसं ु क इित त पिँ ु ता न ेाशयेन तथोिमित। अे त ु “छसीणः” (प॰उ॰ १.२) इित सू भाषायां वृभावे “मा वधी जटाय ं ु माम”् (भ॰का॰ ६.४१) इित भियोगः “तट िवाऽेरभजत जटायोः थमजः” इित िववणन े अिभनोयोग न सेत े ाः। वत ु ु “जटां याित ाोतीित जटायःु ”। मृगािदाुः। आयातीायःु । एवं च “जटायषु ा जटाय ं ु च िवादाय ं ु तथायषु ा” इित िपकोशः “वायनु ा जगदायनु ा” इित वणिववेक ससाध ु इित िदक ्। ऋवेदसंिहतायाम ् अ॒ े जर॑  प॒ आय॑ ु ॒ज ू ा िप॑॒ सिमषो॑ िददीिह नः (ऋ॰वे॰सं॰ ३.३.७) व॒  ं न पूव॒  आय॑िु न ज॒ ातं िर॑ हि म॒ ातर॑ ः (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ ९.१००.१) इित मयोकाराः आय श ु  इित के िचत।् अ सायणाः आयिु न आयिु ष (ऋ॰वे॰सं॰ ३.३.७) आयिु न वयिस (ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ ९.१००.१)। २०३ १.८७ वितो मे सिकारकसमासकरणम ्  गणः ु (पा॰सू॰ ७.३.१०८) इन ेन गणे ु सित एाु ःे (पा॰सू॰ ६.१.६९) इन ेन सोलपे जटायो इित।२१८ १.८७ वितो मे ु ाह वितो मे दयापरः। अावः पनः शापां च मे ाह तपसा ोिततभः॥ – अ॰रा॰ ३.९.१८ ु अ मया वितः इेवोिचतं यतो िह कमिण यः कता चानोऽतोऽन ु े कतिर तृतीया मया इित।२१९ अ कमिण सिववायां षी। अथवा  च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन षी।२२० या मे इ ाह इन ेनायः। तमु  ु मिण चतथु ।२२१ १.८८ देवराजानम ् कदािचेवराजानमावमहं षा। सोऽिप वेण मां राम िशरोदेशऽे ताडयत॥् – अ॰रा॰ ३.९.२१ ु देवानां राजेित देवराजः इित िवहे षीतषे राजाऽहिखच ् (पा॰सू॰ ५.४.९१) इन ेन टये देवराजम ् इिचतम ु ।् देवराजानम ् इित च समासायानामिनीकारे सित। अथवा राजनं राट ।् भावे िप।् २२२ देवानां २१८ सकाराजटायस ु ्शः सविविदतः। उकाराो जटाय ुशोऽिप यते। यथा जटायो ु वधं ु ा ःिखतः सोऽणाजः (वा॰रा॰ ५.३५.६५) इित वाीिकरामायणे सरकाडे ु पाठभेदः। अ जटायषु ो वधं  ु ा इित गोिवराजसतपाठः। अरयकाडे त ु तलेनािभजघानात जटाय ं ु ोधमूिछतः (वा॰रा॰ ३.५१.३७) इ गोिवराजा अिप – जटाय ं ु जटायिु रकाराोऽि ु (वा॰रा॰ ु (आ॰रा॰ १.८.१११) जघान तेन भू॰टी॰ ३.५१.३७)। अ – जटायोः कीतन ं चू रामकाय मृत ं परा ाा जटाय ं ु धमचािरणम ् (नर॰प॰ु ४९.९६) माऽऽविधा जटाय ं ु माम ् (भ॰का॰ ६.४१) जटायोः मोािः (सा॰द॰ ६.६९) ाे चािप दे पिथ िपतृसदं ु वी भूयो जटायमु ् (ना॰ ९.३४.७) इािदष।ु २१९ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन पूजाथ वतमान े ः। मे वितः सन ् वमानो २२० मितबिपू वा ाह इथ न हं तमवे पा ाहेित। एवमेव मयः शातधमगोा सनातनं पषो ु मतो ु मे (भ॰गी॰ ११.१८) इित गीतावचन े मतः इ मितबिपूजाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन पूजाथ वतमान े ः  च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन च षी। २२१ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। मां बोधियतम ु ु त ु वा ाह इथ ः। एवमेवोराध शापां च मे ाह इ बोम। ् २२२ सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन। २०४ सिकारकसमासकरणम ् १.८९ ते रािडित देवराट ्। देवराजाऽऽसमादिनित इित िवहे देवराजानः तं देवराजानम ् इित पािणनीयमेव।२२३ १.८९ ते भा ादकमले भिमागिवशारदा। तां यािह महाभाग सव ते कथियित॥ – अ॰रा॰ ३.१०.२ अ ां बोधियत ं ु कथियित इित तमु  ु मिण चतथु ।२२४ या ते परतः ु कथियित इित सषी। ॥ इरयकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ १.९० भाित मनो मम यवु ां ैलोकतारािवित भाित मनो मम। यवु ां धानपषौ ु जगेत ू जगयौ॥ – अ॰रा॰ ४.१.१३ अ पातीर ऋमूकिगरेः पा गौ रामलणौ िवलो भीतेन सीवे ु ण ु ेिषतो िववेषधारी हनमान ् तौ पृन ् कथयित यत ् यवु ाम ् ईरौ इित मे मनो भाित। मनः इित ितीयाम।् अथात ् मे मनः तीं तीयते।२२५ या मनः इित थमामेव। भाित इ ायनमथ न त ु भानम।् तीपसग ु सयं ोजनेन धातोः ायनपाथ  ीकारात।् २२६ न च ती न िवलोत इित चेत।् िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित ात।् २२३ िवृताानं १४८तमे पृ े १.२५ देवराजानम ् इित योग िवमश पय।ु २२४ ियाथपपद च कमिण ािननः (वा॰ २.३.१४) इन ेन। २२५ ित इाहायिमित भावः। ततः अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन ितीया।  ु ं ित – न ैवंिवधाः ीबपा भवि कथनेित ितभाित मे मनः २२६ यथा भारते िवराटपविण िवराटोऽजन (म॰भा॰ ४.११.७)। २०५ १.९१ समाग रघू मम ् सिकारकसमासकरणम ् १.९१ समाग रघूमम ् ततोऽितहषाु ीवः समाग रघूमम।् वृशाखां यं िछा िवराय ददौ मदु ा॥ – अ॰रा॰ ४.१.३२ समाग इ िमतापेऽथ ीकृ तेऽिलने वा तृतीयया भिवतं२२७ िकागमनपाथ ीकारे नापिः।२२८ या रघूमं ित समाग पाेन मै चकार इित ितीया सता।२२९ १.९२ हा सीतेित (४.१.४१) ु रामा हा सीतेित मु मु ः। िवम िद िनि तव रोद ाकृ तो यथा॥ – अ॰रा॰ ४.१.४१ ु अािप हा सीते इित अामवायां गणोऽसतः। २३० िक ु इितशाहकित- शीकारे न दोषः।२३१ अथवा श ु थमाीकारे गणः ु सत एव। अथवा अवङ ् ोटायन (पा॰सू॰ ६.१.१२३) इित वितिवभाषया िचददेव इित िनयमेनाािच े तिन ्  पम।् अथवा पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इित सूण परेऽिप पूव  पं हा सीतेित। अथवा पूवरीा न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इ गणे पिठाऽ पूव नकार मभु ावादितिरे लेऽिप वृाकारलोपे िसे गणे ु च हा सीतेित इित पािणनीयम।् २३२ २२७ यथा राजिभ वायः समागथावयः (म॰भा॰ ५.९१.७) मानमम ु ं ु वृणी रं समागत ु कान ेन (र॰वं॰ ६.७९) ो भव िवष समाग मया सह (म॰भा॰ १३.५०.८५) सा ं मया समाग (म॰भा॰ ३.३०७.२८) इािदष।ु अादाहरणािन ु चादेवशािकृ तायाम ् उपसगाथ - ् ् चिकायाम ितीयखडे समा–गम इ पय।ु २२८ यथा भारते  न ु नाम वयं सवाः कालेनाेन तं नरम।् समागेम यो नूपमापादयेनः॥ ु (म॰भा॰ १.२१७.१३) इ। २२९ ित इाहायिमित भावः। ततः अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन ितीया। २३० हा सीते इित इित िते एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) इन ेन हा सीतय ् इित इित जाते लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यकारलोपे हा सीत इित जाते यकारलोपिवधाियसू िपादीात ् आणः ु ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इित गणिवधाियसू सपादसाायीालोपेऽिसे ु गणोऽसत इित भावः। २३१ २०१तमे पृ े २१०तम पादिटण पय। ु २३२ २००तमे पृ े १.८५ जायेित सीतेित इित योग िवमशमिप पय।ु २०६ सिकारकसमासकरणम ् १.९३ ते १.९३ ते आा राघवं ाता लणो वामवीत।् अिचरेण ैव ते राम ाते जानकी शभु ा। वानरेसहायेन हा रावणमाहवे॥ – अ॰रा॰ ४.१.४२ ु अ ाते इित कमवाे योगेऽनात िर तृतीया योा।२३३ षी- योग ु कमिण सिववया। या ते इ जानकी इित शेन सह अयः। अथात ् ते तव जानकी इित सामासे षी। १.९४ तव ु सीवोऽाह हे राम ितां करवािण ते। समरे रावणं हा तव दाािम जानकीम॥् – अ॰रा॰ ४.१.४३ ु म ् इित चतथु  योा।२३४ अ दाधातु योगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) त षीयोग ु सदान ेऽिप सिववायाम।् अथवा तव सहचािरण जानक दाािम इित दाभावे से षी।२३५ ु १.९५ रघनायके ोदं कथयामास णयाघनायकेु । सखे ृण ु ममोदं वािलना यृ तं परा॥ ु – अ॰रा॰ ४.१.४६ अ कथयामास इित कथधातु योगे (कथँ वाबन े धा॰पा॰ १८५१) ु रघनायकम ् इित ितीयया भिवतमासीत।् २३६ रघनायके ु इित समी पािणनीयेव। अ वैषियक आधारे समी। िवषयता च ितपातापा। या रघनायके ु वित कथयामास इाहारे य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन समी। या रघनायके ु साधःु सीवः ु कथयामास इाहारे सासाधयोगे ु च (वा॰ २.३.३६) इन ेन समी। २३३ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। २३४ चतथु  सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन। २३५ सहचािरणीम ् इाहायिमित भावः। २३६ अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसायां कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन। २०७ १.९६ तदािद सिकारकसमासकरणम ् १.९६ तदािद तदािद मम भाया स यं भेु िवमूढधीः। अतो ःखेन सो तदारो तायः॥ – अ॰रा॰ ४.१.५७ ु ा२३७ अ भृथ तया पमी य िक ु आरयोगे ितीया च२३८ इित ितीय ैवा।२३९ १.९७ कपीाय िक ु लोका विदि मामेव ं रघननः। ु कृ तवािं कपीाय सं कृ ाऽिसािकम॥् – अ॰रा॰ ४.२.३ अ कपी इित षापाततः िक ु िवचारे कृ ते िहताय इाहारे िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु । या ताद चतथु  वाा (वा॰ २.३.१३) इित वािकेन चतथु । १.९८ मे एवं मे यं कृ ा सवािदन ् रघूम। उपेसे िकमथ मां शरणागतवल॥ – अ॰रा॰ ४.२.१२ ु मे इित षीयोगोऽसतः। यतो िह रामः सीवे ु ािदतवान ् वािलहनन- िवासम यतः। वैषियकाधारतया मिय इित योम।् परं मे उपिर मे दये वेाहारे न ु आीयतया कथयित हे मे रघूम इित मिरघूम। स दोषः। अथवा सीव ररकभावपः। त षी। २३७ ‘अपादान े पमी’ इित सू े ‘कािताः भृित’ इित भायोगात ् भृथ योगे पमी (वै॰िस॰कौ॰ ५९५)। २३८ मूलं मृयम।् २३९अाऽरेित ियापेया कमिववायां ितीय ैव। ‘उपपदिवभे ः कारकिवभिबलीयसी’ ु इे ः। यथा ‘सूयदयमार आऽमयापित’ इादौ (बा॰म॰ ५९५)। २०८ सिकारकसमासकरणम ् १.९९ ां शपे १.९९ ां शपे गाऽय पनः ु श ं ु हतं िस वािलनम।् रामोऽहं ां शपे ातहिनािम िरप ं ु णात॥् – अ॰रा॰ ४.२.१५ अ ाम ् इित योगः सिधः। शापिवषयतया सीवो ु वैषियक आधारः। ताचकय ु ु  एकवचन े सिचता। २४० िक ु मीमांमान े ितराहायः। ां ित शपे इित योजन े अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन ितीया। १.१०० ते ु इदानीमेव ते भः पनरायाित सरः। सहायो बलवां किून ं समागतः॥ – अ॰रा॰ ४.२.२१ इित िनि तौ यातौ िनितं ृण ु मचः। ु इदानीमेव ते भः कथं पनपागतः॥ – अ॰रा॰ ४.२.३० ु ते इनिचतो ु तृतीया२४१ िक ु ते यतो िह भः इित कमिण ातः कतयन े मिु ना भः इाहारेऽािभावसे षी। १.१०१ एकामिप अधमकािरणं हा सम पालयाहम।् ु िहता भिगनी ातभु ाया च ैव तथा षा॥ समा यो रमते तासामेकामिप िवमूढधीः। पातकी स त ु िवेयः स वो राजिभः सदा॥ – अ॰रा॰ ४.२.६०.६१ रमणं साध वाऽऽधारे वा भवित। यिद चेाध तदा एकया सह इित सहय ु े ऽधान े (पा॰सू॰ २.३.१९) इन ेन तृतीया। यिद चेदौपेिषक आधारे रमणं चेत ् एकाम ् इित समी। िक एकाम ् इित ितीया त ु एकां गृहीा इाहारेण हणकमिण। २४० सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इन ेन। २४१  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। कतृक २०९ १.१०२ चतु ारकपाटादीन ् सिकारकसमासकरणम ् १.१०२ चतु ारकपाटादीन ् चतु ारकपाटादीन ् बा रामहे परीम ु ।् वानराणां त ु राजानमदं कु भािमिन॥ – अ॰रा॰ ४.३.३ अ ीरामभेण वािलिन हते तारां ित भीतवानराः कथयि यत ् चतु ारकपाटादीन ् । अ बीिहः। चतु ारकपाटाादौ येषां तान ् इित िवहेऽ पदाथ  सामातया सामाे नपस ं ु कम ् (वा॰ २.४.३०) इन ेन नपस ं ु के चतु ार- कपाटादीिन इेव पािणनीयम।् २४२ िक ु िवशेषणवयोजना ु दोषः। यथा चतु ार- कपाटादीन ् उपकरणिवशेषान ् इाहारे न दोषः।२४३ १.१०३ पितना िकमदेन राेन नगरेण धन ेन वा। इदानीमेव िनधनं याािम पितना सह॥ – अ॰रा॰ ४.३.५ अ रामेण वािलिन हते तारा िवलपी ाह यत ् पितना सह िनधनं याािम। अ पितना इित योगोऽपािणनीय इव। यतो िह पितश तृतीय ैकवचन े िघसायाम ् आङो नाऽियाम ् (पा॰सू॰ ७.३.१२०) इन ेनाङो नादेश े पितना इित सवित िक ु नादेशः सां िघसायां सवः। सा च िघसा पितश समास एव सवा। पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सूात।् अतः समासाभावे िघसाया असवादभावे ु च नादेशासवे पितना इनपप एवेित चेत।् अ नाि श ु पितशोऽिप त ु २४२ चतु ारकपाटािद शस ् → जशसोः िशः (पा॰सू॰ ७.१.२०) → चतु ारकपाटािद िश → िश सवनामानम ् (पा॰सू॰ १.१.४२) → सवनामानसा → चतु ारकपाटािद इ → इकोऽिच िवभौ (पा॰सू॰ ७.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → चतु ारकपाटािद नम ँ ु ् इ → चतु ार- कपाटािद न ् इ → सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) → चतु ारकपाटादी न ् इ → चतु ार- कपाटादीिन। २४३ चत ु ारकपाटािद शस ् → थमयोः पूवस  वणः (पा॰सू॰ ६.१.१०२) → चतु ारकपाटादी शस ् → तासो नः पिं ु स (पा॰सू॰ ६.१.१०३) → चतु ारकपाटादी न ् → चतु ारकपाटादीन।् २१० सिकारकसमासकरणम ् १.१०३ पितना पितिरवाऽचरित पतयित इित िवह आचारे िप ।् २४४ पनः ु पतयतीित पितः। कतिर िप ्।२४५ सवापहािरलोपे गौणम ु योम ु े कायसयः (प॰शे॰ १५) इित पिरभाषा- बलेना गौणे पितशे पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सूावृौ शेषो सिख े िघसायाम ् आङो नाऽियाम ् (पा॰सू॰ ७.३.१२०) इन ेन (पा॰सू॰ १.४.७) इित सूण नादेश े पितना इित िसं पािणनीयमेव।२४६ या पितं ग नयित इित िवहे उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) इन ेन डन ्ये२४७ िडभानबकरणसामा ु त् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन नीघटके कार लोपे पितनन ् इित जाते ततः ाितपिदक- सायां सौ िवभौ अलोऽाूव  उपधा (पा॰सू॰ १.१.६५) इन ेनोपधासायां सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) इन ेन दीघ हाो दीघािु तपृं हल ् ु (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन सलोपे नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) इन ेन नकारलोपे पितना इित थमा एव न तृतीयाः। अथात ् पितना भवान ् अथात ् रामभ भवान ् पितं ग नीतवानतोऽहमिप िनधनं याािम।२४८ िनःशेष ं धनं िनधनं कीयं २४४ पित → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → पित िँ प ् → पित व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पित लट ् → पित ितप ् → पित ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पित शप ् ित → पित अ ित → सावधातक ु ाध- धातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पते अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → पतय ् अ ित → पतयित। २४५ पित → पूवव ु ा → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → पित िँ प ् → पित व ् → वेरपृ  ातस (पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → िवभिकायम ् → पितः। २४६ अिप च तबोिधनीकाराः पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सू े – अथ कथं ‘सीतायाः पतये नमः’ (रा॰र॰ो॰ २७) इित ‘ने मृत े िजते ीबे च पितते पतौ’ (प॰ृ॰ ४.३०) इित पराशर। अाः। पितिराातः पितः ‘तरोित तदाचे’ (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इित िणिच िटलोपे ‘अच इः’ (प॰उ॰ ४.१४८) इौणािदकये ‘णेरिनिट’ (पा॰सू॰ ६.४.५१) इित िणलोपे च िनोऽयं पितशः ‘पितः समास एव’ (पा॰सू॰ १.४.८) इ न गृते लािणकािदित। एतेन ‘कृ  सिखरजन  ु ः’ इित भारतम ् ‘सिखना वानरेण े ’ इित रामायणं च ाातम ् (त॰बो॰ २५७)। अा िया – पित → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → पित िणच ् → पित इ → णािववाितपिदक पवं ु ाव- रभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → पत ् इ → पित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पित लट ् → पित ितप ् → पित ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पित शप ् ित → पित अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पते अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ् पतय अ ित → पतयित। पित → पूवव ातस ु ा → अच इः (प॰उ॰ ४.१४८) → पित इ → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → पत ् इ → पित → िवभिकायम ् → पितः। २४७ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽािविहतो डन ्यः। २४८ सहशाये अहमिप सह यग ु पदेव िनधनं याामीथ ः। सहशो यौगपे इित वाचकाराः। यथा अोदयौ सहैवासौ कुते नृपितिषाम ् इ। २११ १.१०३ पितना सिकारकसमासकरणम ् ु सव ं पितमनयाािम। अथवा िनिचतं िनिखलं भोगािदधनं मोपं वा धनं यिन ् ताशं िनधनं साके तमहमिप याािम। तारा ाथ यते यत ् भवान ् पितनाऽथािततमिप मे पितं यया कृ पया साके तं नीतवान ् तय ैवाहमिप िनधनं साके तं याािम इित पािणनीय एव पितना शेन नाािसिः। अथवा पितं न असहते अथाहत एवेित षहँ मष णे (धा॰पा॰ ८५२, १८०९) इात ् अच ् यः पचािदात।् २४९ अ न सहः इित असहः ु इित नतषः। न असहः इित नासहः इित स ु पु ासमासः।२५० ततः पना ु सहः इित ु पितनासहः इित षीतषसमास ु ौ हे पितनासह अथात ् हे पितपापसहनकतः। अथाभो मितकणोऽिस कािणकोमोऽिस यतो िह परकलगािमनं िनताकािमनं पािपनं मम ािमनमिप ं नासहसे। अभावाभावः ितयोिगान कारणं भवित इित ायेन तमिप मसे ेशी ते मा तय ैव भो मेऽपराधमिप ाा मामिप िनधनं साके तं नय। ह इित पादपूत पितमिप नाऽिसनोिष न कमबन ेन बािप त ु तमिप कमबनाोचिया साके तं नयसीित पितनासः इित िवहे न आिसनोतीित नासः इित िवहे आपूवक ात ् िषञ ् बन े (धा॰पा॰ १२४८, १४७७) इात ् अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िडािलोपे२५१ पितनासः तु ौ हे पितनास हे वािलमोदाियन ् मामिप साके तं नय। अथवा पितासािवनेित पितनः।२५२ न सहते भाभपीडािमसहः।२५३ पितनासावसहेित पितनासहु ौ हे पितनासह इित िवहेऽिप योगिसिः। अ पूव ािमवाचके न इनशेन पितश कमधारयः पितरेवने ः इित िवहः। अ पितशः पालकाथ वाचकः। सित कमधारये िवभि- २४९ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २५० नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपो नतषसमासे ु भवित पर ु स ु पु ा- समासे न भवतीित ाकरणचोदये थमखडे चादेवशािणः। यथा निचर (यथा निचरकालं नो िनृ ितः ािलोकगे म॰भा॰ १.९६.१९, मिु न निचरेणािधगित भ॰गी॰ ५.६, भवािम निचरााथ  मावेिशतचेतसाम ् भ॰गी॰ १२.७), नारीयक (य नारीयकोऽलाीयते नासावििधः भा॰पा॰सू॰ १.१.५६ नारीयकात ् भा॰पा॰सू॰ १.२.३९, ३.३.१८, ३.४.२१, ४.१.९२) नाणक (तल ु ाशासनमानानां कू टकृ ाणक च या॰ृ॰ २.२०.२४०), नाि (अि नाि न जानि देिह देिह पनः ु पनःु म॰स॰स॰ु ५५४), न े (अितककुदाः कृ शदेहा न ेा हीनािधका॥ बृ॰सं॰ ६१.४), नसंहत (नसंहता निभवृयः िक॰ १.१९), निभ (नसंहता निभवृयः िक॰ १.१९), नसकर ु (कृ ा नसकरं ु कम गता वैवतयम ् म॰भा॰ ८.३.२१), न ैकभेद (उावचं न ैकभेदम ् अ॰को॰ ३.१.८३) न ैक (सा ददश नगा ैकान ् न ैका सिरतथा म॰भा॰ ३.६१.१०४, एको न ैकः सवः कः िकं यदमनमम ु ् िव॰स॰ना॰ ६१) इािदष।ु यथा वाचतये – न ैक ि० न एकः नञथ नशेन “सह सपा” ु पा॰स॰ अन ेके १ एकिभे २ िवौ प॰ु “एको न ैकः सवः कः िकम”् िवस ु ॰ मायया बपा ैकः “इो मायािभः ु पप ईयते इित तु ःे ” भा॰। ु २५१ िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन। २५२ शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन परपः। २५३ अािप नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेनाच।् २१२ सिकारकसमासकरणम ् १.१०३ पितना लोपे पितघटके कारेनघटके कारेण सह अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इित दीघः ािदित वाम।् शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन परपे सित न दोषः। न च पितनश शकािदगणे न पाठः। तााकृ ितगणतया२५४ पाठीकारे ितिवरहः। एवं न सहते इित पचाि२५५ असहश पितन एवासहः इित िवहे कमधारये दीघ सोधने च हे पितनासह इित िसम।् या पितं नाशयतीित पितनाशः इित िवहे कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन अण ये ् नश ्- धातोः (णशँ अदशन े धा॰पा॰ ११९४) उपधावृौ२५६ समासे पृषोदरािदासकारे सित सोधन े हे पितनास। ह इित पादपूत। अथवा अनः शकटे जले इित नानाथ - कोषात।् २५७ अ परनः ु शरीरपं शकटं हीित पितनासहः तु ौ हे पितनासह इित िवहे पितश अनस ्शेन तषे ु पृषोदरािदादकारलोपे डसये२५८ ु हन ् धातोः (हनँ िहंसागतयोः धा॰पा॰ १०१२) े पनः िडसामािलोप२५९ आकारादेश २६० अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डये िटलोपे२६१ पितनासहः२६२ तु ौ हे पितनासह अथा े मितशरीरशकटहः भोऽहमिप ोकं िजगिमषािम। अथवा अपतरणारिवे यः स पितवाली इित पत धातोः् (पत ँ ॢ गतौ धा॰पा॰ ८४५) भूतकाल औणािदके इच ्ये२६३ चकारानबकाय ु ु पन ैव िघसायां तृतीयाटा- २५४ आकृ ितगणोऽयम ् (वै॰िस॰कौ॰ ७९, ल॰िस॰कौ॰ ३९)। २५५ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४)इन ेन। २५६ अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन। २५७ मूलं मृयम।् ीबेऽनः शकटोऽी ात ् (अ॰को॰ २.८.५२) इमरः। आ ते॑ कारो णवाम॒ ा वचांि॑ स य॒ याथ॑ र॒ ादन॑स॒ा रथेन॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ३.३३.१०) इित मे अनसा शकटे न इित सायणाः। २५८ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) ु इनसारमू ोऽािविहतः समासाो डसयः। २५९ िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन। २६० पृषोदरािदादाकारादेशः। २६१ िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन। २६२ पित अनस ् → पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) → अलोपः → पित नस ् → पितनस ् → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) → पितनस ् डस → पितनस ् अस → ु िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → पितन ् अस → पितनस → पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) → आकारादेशः → पितनास। पितनासं हि इित िवहे पितनासम ् इपपदे ु अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डयः। पितनास अम हन ड → पितनास अम ् हन ् अ → िडभानबकरणसामा ् ् ु त् (वा॰ ६.४.१४३) → पितनास अम ् ह ् अ → पितनास अम ् ह → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → पितनास ह → पितनासह → िवभिकायम ् → पितनासहः। २६३ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽािविहतः इच ्यः। २१३ १.१०४ नाथनाथेित सिकारकसमासकरणम ् िवभौ आङो नाऽियाम ् (पा॰सू॰ ७.३.१२०) इन ेन नादेश २६४ े योगे सहयु े ऽधान े (पा॰सू॰ २.३.१९) इन ेन तृतीयााौ पितना सह इित पािणनीयपररया साध।ु अथात ् रणारिवपिततेन पितना वािलना सहाहमिप िनधनं ालों याािम। अथवा पवाु िलनो नाशः कुकमकायतया नरकगमनिमित पितनासः पृषोदरािदा- सकारः तमेव हीित पितनासहु ौ हे पितनासह इित िवहे हन ् धातोः (हनँ िहंसागतयोः धा॰पा॰ १०१२) अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन ड- येऽभेऽिप िडसामािलोपे२६५ सोधन एकवचने पितनासह। अथािजकृ त- कुकमपिरणामेन त ु मम पनु रकगमनमिनवायमासीि ु रामभ मेव दीनवलतया िनजकृ पामािकनीशीकरसातसेचन ेन ताशं नरकपं पितनासमिप िनह त ै परां गितं दवानतोऽहमिप तामेव गमीह ु इित तारातायम।् १.१०४ नाथनाथेित ु तम।् पिततं वािलनं ा रै ः पांसिभरावृ दती नाथनाथेित पितता त पादयोः॥ – अ॰रा॰ ४.३.७ अ रामेण िनहतं वािलनं नाथनाथेित तारा दती ाहरत।् नाथनाथ इित अयं सोधने थमैकवचनाः। अतोऽ  ुतः।२६६ एवं च  ुतग ृ ा अिच िनम ् (पा॰सू॰ ६.१.१२५) इन ेन कृ ितभावे गणोऽसत ु इव२६७ िक ु ाचाम ् (पा॰सू॰ ८.२.८६) इित योगिवभागे  ुताना ं वैकिकाणसवः। ु २६८ ु या अनकरणान -ु ु काययोभदाभेदिववा च२६९ इित पिरभाषयाऽ योगानकरणतयाऽभे दिववायां िवभभावे सित गणः ु सत एव। या नाथ एव नाथो याः सा नाथनाथा अथााथो वाेव नाथः पितयाः सा नाथनाथा तारा। वािलपिरचयाथ सोधयित यत ् पते मेव २६४ पूवव त ् गौणमु योम ु े कायसयः (प॰शे॰ १५) इित पिरभाषया गौणे पितशे पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सूावृौ शेषो सिख (पा॰सू॰ १.४.७) इित सूण े िघसा। ु २६५ िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन। २६६ राूत े च (पा॰सू॰ ८.२.८४) इन ेन। २६७ नाथनाथ३ इित इन ेन भिवतिमित भावः। २६८ इह ाचािमित योगो िवभते। तेन सवः  ुतो िवकते (वै॰िस॰कौ॰ ९७)। २६९ मूलं मृयम।् मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.५९) इ भाे दीपोोतयो िमदम।् अभेदपे कृ ितवदनकरणं ु भवित (भा॰िश॰सू॰ २) इित महाभाे ऋऌक ् (िश॰सू॰ २) िशवसू उम।् अनकरणं ु ु नकाया िम ् इिप महाभाे मतौ ः सूसाोः (पा॰सू॰ ५.२.४९) सू उिमित वैयाकरणभूषणसार दप णाायां चिकासादिवेदाः। अािभभासंरणेष ु ु अनकरणं ु नकाया िम ् इित नोपलम।् २१४ सिकारकसमासकरणम ् १.१०५ मे याः ामी सा एित तव सख ु मागतो मां पय इिभाये नाथनाथाशे बीिहरपदाथ  तारा। एवं गथ कएितशो नाथनाथा इन ेन सह सीयतां ततः एिङ परपम ् (पा॰सू॰ ६.१.९४) इन ेन परपे नाथनाथेित। न चोसूमपु सग- धातस ु ििवषयकिमित वाम।् लानरोधे ु नोपसगाशानवृु िमोषे न दोषः।२७० यथा कतरु ीिततमं कम (पा॰सू॰ १.४.४९) इ ियािकश े जागके थभूत े कतःु इित पदं कृ ितधातूपाधानभूतापारायो यः कता इित िविशाथ बोधयित। त पनः ु ईित इित वतमान े योगात ्  च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इित षिप कतिर।२७१ तत इयमेव ं कृ ितरपीभे ु ु कथ बोधयतः। अतः षीवाकथ  मोषं कुवि गरवः शेमषु ीजषः। ु तथ ैवाापु सगाशमोषेऽिप न रोषः कतः। इं नाथनाथेित इ एिङ परपम ् (पा॰सू॰ ६.१.९४) इन ेन परपम।् १.१०५ मे ु ु कृ ता मिमा।  िन ते स पूवज अतव िवमोाय पं मे दिशत ं शभु ॥ े – अ॰रा॰ ४.३.३४ अ  च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन षी तृतीयां बा।२७२ या मे इ पम ् इनेनायः।२७३ २७० उपसगाित धातौ (पा॰सू॰ ६.१.९१) इतोऽनवृु म ् उपसगात ् इित पदं लानरोधे ु ना मोषणीयिमित भावः। ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन ईित इ मथ पूजाथ वा वतमान े ः। २७१ मितबिपू मितिरा (का॰वृ॰ ३.२.१८८) इित कािशका। मितिरहेा (वै॰िस॰कौ॰ ३०८९) इित िसाकौमदु ी। ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन बथ २७२ मितबिपू ु वतमान े ः। सूऽे िन ् बे ु ानमथ ः। ु यथा कािशकाकाराः – बिा नम ् (का॰वृ॰ ३.२.१८८)। भगवतो पदशन ं च ापनम।् यतो िह इियाथ सिकष जं ानं म ् (त॰स॰ ४२)। या मितबिपू ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इ चकारेणाािप। चकारोऽनसम ु ु याथ ः। “शीिलतो रितः ा आुो जु इिप” इािद (वै॰िस॰कौ॰ ३०८९) इित िसाकौम ु ां भोिजदीितमहाभागाः। २७३ तिह ससामाे षी। स धिमधमभावपः। पूवाध  च या कृ ता इित योे ते कृ ता इित य ु म।् ते इ पूवज  िन इन ेनाये शापिरहारः। स ु ु तव पूवज  िन उमा मिः कृ ता इित भावः। २१५ १.१०६ कुडेन सिकारकसमासकरणम ् १.१०६ कुडेन अगेनोमागण कुडेनाऽगमिवमः। ु जयाू लमेण पसंु  ु ू े नाथवा बधः॥ – अ॰रा॰ ४.४.३१ अ सां तृतीया ोा। करणिववायां२७४ ु िववायां२७५ हेत कृ ािदाा२७६ इयं साी।२७७ १.१०७ माम ् मो यिद मामेव ं पूजां च ैव िदन े िदन े। करोित मम सां ाोेव न संशयः॥ – अ॰रा॰ ४.४.३९ अ पूजाम ् इित कृ दयोगेण कतृक  मणोः कृ ित (पा॰सू॰ २.३.६५) इन ेन ु षिचता िक ु ित इाहारेण मां ित पूजां करोित इित अिभतःपिरतःसमयािनकषा- हाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इित ितयोगे ितीयेित िसम।् १.१०८ शेषांशाय ु एवं पराा ीरामः ियायोगमनमम ।् पृः ाह भाय शेषांशाय महान े॥ – अ॰रा॰ ४.४.४१ अािप पूव कारेण चतथु  िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन।२७८ १.१०९ हा सीतेित ु ाकृ तवामो मायामाल ःिखतः। पनः हा सीतेित वद ैव िनां लेभ े कथन॥ – अ॰रा॰ ४.४.४२ २७४ कतृक रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। २७५ हेतौ (पा॰सू॰ २.३.२३) इन ेन। २७६ कृ ािद उपसानम ् (वा॰ २.३.१८) इन ेन। २७७ या कुडे नाऽऽगमिवमः इित पदेद े आगमिवमो ना मनः ु कुडे जयात ु ् इिप समाधानम।् २७८ िहतम ् इाहायिमित भावः। या ताद चतथ ु  वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन चतथु । २१६ सिकारकसमासकरणम ् १.११० मिणसानौ हा सीतेित इ इितशाथ कं ितशं ीकृ  समाधेयम।् २७९ १.११० मिणसानौ राम ु पवताे मिणसानौ िनशामख ु ।े सीतािवरहजं शोकमसहिदमवीत॥् – अ॰रा॰ ४.५.१ अ सान ुश ायो नपस ं ु किले योगात ्२८० सेकवचन े इकोऽिच िवभौ ु बकाय (पा॰सू॰ ७.१.७३) इन ेन नन ु ु इेव पािणनीयम।् २८१ परं मिण- मिणसानिन सान ुशम ् अधचािदगणे (अधचाः पिं ु स च पा॰सू॰ २.४.३१) आकृ ितगणतया मा ं ु म।् या िलमिशं लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित भावचन ेन प िलानामिनयमनतया पिँु े योगोऽिप पािणनीयः।२८२ १.१११ मम जीवतीित मम ूयािा ियकृ  मे। यिद जानािम तां सा जीव य कु वा॥ – अ॰रा॰ ४.५.३ अ ूधातयु ोगे (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) ितीया तूिचत ैव२८३ िक ु कमिण सिववायां षिप साी। २७९ िवराय २००तमे पृ े १.८५ जायेित सीतेित इित योग िवमश पय।ु २८० यथा या सानि॑ ु न॒ पवतान॒ ॑ ामदा॑ा म॒ ह॒ त॒ रु वते ॑ व स॒ ाधना॑ु (ऋ॰वे॰सं॰ १.१५५.१) बृ॑ह॒तः सानन ॑ ु ॒ िर॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ५.५९.७) सानूि॑ न िद॒वो अ॒ मृत॑ क॒े तनु ा॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ६.७.६) सानूिन मृगपिणः (वा॰रा॰ २.३३.२३) िगरेः सानूिन रािण (वा॰रा॰ २.९३.९) त शैल सानूिन (वा॰रा॰ ३.६१.२१) दिणे िगिरसानिन ु (वा॰रा॰ ४.१.७३) अिानिन ु (वा॰रा॰ ४.१.१०३) सानूिन समहाि ु च (वा॰रा॰ ६.६७.४) तिरसानिन ु (ग॰सं॰ ७.४३.१४, भा॰प॰ु ४.२३.२४) य तीरतया ु सूतः सानूिन गः सरभीकरोितु ु (कु॰स॰ १.९) इािदष।ु सानगतां (कु॰स॰ १.५) इ मिनाथाः – सानूिन मेघमडलादधटािन गतां ााम ् (कु॰स॰ स॰ा॰ १.९)। २८१ पूवप  ोऽयम।् २८२ या िलानशासन ु े ममध ु शीध ु सीध ु सान ु कमडिन ु नपसं ु के च (िल॰ ५६) इ चकारा ं ु िप सान ुशः। यथा अ॒ पाद॑ ह॒ो अ॑पतृ ॒ िद॒ मा॒ व॒ मिध॒ सानौ॑ जघान (ऋ॰वे॰सं॰ १.३२.७) उ॒ ाः प॒दो िन द॑ धाित॒ सानौ॑ (ऋ॰वे॰सं॰ १.१४६.२) पृिथ॒ ाः सान॒ ौ ज॑ न प॒ािणिभ॑ (ऋ॰वे॰सं॰ २.३१.२) म॒ न॒ानेतो॑ जहतिु व॒ य ॒ ा सान॒ ौ (ऋ॰वे॰सं॰ १०.६१.६) इािदष।ु ःु ः सानरियौ ु (अ॰को॰ २.३.५) इमरः। ‘सान’आिदशानां ु ु त एव ििलता – ‘साननु े’ ‘सानवे’। ः ः सानरियािममरः ु (ह॰ना॰ा॰ २.९३) इित हिरनामामृताकरणे जीवगोािमनः। २८३ अकिथतं च (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसायां कमिण ितीया (पा॰सू॰ २.३.२) इन ेन। २१७ १.११२ बऋवानरैः सिकारकसमासकरणम ् १.११२ बऋवानरैः भेरीमृदैब ऋवानरैः ेतातपैज  न ै शोिभतः। ु नीलादा ैहनमधान ैः समावृतो राघवमगािरः॥ – अ॰रा॰ ४.५.६३ अ लणेन मृोभयमानः मादी सीवः ु ीराममपु गित। अैव योगः बऋवानरैः। अ बशघटकोकार ऋघटककारण े सौ बृवानरैः इेव पािणनीयम।् बश ऋवानरशेन तषकम ु धारये समासे संिहताया िनात ् इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन यण ् अिनवायः। िक ु ावायां सिरिनवाय नाि। अतः ब ऋवानरैः इित पािणनीयमेव। न च समासं िवना बश ऋवानरशिवशेषणतया बिभः ऋवानरैः इित सिवभिकः योगः ादेव ं ब ऋवानरैः इसतिमित वाम।् सपां ु सू ु वस  वणाय े ाडाायाजालः (पा॰सू॰ ७.१.३९) इन ेन िभिभे िक सतम।् या ब इित ियािवशेषणम।् ियािवशेषणानां ितीयां नपस ं ु कमेकवचनमौिकं सविविदतमेव। तेन ना सिः। या ऋकः (पा॰सू॰ ६.१.१२४) इन ेन शाकमते वैकिककृ ितभावः तां वै भागवऋषेः (भा॰प॰ु ९.१५.१३) इितवत।् २८४ १.११३ बिहगहु ाम ् यूय ं िपदमीिण गिमथ बिहगहु ाम।् तथ ैव चु े वेगाताः पूवि तं वनम॥् – अ॰रा॰ ४.६.५८ ु ित बिहः इित ितयोगे ितीयाऽिप अ बिहयगे पमी पािणनीया२८५ िक ु गहां ु पािणिनसता।२८६ या बिहदश े ितां गहाम ् इाहारेण ितीया।२८७ २८४ समासेऽयं कृ ितभावः। सऋषीणाम।् सषणाम ् (वै॰िस॰कौ॰ ९२)। अ तासीनं ु सरऋिषम ् (भा॰प॰ु ७.१.१४) सू देवऋिषवयम ् (भा॰प॰ु १०.६९.१६) ऋषीनेतान ् (भा॰प॰ु १०.८६.५७) इािदिप। २८५ अपपिरबिहरवः पा (पा॰सू॰ २.१.१२) इित ापन ेन। २८६ ित इाहायिमित भावः। ततः अिभतःपिरतःसमयािनकषाहाितयोगेऽिप (वा॰ २.३.२) इन ेन ितीया। २८७ या ापकिसं न सव इन ेन कर करभो बिहः (अ॰को॰ २.६.८०क) इितवमीतरिवभिः। िवशेष ं १७२तमे पृ े १.४८ बिहवन इित योग िवमश पय।ु २१८ सिकारकसमासकरणम ् १.११४ मे १.११४ मे दासी तवाहं राजे दशनाथ िमहागता। बवष सहािण तं मे रं तपः॥ – अ॰रा॰ ४.६.६१ अ मया तम ् इित कमिण यिवधानादनकत ु िर तृतीया पािणनीया२८८ िक ु मे इित कृ ोगा षी  च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इित िविहताािणिनसता।२८९ १.११५ रोगणिवनाशन े णा ािथ ताः सव रोगणिवनाशने। ु मायामानषभावे न जाता लोकै करकाः॥ – अ॰रा॰ ४.७.१८ अ रोगणिवनाशनाय इित ताद चतथु  सामातः पािणनीया२९० िक ु िनिमामसयं ोगे (वा॰ २.३.३६) इन ेन समी। िनिमिमह फलं त कमणा सह योगे ताचकामी यथा भावचनम ् – चमिण ीिपनं हि दयोहि कुरम।् के शेष ु चमर हि सीि पलको ु हतः॥ – भा॰पा॰सू॰ २.३.३६ तथा रोगणिवनाशनं िह फलम।् कम लोके जहणम ्। अतोऽ समी। १.११६ वानरवृान ् ु सीवः ेषयामास सीतायाः पिरमागण।े अाानरवृाै महासाहाबलः॥ – अ॰रा॰ ४.७.४३ वृश नपस ं ु कतया वानरवृािन इित पािणिनसतं िक ु िलमिशं लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित वचन ेन पिँ ु ेऽनकूु लता। २८८  रणयोृतीया (पा॰सू॰ २.३.१८) इन ेन। कतृक २८९ ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन वतमानिववायां ः। चकारेणाािप। मितबिपू चकारोऽनसमु ु याथ ः। “शीिलतो रितः ा आुो जु इिप” इािद (वै॰िस॰कौ॰ ३०८९) इित िसाकौम ु ां भोिजदीितमहाभागाः। या मे इ रं तपः इनेनाये कमिण स- िववायां षी। मे रं तपो बवष सहािण तम ् इित भावः। २९० ताद चतथ ु  वाा (वा॰ २.३.१३) इन ेन। २१९ १.११७ देवतावृः सिकारकसमासकरणम ् ॥ इित िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ु ॥ अथ सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ १.११७ देवतावृः अवीेवतावृः कौतूहलसमितः। ग ं वानरे िकििं समाचर॥ – अ॰रा॰ ५.१.११ अािप नपस ् पिँ ु योग ु िलमिशं ं ु किले वृश चिलतयोगात २९१ लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित भािनयमेन पािणनीय एव।२९२ यथोरं मनु ीनां ामायम ् इित वचनात।् १.११८ मे सव कथय रामाय यथा मे जायते दया। मासयाविध ाणाः ाि मम सम॥ – अ॰रा॰ ५.३.४० अ मिय इित योगथानकूु लः िक ु उपिर इाहारे सिववायां मे इिप। या मे इित मम ् इित चतथु ।२९३ सा च मामु त ु दया जायते मे िहताय वा दया जायताम ् इभयथाऽिप ु तमु ु मिण२९४ िहतयोगे२९५ वा चतथु । १.११९ दे ै   पमदशयत।् ु ा तचनं दे ै पूव मेमरसाशं रोगणिवभीषणम॥् – अ॰रा॰ ५.३.६४ २९१ यथा वृाायु माणािन रम ु सृजदा ु (वा॰रा॰ ६.११७.२१) वृािन दशे तदा (म॰भा॰ ३.१५०.१९) अकीय वृािन (म॰भा॰ ४.१८.३२) मासादय ैतथिसंहवृम ् (म॰भा॰ ४.४९.४) संशािन च वृािन (म॰भा॰ ५.५४.५५) मेघवृािन (म॰भा॰ ५.१७८.८४) सदवृािन (म॰भा॰ ६.५६.१६) अवृािन (म॰भा॰ ७.१७२.२६) रथवृािन (म॰भा॰ ६.५९.११, ७.१६१.४९, ७.१७२.२६) यो वृदािन वरयित पिथ ायतां ोिषतानां (मे॰॰ २.३६) इािदष।ु २९२ या शिमममधचािदगणे पिठा अधचाः पिं ु स च (पा॰सू॰ २.४.३१) इन ेन पिँ ु योगः ु ् (म॰भा॰ १.२११.१९) इािदष ु बोम।् समथ नीयः। एवमेव देववृः सदा ां त ु ृा िवजयतेऽसरान २९३ तेमयावेकवचन (पा॰सू॰ ८.१.२२) इन ेन। २९४ ियाथपपद च कमिण ािननः (वा॰ २.३.१४) इन ेन। २९५ िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन। २२० सिकारकसमासकरणम ् १.१२० महाियम ्  पमदशयत ् इित ियाथपपद च कमिण ािननः अ देव िवासियत ं ु पूव (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेनाय ु मानतमु  ु मिण चतथु । िहतशााहारे िहतयोगा वा।२९६ १.१२० महाियम ् ासादरिणः सवाा तैव तिवान।् ु ाय वनभं महाियम॥् तुा तूणम  – अ॰रा॰ ५.३.७७ अ महत ् अियम ् इित महाियम ् इित िवहे समासः। सहरमोमोृ ाः े कमधारयः। आहतः समानािधकरणजातीययोः पूमान ैः (पा॰सू॰ २.१.६१) इित सूण (पा॰सू॰ ६.३.४६) इन ेनाऽकारादेशः। महाियम ् इित महाखलः इितवत।् १.१२१ राघवे रासीनां तजन ैव कथय राघवे। मयों देिव रामोऽिप िापिरिनितः॥ – अ॰रा॰ ५.५.४९ अ कथ ्धातु योगात ् (कथँ वाबन े धा॰पा॰ १८५१) ितीयोिचत ैव िक ु राघवे वित कथय इाहारे सित सिप िसाानकूु ला।२९७ ु ॥ इित सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ु काडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथ य १.१२२ हनूमम ् आयय  समु ं भीमिनःनम।् ु ानपूु ण ु अवतीय हनूमं रामः सीवसं यतु ः॥ – अ॰रा॰ ६.१.४२ अ लां ितमानो भगवाीरामो हनूमतोऽवतीय समु वेलायां स ैं िनवेशयित। रामिवेष वु ेनाविधभूतात ् हनूमम ् इित ितीया पािणनीय- िवेव। वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इन ेनापादानसायां पेव। २९६ िहतयोगे च (वा॰ २.३.१३) इन ेन। २९७ य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन। २२१ ु ायक १.१२३ रघन सिकारकसमासकरणम ् िक ु हनूमं ा अवतीय इाहारेण ज कम ् तया (जँ हानौ धा॰पा॰ ९८६) ितीया। या ाच ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९) इित पिरगणन शरादौ ु िचनोित२९८ इािदवितीया। अकिथतं च खडन ेनापादानािववायां वृ ं पं (पा॰सू॰ १.४.५१) इन ेन कमसाबलाितीया सतेित पािणनीयता। ु १.१२३ रघनायक याव राम िशताः िशलीमख ु ा लामिभा िशरांिस रसाम।् ु िछि तावघनायक भोां जानक ं ितदातमु हिस॥ – अ॰रा॰ ६.२.२४ अ यिप दाधातयु ोगे (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) चतथु  पािणनीया िक ु ु तीपसग योजनतया िविनमयपेऽथ जाते सदानताभावे षीसािहम।् ितदातमु ् इन ेन िविनमयोतनात।् या रघनायक ु इ जानकीम ् इनेनाये दा- भावसे षी। १.१२४ मे मििभः सायधु ैरान ् िववरे िनहिनित। तदाापय मे देव वानरैह तामयम॥् – अ॰रा॰ ६.३.८ ु अ सीवो िवभीषणं ाशमानः ाह मे आापय। मां पोषियतमु ाापय इित ु चतथु ।२९९ या कारकाणां बिकितात ् दाधात ं ु (डुदाञ ् दान े धा॰पा॰ १०९१) ३०० िवनाऽिप सदाने चतथु ।३०१ २९८ वृमविचनोित फलािन (भा॰पा॰सू॰ १.४.५१) इित महाभा उदातः। २९९ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। ३०० यथा अयं योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२५)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२६)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतयित। त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२७)। अयमिप योगः शोऽवुम।् ... स बा ु सा िनवतत।े त “वु मपायेऽपादानम”् इेव िसम (भा॰पा॰सू॰ १.४.२८)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.२९)। अयमिप योगः ् शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३०)। अयमिप योगः शोऽवुम ् (भा॰पा॰सू॰ १.४.३१) इािदष ु म।् ३०१ चतथ ु  सदान े (पा॰सू॰ २.३.१३) इन ेन। २२२ सिकारकसमासकरणम ् १.१२५ रघू णां पतये १.१२५ रघूणां पतये नमोऽनाय शााय रामायािमततेजसे। ु सीविमाय च ते रघूणां पतये नमः॥ – अ॰रा॰ ६.३.१८ अ शरणागतिवभीषणो रघक ु ु लभूषणं सीवलणािभरामं ु रामं समीडानो रघूणां पतये नमः इित य ु े । अ समासाभावे रघूणां पे इेव पािणनीयं पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इन ेनासमाससािनषेधात ् घेिङ ित (पा॰सू॰ ७.३.१११) इित ु गणाभावे ऽयादेशाभावे च रघूणां पतये इित कथम।् परं पितिरवाऽचरतीित पितः। आचारे िप ।् ३०२ ततः सवापहािरलोपे लणितपदोयोः ितपदो ैव हणम ३०३ ् इित पिरभाषया लािणकपितशे पितः समास एव (पा॰सू॰ १.४.८) इित सू ं न वतत।े अतो िघसायां गणे ु ऽयादेश े रघूणां पतये इित।३०४ या अपां पतये नमः, त॑राण॒ ां पत॑य॒ े नम॒ ः (कृ ॰य॰ त ै॰सं॰ ४.५.३.१) इित छासयोग इव िवभीषणेना ाण- िददशियषया भगवतो रामच छोमयाासः योगः कृ तः। षीय ु छिस वा (पा॰सू॰ १.४.९) इित सूण े । षीय ु छिस वा इ वा हणेन लोके ऽिप। अथवा षाऽमासे चोयोगः पािणनीयः बलं छिस (पा॰सू॰ २.४.७३) इित सूण ु े सपो ु कृ ित बलम ् धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इित सूावृःे । अथवा तषे (पा॰सू॰ ६.३.१४) इित सूणे पूवस ािधतकृ दपितशे परेऽिक रघूणां पतये इिप पािणनीयम।् ३०५ १.१२६ िवभीषणे सीतां य रामाय रां देिह िवभीषणे। वनं यािह महाबाहो रं मिु नगणायम॥् – अ॰रा॰ ६.६.४६ ३०२ पित → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → पित िँ प ् → पित व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → पित िँ प ् → पित व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → पित → िवभि- कायम ् → पितः। ३०३ िसं त ु लणितपदोयोः ितपदो ैव हणात ् (वा॰ ६.२.२)। ३०४ २१०तमे पृ े १.१०३ पितना इित योग िवमशमिप पय। ु ३०५ मडूक ुा हलदााः संायाम ् (पा॰सू॰ ६.३.९) इादनवृ ु  साः इित पद तषेु कृ ित बलम ् (पा॰सू॰ ६.३.१४) इ िनवृौ षा अक।् या बलम ् इ हणेन षा अक।् २२३ १.१२७ परैः सिकारकसमासकरणम ् अ िचरजीिवादाधारिववयाऽिधकरणसिप पािणनीया।३०६ १.१२७ परैः िनहि ां राानं मासनपराखम ु ।् परैः िकिहीा ृ ं भाषसे रामिकं करः॥ – अ॰रा॰ ६.७.२ अ हणाविधभूतात ् परेः िकिहीा ृ इित वं तथाऽिप परैः दीयमानम ् इाहारे कतिर तृतीया। उताहो परैः इित करणे तृतीया। दानियायां पर- दानाऽिप करणात।् ु नू ोः १.१२८ वायस ु नू ोः तेजसा। हतािप शरैी ैवायस ु जो ननद च महाकिपः॥ वधत पने – अ॰रा॰ ६.६.२४ अ कमिण सिववायां षी।३०७ १.१२९ लणाय िचिकां कारयामास लणाय महान े। ु ततः सोित ु ोवाच लण॥ इव बा – अ॰रा॰ ६.७.३७ लण महानः इित सिववया षिचता ु िक ु लणं महाानं जीवियतमु ् इय ु मानतमु  ु मिण चतथु ।३०८ १.१३० रघूमे इतः परं वा वैदहे  ेषय रघूमे। िवभीषणाय रां त ु दा गामहे वनम॥् – अ॰रा॰ ६.१०.५४ ३०६ अामा बिलासो हनूमां िवभीषणः। कृ पः परशरु ाम स ैते िचरजीिवनः॥ (आ॰रा॰ ९.७.११८)। ३०७ षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०) इन ेन। ३०८ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। २२४ सिकारकसमासकरणम ् १.१३१ कायभाजनाः अााधारिववायां समी।३०९ रामाधारं पूव िनिपतम।् ३१० १.१३१ कायभाजनाः वयं त ु सािका देवा िवोः कायभाजनाः। भयःखािदिभााः संसारे पिरवितनः॥ – अ॰रा॰ ६.११.८० कायभाजनमेषाम ् इशआिदादच।् ३११ अथवा भज इित भजनाः कतिर टु ्।३१२ भजना एव भाजनाः इित ािदादण।् ३१३ काय भाजनाः इित षी- समासः।३१४ अतो न िलदोषः। १.१३२ िशिबकोमे सवाभरणसामारो िशिबकोमे। याीकै ब िभगु ां ककोीिषिभः ु शभु ाम॥् – अ॰रा॰ ६.१२.७० ं ु किले पाठात ् िशिबकोमायाम ् इने अा नपस ु दं कथमु िमित न िमतम।् ३१५ १.१३३ देवताः पयतां सवलोकानां देवरासयोिषताम।् ण देवता ाणे मैिथली॥ – अ॰रा॰ ६.१२.८० देवता अनकूु लियत ं ु सादियत ं ु वा ण इित तमु  ु मिण चतथु ।३१६ ३०९ आधारोऽिधकरणम ् (पा॰सू॰ १.४.४५) सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इााम।् ु ३१० १९६तमे पृ े १.७८ राघवे इित योग िवमश पय। ३११ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। ३१२ कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन। ३१३ ािद (पा॰सू॰ ५.४.३८) इन ेन। ३१४ कृ ोगा च षी समत इित वम ् (वा॰ २.२.८) इन ेन। या काय भाजनं येषाम ् इित बीिहः। ३१५ िलमिशं लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इन ेन िलं िशयोगाधीनिमित भावः। वाीकीयरामायणे भारते त ु िशिबका इित ीिल एव योगः। ३१६ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। एवमेव ाणेः इािप बोम।् २२५ १.१३४ गवारसोरगाः सिकारकसमासकरणम ् १.१३४ गवारसोरगाः ततः शः सहाो यम वणथा। कुबेर महातेजाः िपनाकी वृषवाहनः॥ ा िवदां ेो मिु निभः िसचारणैः। ऋषयः िपतरः साा गवारसोरगाः॥ एते चाे िवमाना ैराजमयु  राघवः। अवु न ् परमाानं रामं ालय ते॥ – अ॰रा॰ ६.१३.१-३ हलअरस ् इित पाठे त ु गवारउरगाः इेव।३१७ अजे ु गवारसोरगाः।३१८ अथवा ादषहाामाहारे (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इ ात ् इित योगिवभागेन टच ्यः।३१९ न चायमे करोित। तिह पूव गवारसाः ३१७ गवाारसोरगाेित गवारउरगाः। गव जस ् अरस ् जस ् उरग जस ् → चाथ ः (पा॰सू॰ २.२.२९) → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → गव अरस ् उरग → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → गवारस ् उरग → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गवारँ उरग → भो भोभगोअघोअपूव  योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) → गवारय ् उरग → लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) → गवार उरग → गवारउरग → िवभिकायम ् → गवारउरग जस ् → गवारउरग अस ् → थमयोः पूवस  वणः (पा॰सू॰ ६.१.१०२) → गवारउरगास ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → गवारउरगाः। ३१८ सव साा अदाः ःु इे ु ः अर इित शोऽिप ीकरणीय इित भावः। अर- श योगः पराणे ु ऽवीखडे रेवाखडे कुसमे ु रतीथ माहावणन े कृ तोऽि – वसमासे कुसमाकराक ु ु ले मयूरदाूहसकोिकलाक ु ु ले। नृदेवारगीतसले वाित वाते यमन ैताकुले॥ (॰प॰ु रे॰ख॰ १५०.१४)। अ नृदेवारगीतसले इ अर इेव शः। एवमेवा अर- शीकारे सशः सप (“सः ािौ हरे सप” इित भरत ैकाथ सहः इित शकुमः) उरगश ु नागे ीकरणीयः। देवगवमानषोरगरासान ् (न॰उ॰ १.२९) गवरगरसाम ् (म॰ृ॰ ३.१९६) इािदष ु उरगशो नागाथ  इाे कोशः। अ पयाययोः कथं पृथगपादानिमित ु न िमतम।् सप - नागयोरीषदरम।् अत एव गीतायां सपाणामि वासिकः ु (भ॰गी॰ १०.२८) इाऽिपु अनाि नागानाम ् (भ॰गी॰ १०.२९) इंु भगवता। नागा नागलोकवािसनो मानवमख ु ाः सप जाितिवशेषाः। सपा एकिशरसः (भ॰गी॰ रा॰भा॰ १०.२९) नागा बिशरसः (भ॰गी॰ रा॰भा॰ १०.२९) इित भगवो ु रामानजाचाया गीताभाे। एवं तिह गव जस ् अर जस ् स जस ् उरग जस ् → चाथ ः (पा॰सू॰ २.२.२९) → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → गव अर स उरग → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → गवार स उरग → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → गवार सोरग → गवारसोरग → िवभिकायम ् → गवारसोरग जस ् → गवारसोरग अस ् → थमयोः पूवस  वणः (पा॰सू॰ ६.१.१०२) → गवारसोरगास ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → गवारसोरगाः। ु ३१९ योगिवभागे चदषहाात ् समाहारे इनयोमषे साािदतरेतरादिप कुिचिदित भावः। २२६ सिकारकसमासकरणम ् १.१३५ मम इित खडवामेकं पात ् उरगशेन समासः।३२० ु काडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ इित य ॥ अथोरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ १.१३५ मम ृण ु राम यथा वृ ं रावणे रावण च। ज कम वरादानं सेपादतो मम॥ – अ॰रा॰ ७.१.२४ अ पा भिवतमासीत ३२१ ् िक ु वदतो मम इित भावलणा षी य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इित सूण े ।३२२ १.१३६ काल ु कालमवु ास िपतृसतः। स त सिचरं ु किचथ काल समाली नाम रासः॥ – अ॰रा॰ ७.१.४५ आगत इित तीत वेाहारे भावलणा षी।३२३ ३२० याऽ न समासोऽिप त ु गवारसः इित पृथक ् उरगाः इित च पृथक।् ततः संिहतायां ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) इन ेन े भो भोभगोअघोअपूव  योऽिश (पा॰सू॰ ८.३.१७) इन ेन ये लोपः शाक (पा॰सू॰ ८.३.१९) इन ेन यलोपे गणे ु ाे िपादीाोपकायािसे सामातः गवारस उरगाः इेव। पर न म ु न े (पा॰सू॰ ८.२.३) इन ेन पूव ािसम ् (पा॰सू॰ ८.२.१) इित सू े िनराकृ ते िसे यलोपे आणः ु गवारसोरगाः इित िसम।् ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन गणे िवराय २००तमे पृ े १.८५ जायेित सीतेित इित योग िवमश पय।ु ३२१ अपादान े पमी (पा॰सू॰ २.३.२८) इन ेन। अ शिवेषादपादानम।् या आातोपयोगे (पा॰सू॰ १.४.२९) इन ेनापादानम।् ३२२ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु  षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ  वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन भावलणा षीित भावः। ३२३ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इतः षी इनव ु  षी चानादरे (पा॰सू॰ २.३.३८) इतः षी इपकृ  वाऽऽदरेऽिप य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन भावलणा षीित भावः। २२७ १.१३७ जगयम ् सिकारकसमासकरणम ् १.१३७ जगयम ् भगवूिह मे यों ु कु सि महाबलाः। योिु मािम बिलिभं ाताऽिस जगयम॥् – अ॰रा॰ ७.४.२ अ ाता इित तृयाः।३२४ तृयायोगात ् जगयम ् इ ितीया पािणनीया।३२५ न लोकायिनाखलथ तृनाम ् (पा॰सू॰ २.३.६९) इन ेन षीिनषेधात।् १.१३८ जगाम ऋिषवाट ृ गायौ तौ कुशीलवौ। वाीिकरिप स जगाम ऋिषवाट समीपं मिु नपवः॥ ु – अ॰रा॰ ७.६.३६ अ संिहताया अिववणा सिः।३२६ १.१३९ मम ् एवमेतहाा यथा वदिस सत।ु यो जिनतो मं तव वा ैरिकिष ैः॥ – अ॰रा॰ ७.७.३४ मां िवासियत ं ु यो जिनतो मां तोषियत ं ु वेित तमु  ु मिण चतथु ।३२७ १.१४० मनु ये त ै स मनु ये रामः पूजां कृ ा यथािविध। पृाऽनामयो रामः पृोऽथ तेन सः॥ – अ॰रा॰ ७.८.१५ मिु नमनकूु लियतमु ् इित तमु  ु मिण चतथु  ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। ३२४ तृन ् (पा॰सू॰ ३.२.१३५) इन ेन ताीे ता वा तृन ्यः। ३२५ कता कटान।् विदता जनापवादान ् (का॰वृ॰ २.३.६९) कता लोकान ् (वै॰िस॰कौ॰ ६२७) इितवत।् ३२६ या ऋकः (पा॰सू॰ ६.१.१२८) इन ेन शाकलकृ ितभावः। ३२७ ियाथपपद च कमिण ािननः (पा॰सू॰ २.३.१४) इन ेन। २२८ सिकारकसमासकरणम ् १.१४० मनु ये ु ॥ इरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे थमााये ितीयपिरेदः। ु इं महीजारघवीरले खकः अारामायणमवितनः। अपािणनीयान ् िधया िवमृय वै अायमेत ं थमं मशयम॥् इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे थमोऽायः। २२९ अथ ितीयोऽायः कृ ितकरणम ् ना नीलादु यामं रामं तामरसाननम।् शोधे िगिरधरः ेा ितीयाायमारभे॥ अथाारामायणे समागतान ् कृ ितसिनोऽपािणनीयान ् योगानन-ु सधे। ॥ अथ ितीयााये थमः पिरेदः ॥ ॥ अथ बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥ २.१ संिवम ् कै लासाे कदािचिवशतिवमले मिरे रपीठे संिवं ानिनं िनयनमभयं सेिवतं िससैः। देवी वामासंा िगिरवरतनया पावती भिना ाहेदं देवमीशं सकलमलहरं वामानकम॥् – अ॰रा॰ १.१.६ अाारामायण ारिितं ौित।१ कै लासिगरौ संिवं भगवं िशवं पावती पृित। अ सूवक ात ् िवश ्धातोः (िवशँ वेशन े धा॰पा॰ १६३९) कतिर गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन - यः। लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेनेायां लोपे२ जसृजमृजयज- राजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) इन ेन षे न ु ा ःु (पा॰सू॰ ८.४.४१) इन ेन १ ‘ासः’ इित शेषः। २ त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन ु रामायणे रामः २.२ परा कृ ितकरणम ् ु े िवभिकाय संिवम ् इित। सूवक   िवश ्धातोः शयनमथ ः।३ तपवे ु शनपोऽथ ः कथिमित चेत।् समपु िवम ् इेवा। उपउपसग लोपः।४ अत एव संिवम ् इ िह समपु िवम ् इथ ः।५ ु रामायणे रामः २.२ परा ु रामायणे रामो रावणं देवकटकम।् परा ु हा रणे रणाघी सपबलवाहनम ॥् ु सीतया सह सीवलणाां समितः। अयोामगमामो हनूममख ु ैवृत ः॥ – अ॰रा॰ १.१.२६-२७ अ भूतभावनो भगवान ् िशवोऽारामायणकथायाः ावं करोित यत ् पराु रामायणे ीरामो रावणं हाऽयोामगमत।् अ रामायणे इित िह क िवशेषणं िकमिभायकं वाऽ समी वा िकििमिका। यिद चेदाधारे समी तदा रामायणं ु पकम रामिनिपताऽऽधारता कथं सवा। यिद चेणया रामायणलिता ु मूलमयानपपिाया ु नपपि।६ ु यथा गायां घोषः इ तायानपपिः। यतो िह घोष आभीरपी। सा च भगीरथरथखाताविजलवाहे सवा निह। ु अतोऽयानपपिरिप ु तायानपपिे ित चेामीसेन गापद गातीरे ु लणा। तथ ैवेािप रामायणे तायानपपे ः रामायणपद रामायणोपलिते काले लणा। इयं च जघा वृिवयाकरणमते। एता अिमिप नाीित चेतावेदकारोप इित चेत।् ७ अलं गग ु कनया। ु रामायणमिन ् स रामायणः इित िवहे थमााामायणशात ् अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) ३ यथा – पादेदगेष ु दभष ु ािराः संिवशित (गो॰गृ॰सू॰ २.६.१०) मेण सामन ु ु संिववेश (र॰वं॰ २.२४) चरमं संिवशित या थमं ितबते ु (म॰भा॰ २.८८.३६) आााानादााा े नादेषोऽतनः कालः (का॰वृ॰ १.२.५७) इािदष।ु अवलः – चादेवशािकृ ता संवश उपसगाथ चिका। ४ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन। ५ अािप यते। जघनाधन च पश ु  ितित सं च िवशित (श॰ा॰ ८.२.४.२०, संिवशित = िनषीदित)। पयटे ीटवूिमं वषाक े  संिवशेत ् (ल॰िव॰ृ॰ ४.५, संिवशेत ् = ितेत ् = वसेत)। ् अेनोातेऽेन तथा संवे यते जरी (िव॰प॰ु ६.५.३३, संवे यते = उपवेयते)। अवलः – चादेवशािकृ ता उपसगाथ चिका। ु ६ अयानपपिितसान लणाबीजम।् वत ु ु तायानपपिसानमे ु व तीजम ् (प॰ल॰म॰ २३–२४)। ७ त। सित ताय सव सवाथ वाचका इित भााणाया अभावाियावेदकयकन े ृ ् गौरवात। जघवृिकनाया अाा (प॰ल॰म॰ २७)। २३२ कृ ितकरणम ् २.३ हनूमम ् इन ेन अच ् ये यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायां येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे रामायणः तिन ् रामायणे इित साध।ु अथाामायणे काले। २.३ हनूमम ् ा तदा हनूमं ािलं परतः ु ितम।् कृ तकाय िनराकां ानापे ं महामितम॥् – अ॰रा॰ १.१.२९ ततो रामः यं ाह हनूममपु ितम।् ण ु तं वािम ाानापरानाम॥् – अ॰रा॰ १.१.४४ शो हनय ु  स हनमान ु ् इित िवहे तदाििित मतपु ् (पा॰सू॰ ५.२.९४) इन ेन मत ु ु ये िवभिकाय हनमम ् इित पािणनीयम।् हनूमम ् इित िह कथम।् ऊङु तः (पा॰सू॰ ४.१.६६) इन ेनोिङ कृ ते दीघ हनू इित।८ ततो मत ु ये हनूमान ् इित। िवभिकाय हनूमम ।् या अेषामिप यते (पा॰सू॰ ६.३.१३८) इन ेन दीघ हनूमम ् इित। २.४ आनम ् आनं िनमलं शां िनिवकारं िनरनम।् सवािपनमाानं काशमकषम॥् – अ॰रा॰ १.१.३३ अ आनश आानम ् इनेन सामानािधकरयं कथम।् यतो ााऽऽनािधकरणम।् तथा चा कथं न षीित चेत।् अैतवेदामत आन आनपात।् न च आनमयोऽासात ् (॰सू॰ १.१.१३) इित सू आनपं न पािद। अथ किथ मयट ्। िकं त िवकारः (पा॰सू॰ ४.३.१३४) इन ेन िवकाराथ। निह तावदाा िनिवकारः आनं िनमलं शामिवकारमकषम ् इैवोात ् अिवकायऽयम ु ते (भ॰गी॰ २.२५) ८ छासाालकाा नोपधादमनजातेु रूिङथ ः। अ वाचकाराः – हन(नूु ) प ं ु ी॰ हन- उन ् ीे वा ऊङ्। शकुमकारा – हनूः, ी, हन ु + पे ऊञ।् हनः।ु इमरटीकायां भरतः। भाे त ु ऊकरणेऽािणजातेारादीनाम ् (वा॰ ४.१.६६) इित वािकानरं हन ुशो रािदगणे पिठतः। पर ु यते िह हनूपमाष ेष।ु यथा मूलरामायणे भरतािकं रामो हनूमं सजयत ् (वा॰रा॰ १.१.८५)। अ गोिवराजा – हनूश ऊकाराोऽि (वा॰रा॰ भू॰टी॰ १.१.८५)। २३३ २.५ अिवकािरिण कृ ितकरणम ् इित गीतायामु ािदित चेत।् तकृ तवचन े मयट ् (पा॰सू॰ ५.४.२१) इन ेन ु थ। अैतवािदनां मते पे। अतः सामानािधकरयं ाचया ाचया ु थ  मयिट। परमााऽऽन िनलयिमपेायाम ् आनोऽिन ् इशआच।् ९ या आन इवाऽचरतीानित।१० आनतीानः।११ कतिर ििप सवापहािरलोपे कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन ाितपिदकसायां ौजसमौा- ािङे ाङिसाङसोसाोपु ् (पा॰सू॰ ४.१.२) इन ेन अिम  पे आनम ् इित पािणनीयमेव। िवभौ अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) इन ेन पूव २.५ अिवकािरिण ु ः कतृ साभासबे  मिविेऽिवकािरिण। साियारोते ाा जीवं च तथा बधु ैः॥ – अ॰रा॰ १.१.४७ अ न िवकार इिवकारः। अिवकारोऽििित अिवकारी इित िवहे अत इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन इिनये िवभिलोपे भसायां येित च ु समीिङिवभौ लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे पनः ु इन ेन ङकारेायामनबलोपे अाु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन णे अिवकािरिण। अ न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः१२ इित वचनेन िह मथयिनषेधात ् इिनः अपािणनीय इित चेत।् अ कमधारयो नाि तदा कथम ु - िनयम सरः। अ कमधारयः सकलसमासोपलणिमित चेत।् अ न इिनः िक ु न िवकत ु तीलः इित िवहे िवपूवक  ात ् कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) ु सजातौ ु िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन िणिनः। णकारानबे काय अचो ९ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। १० आन → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → आन िँ प ् → आन व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → आन → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आन लट ् → आन ितप ् → आन ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आन शप ् ित → आन अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → आन ित → आनित। ११ आन → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → आन िँ प ् → आन व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → आन → िवभिकायम ् → आनः। या नििहपचािदो ु िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतयि च। आन → धातस ु ा (पूवव त)् → नि- िहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) → आन अच ् → आन अ → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → आन → िवभिकायम ् → आनः। १२ मूलं मृयम।् २३४ कृ ितकरणम ् २.६ जगेन िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) इन ेन वृौ रपरे१३ सेकवचन े णे१४ अिवकािरिण इित पािणनीयमेव। २.६ जगेन ु मायया गणमा ं सृजविस िस। ु जगेन न ते लेप आनानभवानः॥ – अ॰रा॰ १.२.१५ अ रावणकुकृ जपादभारपीिडतया वसमा ु सह सकलदेवपरःसरं ु ीरसागरं गतो ा भगवं वाह ु ु यिगणमा मायया हेतभु तू योपलितं संसारं सृजिस पालयिस नाशयिस िक ु ं जागितकपदाथन न िलसे। अ जागितके न इेव यों यतो िह जगित भवं जागितकम ् इित िवहे त भवः (पा॰सू॰ ४.३.५३) इन ेन ठक ् ये ु ााः तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इित वृौ इसस ु (पा॰सू॰ ७.३.५१) इन ेन कादेश े िवभिकाय जागे न इेव पािणनीयम।् एवं जगेन इित िवमृयते। तथा च आनो जगिदतीित जगित इित िवहे सपु आनः च ् (पा॰सू॰ ३.१.८) इन ेन च ् ये लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेन ेायामनबलोपे ु वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) इित लट ्। ततः ितिप शिप जगित।१५ ततः जगतीित जगः इित िवहे नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन अच ् ये िवभिकाय तृतीय ैकवचन े टािवभौ टाङिसङसािमनााः (पा॰सू॰ ७.१.१२) ु १६ जगेन इित पािणनीयमेव। या जगंसारं याित गित इित इन ेनेनादेश े गणे ु िवहे जगपपदे याधातोः (या ापणे धा॰पा॰ १०४९) आतोऽनपसग कः (पा॰सू॰ ३.२.३) ु इन ेन कये ककारानबकाय आतो धातोः (पा॰सू॰ ६.४.१४०) इन ेनाऽकार- लोपेऽपदााभावे१७ जगः तेन जगेन। या जगदाच इित जगतयित।१८ १३ उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन। १४ अा ु वायेऽिप (पा॰सू॰ ८.४.२) इन ेन। १५ जगित इित भाे तु यणेकादेशगणवृ ु ौदीघ े ममु े रीिविधः (वा॰ १.४.२) इित वाितक उदातम।् १६ आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) इन ेन। १७ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इित सूण े ापदम।् या अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इित सूण े छासभम। ् १८ जगत ् → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → जगत ् िणच ् → जगत ् इ → जगित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लँ ट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जगित लट ् → जगित ितप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जगित शप ् ितप ् → जगित अ ित → सावधातक ु ाधध ातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → जगते अ ित → ् एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → जगतय अ ित → जगतयित। २३५ २.७ सपिवत ् कृ ितकरणम ् जगतयतीित जगत ् इाचाणािणजाििप ककार लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) ु इन ेनेायां त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोप इकार उपदेशऽे जननािसक इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) इन ेन ेायां लोपे पकार हलम ् (पा॰सू॰ १.३.३) इन ेनेायां लोपे वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) इन ेन वकारलोपे णेरिनिट ु यातीित यः।२० जगदेव य इित जगः इित (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे।१९ पनः िवहे कमधारयसमासे जगः। न च झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इन ेन कथं न जम।् पृषोदरािदात २१ ् तावकन ेनादोषात।् पनः ु तेन जगेन। २.७ सपिवत ् तवािपूजािनमातलु सीमालया िवभो। धत े विस पदं लाऽिप ीः सपिवत॥् – अ॰रा॰ १.२.१९ अ सपा त ु म ् इित िवहे तेन त ु ं िया चेितः (पा॰सू॰ ५.१.११५) इन ेन वित ये सपीवत ्।२२ सपिवत ् इित कथम।् अ िह ापोः साछसोबलम ् (पा॰सू॰ ६.३.६३) इन ेन ः।२३ २.८ अितहिष तः इित वु ं ाणं बभाषे भगवान ् हिरः। ु िकं करोमीित तं वेधाः वाचाितहिष तः॥ – अ॰रा॰ १.२.२२ १९ जगित → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → जगित िँ प ् → जगित व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → जगित → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → जगत ् → िवभिकायम ् → जगत।् २० या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → या ड → या अ → ु िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) → य ् अ → य → िवभिकायम ् → यः। २१ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) इन ेन। या अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इित सूण े छासभम।् २२ समानः पितराः इित िवहे िनं सपािदष ु (पा॰सू॰ ४.१.३५) इन ेन िनपातनामान सादेश े सपीशो ः। ु २३ अिप च वाीकीयरामायणेऽयोाकाडे – साहं दथ साा ं त ु मां नावबसे ु । सपिवृौ या मे ं देय ं दातिु मिस॥ (वा॰रा॰ २.८.२६)। अ टीकाकाराः – ापोः साछसोबलम ् (पा॰सू॰ ६.३.६३) इन ेनाष ेन वा म।् यथा – सपिवृािवित ‘ापोः’ इित ः (वा॰रा॰ भू॰टी॰)। सपाः वृिः – सपिवृिः ‘ापोः’ इित ः (वा॰रा॰ क॰टी॰)। सपिवृािव  आष ः (वा॰रा॰ िश॰टी॰)। सपिवृािवाष ः (वा॰रा॰ ित॰टी॰)। २३६ कृ ितकरणम ् २.८ अितहिष तः णः ितं ु  ु ाऽऽानं दय भगवान ् बभाषे यत ् िकं करोिम इित। समाकयाितो ा वाच।ु अितः इित योगते अितहिष तः इपािणनीय इव ु ः। यतो िह ष ्धातोः (षँ तु ौ धा॰पा॰ १२२९) गथाकमकिषशीासवस- य जनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेनाकमकधातोः कतिर ये ककारानब- ु लोपे२४  े िवभिकाय ः इेव िह पािणनीयम।् हिष तः इित योगोऽिप पािणनीयः। ु २५ यतो िह हष ः सातोऽ इित िवहे तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन इतच ्येऽनबलोपे ु यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायां येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे िवभिकाय हिष तः। या हष िमतः इित िवहे ितीया ितातीतपिततगताााप ैः (पा॰सू॰ २.१.२४) इन ेन ितीयातष- ु समासः। न च इतश ितािदबिहभूत ाथं समास इित वाम।् ितीया इित योग- िवभागेन ितीया समथन सबेु न समत इथ करणे ितीयातषोु न ैव दोषावहः। तेन गृहं यातो गृहयातः गृहमागतो गृहागतः इािदयोगा अिप से। कािलदासोऽिप य ु े यथा – सरेु मााितगभगौरवायमु ासनया गृहागतः। तयोपचारािलिखहया नन पािरवनेया नृपः॥ – र॰वं॰ ३.११ अ गृहमागतो गृहागतः इसित योगिवभागे कथं समासः सवः। तात ् हष िमतः इित िवहे ितीयातषेु कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन ाितपिदक- सायां सपोु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभििक पनामे ु व ाितपिदकसामाि सौ िवभौ हिष तः। न च सित िवभिलोपे हष  इत इित िते ु ािदित चेत।् अाऽकृ ितगणात ् शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) गणः इन ेन परपम।् कु ा वेित चेत।् त टे ः (वै॰िस॰कौ॰ ७९, ल॰िस॰कौ॰ ३९)। अथारपं भसक टे ः ान े भवत।ु २६ असित च तिन ् शकघटकाकार पर- पतया शक अ ु इित िते तयोदघ वार एव। एवं मनस ् ईषा इित िते शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेनाऽकृ ितगणात ् मनीषा इ िट इ परपे मन ् ई ईषा इित िते ततो अीनं वणपरेण संयोम ् (॰िश॰ ८.१५) इित वचनात ् मनीषा इ दीघः। अिनः योगः ाि ु पतत ् अलौ इित। िट इ परपे २४ लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इााम।् २५ ु ा ःु (पा॰सू॰ ८.४.४१) इन ेन। न  ोऽयम।् २६ पूवप २३७ २.९ मवरदिप तः कृ ितकरणम ् दीघ पतािलः इसतं ात।् २७ अतः ‘टे ः’ इित पम।् तदिच परे पूवप रयोः परपम ् इचरणाः। ु २८ तथ ैवाािप परपं करणीयम।् २.९ मवरदिप तः भगवन ् रावणो नाम पौलतनयो महान।् रासानामिधपितमवरदिप तः॥ – अ॰रा॰ १.२.२३ अ ा रावणोलतां वणयित। मवरदिप तः इित। अ मया दो वर इित मवरेन दिप तः इित िवहे प ्धातोः (पँ हष मोहनयोः धा॰पा॰ ११९६) अिनात २९ ् ः इेव पािणनीयं दिप तः इित कथम।् दप ः सातोऽ इित िवहे तारकािदगणे दिप तश पाठात ् इतच ् ये३० भादकारलोपे३१ दिप तः। या दप िमतः इित ितीयासमासे परपे३२ दिप तः इित। २.१० सहायम ् ं सवान।् यूय ं सृजं सवऽिप वानरेश िवोः सहायं कुत यावाित भूतले॥ – अ॰रा॰ १.२.३० अ भगवान ् ा सवान ् देवान ् वानरशरीरािण ु ं ेरयित। िवोः सहायं कुत अ सहायम ् इपािणनीयिमव। यतो िह अयँ गतौ (धा.पा. ४७४) इातिर अच ्ये सहायः इित भवित३३ िक त ु सव सहायं कुत इित िववायां सहाय- शो भावसाधनः तीयते। भावे च सहाय भावः साहाम ् इित िवहे गणवचन- ु २७ यिद ािदिधकाराद ैवेते तिह मनीषा पतिलिरित न िसेत।् के िच ु मनःपतयोः पृषोदरािदादलोप अकार ैव परपमाः (त॰बो॰ ७९)। २८ बालमनोरमायामिप – तत शकािदशानां टे रिच परे टे  पराचान े परपमेकादेश इथाते। आिदनवृु ौ शकािदगणे ‘सीम’ इित कितपयपाणामिसेः (बा॰म॰ ७९)। २९ एकाच उपदेशऽ ु े नदाात ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) इित सूण े धातोरिनम।् तािधा रधािद (पा॰सू॰ ७.२.४५) इन ेन वैकिके ािः। पर ु िनायां य िवभाषा (पा॰सू॰ ७.२.१५) इन ेन ेडभावः। ३० तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन। ३१ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः। ३२ शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन। ३३ सहायः, प॰ं ु , (सह अयते इित। अय + अच)् इित शकुमः। २३८ कृ ितकरणम ् २.११ सहायाथ म ् ाणािदः कमिण च (पा.सू. ५.१.१२४) इन ेन ञ ्ये वृौ भादकारलोपे३४ साहाम ्। अ सहायम ् इित िह। पवां िनवासे भगवतः सां कुव ३५ ु इित िववायां सहायम ् इित कथिमित चेत।् सहायम ् इ पृषोदरािदा ृ भावे यकार- लोपे सहायम ।् या सव सहायं यथा ाथा कुव ु इित ियािवशेषणाितीया। या आानं सहायं कुव ु इाहारेऽपािणनीयतापिरहारः। या अयनम ् अयः इित भावे एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन इधातोः (इण ् गतौ धा॰पा॰ १०४५) अिच गणे ु ऽयादेश े िवभिकाय अयः। सह अयः सहायं सहायम ् इित साधनीयम।् ३६ २.११ सहायाथ म ् देवा सव हिरपधािरणः िताः सहायाथ िमततो हरेः। महाबलाः पवतवृयोिधनः तीमाणा भगवमीरम॥् – अ॰रा॰ १.२.३२ अ सहायाथ म ् इित योगोऽिप तथ ैव। अ अयनमयः। भावे अच ्।३७ सह अयः सहायः।३८ ताियदम ् सहायाथ म ्।३९ या भावेऽयं घञः आयः।४० तेन सौ कृ ते न दोषः। सह आयः सहायः। ता इदं सहायाथ म ्। एवं िनसहायश चतथु  तदथाथ बिलिहतसखरित ु ैः (पा॰सू॰ २.१.३६) इन ेन अथन िनसमासो िवशे- िलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इितवािकबलेन िनसमासे िसिमदम।् न च सहायाय इदम ् इित लौिककिवहे ूयते पात ् अथ श  ेन सह समास इित चेत।् िवहो िधा पदिवहोऽपदिवह। पदिवहो नाम य िवहे तु ानां पदानां समासः। य िवहेऽतु ानामिप तु ाथ बोधसमथानां समासापदिवहः। यथा ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमाे थमा (पा॰सू॰ २.३.४६) इित सू।े अ िह ाितपिदकाथ  िल पिरमाण वचनेित ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनािन ताेविे त ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमां तिन ् ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमाे। अ ३४ तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृिः। यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः। ३५ साम, ् ी॰, सह भावः (सह + ञ)् इित शकुमः। ३६ सह अयः सहायः इ सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन सु पु ासमासः। २८२तमे पृ े २.४८ सहायं मे इित योग िवमशमिप पय।ु अनेन जानिकनाथ सहाय कर जब कौन िबगाड़ करे नर तेरो इित मु के सहाय कर इित गोािमतलु सीदासकृ तोऽवधीभाषायोगोऽिप ाातः। ३७ इण ् गतौ (धा॰पा॰ १.१०४५) इित धातोः एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन। ३८ सु पु ासमासः। ३९ अथन िनसमासो िवशेिलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इन ेन िनसमासः। ४० अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इित धातोः भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन। २३९ २.११ सहायाथ म ् कृ ितकरणम ् िवहे तु  ु एवशः िकपदिवहतया तदथ वाचक आगतो माशः। स च ेकमितः। यतो िह ाे ूयमाणं पदं ेकमिभसते। न च - घटकोऽश ु वचनिमित तदेव ेकमिभसतािमित चेत।् अश समीपाथ लणा। न च सा जघा वृिवयाकरण ैरीकृ ताऽिप।४१ तथा च गायां घोषः इाऽभीरपथ वाचक घोषश गापदािभधेयभगीरथरथखातावि- जलवाहपे शाथऽयासवाायानपपते ु । अ सामीसेन गा- पद गासमीपविततटे लणा। न च गायाम ् इ समी कथिमित चेत।् औपेिषकाऽधारा िववा। औपेिषको िह सः। उपेष े भव औपेिषकः इित त जातः (पा॰सू॰ ४.३.२५) इन ेन ठक ।् ४२ उपेष सामीेन संयोगेन वा ु वसित। न त ु गमिभसं सः। संयोगे यथा कटे शेत े। सामीे यथा गरौ ु यु ु समीपे वसित। तथ ैव गायां घोषः। न त ु गामिभसंय वसित अिप त ु गरोः ु घोषः अिप त ु गासमीपे घोषः। ेयमेतत ् – शाथ ीकृ ते गायां मीनः इादौ कटे शेत े इािदवत ् संयोगसप औपेिषक आधारे समी िक ु लाथ गायां घोषः इादौ सामीस औपेिषक आधारे समी गरौ ु वसित इािदवत।् पर गायां मीनघोषौ इादौ लणाीकारे दोषः। यतो िह मीन घोष मीनघोषौ इित ः। स च सािहमपेते। सािहं नामैकधमावि ैक- धमाविसंसगण ैककमाविेऽयः। यथा रामलणौ रासान ् हतः इ राम- लणौ इ कतृ  पसाविकतृ  पधमण हृपधमाविे हनन- कमययः। तथाासवः। एकधमावि मीनघोषौ इ ैकधमाविसंसगण िनावििनसंसगण सााविसापदाथऽयः। परम गायां मीनघोषौ इ मीनपदाथाय गापद वाहाथ घोषकृ ते तीरपो लाथ िह कथमय इित चेत।् अ लणामनीकृ  शतावेदकधमारोपः। तथा कृ त उभय वाहपोऽथ ः समान एव। ताद न लणा। सामीे षी च चेत ् ां ां समीपाम ् इथ ः। सामीषथ ायेऽीकाराौढ- ु मनोरमाबृहरलघशरादौ साटोपं खिडता। तेय ं पिरिितयदावृ- हलिमैव ौढमनोरमायां दीितमहाभाग ैः पूवप ः दिशतो यत ् हिलेकदेश ैव ४१ त। सित ताय सव सवाथ वाचका इित भााणाया अभावािृ यावेदकयकन े गौरवात।् जघवृिकनाया अाा (प॰ल॰म॰ २७)। ४२ उपेष → त जातः (पा॰सू॰ ४.३.२५) → उपेष ठक ् → उपेष ठ → ठेकः (पा॰सू॰ ७.३.५०) → उपेष इक → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → िकित च (पा॰सू॰ ७.२.११८) → औपेष इक → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → औपेष ् इक → औपेिषक → िवभिकायम ् → औपेिषकः। २४० कृ ितकरणम ् २.११ सहायाथ म ् तावृके शेषातमम ु (ौ॰म॰ १)। ह ल ् इित समासः किरत एवं च षथ ः सामीं भिवित। तथा च अशो ल ्शेन सहाेते। तथा च हसमीप- व ो लकार इत ् इथ ीकारेऽोऽायदोषपिरहारः िक ु ीकृ तेऽिन ् िवके षथ िह सामीम।् त च सवथाऽिसम।् यतो िह सामीप षथ  लोके ऽिसिः। निह नीलमरं य इे ु नीलारसमीपवितभवनािदः तीयते न वा िचा गावो य इे ु िचगवीनां समीपवितव ृ ािदः तीयते। िकं वा िचा गावोऽरा समीपे वा य इथ बीिहमथयमिप न भवित अरा- श सामी च षथ ीकारे मानाभावात।् अत एव अरेण न समासः इित ु भाोिः।४३ वत ु षथा येकशतम ् एकशतं िह षथाः (भा॰पा॰सू॰ १.१.४९) इित भाोे ः िक ु सभेदने ाथावैिचेण तदथ वैिवम।् यतो िह सू- कारोऽिप षाः समेवाथ कठरवेण कथयित। षी शेष े (पा॰सू॰ २.३.५०)। शेष- शो िह िशष ्धातोः (िशष ँ ॢ िवशेषणे धा॰पा॰ १४५१) कतिर अच ्येन। िशनि कारकादीिन ाितपिदकाथ  िविशनि ाावतयतीित शेषः। पचािदादिच ये४४ ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु िवभिकाय िसः शेषः इित। या िशते सवः कारकाितपिदकाथो ावतत इित शेषः इित अकतिर च कारके सायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.१९) इन ेन कतृि भे कमिण कारके घिञ गणे ु िसम।् या शेषणं शेषः इित िवहे भावघञः।४५ सोऽििित मथयोऽशआच।् ४६ न च करणे घञ ् इित चेत।् करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७) इन ेन िवधीयमानटु ्- नेन बाधोऽत एव। पिं ु स सायां घः ायेण (पा॰सू॰ ३.३.११८) इन ेन घः यः ियताम।् साभावे कथम। घः ायेण इित िह सायाम ् इ िवशेषणिमित चेत।् ायेण इित िवशेषणं न करणघवापकम।् न पाधे ु पािधभवित (भा॰पा॰सू॰ १.३.२, ५.१.१६) इित भाकारेण िनिषात।् अत एव हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इित घञिप न यतो यं घिवषयेऽपवादावतत।े उगापवादौ समानदेशौ भवतः४७ इित िनयम साविकात ् घ एव बाते तिह घञः का गितः। अगितकगिताावघञ एव। पात ् अच ् ये शेषशो िनाते। इमा यु यः ौढमनोरमायाम ् उपदेश- शिनौ ं िनिपता दीितमहाभाग ैयथा – यिप उपिदयतेऽन ेन ेित करण- ४३ ाितपिदकोपसजन ो भवतीते ु न चारेण समासं ं ाितपिदकमपु - सजनमि (भा॰पा॰सू॰ १.२.४८)। ४४ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। ४५ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन। ४६ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। ४७ मूलं मृयम।् २४१ २.११ सहायाथ म ् कृ ितकरणम ् ु ा शामपु देश इित भावृािदष ु ाातं तथाऽिप तौिढवादमां करणे घञो लभाटा ु बाधात।् न च “घः” असात।् ायेण सायािमित ाान िात।् न पाधे ु पािधभवतीािदना भाकृ तावहेलना। अत एव घापवादः “हल” (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इित घञपीह न। बालकं गितकगितः। अत एव िये ु शा यािभिरित करणिरिप पराा। तथा च वािकं “अजां ीखलनाः” (वा॰ ३.३.१२६) “ियाः खलनौ िवितषेधने ” (वा॰ ३.३.१२६) इित। अतो भाव एव यो ा इित भावः इित (ौ॰म॰ ३)। िक ु यििमोपदेशवृािवािदष ु लेष ु भाे करणघञ ितपािदताा सरिणरानसत ु ा। तथा च िशे कारक- ाितपिदकाथा अन ेनेित शेषः। स सः। तथा च िसाकौम ु ां कारकाितपिदकाथ - ितिरः ािमभावािदसः शेष षी ात ् (वै॰िस॰कौ॰ ६०६)। एवं िह सः षथ  इित रााः। सूवक  ात ् ब ्धातोः (बँ बन े धा॰पा॰ १५०८) ु सबाित ितयोयनयोिगनौ यः स सः इित िवहे कतिर पचािच।४८ तथा च ु सो िह िः सििभ आयतया िविशबििनयामके ित वैयाकरणिसाः।४९ सामीं िह न ैव िम।् अतः कथं सो भवेिदित ममािप मनीषा। एवं षथ न सामीम।् अतः षीबलेन सामीाथ नावग ं ु शते। तेन पदसमीपेऽपद लणा। साऽीकृ तेित चेतावेदकतापः। इमपु बृहं णेन िसिमदं यदपद- िवह एव ाितपिदकाथ िलपिरमाणवचनमाे थमा (पा॰सू॰ २.३.४६) इित सू।े मा- श मयूरंसकािदामासः।५० तथ ैव सहायायेदं सहायाथ म ् इापदिवहे अथ शेन िनसमासः५१ ियािवशेषणा ितीया। अथवा सहायाथ म ् इित पदं भगवम ् इ िवशेषणम।् एवं िह हिरपधािरणः सव देवा हरेिरततः िताः सहायाथ मीरं भगवं तीमाणाः इित योजनीयम।् एवं सहायानामथ ः सहायाथ ः। सोऽििित सहायाथ ः। अशआच।् ५२ तं सहायाथ म ्। सहाययोजनविमित भावः। सेवके ो गौरवं दात ं ु भगवाीरामो रावणेन परािजतानिप देवान ् कीय- लीलोपकरणािन मा ताहामिभलषित यथा ीमागवते – ४८ ु नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। ४९ ु “सो िह सियिभे सित िे च सायतया िविशबििनयामकः” ु - इिभय वहारात ् (प॰ल॰म॰ ११)। ५० मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२) इन ेन। ५१ अथन िनसमासो िवशेिलता चेित वम ् (वा॰ २.१.३६) इन ेन। ५२ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। २४२ कृ ितकरणम ् ु २.१२ पीयम ् ु ः सरयायाऽऽलीलातनोरिधकसािवम न ेदं यशो रघपते ु ु धाः। रोवधो जलिधबनमपूग ैः िकं त शहु नन े कपयः सहायाः॥ – भा॰प॰ु ९.११.२० या सहायान ् कपीरानथ यतेऽिभलषेि वेित सहायाथ ं सहायाथ म ् इित िवहे ् िणजअथ धातोः (अथ  उपयाायाम ् धा॰पा॰ १९०६) कमयिण५३ दीघ िवभिकाय िसिमदम।् ५४ ु २.१२ पीयम ् ु गृहाण पायसं िदं पीयं देविनिमतम।् लसे परमाानं पे ु न न संशयः॥ – अ॰रा॰ १.३.८ अ पेु भवं पीयम ु ् इित भवाथ छये५५ त चेयादेश ५६ े िवभिकाय ु पीयम ् इित। िक ु भवाथ ानपयोगाद ु ु पाय िहतम ् इित िवहे छये५७ श- िसिः। या आनः पिमित ु इित िवहे सपु आनः च ् (पा॰सू॰ ३.१.८) इन ेन च ्ये िच च (पा॰सू॰ ७.४.३३) इन ेन दीघ ईकारे धातस ु ायां५८ लिट ु ितिप शिप पीयित। ५९ ु पीयतीित ु पीयः इित िवहे पचािदादच।् ६० त भावे। एवं ५३ कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) इन ेन। ५४ अथ  उपयाायाम ् (धा॰पा॰ १९०६) → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू - ु चरािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → अथ  िणच ् → अथ  इ → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → अथ  ् इ → अिथ  → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। सहाय शस ् अिथ  → कमयण ् (पा॰सू॰ ३.२.१) → सहाय शस ् अिथ  अण ् → सहाय शस ् अिथ  अ → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → सहाय शस ् अथ  ् अ → सहाय शस ् अथ  → उपपदमितङ् (पा॰सू॰ २.२.१९) → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → सहाय अथ  → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → सहायाथ  → िवभिकायम ् → सहायाथ  अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → सहायाथ म।् ५५ त भवः (पा॰सू॰ ४.३.५३) इन ेन। ५६ आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२) इन ेन। ५७ त ै िहतम ् (पा॰सू॰ ५.१.५) इन ेन। ५८ सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) इन ेन। ु ५९ यथा भिकाे – पीयता तेन वरानािभरानािय िवान ् तषु ु ियावान ् (भ॰का॰ १.१०) इ शयोगे। ६० नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २४३ ु २.१३ इे कृ ितकरणम ् ु तदििित िवहेऽये६१ पीयम ।् अथवा पीु इित पृथदम।् ६२ अिय- ले ाभूय महाराजं दशरथं कथयित यत ् ं पी ु िदं पायसं गृहाण यं गृहीा ु पोपलितं परमाानं लसे। ु २.१३ इे वृणी वरिमेु ं मे पो ु भवामल। इित या यािचतोऽसौ भगवाूतभावनः॥ – अ॰रा॰ १.४.१६ अाारामायणे बालकाडे चतथु सग िवािमो यराथ ीरामं दशरथमयाचत।् त पवािधया ु महीपितना महामिु नः िवािमः ाातः। पािसो महाराजं बोधयराु या ब तं६३ तदा वृणी वरम ् इित ु भगववित या भगवान ् पपे ु ण यािचतः स एव परमाा ीरामपेण तव गृहऽे वातरत।् इह उे इित भगविशेषणम ् उवित इिभायकम।् ायो िना- सकौ ौ यौ ः वत ु ।६४ यः ायशः कमिण भावे च भवित।६५ तथा च सूम ् तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०)। वयः ु कतयव भवित।६६ िक उे इित कथिमित चेत।् ूधातोः (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) भावे यः।६७ वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) इन ेन वच ् आदेश े विचिपयजादीनां िकित (पा॰सू॰ ६.१.१५) इन ेन ससारणे चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) इन ेन ककारे िवभिकाय उम ्। तदििित उम ्। अशआिदादच।् ६८ तिे ु । इं मथयेनायेन उवित इिभायकः उे इित शोऽिप पािणनीय एव। या उमाचे करोित वा इित िवहे तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) इित िणिच ितिप ६१ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। ६२ यथा रामराोे – स िचरायःु सखी ु िवजयी िवनयी भवेत ् (रा॰र॰ो॰ १०)। पु → अत ु पी इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) → पु इिनँ → पु इन ् → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → पु ् इन ् → पिन ु ् → िवभिकायम ् → पिन ु ् स ँ ु → पिन ु ्स ्→ सौ च (पा॰सू॰ ६.४.१३) → पीन ु ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → ु पीन ् → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → पी। ु ६३ भवौ तप उं वै तेपाथे बवरम ् (अ॰रा॰ १.४.१४)। ६४ वतू िना (पा॰सू॰ १.१.२६)। ६५ अिदकमिण ः कतिर च (पा॰सू॰ ३.४.७१) गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इाां कतयि प भवित। ६६ कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इन ेन। ६७ नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन। ६८ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। २४४ कृ ितकरणम ् २.१४ मिु दतारः ु शिप उयित।६९ उयतीः।  ।् ७० तिन ् उे । या उे इित कमयेव कतयच यः। वृणी वरिमित भगवतोे िय इित न दोषः।७१ अथवा वा उे ।७२ २.१४ मिु दतारः ु  ु राजा दशरथदा। विसेन ैवम कृ तकृ िमवाानं मेन े मिु दतारः॥ – अ॰रा॰ १.४.२१ ु ीरघनाथाऽािकरहं विसमख ु ािश महाराजो ममु दु ।े अ योगो वतत े मिु दतारः। मिु दतमरं य स मिु दतारः इित। ामोत इित मोिदतम ।् अयं भूतकालानसारे ु ण िवहः। िणिच पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणेु धातस ु ायां ये सित आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) इन ेन ेिट कृ ते िणलोपे िवभिकाय मोिदतम ् इेव पािणनीयम।् ७३ न च पगलघू ु पध च इित गणोऽ ु न वतो नापािणनीयता।७४ यतो िह सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) इित सूण  सूाानवृु ि च समी। एवं िमदेगण ु ः (पा॰सू॰ ७.३.८२) इतो गणपदमन ु ु ते। तथा च इको गणवृ व ु ी (पा॰सू॰ १.१.३) ६९ उ → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → उ िणच ् → उ इ → णािववाित- पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → उ ् इ → उि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → उि लट ् → उि ितप ् → उि ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उि शप ् ित → उि अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उे अ ित → ् एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → उय अ ित → उयित। ७० उि → पूवव ु ा → नििहपचािदो िणचः  ातस ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) → उि अच ् → ु अनबलोपः → उि अ → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → िणलोपः → उ ् अ → उ → िवभिकायम ् → उः। ७१ िय इाहायिमित भावः। ७२ वाे इाहायिमित भावः। ु ७३ यथा अनमोिदतम ् आमोिदतम ् इािदष।ु वाचेऽिप – अनमोिदत। ु ि॰ अन ु मदु -िणच-् किण ः। आमोिदत। ि॰ आ मदु -िणच-ः। ् मदु ँ हष (धा॰पा॰ १६) → मदु ् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → मदु ् िणच ् → मदु ् इ → पगलघूु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → मोद ् इ → मोिद → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा।  मोिद → तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) → िना (पा॰सू॰ ३.२.१०२) →  मोिद  →  मोिद त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →  मोिद इट ् त →  मोिद इ त → िनायां सेिट (पा॰सू॰ ६.४.५२) →  मोद ् इ त → मोिदत → िवभिकायम ् → मोिदत सपँ ु ् → अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) → मोिदत अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → मोिदतम।् ७४ वित इ वृः सनोः (पा॰सू॰ १.३.९२) इन ेन पर ैपदम।् २४५ २.१४ मिु दतारः कृ ितकरणम ् इित सूण े षम ् इकः इित पदमपु ितते। यतो िह षिधसूषे ु इको गण- ु वृी इित सू ं पिरभाषासूम।् पिरभाषा नामािनयमे िनयमकािरणी। अथाणः ु कु भवेिदिनयमे सतीयं िनयमयित यिदक एव गणः ु ात।् तथा िह सूाथ ः गणवृ ु ि- शाां य गणवृ ु ी िवधीयेत े त ‘इक’ इित षं पदमपु ितते (वै॰िस॰कौ॰ ३४)। ु िशााम ् इ िह पमी। सा च गणवृ गणवृ ु िशाव ु ाय इथ। उायप- बकमिण गणवृ ु िशइ ोपे कमयिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.२८) इित वािकेन शरु ािेित (वै॰िस॰कौ॰ ५९४) इितवमी। अथात ् गणवृ ु ी उाय य गणवृ ु ु ी िवधीयेत े त इकः इित षमपु ितते। एवं गणपदयोिवधे यताय- ु िवधीयमान े तथा वृिपदयोिवधेयतायभूतायां वृौ िवधीयमानायाम ् इकः भूत े गणे इित षं पदमपु ितत इित। अथात ् िमदेगण ु ः (पा॰सू॰ ७.३.८२) इितसूादनवृु - ु लघूपधगणिवधायकसू ु गणपदयोिवधे यतायो गणो ु िवधीयतेऽतः षम ् इकः इित पदमपु ितते। त च लघूपध इन ेनाये षीसमिभाहारादवयवावयिवभाव- सः। एवं सावधातक ु ाधधातक ु ाविहतपूव ु  िविश पगलघू पधाावयवेकः ु अयं िह पिरृ तसूाथ ः। तथा चा िणच ् इाधधातक ान े गणः ु सः। आधधातकु ं शेषः (पा॰सू॰ ३.४.११४) इित सूिविहता सा सा। तथा च मदु ् इ त७५ इ इक ् मकारानरमक ु ारः। िक ु तदाधध ातकु ाविहतं नाि दकार वधानात।् ु अत एव गणााौ मिु दत इित कामं पािणनीय इित चेत।् येन नावधानं तविहतेऽिप वचनामायात ् (भा॰पा॰सू॰ ७.२.३, ७.३.४४, ७.३.५४, ७.४.१, ७.४.९३)। येन इित कतिर तृतीया। अथात ् यतृक  मवधानं न तेन विहतेऽिप वचन- ु भवेत ्। यतो यं लघूपधगणः। ामायाणो ु उपधां नाम समदु ायिविशवणम ।् ७६ वैिश घटकघटकाालविधकपूव  िविशम ् इित।७७ एतभयसेन। तथा च सूम ् अलोऽाूव  उपधा (पा॰सू॰ १.१.६५)। अादलः पूव वण उपधासः ात ् (वै॰िस॰कौ॰ २४९)। एवं लपु धा लघूपधा पग ु लघूपधा चेित समाहारे त च अ इन ेनावयवावयिवभावसेनाय एवम ् अावयवं सावधातक ु ाधधातक ु ाविहतपूव ु  िविशं यगं लघूपध तेको गणःु इित ु सपिरृ तः सूाथ ः। तथा च लघूपधशयोगेन वणमावधानं िनवायमवे । तदभाव उपधा कुतः। यतो ादलः पूव  ैव सा। अतः येन नावधानं तेन विहतेऽिप वचन- ामायात ् (वै॰िस॰कौ॰ २१८९) इित वतत।े एवं च मदु ् इ त७८ इ दकारकतृक  ं ७५ मदु ् िणच ्  इित भावः। ७६ समदु ायिविशवणमपु धाम ् (ल॰शे॰)। ७७ वैिश घटकघटकाालविधकपूव  ोभयसेन (ल॰शे॰)। ७८ मद ु ् िणच ्  इित भावः। २४६ कृ ितकरणम ् २.१४ मिु दतारः वधानं िनवायम।् अत एकवणकतृक  वधानम सोढं येन इेकवचनयोगात।् तेन िभनि इान ेकविहत इिक न गणः। ु ७९ भेा इादौ गणः। ु ८० इदं सव िसा- कौम ु ां ािदकरणे पितम।् ८१ अतोऽ गणाि ु वारिे त। अोते। वतोऽयं ु न िणजोऽिप त ु श ु ात ् मदु ँ हष (धा॰पा॰ १६) इित धातोः कतिर ायोगः।८२ या नायं ाः योगोऽिप त ु म ु त इित मतु ्८३ इित िवहे भावे िप ये ् ८४ सवापहािरलोपे सा साताऽ इित साताथ  आकृ ितगणतया तारकािदात ् इतच ये ् ८५ ु चकारानब- काय िवभिकाय मिु दतम ् इित। या मदु िमतं मिु दतम ् इित िवहे ितीया इित योगिवभागेन ितीया ितातीतपिततगताााप ैः (पा॰सू॰ २.१.२४) इन ेन समासे मिु दतम ् इित पािणनीयमेव। मिु दतमरं य मिु दतारः इित साधिनकाकारः। ७९ अन ेकविहत इिक इ य च भावेन भावलणम ् (पा॰सू॰ २.३.३७) इन ेन भावलणा समी। अन ेकविहत इिक तेको न गण ु इित भावः। िभिदँर ् िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) → िभद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िभद ् ितप ् → िभद ् ित → धािदः म ् (पा॰सू॰ ३.१.७८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → िभ म ् द ् ित → िभ न द ् ित → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → िभ न त ् ित → िभनि। ८० िभिदँर ् िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) → िभद ् → व ु च ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) → िभद ् तृच ् → िभद ् तृ → पगलघूु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भेद ् तृ → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → भेत ् तृ → भे ृ → िवभिकायम ् → भे ृ स ँ ु → भे ृ स ् → ऋशनु दंसोऽन ेहसां च (पा॰सू॰ ७.१.९४) → भे ् अनँङ ् स ् → भे ् अन ् स ् → अृृ सृनृन ेृृृहोतृ- पोतृशाॄणाम ् (पा॰सू॰ ६.४.११) → भे ् आन ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भे ् आन ् → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → भे ् आ → भेा। ८१ येन नावधानं तेन विहतेऽिप। वचनामायात।् तेन िभनीादावनेकविहतेको न गणः ु (वै॰िस॰कौ॰ २१८९)। ८२ गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। ो मृः ः मिु दतः ीतः (अ॰को॰ ३.१.१०३) इमरः। तवै सधाटीकायां ु मिु दतम।् मोदते ु  (अ॰को॰ ा॰स॰ु ३.१.१०३) इित भानिजदीिताः। ु कतिर पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु ाे िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन गणिनषे ु ध े मिु दतम ् इेव। उपधाावािद- कमणोरतराम ् (पा॰सू॰ १.२.२१) इन ेनाऽिदकमिण भावे च िनाया वैकिकिकात ् िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन ा गणिनषे ु धािप वैकिकात ् मिु दतम ् मोिदतम ् इित पयम।् ८३ या म ु ीितः मदो हष ः मोदामोदसदाः (अ॰को॰ १.४.२४) इमरकोशानशासनात ु ् कृ ा मतु ् मतु ।् यथा भागवते – तदसमदु ाकुलेियाः (भा॰प॰ु १०.३३.१८)। अािताथ कािशका – त भगवतः असेन कृ ा या मतु ् हष या आकुलािन अवशानीियाणी यासां ताः (भा॰प॰ु अ॰॰टी॰ १०.३३.१८)। एवमेव ीभागवराघवीये – वािण मूा मदु ा वही (भा॰रा॰ १३.९) िनश पौराः मदु ा समाययःु (भा॰रा॰ १७.११) इादौ। ८४ सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन। ८५ तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन। २४७ ु ामािद २.१५  कृ ितकरणम ् ु ामािद २.१५  ददौ बलां चाितबलां िवे े देविनिमत।े ु ामािद न जायते॥ ययो हणमाेण  – अ॰रा॰ १.४.२५ अ िवािमो यराथ सौिमिसिहतं रणधीरं ीरघवीरं ु िसामं समानयन ् सरयूतटे ीरामभाय बलामितबलां च ैव े िवे यित  ययो हणमाेण िु पासे न लगतः।८६ त  ु ामािद इित योगो वतत।े  ु ामं चेित  ु ामौ ते आदौ य तत ् इित। एवं ामशो िह ायः कतिर८७ तिह कथं िपपासावाचकः। अ  ै ये (धा॰पा॰ ९१३) इाातोभाव े यः।८८ आदेच उपदेशऽे िशित (पा॰सू॰ ६.१.४५) इन ेनाऽकारादेश े ायो मः (पा॰सू॰ ८.२.५३) इन ेन मादेश े िवभिकाय ामम ।् २.१६ ोधसूिता तुाऽसहमाना सा ताटका घोरिपणी। ोधसूिता राममिभाव मेघवत॥् – अ॰रा॰ १.४.२९ ताटकामवलो ीरामभाय िवािम आदेश ं ददौ। अौ शलभ इव सा यमेव ु ोधसूिता रघननमिभाव। अ ोधेन सूिता इित योगोऽपािणनीयो ु ा मोहसम लगित। यतो िह मछ ु ाययोः (धा॰पा॰ २१२) इित धातोः कतिर ये ८६ लगतः इ लग से (धा॰पा॰ ७८६) इित धातःु । ८७  ै ये (धा॰पा॰ ९१३) इकमकधातोः गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ये ामशििले। ाम इित। ‘आदेचः’ इाम।् ‘गथाकमके’ित कतिर ः। ीण इथ ः। अभािवतयथ े िपत इथ ः (बा॰म॰ ३०३२) इित बालमनोरमा। यथा वाीकीयरामायणे – तां ामां सिवभा ु िवनाभरणशोिभनीम।् हष मतुलं लेभ े माितः े मैिथलीम॥् (वा॰रा॰ ५.१५.३०) इित पाठे । अा ितलकटीका – ामां कृ शाम ् (वा॰रा॰ ित॰टी॰ ५.१५.३०)। माम ् इित गोिवराजसतः पाठः। एवमेव भागवते नाितामं भगवतः िधापाावलोकनात ् (भा॰प॰ु ३.२१.४६) कालेन भूयसा ामां किशतां तचयया (भा॰प॰ु ३.२३.५१) इनयोः। तथा च मेघते ामायम ् (मे॰॰ २.१७) मे ामा (मे॰॰ २.१९) आिधामाम ् (मे॰॰ २.२६) इािदष।ु णेतण ॄ ां भृतािभधे तकाेऽिप यामां ामां िपतिदभूकुमामधु ारा- सारैिन ं निमतवदनाोहां णिचाम।् सूय  ािमव िवरिहतां कौहव सावेलां सीतां भीतािमव ु ु हिरिणकां िस ं शनीष॥ (भृ॰॰ २.६१) याऽयोायां जनिनसिवधे वािरलािभन ु  ं ु णमिप तदा साध ु सीताऽननीता। ु रीभूता मृगमृगयतु ः सातं सा मृगाी ामा यामा िसित िकमहो कोिटकू टे िकू टे ॥ (भृ॰॰ २.१३७) इनयोवृ  योः कतयव ामशः। ८८ नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन। २४८ कृ ितकरणम ् २.१७ िता राोपः (पा॰सू॰ ६.४.२१) इन ेन रेफाद  लोपे टािप मूता इित पािणनीयम।् ८९ मूिता इित कथम।् मून  ं मूा।९० मूिता इित त ु मूाऽाः साता सा मूिता इित िवहे तद सातं तारकािद इतच ् (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन इतच ् ु ये भािलोपे९१ टािप मूिता। या मूािमता मूिता इित िवहे ितीयातषे शकािदारपे मूिता इित।९२ २.१७ िताः त कामामे रे कानन े मिु नसले। उिषा रजनीमेकां भाते िताः शन ैः॥ – अ॰रा॰ १.५.१ कानन े महिष िवािममहाभाग ैरेकां रजनीमिु षा भाते ाािय। अ ोपसगसयं ोजनेन गितिनवृथ काधातोः (ा गितिनवृौ धा॰पा॰ ९२८) गथ कतयाऽकमकाभावातिर कथं यः। एवं िह िताः इित ाधातोः ु कतिर ये घमाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) इन ेनाऽकारेकारे िवभिकाय िताः इित चेत।् कमणोऽिववायां यः।९३ या गथ कतयाऽिप य आपभावः।९४ ८९ मछु ा मोहसम ु ाययोः (धा॰पा॰ २१२) → मछ ु ् → गथाकमकिषशीासवसजनहजी- यित (पा॰सू॰ ३.४.७२) → मछ ु ्  → मछु ् त → राोपः (पा॰सू॰ ६.४.२१) → मरु ् त → न ाापॄमिू छमदाम ् (पा॰सू॰ ८.२.५७) → नकारादेशिनषेधः → आिदत (पा॰सू॰ ७.२.१६) → इडागमिनषेधः → हिल च (पा॰सू॰ ८.२.७७) → मूर ् त → मूत  → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → मूत  टाप ् → मूत  आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → मूता → िवभिकायम ् → मूता स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → मूता। ९० मछ ु ा मोहसम ु ाययोः (धा॰पा॰ २१२) → मछ ु ् → िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) → मछ ु ् अङ् → मछ ु ् अ → उपधायां च (पा॰सू॰ ८.२.७८) → मूछ ् अ → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → मूछ ् अ आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → मूछ ् आ → मूछा → अचो रहाां े (पा॰सू॰ ८.४.४६) → मूर ् छ ् छा → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → मूर ् च ् छा → मूा। ९१ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भे येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाऽलोपः। ९२ याऽ आिदकमिण ः कतिर च (पा॰सू॰ ३.४.७१) इन ेनाऽिदकमिण कतिर ः। ततः िवभाषा भावािदकमणोः (पा॰सू॰ ७.२.१७) इन ेन पािके िनषेध इे टािप िवभिकाय मूिता। अिप च घोरिपणी इ न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः इनेन न पािणनीयतेित न िमतम।् २८१तमे पृ े २.४५ घोरिपणः इित योग िवमश पय।ु ९३ धातोरथारे वृध े ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)। अकमकात ् गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। ९४ सोऽिप गथाकमकिषशीाऽऽसवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन। २४९ २.१८ कुतः कृ ितकरणम ् २.१८ कुतः दशय महाभाग कुतौ रासाधमौ। ु मिु नयम तथेा ु ारेभ े मिु निभः सह॥ – अ॰रा॰ १.५.४ ु अ ीरामभो रासयोः सबामारीचयोः िितं िजासते। कु तौ रासाधमौ इित े कुतः इित पृित। कुतः इ कात ् इित िवहे पािसल ् (पा॰सू॰ ५.३.७) इित तिसलयोगः। सा च पमी िवेषमूिलका। अ िवेषाभावेऽिप कथं पमीित चेत।् अ िववाधीनािन कारकािण भवि९५ इित वचन ेन प- िववया न दोषः। िववाधीनािन कारकािण भवि इित वचन े िकं मानिमित चेत ् कारके (पा॰सू॰ १.४.२३) इित िह सूम।् अ थमाथ समीित भािनदशात ्९६ सूकारयोग एव मानम।् अथवाऽवविधमतोः९७ कुतः ानामीपं रासाधमौ इथऽिकश- ु कृ शां कुत इित कुतः इित िवहः। कुउपपदे तन ्- योगे पमी।९८ अथवा कं ु पृ तनतः धातोः (तन ँ ु िवारे धा॰पा॰ १४६३) औणािदके िन ् ये९९ िडसामादभािप टे लपे१०० सवापहािरलोपे च कुत ्। त िवचनां पं कुतौ। यो बलम ् (पा॰सू॰ ३.१.८५) इन ेन औिवभिाने ङस ्िवभौ कुतः इित छासपम।् १०१ अथात ् वसमत ु कृ शयतो रासाधमौ दशय। याऽ नाि तिसल ् अिप त ु तिसकरण आािद उपसानम ् (वा॰ ५.४.४४) इन ेन समीतिस यः।१०२ ९५ मूलं मृयम।् या कमादीनामिववा शेषः (भा॰पा॰सू॰ २.३.५०, २.३.५२, २.३.६७) इ तायिमदम।् ु ९६ िकिमदं ‘कारके ’ इित। सािनदशः (भा॰पा॰सू॰ १.४.२३)। अ कै यटः – सािनदश इित। सपां ु भवीित थमायाः ाने समी कृ तेित भावः (भा॰॰ पा॰सू॰ १.४.२३)। सपो ९७ उरािद एना ादवविधमतोः सामीे पम िवना (वै॰िस॰कौ॰ १९८४, ५.३.३५)। ९८ रािकाथः षतराम ् (पा॰सू॰ २.३.३४) इन ेन पमी। ९९ कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) ु इनसारमू ोऽािविहतो िन ्यः। ु १०० िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३)। ु पहिलनराणां कालहलरकतृय ङां च। यिमित शाकृ देषां सोऽिप च िसित १०१ सिङु बालके न॥ (भा॰पा॰सू॰ ३.१.८५)। बलहणं सविविधिभचाराथ म ् (का॰वृ॰ ३.१.८५)। १०२ तसेः साविवभिकं तदानामाकृ ितगणं च ९४तमे पृ े ८६तां पादिटयां ीकृ तम।् २५० कृ ितकरणम ् २.१९ िरतम ् २.१९ िरतम ् े गौतमे िनगत े गृहात।् कदािचिु नवेषण धष ियाऽथ िनरगािरतं मिु नरगात॥् – अ॰रा॰ १.५.२२ न चा तूणम ् इित योे िरतम ् इित य ु म।् १०३ अ आिदत (पा॰सू॰ ७.२.१६) इन ेन ेिनषेध े ाे मरसषु ानाम ् (पा॰सू॰ ७.२.२८) इन ेन िनषेधिवकः। तात ् तूणम ् िरतम ् इित पयम।् १०४ या रामाचे रयित१०५ इात ् िरतम ्।१०६ भावे ः।१०७ ियािवशेषणाितीया। या रयेत ं यथा ु ाथा इित िवहे तृतीया तृ ताथन गणवचन ेन (पा॰सू॰ २.१.३०) इ तृतीया इित योगिवभागेन समासः।१०८ ॥ इित बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथायोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ १०३ पूवप ोऽयम।् १०४ िञराँ समे (धा॰पा॰ ७७५) → तवर ् → नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) → र ्  → र ् त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → इािः → आिदत (पा॰सू॰ ७.२.१६) → इिनषेधः → मरसषु ानाम ् (पा॰सू॰ ७.२.२८) → वैकिके िनषेधः। िनषेधपे – र ् त → ररििवमवामपु धाया (पा॰सू॰ ६.४.२०) → त ् ऊठ ् र ् त → त ् ऊ र ् त → रदाां िनातो नः पूव च दः (पा॰सू॰ ८.२.४२) → त ् ऊ र ् न → रषाां नो णः समानपदे (पा॰सू॰ ८.४.१) → त ् ऊ र ् ण → तूण  → िवभिकायम ् → तूणम ।् इे – र ् इट ् त → तवर ् इ त → िरत → िवभिकायम ् → िरतम।् १०५ घटादयः िषतः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन र ्धातोः िषम।् र ् → िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) → र ् अङ् → तवर ् अ → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → र ् अ आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → र ् आ → रा। रा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → रा िणच ् → रा इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → र ् इ → िर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → तविर ितप ् → िर ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िर शप ् ित → िर अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → रे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → रय ् अ ित → रयित। १०६ िर → धातस ु ा (पूवव त)् → नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) → िर  → िर त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िर इट ् त → िर इ त → िनायां सेिट (पा॰सू॰ ६.४.५२) → र ् इ त → िरत → िवभिकायम ् → िरतम।् १०७ नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन। १०८ रा इत इित िते शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९१) इन ेन शकािदारपे िरत इित शेषः। २५१ २.२० अितिवयता कृ ितकरणम ् २.२० अितिवयता हसी मामपु ायाित सा िकं न ैवा यते। इाेव सि मनसाऽितिवयता॥ – अ॰रा॰ २.३.३ अाारामायणेऽयोाकाडे तृतीयसग ीरामराािभषेकसमाचारं ावियतिु मवत दशरथः कै केियभवनं िवय तां ा िखेन मनसा प। अ अितिवयता इित य ु म।् अयं ानेपदीयो धातःु । तथा च ङ ् पिरतापे (धा॰पा॰ ११३३) इात।् १०९ यथा कािलदासोऽिप य ु े– तया हीनं िवधातमा कथं पय यसे। िसं यिमव ेहामामवृकम॥् – र॰वं॰ १.७० एव यत इित यमानं तेन यमान ेन। आन ेपदीयात ् शानच ्य एव सवः। तथा च सूम ् – लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४)। अन ेन लकार शतृशानचौ ाौ तदाऽिमसूण ् े शानच य आनेपद एव िवधीयते तङानावानेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इन ेन। तिह िवयता इित कथिमित चेत।् िवयत इित िवयः इित िवहे पचाच।् ११० िवय भावो िवयता इित िवहे त भावतलौ (पा॰सू॰ ५.१.११९) इन ेन तल ्ये टािप िवयता। न च मनसाऽित- िवयता इन ेन न सामानािधकरयमेक तृतीयााऽपर थमाेित। सामानािधकरये न ैव राजाा। मनसा इित तृतीया त ु इंभतू लणे (पा॰सू॰ २.३.२१) इन ेन। मनसोपलिताऽितिवयता। २.२१ िनवारिया िनवारिया तावाैके यी रोषमािता। ततः भातसमये मकमपु िताः॥ – अ॰रा॰ २.३.३५ अ ीरामवनवासषं कायाितं िचकीषःु कै केयी सवानिप १०९ ु अनदािङत आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) इन ेन धातोिङ ादान ेपदिमित भावः। ु ११० नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २५२ कृ ितकरणम ् २.२१ िनवारिया मलोवािवारयित। अ वािरधातोः१११ समानकतृक  योः पूवक  ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) इन ेन ा ये सतीिट११२ सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) इन ेन वािर इ गणे ु ऽयादेश े िनउपसग िनवारिया इाश िनपूवक  ात ् वािरधातोिन ोऽयं शः। तथा समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन प ् ये तथा च िनवाय इित पािणनीयम।् ११३ िनवारिया इित कथम।् उते। न चा समासो िवको िववाधीनो वाऽतः समासाभाव उदोष एव नाि। कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन िह िनसमासः। तिह नयतीित नीः इित िवहे िये११४ सवापहािरलोपेऽथात ् सवान ् खं नयी वारिया।११५ या िनिषं वारं िनवारं करोतीित िनवारयित११६ इित िवह आचारिणजात ् िनवािरधातोः ायः।११७ एवं च कै किभ ैककतृक  -  ालावििनिषभूतकवारणानकूु लो ापारः।११८ इं िनवािरधातोः ाये पूवक  वािरधातोः नापािणनीयता।११९ अथवा िनवारयतीित िनवारिया इित िवहे िनपूवक १११ वृञ ् आवरणे (धा॰पा॰ १८१३) → वृ → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू - ु ् ् चरािदो िणच (पा॰सू॰ ३.१.२५) → वृ िणच → वृ इ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → वार ् इ → वािर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। ११२ आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) इन ेन ेडागमः। ११३ पो वलािदाभावािदन। िन वािर प ् → िन वािर य → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → िन वार ् य → िनवाय। ११४ िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) इन ेन। ु सू ११५ सपां ु वस  वणाये ाडाायाजालः (पा॰सू॰ ७.१.३९) इन ेन नीाितपिदकाोछासो क।् पृषोदरािदाः। िन इित पृथदिमित भावः। ११६ िनवार → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िनवार िणच ् → िनवार इ → णािववाित- पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िनवार ् इ → िनवािर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िनवािर ितप ् → िनवािर ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िनवािर शप ् ित → िनवािर अ ित → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िनवारे अ ित → ् एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िनवारय अ ित → िनवारयित। ११७ िनवािर → धातस ु ा (पूवव त)् → िनवािर → समानकतृक  योः पूवक  ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → िनवािर ा → िनवािर ा → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िनवािर इट ् ा → िनवािर इ ा → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → नीवारे इ ा → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िनवारय ् इ ा → िनवारिया। ११८ िनिषभूतक इ ये इतीयमान ु े य एव/एते सीभूतका यात उिः ात ् (भा॰पा॰सू॰ ४.३.६८, ५.१.९५) इ सीभूतकाः इितवमासाे कप ्यः। ११९ अ च – िनवारिया सवा राजानिमदमवीत ् (ग॰सं॰ १०.१६.५३) िनवारिया कृ तवाक- नाथो मणान ् (वाम॰प॰ु ७२.६९)। अयं योगः ाथ िया इितवत।् यथा – तं ाथ िया िविधवसा च िवशेषतः (ा॰प॰ु २.५४.२८) इित नीराजनं कृ ा ाथ िया िनजेरम ् (ना॰प॰ु ६६.१४) ततः कृ ेन भीमेन ाथ िया िजाृपान ् (ग॰सं॰ १०.५७.१) ाथ िया िजान ् भो भिम ु ु िु मवायात ् (अ॰प॰ु १८४.८) उपेितमशा वा ाथ िया िवरोिधतम ् (अ॰शा॰ ८.५.२८) इािदष।ु २५३ ु ् २.२२ भन कृ ितकरणम ् अेोऽिप ये (पा॰सू॰ ३.२.७५) इन ेन विनप यः। ् पकारेायां लोप ु ् (पा॰सू॰ ६.१.७१) इन ेन तगु ागमे िवभिकाय ु ऽयादेश े  िपित कृ ित तक इिट गणे सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) इन ेन दीघ सलोपनलोपयोः ु िनवारिया इित सािणनीयम।् १२० िनवारणशीला कै केयी सवाित रोषं कटयी मकमािता इित ायकारः। ु ् २.२२ भन ु बािदो ु  मा िखदः। बिहः सवमनवत ु भारमिखलं ु वा ःखमेव वा॥ सखं – अ॰रा॰ २.४.४१ अ ीरामो लणमपु िदशन ् भन ु ् इित य ु े । भजँ ु पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४) इाातोः भ ु इित भानः ु इेव पं सामातः पािणनीय- मते धातोरावहाराथ  आन ेपदीयात।् १२१ भेु इित िवहे लकारे कतिर लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन शतृशानचौ ाौ। ् तङानावानेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इन ेन शानच ये ु कृ ते शकारानब- ु काय चकारानबलोपे ु च भानः ु ् इित कथिमित चेत ् भेु इित इेव।१२२ भन १२० ीािववेित शेषः। अथा वनो र च (पा॰सू॰ ४.१.७) इन ेन िनवारियरी इित ात।् िनवािर → धातस ु ा पूवव त ् → अेोऽिप ये (पा॰सू॰ ३.२.७५) → िनवािर विनँप ् → िनवािर वन ् → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िनवािर इट ् वन ् → िनवािर इ वन ् → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िनवारे इ वन ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िनवारय ् इ वन ् →  िपित कृ ित तक ु ् (पा॰सू॰ ६.१.७१) → िनवारय ् इ तक ँ ु ् वन ् → िनवारय ् इ त ् वन ् → िनवारियन ् → िवभिकायम ् → िनवारियन ् स ँ ु → िनवारियन ् स ् → सवनामान े चासु ौ (पा॰सू॰ ६.४.८) → िनवारियान ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → िनवारियान ् → नलोपः ाितपिदका (पा॰सू॰ ८.२.७) → िनवारिया। ु १२१ भजोऽनवन े (पा॰सू॰ १.३.६६) इन ेन। १२२ भजँ ु पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४) → भज ु ् → भजोऽनवने ु (पा॰सू॰ १.३.६६) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भज ु ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → भज ु ् शानच ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → शानचो िङम ् → भज ु ् आन → धािदः म ् → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु म ् ज ् आन → भ ु न ज ् आन → सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) → भ ु न ् ज ् आन → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → भ ं ु ज ् आन → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → भञ ु ् ज ् आन → ु भान → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भानः। ु २५४ कृ ितकरणम ् ु ् २.२२ भन ु िवहे। भानं ु १२३ इित िवहे पनः वाऽचे भित ु शतिर भनु ।् १२४ या भजोऽनवन ु े (पा॰सू॰ १.३.६६) इित सूणे ान ेपदं तावनिभेऽथ अनवने इित पयदु ासात।् ेय ं यािणिनसूषे ु िनषेध े िये िसे पयदु ासः स। पयदु ासदा भवित ायो यदा िनषेधः समासगभ यथा ािनवदादेशोऽनिधौ (पा॰सू॰ १.१.५६)। अ अनिधौ अथादििधिभे तशे तथ ैवाािप। स ु यदा तो नवाचको नकारो यथा न िवभौ त ु ाः (पा॰सू॰ १.३.४)। अ नकारः ियायी। लणिमं करणीयम ् – पािणिरतिनषे ु धाथ बोधके सित कारकािये सित समासगभनधम- वं पयदु ासम ्। सं त ु पािणिरतिनषे ु धाथ बोधके सित ियािये सित नधमतावेदकतावम ।् तथा चोते – ौ नञथ समाातौ पयदु ाससकौ। पयदु ासः साही सः ितषेधकृ त॥् ु – इित गरवः अतोऽािप अनवने इित पयदु ासः। अवनिभेऽवनसशे। सायं चाऽ धातवु ाेन। सशं नाम तिे सित ततभूयोधमवम ्। यथा चिमव मख ु ं पयित १२३ अ इव इथ वा। उपमायां िवके वा (अ॰को॰ ३.३.२४९) व वा यथा तथ ैवेव ं साे (अ॰को॰ ३.४.९) इित कोषात।् भान ु → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → भान ु िणच ् → भान ु इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → भान ु ्इ→ भािन ु → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → भािन ु ् िँ प → भािन ु ् व → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भािन ु → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → भान ु ् → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भान ु ् ् िँ प → भान ु ् ् व → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भान ु ् → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → भान ु ् ड → ु भान ् अ → िडभानबकरणसामा ु त ् (वा॰ ६.४.१४३) → भ ु ् अ → भ ु → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) भ ु िँ प ् → भ ु व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भ ु → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भ ु लट ् → भ ु ितप ् → भ ु ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ ु शप ् ित → भ ु अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ ु ित → भित। ु १२४ भ ु → पूवव ातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भ ु लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → भ ु शतृँ → भ ु अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ ु शप ् अत ् → भ ु अ अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ ु अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भत ु ् → कृ ित- समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भत ु ् स ँ ु → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु नम ँु ् त ् स ँु → भ ु न ् त ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भत ु ् न ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → भन ु ।् २५५ ु ् २.२२ भन कृ ितकरणम ् (का॰सू॰वृ॰ ४.२.१३) इ चिभे सित चगताादकिमित सशम।् तथ ैव अवनिभे सवनगतधातवु ाचकम ्। एवमावनाथ सृ भोजनाथ  आन ेपदम।् यतो िह भज ु ् धातोयोरथ योः शिभजने पालन े च ैव। भजँ ु पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४) इित पिठतात।् अतोऽवनिभेऽथ  आन ेपदं भववन े त ु पर ैपदम।् तैव शतृयः। अथात ् भनीित ु ु ् इित िवहे भज भन ु ् धातोः वतमान े लकारे लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन शतृँये लशतिते (पा॰सू॰ १.३.८) इन ेन शकारेायां त लोपः (पा॰सू॰ १.३.९) इन ेन लोप ऋकार च उपदेशऽे जननािसक ु इत ् (पा॰सू॰ १.३.२) इन ेन ेायां ु ् अत ् स ु इित िते धािदः े लोपे ाितपिदकसायां िवभिकाय सौ भज तेन ैव सूण म ् (पा॰सू॰ ३.१.७८) इन ेन िम ये िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) इन ेन ु जकाराूव कृ ते शकारमकारयोरनबकाय सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) इन ेनालोपे उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) इन ेन निम ु सोलपे तकारलोपे च ु ्।१२५ भगवतोऽयमिभायो यं ारं मा भ भन ु अिप त ु भि। ु कारणिमदं यं ु ऽिप त ु योगमेव ययु  योगेरोऽिस। योगेरो भोगं न बभु ते ु ते। अतं भि ु ु मयादानसारं र पालय। यतो िह लण ईरपः। ईरवितदशरथ गृह आानं चतधु ा कृ ा ु कटयाभूविे त रामायणपराणादौ िसम।् यथा वाीकीयरामायणे – ु आिददेवो महाबाहिरनारायणः भः। ु ः शेषो लण उते॥ सााामो रघे – वा॰रा॰ ६.१२८.१२० एवं ीमागवतेऽिप – १२५ ु भजँ पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४) → भज ु ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भज ु ् लट ् → लटः शतृशानचावथमा- समानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → भज ु ् शतृँ → भज ु ् अत ् → धािदः म ् → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु म ज अत → भ ु न ज ् अत ् → सोरोपः ् ् ् (पा॰सू॰ ६.४.१११) → भ ु न ् ज ् अत ् → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → भ ं ु ज ् अत ् → ु अनार यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → भञ ु ् ज ् अत ् → भत ु ् → कृ ित- समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भत ु ् स ँ ु → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भ ु नमँु ् त ् स ँु → भु न ् त ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भत ु ् न ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → भन ु ।् २५६ कृ ितकरणम ् २.२३ उीयन ् तािप भगवान ेष साामयो हिरः। अंशांशने चतधु ाऽगां ु ािथ तः सरैु ः। रामलणभरतशु ा इित सया॥ – भा॰प॰ु ९.१०.२ एवमाारामायणे शेष ु लणो राजन ् (अ॰रा॰ १.४.१७) इित ब सीतनात।् ु ईर कमिवपाको न भवित। सूऽे िप े शकमिवपाकाशय ैरपरामृः पषिवशे ष ईरः (यो॰सू॰ १.२४) इित। अत एव – न मां कमािण िलि न मे कमफले ृहा। इित मां योऽिभजानाित कमिभन  स बते॥ – भ॰गी॰ ४.१४ इित भगवीतोमिप सेत। अतो लण ईरः। न वा त ारो न वा कमबनं न वा बभु ाम ु मु  ु ।े अत एवाऽचतदु श  ामरये िनानारीभोजनमिप सटते। अतो भगवाीरामः कथयित यत ् ं ारभोगाय न िववशोऽिप त ु लोकसहाथ मिखलं ु ारं भवन ् रिथ टो भूा वत। इं लणािभ ैककतृक  ारकमक- वतमानकालाविारपालनानकूु लापारायो लण इित शाबोधः। २.२३ उीयन ् ीरामः सह सीतया नृपपथे गन ् शन ैः सानजःु पौरान ् जानपदान ् कुतूहलशः सानमु ीयन।् यामः कामसहसरवप ु ःु काा िदशो भासयन ् पादासपिवितािखलजगापालयं तितःु ॥ – अ॰रा॰ २.४.८७ अ ई ्धातदु श  न े (ईँ दशन े धा॰पा॰ ६१०) आन ेपदी। स च उि- ु इपसग यपूवक  ः। तथा चाऽन ेपिदाद शानूपम ् उीमाणः इित पािणिन- ु तानपम ।् उीयन ् अिप तथ ैव। अ ाथ िणच।् उीते इथ उीयित।१२६ उीयतीीयन ु ्। या उीत इीा ु  धातोभाव े अः यः उिपूवक ियाम।् १२७ उीां करोीयित ु इित िवहे तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) १२६ ाथ िणिच राम सवृाियाफल परगािमात ् िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इावृौ शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) इन ेन पर ैपदम।् ु १२७ गरो हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) इन ेन। उद ् िव ई ् → गरो ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) → उद ् िव ई अ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उद ् वी अ → उी → अजाताप ् ् ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → उी टाप ् → उी आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उीा। २५७ २.२४ गतीम ् कृ ितकरणम ् इन ेन िणिच िटलोपादौ उीयित।१२८ ततः शतिर िवभिकाय उीयन ्। या पौराः ीराममु ीे रामान ् ेरयित इथ रामः पौरानीयित ु इित िवहे तयोजको ु (पा॰सू॰ १.४.५५) इन ेन हेतस हेत ु ायां हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) इन ेन िणिच सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) इन ेन धातस ु ऽयादेश े ु ायां लिट ितिप शिप गणे उीयित। उीयतीीयनु ् इित िवहे शतृये पूवसाधनियातः उीयन ् इित पािणनीयमेव। थमपे पौरजनकमकदशनानकूु लापारायो रामः। ितीयके वतमानकालाविपौरजनकतृक  रामकमकवीणानकूु लापारानकूु लापारायो रामः इित शाबोधः। २.२४ गतीम ् ु गिमित। य रामः सभाय सानजो ु पय ु जानक सव पादचारेण गतीम॥् – अ॰रा॰ २.५.५ अ भगवत जनकनिन सीतां वलवधािरणं पादचािरणं सौिमि- ु सखकािरणं ु भभयहािरणमाकामं ीराममनग िवलो सशोकाः पौरलोकाः समालोचमाना िनगदि पय ु जानक सव पादचारेण गतीम ।् अ गीम ् इित िह पािणनीयम।् यतो िह गतीित गी ताम ् इित िवहे गम धातोः् ु (गम ँ ॢ गतौ धा॰पा॰ ९८२) वतमानकाले लकारे शतृयेऽनबकाय ु इषगिमयमां छः ु (पा॰सू॰ ७.३.७७) इन ेन छाादेश े छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) इन ेन तगु ागमे े १२८उीा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → उीा िणच ् → उीा इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → उी ् इ → उीि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → उीि लट ् → उीि ितप ् → उीि ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उीि शप ् ित → उीि अ ित → सावधातकु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ् उीे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → उीय ित → उीयित। २५८ कृ ितकरणम ् २.२५ िवजानती ु उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन ङीिप निम गीम ्।१२९ गतीम ् इित कथम।् ु अ िह पृषोदरािदामभावः। या आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.३)। अतो नमभावः ु कताम।् याऽौणािदकः तृच ् ँ यः। १३० तत उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन ङीप।् इम ् गतीम ् इित पािणनीयम।् उणादयः पािणिनसता न वेित च ैैव पािणिनसूम ् उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१)। तैव कािरका – सास ु धात ु पािण या ततः परे। कायािादनूबमेताशामण ु ु ािदष॥ – भा॰पा॰सू॰ ३.३.१ २.२५ िवजानती राम ु वाय ृ वचीरािण पयधात।् ु  लणोऽिप तथा चे सीता त िवजानती॥ – अ॰रा॰ २.५.३६ ु िवजानी इित।१३१ परम अािप िवजानाित इित िवहे शतृये ङीिप निम १२९ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → गम ् शतृँ → गम ् अत ् → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अत ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ग तक ँ ु ् छ ् अत ् → ग त ् छ ् अत ् → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → ग च ् छ ् अत ् → ग ् अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ग ् शप ् अत ् → ग ् अ अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → ग ् अत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → ग ् अत ् ङीप ् → ग ् अत ् ई → शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ग ् अ नम ँ ु ् त ् ई → ग ् अ न ् त ् ई → गी → िवभिकायम ् → गी अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → गीम।् १३० नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमूु ोऽयमिविहत उिगयः। तृच ँ ् ये चा शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः ु (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६) इितवत।् १३१ पूवप  ोऽयम।् यथा बलमािन जानी न मां शितमु हिस (वा॰रा॰ २.१०.३५) जानी बत िदा मां वैदिे ह पिरपृिस (वा॰रा॰ ५.३५.६) साऽहमेतिजानी तोषिये िजोमम ् (म॰भा॰ ३.२८८.८) एतव िवजानी सा मामपत (म॰भा॰ ४.१९.६९) साऽहं धम िवजानी धमिने िय िते (म॰भा॰ १२.३४७.१२) अजाना परं भावं तथााभयाय मे (भा॰प॰ु ३.२३.५४) कृ तितरजानी ु ् सपनीनामघं महत (भा॰प॰ु ६.१४.४४) े ोितषी अजाना िनिभ े कटके न वै (भा॰प॰ु ९.३.७) वन इव परेु ऽिप िवचरित पषंु ामेव जानी (आ॰स॰श॰ ४६०) इािदष।ु २५९ २.२६ भाषतोः कृ ितकरणम ् ु नमभावः। ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) इित लोपेन।१३२ २.२६ भाषतोः ु गहलणयोरे व ं भाषतोिवमलं नभः। बभूव रामः सिललं ृा ातः समािहतः॥ – अ॰रा॰ २.६.१६ ु अ गहलणयोभा षतोभाषमाणयो राितीता। भाषतोः इपािणनीयिमव। यतो िह भाषणाथ को भाष ्धातःु (भाषँ ायां वािच धा॰पा॰ ६१२) आन ेपदी। तत भाषेत े इित भाषमाणौ तयोभाषमाणयोः इित पािणनीयम।् िक ु भाषेत े इित भाषौ पचािदादच।् १३३ पनः ु भाषािववाऽचरतो भाषतः।१३४ आचाराथ िप।् तत ु ािट तिस शिप। ततः भाषत इित भाषौ१३५ इित िवहे पर ैपदधातोः धात शतृये भाषतोः षं सं वा।१३६ ााऽिप ीरामतं कथनोपकथन- १३२ िनादरा ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) इित लोपिविधः आीनोनमु ् (पा॰सू॰ ७.१.८०) इागमिवधेबल  ीयािनित भावः। िव ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → िव ा → ् शेषातिर पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िव ा लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → िव ा शतृँ → िव ा अत ् → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → िव ा ा अत ् → िव ा ना अत ् → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → िव जा ना अत ् → ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) → िव जा न ् अत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → िव जा न ् अत ् ङीप ् → िव जा न ् अत ् ई → िवजानती → िवभिकायम ् → िवजानती सपँ ु ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → िवजानती। कथं तिह ु १३१तां िटयामु ृतषे दू ाहरणेष ु नावः। आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। या धारः कताम।् १३३ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। १३४ भाष → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भाष िँ प ् → भाष व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भाष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् → भाष तस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भाष शप ् तस ् → भाष अ तस ् → अतो ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाष तस ् → ससजषो गणे ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → भाषतँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → भाषतः। १३५ भाष → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → भाष शतृँ → भाष अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाषत ् → कृ ित- समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भाषत ् औ → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भाष नम ँु ् त ् औ → भाष न ् त ् औ → भाषौ। १३६ भाषत ् → ाितपिदकसा (पूवव  त)् → िवभिकायम ् → भाषत ् ओस ् → भाषतोस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → भाषतोँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → भाषतोः। २६० कृ ितकरणम ् २.२६ भाषतोः ाजेन लोके ीरामतािविकीष या भाषणमाचरतोिरवेित ताय ितभाित। इदं ारामायणम।् अ रं िनगूढदशनपीयूषिनभरम।् अतो ाकरणयोगा अिप िवशेषमेव िनगूढरहाकं तं िवतो ले। यतो िह लणः सााारायण भगवतः ीरामांशः। दाशिनका च चतोऽवा जासषु ित ु रु ीयाः। चतसृणामिप चारो िवभवो िवरािरयगभसवााः। ताशेषिवशेषातीतं ान- गीगऽतीतं िनगण ु ं  तरु ीयं ीरामः। तदवा तरु ीयावा ीसीता। तरु ीयावा- णोिरव सीतारामयोरभेदः। सषु वा ु माडवी। त ैतािधानदेवता सव ईरो भरतः। ावा तु कीितः। त ैतािधानं िहरयगभः शु ः। जागृतावोिमला। ु राट ् ीलणः। अतलसीदासो तिभिव ु गायित – ु सरी ु बरिन सह सब एक मंडप राजह। सर जन ु जीव उर चािरउ अवा िबभनु सिहत िबराजह॥१३७ – रा॰च॰मा॰ १.३२५.१४ एवमेवमे े चारो रामभरतलणशु ाः मशो मोकामधमाथ पाः। धमािदिनयमः ु मासः। एवम ् ओम ् (ॐ) इ िह (वा॰ २.२.३४) इित वािकेनाािभायानसारं चािर पदािन – अ उ म ् अधमाा च। ताधमााको रामो मकारो भरतो वासदेु व उकारः शु ो िविधपोऽकारो लणः िशवपेित कते१३८ – बेद त नृप तव सतु चारी॥१३९ – रा॰च॰मा॰ १.१९८.१ इदं सव कठरवेण किथतं िवरभया िनते। एवं लणः साागवािषाद िनो भगविरकरः िकं तयोः िकमातम।् १४० के वलं लोकलीलाथ ं ोरं कुवािवव लेत।े अतो भावतो िविदतरामततयाऽभाषमाणयोरेव भाषणमाचाणयोिरवानयोबा- पिरवेषः। १३७ ् राः एतूपारम–स ु ु ैवरःै सववो राजिभे शभु े मडपे च। वु ं जीविचेऽिसा सर अवाः कीय ैरधीशैयतु ाः संराजन॥् (मा॰भा॰ १.३२५.१४)। १३८ अकारारसूतः सौिमििवभावनः। उकारारसूतः श ु  ैजसाकः॥ ााक ु भरतो मकारारसवः। अधमााको रामो ानैकिवहः॥ (रा॰उ॰ता॰उ॰ ३.१.२) ् १३९ एतूपारम–चारोऽिप ु भूप वेदतािन सि ते (मा॰भा॰ १.१९८.१)। दशरथं ित विस सता वचनिमदम। ् १४० तयोः इ  च वतमान े (पा॰सू॰ २.३.६७) इन ेन षी। मितबिपू ु जाथ (पा॰सू॰ ३.२.१८८) इन ेन ानम ् इ बथ ु ु वतमान े ः। बिा नम ् (का॰वृ॰ ३.२.१८८) इित कािशका। २६१ २.२७ िनरहािरणः कृ ितकरणम ् २.२७ िनरहािरणः िनरहािरणः शाा ये रागेषविजताः। समलोामकनकाेषां ते दयं गृहम॥् – अ॰रा॰ २.६.५७ ु अ ाचेतसामं गा सिनवासानं ीरामचेण पृो ो वाीिकः िणगदित िनरहािरणः इित। य ेधा समासः कत ु पायत े तषो ु ु बीिह तषो यथा अहारािाा िनरहाराः इित िनरादयः ााथ पा (वा॰ २.२.१८) इित वचन- सहायेन कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इित सूण े थमः समासो ितीय ािदो धातज ु  वाो वा चोरपदलोप (वा॰ २.२.२२) इन ेन बीिहरिप िनगतोऽहारो ु येषािमित िनरहाराः इं योः समासयोः कृ तयोरिप िनरहािरणः इित िवधाय तषं ु थय इिनः इित। न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः१४१ इित पनम पािणिनसतिनयमम ु  िकमेतने िवडाणायामेन। िवडाणायामकारिनदशन ं िह िनगतोऽहारो िनरहारः इ कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन तषसमासः ु पात ् िनरहार एषां िनरहािरणः इित चेत।् १४२ उते। यिद बीहावभीाथ लाभः ु ादेदमनधावनं न ात।् तदैव िनयमोनपाऽपािणनीयता ात।् बीहौ िन- िनरहारपेऽभीेऽथ न ाे िनयोगिववायािमिनरत एव न दोषः।१४३ अतो गीतायामिप ु ं यथा – िनरहारः इित य अेा सवभतू ानां मैः कण एव च। िनममो िनरहारः समःखसखः ु मी॥ – भ॰गी॰ १२.१३ अथािरहार ु मम ियः िक ु िनरहािरणो दये वसामीेवारं बीिह- मथययोः। एवं िनरहािरणः इ िनमहाराभाव इित गूढमथ नियत ं ु तष- ु बीिहव िवहाय िवकटः पा आितः। या अमिप दशयािम। िनरहं कत ु शीलं ु येषां ते िनरहािरणः इित सजातौ िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन सूण े िणिनिवधाने िनरहािरणः। १४१ मूलं मृयम।् १४२ अत इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन ेिनः। १४३ िनं िनरहार एषां िनरहािरणः इित िवहकारः। २६२ कृ ितकरणम ् २.२८ काशः २.२८ काशः सााया काशो लनाक समभाः। तानधावं लोभेन तेषां सवपिरदान॥् – अ॰रा॰ २.६.६८ अ वाीिकभगवं ीरामं ित पूवव  ृ ावणनसे सिष वणन ं ौित। अ काशः इित योगः। पूवक  ो काश ्धातदु थ ः (काँ दीौ धा॰पा॰ ११६२) अकमक आन ेपदी च। अ शानचा भिवतं शयोगो पािणनीय इित चेत।् काशः इमाचारिबाूपिसिः।१४४ या अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) मा पर ैपदातृयः।१४५ २.२९ िनयः वयं ाामहे तावदागिमिस िनयः। ु गृहं गा मिु निभयदीिरतम॥् तथेा – अ॰रा॰ २.६.७३ ु अ सिषकिथतमेवानवदित वाीिकयत ् तावयम ाामो यावं ु द- कृ तिनय आगिमिस। आगिमिस िनयः इित वाखडे िनयः इित िह य १४४ काशं कुवि काशि। काश → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → काश िँ प ् → काश व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → काश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → काश लट ् → काश िझ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → काश शप ् िझ → काश अ िझ → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → काश िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → काश अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → काशि। काशीित काशः। काश → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → काश लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → काश शतृँ → काश अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → काशत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → काशत ् जस ् → काशत ् अस ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → काश नम ँ ु ् त ् अस ् → काश न ् त ् अस ् → काशस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → काशँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → काशः। १४५  काँ दीौ (धा॰पा॰ ११६२) →  काश ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  काश ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →  काश ् शतृँ →  काश ् अत ् → काशत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा। शेषा िया पूवव त।् २६३ २.२९ िनयः कृ ितकरणम ् वावाीिकपकतृि वशेषणम।् ं िनयः सन ् यावदागिमिस तावयं ाामः इित भावः। िनयशः ायो भावेऽबः।१४६ भावयाशः कथं कतृव ाचक िवशेषणमसमानािधकरणात।् असामानािधकरये कथं ािभिः कथमय। सामानािधकरयाभावे आगिमिस इित योगोऽिप न ैव सिवित। तथा च सूम ् यु पपदे ु समानािधकरणे ािनिप ममः (पा॰सू॰ १.४.१०५)। अाथ ः िता- कारकवािचिन यु पपदे ु ु मान ेऽय समानािधकरणे य ु मान े वा ममः। न च िचदसमानािधकरणमिप िवशेषणम।् िवशेषणिवशेयोः सामानािधकरये न ैव राजाा। ु भूतले घटः, राः पषः इादौ यथा सषयोरिप िवशेषणदशनात।् सम।् िक समानािधकरणं नाम समानिवभिकम।् समानिवभिकं ाय एकाथ वाचकयोिवशषे णिवशेयोरेव भवित। यथा नीलम ु लम ् अोल- ु शोरसिभिनलपदोरस ु िभिोभे अेकमेवोलपमथ नीलिविशं कथयतः। यतो िह नीलश उलशेनाभेदसेनायः। तथाऽिप िवादे ु ु ीगदाधरभा ादयि य िवशेवाचकपदोरिवभितायिवषयसािव- साया अिववितं तैव िवशेिवशेषणवाचकपदयोः समानवचनकिनयमः ु (॰वा॰ ु का॰॰)। यथा सरो रामः इ िवशेवाचकपदं रामः इित तरिवभिः स ु इित तायिवषयस ैकपा तिसा ििादयासां िवशेवाचक- ु सरपदोरस िु वभा न िववितमतोऽ समानवचनकम।् इित मीमांसामाे आगिमिस इ समानािधकरणः म ् इित। त सामानािधकरणं िनयः इित। अथा कथं थमािवभिः ियेत। स च तदैव म ् इ सामानािधकरणो भिवित ु यदा तदथ मेव भाषेत। भावे िविहताजिनयशः कथं कथ मनविदित। अ ैकाथ - वाचके कथम समानवचनकिमित महिमित चेत।् अ िनिनोतीित िनयः इित िवहे पचािदादच।् १४७ या िनयः इित भावेऽब एव तथाऽिप िनयोऽ इित िवहेऽशआिदाथयोऽच।् १४८ िनयः इ िनयवान ् इथ ः। अथवा पृथदं वाभेद। यदाऽऽगिमिस तदा िनयो भिवतीित नया ते। कााा िह िनथा च ालोके ऽिभनयानवधनाचायाः – १४६  ात ् िचञ ् चयन े (धा॰पा॰ १२५१) इित धातोः एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन ां अच -् िनस ्पूवक यं बािधा हवृिनिगम (पा॰सू॰ ३.३.५८) इन ेन भावेऽकतिर च कारके सायाम ् अप ्ये िनयशो िनः। १४७ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। १४८ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। २६४ कृ ितकरणम ् २.३० ा कााा िनिरित बधु ैयः समाातपूव- ाभावं जगरपरे भामामे। ु के िचाचां ितमिवषये तमूचदीयं तेन ूमः सदयमनःीतये तपम॥् – ॰ १.१ न च सािहिकमतेन वैयाकरणानां िकिमित चेत।् आनवधनाचायरिप बधशे ु वैयाकरणानां िनीकृ तितपादनात।् यथा बधु ैवयाकरण ैः स एव िनः ोटपेण पूणस ू ककुदखरु िवषािणनां सयो भवित स  माातोऽः। येनोािरतेन साालाल शः (भा॰प॰)। न च कााभूतिनर िकमायातम।् अारामायण सव कापेण चिचतात ् यथा – रामायणं जनमनोहरमािदकां ु रिप संतंु च। ािदिभः सरवरै ाितः पठित यः णयु ा ु िनं ु देहः॥ िवोः याित सदनं स िवश – अ॰रा॰ ७.९.७३ इं यदा आगिमिस तदा िनयो भिवित इित न दोषः। २.३० ा बिहरेव रथं ा राजानं म ु ाययौ। जय शेन राजानं ाु तं णनाम ह॥ – अ॰रा॰ २.७.२ ु समः ससौिमिसीतं ीरामभं रथेन गातटं यावाप१४९ तदायाऽयोां परावतमानो रथं बिहः ापिया ियमाणं राजानं दशरथं ददश। अ बिहरेव रथं ा इपािणनीयिमव। यतो िह ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) इित धातोय े अितीी- ु रीू यीाातां पणौ ु (पा॰सू॰ ७.३.३६) इन ेन पगागमे ाय इिट गणे ु ऽयादेश े १४९ाप इ िवभाषाऽऽपः (पा॰सू॰ ६.४.५७) इन ेन णेरयादेश े वैकिके ियं पं िसम।् पे ा इित। २६५ २.३० ा कृ ितकरणम ् ापिया इित िह वरम।् १५० रथं ा इित कथम।् प ् य ु समासमरेण भिवत ं ु श एव निह। तथा च सूम ् समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७)। इदं नपूवक  े समासे सेव ाय ान े पं िवदधाित। अ समासोऽिप नाि। अतः ा इित िवमृयते। अ संा इित योग आसीत।् तदा सूवक  - िणजाधातोः ाये बादेशः। एवं िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन सम ् उपसग लोपः। न च समासे कृ ते कुतोऽ पदम।् अवितन िवभिमाि ैवानेन वािकेन लोपकरणात।् १५१ सभामा भामा (भा॰प॰, भा॰पा॰सू॰ १.१.४५) इादाविप समपद ैव लोपदशनात।् इं सम ् इ लोपे सित थमं ा इित ामािणक एव योगः। न च िनिमापाये न ैिमिकापायः इित पिरभाषया िनिमभूत े समपु सग े न ैिमिक प ् इापायतः ा इिनं पिमित वाम।् अाः पिरभाषाया भाेऽदशनात।् १५२ जातसंारो न िनवतत े इित वचनबलेन ेऽिप समपु सग तििमकपो न िनवतनम।् या ापियत ं ु शं योयं वेित ाम ् इित िवहे िणजपगाधातोः ु ऋहलोयत ् (पा॰सू॰ ३.१.१२४) इन ेन यत ् यः। अथादशादेकं ापियत ं ु योयं राजानं ु ददश। सातं िह राो गितिन वृा बिरिप शाा वसानमवं शोऽिप िशिथलोऽतः ाशः राजन ् श िवशेषणम।् तथा ाासौ राजा चेित ाराजा तं ाराजानम ्। देवराजानम ् (अ॰रा॰ १.५.२६) इितवजभावः।१५३ १५० ा → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → ा → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ा िणच ् → ा इ → अितीीरीू यीाातां पणौ ु (पा॰सू॰ ७.३.३६) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ा पक ु ् ् ँ इ → ा प इ → ािप → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → समानकतृक  योः पूवक ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → ािप ा → ािप ा → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → ािप इट ् ा → ािप इ ा → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ापे इ ा → ् एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ापय इ ा → ापिया। १५१ ाीरािपाताः (पा॰सू॰ १.४.५६) इािधकारे पिठतात ् ादयः (पा॰सू॰ १.४.५८) इित सूणे ादीनां िनपातसायां जातायाम ् उपसगाः ियायोगे (पा॰सू॰ १.४.५९) इन ेन ियायोगे तेषामेव उपसगसायामपु सगाणां िनपाते िसे रािदिनपातमयम ् (पा॰सू॰ १.१.३७) इन ेन िनपातानाम ् अयसायां िविहतायामपु सगाणामयसायां िसायाम ् अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेनोपसगापु ां िप यलोपे यलणम ् (पा॰सू॰ १.१.६२) इित ु सूबलेन सिङं पदम ् (पा॰सू॰ १.४.१४) इपसगा ु णां यलणा पदसाऽत ैवेित भावः। १५२ तादिना पिरभाषेयिमित भावः। १५३ १४८तमे पृ े १.२५ देवराजानम ् इित योग िवमश पय। ु २६६ कृ ितकरणम ् २.३१ अवेती या ीयत इित ा।१५४ तथा च याऽऽ ं ु योयिमित ाम ् इं भाव- सािधताशेनाऽश समासः। आशोऽिप यया इित। तथा गित- िनवृाऽािमित तायम।् अथवा ियमाणाितायां ापियत ं ु योयं राजानं ददश। न च ाश राजन ् शेन सह तषसमासे ु राजाऽहिखच ् (पा॰सू॰ ५.४.९१) इन ेन टच ् ये िटलोपे िवभिकायऽिम ाराजम ् ािदित वाम ् महाराजम ् इितवत।् समासायकरणं िनम।् माणं चा यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इित सूम।् अ या यच ् इित समाहारः। इह ा-ु दषहाामाहारे (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चाायः यो आसीत।् तिन ् य ु े यचे भम ् इित ात।् यतो न यु ोऽतः समासायािनता ायते।१५५ अतः ाराजानम ् अियोगे नापािणनीयता। २.३१ अवेती सीता चापु रीताी मामाह नृपसम। ःखगदया वाचा रामं िकिदवेती॥ – अ॰रा॰ २.७.१२ शोकाकुलदशरथं ित रामसेश ं वणिया समः ु सातं सीतामनोदशां ितपादयित यदपु रीतलोचना सीता िनरी रामभं िकमिप समािदशत।् यिदह िकिदवेती अयं योगः अवेमाणा इित योे अवेती इित य ु मांश- येऽपािणनीयताािः। अवपूवक  ो िह ई ्धातःु (ईँ दशन े धा॰पा॰ ६१०) आन ेपदी। एवं तङानावानेपदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इन ेन िवधीयमानः शानच ् योऽानेपदसकः। तथा च आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन मिु क कृ ते अवेमाणा इेव योगः चिलतः। एवं अवेती इित िवमृयते। थमं ानेपद- १५४ ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) इित धातोः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन डे ु िडभानबकरणसामा त ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप। िशहणादिपहणाानपपदेु ऽिप। अिपशः सवपािधिभचाराथ ः (का॰वृ॰ ३.२.१०१, वै॰िस॰कौ॰ ३०११)। या अेोऽिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१७८) इन ेन ििप। िशहणाावेऽिप। या िभदािदगणमाकृ ितगणं मा िषिदािदोऽङ् (पा॰सू॰ ३.३.१०४) इन ेनािङ अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप। कथं तिह िितः इित िन।् अनथ का ु ितवणमथानपले ु ः ् (भा॰िश॰) इित भायोगाििदािदो बालकाििप। अथा डुलभँष ाौ (धा॰पा॰ ९७५) इ िषािाधो वारः। १५५ अाेतािपतं भगवता पािणिनना। थमसू एव वृिरादैच ् (पा॰सू॰ १.१.१) इित य ु म।् समासायिने त ु ादषहाामाहारे ु (पा॰सू॰ ५.४.१०६) इन ेन चााजपेण वृिरादैचम ् इन ेन भिवतमासीत।् हलयोगोऽािप समासायािनापनाथ म।् २६७ २.३२ दी कृ ितकरणम ् यु धातोः पर ैपदववहारः। सित पर ैपदे यिवचारैव नमभाविनारः। ु ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इित वचन ेन सित पर ैपदे अनदाे अवेित इित िवहे शतृयापम।् नन ु अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) अ न िकमिप माणिमित चे। चिँङ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०१७) इित िह धातःु । अयं चानदाे ु िङ। योरनबयोरे ु कमेव फलमान ेपदम।् त सूम ् अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) एव। अ ैव फल कृ ते ु योरनबकरणं िकमथ म।् अनदाे ु करणेन ैवाऽनेपदिसिः। िङरणेन िकं योजनम।् तदेव थ सापयित यदनदाते ु लणमान ेपदं ताय चािनम।् अतािनार ैपदशतृयोगः। शतृयोगे सित कथं नमभावः ु इित चेत।् आगमशाािनात।् १५६ याऽ न शतृयः। अ तृच ँ ् य औणािदकः।१५७ ु एवं नमभावः। तथा च ीिववायां ङीये१५८ अवेती इित िसम।् २.३२ दी ु वाहमागतः। ततो ःखेन महता पनरे ततो दी कौसा राजानिमदमवीत॥् – अ॰रा॰ २.७.१५ भगवतः ीरामच वनवासे सयोामागते समे ु िनश सकलं समाचारं ु िनरानं ियमाणं राजानं िवलो दती कौशाऽवीत।् अ दी िवलपं रघनं ु म।् तासतिमव। यतो िह द ध इित य ् ातःु (िदँर ् अिु वमोचने धा॰पा॰ १०६७) अदािदगणपिठतः। त अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इन ेन शपो वित। १५६ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) इन ेन शिप नमागमु िनादागमशाािनमाितम। ् १५७ नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) ु के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ोऽयमिविहत उिगयः। तृच ँ ् ये चा ु शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६) इितवत।् १५८ उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन ङीप।् २६८ कृ ितकरणम ् २.३३ गृ तत शतृये नमभावःु ु त एव िसः।१५९ अ नमपािणनीय इित कृ ा िवमृयते। गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३)। अतः शपो न क।् तथा च दतीित दी इित िवहे नमु ।् या रोदनं दः। भावेऽयः।१६० दमाचरतीित दित। आचाराथ िप।् ततो ु ातो लिट ितिप शिप दित।१६१ अतः दतीित दी इं साध।ु १६२ धातस २.३३ गृ अितवृावशौ िु पासािदतौ िनिश। ु िकं वा कारणम॥् नायाित सिललं गृ पः – अ॰रा॰ २.७.३१ अ महाराजो दशरथः मणकुमाराजलं कलशं गृहीा वृदती गतः। सिललं गृ पोु नायाित अ िकं वा कारणम ् – इित तौ िचितवावााम।् बयोगोऽयम ् गृ। स च समपदं िवनाऽसवः। इह कोऽिप समासो नहीित। मैवम।् गृ इित पदम।् त च ोपसग िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन लोपे तथा च जातसंारो न िनवतत े इित पिरभाषा- १५९ िदँर ् अिु वमोचने धा॰पा॰ १०६७) → द ् → लणहेोः ियायाः (पा॰सू॰ ३.२.१२६) → द ् शतृँ → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → शतिु ङ म ् → द ् अत ् → कतिर शप (पा॰सू॰ ३.१.६८) → द ् शप ् अत ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → ् द ् अत ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → द ् अत ् → दत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → दत ् ङीप ् → दत ् ई → दती → िवभिकायम ् → दती स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → सलोपः ु → दती। आीनोनमु ् (पा॰सू॰ ७.१.८०) इित सूण े ावणाादार शतःु शीनोः परतः पािकनमागमो ु भवित। शपो  हलादेतू ं न वतत।े १६० अजिप सवधात ु ः (वा॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे। यथा िवदः इ। िवदशो भावेऽपीाे कोशः। १६१ द → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → द िँ प ् → द व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → द → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → द लट ् → द ितप ् → द ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → द शप ् ित → द अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → द ित → दित। १६२ द → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → द लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → द शतृँ → द अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → दत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → दत ् ङीप ् → दत ् ई → शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → द नम ँ ु ् त ् ई → द न ् त ् ई → दी → िवभिकायम ् → दी स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → दी। कतय  िप न दोषः। एवं तिह दतीित दः। द इवाऽचरतीित दित। दतीित दी। िया पूवव त।् २६९ २.३४ मानौ कृ ितकरणम ् बलेन बिप न िनवृ इं नापािणनीयता। या गृशो िह याः।१६३ िकासारणम।् १६४ एवं गृो हीत ं ु योयः पः ु सौः इित तायम।् १६५ तथा च ु इित कमधारयः। आदाय इित चााहायम।् १६६ ु ित गृपः गृासौ पे २.३४ मानौ हाहेित मानौ तौ पप ु ेु वोचताम।् जलं देहीित पेु ित िकमथ न ददालम॥् – अ॰रा॰ २.७.४३ ु अ ममु षू दोद शां कौशासमं दशरथो वणयित हाहेित मानौ तौ।  ्धातःु (िदँ आान े रोदन े च धा॰पा॰ ७१) पर ैपदी। इिदतो नमु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) इन ेन नमु ्। तत त इित ौ अयमेव योगः सामातः पािणनीयः। मानौ इित कथिमित चेत।् कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाानेपदम।् कमितहारो नाम कायपिरवतनम।् अ योयं लवनमः करोित ितनीते (वै॰िस॰कौ॰ २६८०)। तथ ैवाऽ साधारणजीवाचिरतं नं तपःपूतावपीमौ कुतः। अत आन ेपदम।् ेत े इित मानौ। शानये ु शनबकाय ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन मगु ागमे िवभिकाय मानौ। आन े मक या तीित म ्। नशीलम।् पचािदादच।् १६७ ं मानं शरीरदशा ययोौ मानौ इित बीहौ नापािणनीयताशापकलावकाशः। २.३५ िवलिपतम ् असमव रामाय राे मां  गतोऽिस भोः। इित िवलिपतं पंु पिततं म  म॥् ु मूधज – अ॰रा॰ २.७.६७ दशरथमरणानरं विसिनदशाावकै रयोां नीतो भरतः कै कयीतः सकल- वृां िवायोपरतं िपतरमिु य िवलपित। असमव इािद। अ िवलिपतम ् इित भरत िवशेषणं िवलिपतं पम ु ् इित। य कमिण भावे च िवधानात ् १६३ पदाैिरबाापेष ु च (पा॰सू॰ ३.१.११९) इन ेन। १६४ िहावियिधवििवचितवृितपृितभृतीनां िङित च (पा॰सू॰ ६.१.१६) इन ेन। ् अैरी। अतः। पः। १६५ अैरीित भावः। गृः, ि॰ (गृते ाािदिभिरित। ह + प।), इित िवमेिदौ इित शकुमः। १६६ सिललमादाय गृपोु नायाित अ िकं वा कारणम ् इित योजना। १६७ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २७० कृ ितकरणम ् २.३६ रे ा वत ुय पािरशेातिर िवधानात ् िवलिपतवं पमु ् इित योमासीत।् िकिववातः कमणो धातिु मममकमकं मा१६८ गथाकमकिषशीासवसजन- हजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर यः। या भावे ये कृ ते१६९ िवलिपतम इशआजं िवलिपतम ।् १७० अथवा िवलपनं िवलपः। पचाच।् १७१ िवलपिमतो िवलिपतं िवलिपतम ् इित ितीयािवलपश ा- इतइन ेन समासः। शकािदाूविदशा परपे िवलिपतम ।् या िवलपशं तारकािदगणे मा िवलपोऽ सातः इित िवहे तद सातं तारकािद इतच ् ु (पा॰सू॰ ५.२.३६) इन ेन ेतनबकाय भसालोपयोिवभिकाय िवलिपतम ्।१७२ या िवलपमाचे िवलपं करोित वा िवलपयित।१७३ िवलपयतीित िवलिपतं िवलिपतम ।् १७४ इमाचाणिणजातिर यः।१७५ ीराम एव यं िवलिपत इव। वत ु ु त ु े ो भरतः ेमिददशन ं दये भिभावेन सदाऽिप ीरामः सििहत एव। के वलं भावक कारयित। २.३६ रे ा तीा गां ययौ शीं भराजामं ित। ु ययौ॥ रे ा महास ैं भरतः सानजो – अ॰रा॰ २.८.४१ अ समपदं िवनाऽिप ा इित बयोगः कथिमित चेत।् अ मयूर- १६८ धातोरथारे वृधे ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८)। १६९ नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन। १७० अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। १७१ अजिप सवधात ु ः (वा॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे। १७२ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसा। येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनालोपः। अिम िवभौ अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) इन ेन पूव  पम।् १७३ िवलप → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िवलप िणच ् → िवलप इ → णािववाित- पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िवलप ् इ → िवलिप → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवलिप ितप ् → िवलिप ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवलिप शप ् ित → िवलिप अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िवलपे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िवलपय ् अ ित → िवलपयित। १७४ िवलिप → ु ा पूवव ातस → गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) → िवलिप  → िवलिप त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िवलिप इट ् त → िवलिप इ त → िनायां सेिट (पा॰सू॰ ६.४.५२) → िवलप ् इ त → िवलिपत → िवभिकायम ् → िवलिपत अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → िवलिपतम।् १७५ गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। २७१ २.३६ रे ा कृ ितकरणम ् ंसकािदामासः।१७६ तथा च हलदाा सायाम ् (पा॰सू॰ ६.३.९) इन ेन सा अतो ये१७७ रेा इित। या रे इित समीितपकायं तत ु सिवभे रेव अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) इन ेन क।् इं रेा इित साध।ु १७८ ॥ इयोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे ितीयााये थमपिरेदः। १७६ मयूरंसकादय (पा॰सू॰ २.१.७२) इन ेन। १७७ समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन ो बादेश इित भावः। १७८ याऽ संा इित योगः। िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन सम ् उपसग लोपः। २७२ कृ ितकरणम ् २.३७ यातः ॥ अथ ितीयााये ितीयः पिरेदः ॥ ॥ अथारयकाडीययोगाणां िवमशः ॥ २.३७ यातः को वा दयाः ृतकामधेनरोु ु जगां रघनायकादहो। ृतो मया िनमनभाजा ाा ृितं मे यमेव यातः॥ – अ॰रा॰ ३.२.८ अ आयातः इथ यातः इित य ु म।् यतो िह आङ उपसग ्  लोपे सित१७९ यः िशते स मानाथािभधायी१८० इनेन ताशाथ  बोधकात।् २.३८ अिपणः पयािम राम तव पमिपणोऽिप ु षम।् ु वे मायािवडनकृ तं समन ु कमनीयचाप- कप कोिटसभगं बाणं दयादयं ितचावम॥् – अ॰रा॰ ३.२.३२ अ न पमपम ्।१८१ अपमेपी तािपणः।१८२ अ न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः१८३ अयं िनयमो जागकः। तात ् नाि पं य सोऽपाप इित बीहावेवाथ बोधे अिपणः इित कथिमित चेत।् अिपणः इ बीहेरीितोऽथ न लते। यतो  ाशे भूमे िनयोगे चेिनः।१८४ भगवतो प भूयं श िनयोगमिप िसमेव। १७९ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन। १८० मूलं मृयम।् १८१ नञ ् (पा॰सू॰ २.२.६) इन ेन नतषसमासे ु नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपे िवभिकाय िसम।् १८२ अत इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन अपाितपिदकाथये इिनये िवभिकाय िसम।् १८३ मूलं मृयम।् १८४ भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽििववायां भवि मतबु ादयः॥ (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)। २७३ २.३९ मपासनात ् कृ ितकरणम ् ु तीिहणा कथमिप लमशात ।् १८५ अथवा अपियत ं ु तील इपी ु तािपणः इित ताीे िणिनः। सजातौ िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इित े । सूण २.३९ मपासनात ् ु इेव ं व ु रामः सितमवीत ।् मनु े जानािम ते िचं िनमलं मपासनात॥् – अ॰रा॰ ३.२.३५ अ यासो यच ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) इन ेन यु कथं न। मपासनात ् इपािणनीय इव।१८६ अ टु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) इन ेन भावे नपस ं ु के टु ्।१८७ ु लकारटकारयोरनबकाय यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनानादेश े पेकवचन े मपासनात ्।१८८ २.४० ायमानः कामाणः शीमानय भं ते रामं मम िद ितम।् तमेव ायमानोऽहं कामाणोऽ संितः॥ – अ॰रा॰ ३.३.१० योगािवमावारामायणेऽरयकाड तृतीयसगयौ। ीरामभः सीता- लणसमेतः पािवतमिु नजनिनके तोऽगाममपु ितमानः१८९ सतीे ु न सूचयित। रामागमनवणसातहषऽगः ोवाच यत ् राममानयाहं तमेव ायमानिािम। ैधातःु (ै िचायाम ् धा॰पा॰ ९०८) पर ैपदी। तथा सित लिट ितिप शिप गणे ु ऽयादेश े १८५ न भूमशिनय ु ं पमेपी तािपणोऽिप तूपं पयामीित भावः। अिेव पे ु ष ं कप कोिटसभगं ु वे समन ु कमनीयचापबाणं ितचावम ् इित ाशम ु म।् अािन ् े रामापधरो िनं तूणीबाणाितः भःु (अ॰रा॰ १.३.६२) इ चापतूणीबाणसिहतप िनयोग उः। अहातौ ु च कायकारणकतृ  फलसाधनभेदतः। एको िवभािस राम ं मायया बपया॥ (अ॰रा॰ १.५.५४) इ ीरामभ पभूमं चोम।् १८६ कतृि भकारके यिु च त ु उपासना इित पम।् तात ् मपासनायाः इित पपम।् यथा योगसू े भोजवृौ उपासनायाः फलमाह (यो॰सू॰ भो॰वृ॰ १.२८) इित षपम।् १८७ एतेन उपासनम ् इिप पािणनीयम।् विरवा त ु श ु षू ा पिरचयाऽपु ासनम ् (अ॰प॰ु ३६५.७) ु इिपराणयोगादिप। अमरकोषे त ु विरवा त ु शु षू ा पिरचयाऽपु ासना (अ॰को॰ २.६.३५) इित पाठः। १८८ यथा तैव योगसू े भोजवृौ उपासनमाह (यो॰सू॰ भो॰वृ॰ १.२८) इित ितीयापम।् १८९ उपितमानः इ उपाेवपूजासतकरणिमकरणपिथिित (वा॰ १.३.२४) इन ेन सतकरणे पिथ वाऽऽनेपदम।् या वा िलायाम ् (वा॰ १.३.२४) इन ेन। २७४ कृ ितकरणम ् २.४१ तीन ् ायित। शतिर च ायतीित ायन ् इेव योगः। ायमानः इित कथम।् अ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इान ेपदम।् यतो िह ान बििवषयादे ु व ानमहंपदवािच ैत आारोतेऽतः कमितहारतयाऽऽन ेपदम।् तत ायत इित ायमानः इित िवहे ैधातोलिट१९० त शानजादेश े१९१ शिप आन े ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन मगु ागमे िवभिकाय ायमानः। अथवा ायम ् ायम ् मक इाभीे णमल ु ।् १९२ थम ायम ् इ लोपे आसमादिनतीानः।१९३ ततो वणसेलन े ायमानः। एवमेव कामाणः इािप काित इित पर ैपदी। तािप कम- ितहार आन ेपदं ततः शानच।् १९४ २.४१ तीन ् दागमनमेवाहं तीमवितः। यदा ीरसमु ाे णा ािथ तः परा॥ ु – अ॰रा॰ ३.३.१८ सीतालणसेमानो िनमानो भगवान ् ीरामोऽगदशनाथ माम- ायपु ितः। तदागमनवणसातकुतूहलो िवलोऽगः िणजगाद यत ् अहमिप भगवत आगमनं तीे। अ ितपूवक ः ई ्धातःु (ईँ दशन े धा॰पा॰ ६१०) आन ेपदी दशनाथ ः। तत तीते इित िवहे शानये कृ ते१९५ मगु ागमे१९६ िवभिकाय तीमाणः इित पािणनीयः। आनेपदीयाग ु मः शतृयः। एवं तीन ् इित कथिमित चेत।् उते। अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इित िनयमेन पर ैपदीयातृये तीन ्। या तीणं तीा इित िवहे भावे आङ ् १९० वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) इन ेन। १९१ लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन। १९२ आभीे णमल ु ् च (पा॰सू॰ ३.४.२२) इन ेन। १९३ आङ्उपसगपव ू क ात ् अनँ ाणन े (धा॰पा॰ १०७०) इित धातोः निहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन पचािच। १९४ काा त ु सांसािरकाणां जनानां कृ ते। अगिष ः। िदा भगवूपिष भू  ाऽिप लौिककन े- लाभाथ भगवशनकाामाचरतीित कमितहारिववायामानेपदम।् एवमेव न काे िवजयं कृ  न च ु रां सखािन च (भ॰गी॰ १.३२) इ। िवजयरासखानामकाा ु न राजोिचता। १९५ लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) इन ेन। १९६ आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) इन ेन। २७५ २.४२ समीपतः कृ ितकरणम ् औणािदकये१९७ तीां करोतीित तीयित।१९८ तीयतीित तीः।१९९ ती इवाऽचरिित तीन ।् २०० एवं आचाणिणजाकतयच  ।् तत आचारे िये लिट शतिर शिप परपे िवभिकाय तीन ्। २.४२ समीपतः एकदा गौतमीतीरे पवां समीपतः। पवाशाािन पदािन जगतीपतेः॥ – अ॰रा॰ ३.५.२ अ िवेषाभावात ् वु मपायेऽपादानम ् (पा॰सू॰ १.४.२४) इन ेनापादानसा त ु न ैव िवचारसहा। तदभावे पािसल ् (पा॰सू॰ ५.३.७) इन ेन तिसयोऽिप नोपय ु ः। तथा च सामीवाचकशाथ  एव तिसकरण आािद उपसानम ् (वा॰ ५.४.४४) इन ेन तिसये िसिमदम।् २०१ समीप एव समीपतः। न चा समीप- वाचकशे कथं समीित चेत।् सिधकरणे च (पा॰सू॰ २.३.३६) इ चकारहणेन १९७ ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) इन ेन ियां भावे अये अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन गरो टािप वा। २६७तमे पृ े २.३१ अवेती इित योग िवमश पय।ु १९८ तीा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → तीा िणच ् → तीा इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → ती ् इ → तीि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → तीि लट ् → तीि ितप ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → तीि शप ् ितप ् → तीि अ ित → सावधातक ु ाधध ातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → गणःु → तीे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → तीय ् अ ित → तीयित। १९९ तीि → पूवव ु ा → नििहपचािदो िणचः  ातस ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) → तीि अच ् → तीि अ → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → ती ् अ → ती → िवभिकायम ् → तीः। २०० ती → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → ती िँ प ् → ती व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → ती → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ती लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → ती शतृँ → ती अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ती शप ् अत ् → ती अ अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → ती अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → तीत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → तीत ् स ँ ु → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → ती नम ँ ु ् त ् स ँ ु → ती न ् त ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → ती न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → तीन।् २०१ तसेः साविवभिकं तदानामाकृ ितगणं च ९४तमे पृ े ८६तां पादिटयां ीकृ तम।् २७६ कृ ितकरणम ् २.४३ कनीयान ् रािकाथ वाचकशेः समी।२०२ समीपं िकाथ वाचकं ततः समी। २.४३ कनीयान ् ु एषा मे सरी भाया सीता जनकनिनी। स त ु ाता कनीयाे लणोऽतीवसरः॥ ु – अ॰रा॰ ३.५.९ अ ीरामो लण पिरचयं कारयित यत ् स मे कनीयान ् ाता। ईयसनु ् यो िह य योिवभागः।२०३ अ रामापेया कनीयान ् भरतः। कथं लणं कनीयांस ं कथयतीित चेत।् अ रामलणयोयोरेव िववितात।् भरतशु ावयोायामरये रामलणौ। अनयोः शातः शेषशेिषभावात।् लीलायामिप रामलणयोः संयोगः सव िसः। अतः शाथ सेहे िवशेषृितहेतन ू ां पिरगणनावसरे साहचय उदाहरणं रामलणौ।२०४ यिप लणश ावथ लणो दाशरिथलणो यधनप ु िक ु रामसाहचयाद दाशरिथलण एवाथ बोधिवषयो भवित। एवं रामश योऽथा रामो जामदो रामो दाशरथी रामो वासदेु वेित। अोिरते रामश उपितेष ु िथष ु को रामो गृतािमित चेत ् रामलणौ इित कथन ेन दशरथप ु हणं भवित। अा- रामायणेऽिप – लणो रामचेण शु ो भरतेन च। ु ीभूय चरौ तौ पायसांशानसारतः॥ – अ॰रा॰ १.३.४२ ु या मे इारण आानं ातृसमदु ायाृथरोित। े ातःु िपतृवाियं लोकिसम।् २०५ अते सि यो ातरः। षी पालकपाभावसे। अहं याणां ातॄणां पालको ेात।् उपरते िपतिर मे मेव सवषाम ु रदाियम।् वाीकीयेऽिप िवभीषणं शरणागतं ीकुवीरामभो रावणहननाय याणां ातॄणां शपथं करोित। यथा – २०२ चकारारािकाथ ू  ... रािकाथः खिप। रे ाम। अिके ाम। अाशे ाम (का॰वृ॰ २.३.३६)। चकारारािकाथ ू ः (वै॰िस॰कौ॰ ६३३)। २०३ िवचनिवभोपपदे तरबीयसनौ ु (पा॰सू॰ ५.३.५७) इन ेन। २०४ संसग िवयोग साहचय िवरोिधता। अथ ः करणं िलं शा सििधः॥ साममौिचती देशः कालो िः रादयः। शाथ ानवेद े िवशेषृितहेतवः॥ (वा॰प॰ २.३१५-३१६)। ु २०५ िपतेव पालयेान ् ेो ातॄन ् यवीयसः। पवािप ु वतरन ् े े ातिर धमतः॥ (म॰ृ॰ ९.१०८)। २७७ २.४३ कनीयान ् कृ ितकरणम ् ु अहा रावणं से सपबलवाहनम ।् अयोां न वेािम ातृिभ ििभः शपे॥ – वा॰रा॰ ६.४१.७ इं मम िष ु ातृष ु ेो ाता भरतोऽयोामिधितित ततो लणः कनीयािनित ीरामच ताय ितभाित। अादेव कारणात ् स त ु ाता कनीयाे इ षी। अथा पमी िवभे (पा॰सू॰ २.३.४२) इित सूण े िवभमान े पमी ात।् तथा च िवचनिवभोपपदे तरबीयसनौ ु (पा॰सू॰ ५.३.५७) इन ेन िवचनिवभमान- वाचक उपपदे तरप ् ईयसनु ् च यो भवित। त च पिनवाया। यथा रामाामो ु लघतरः। रामारतः कनीयान ्। अतः ष ाऽ राम समदु ायाृथूतं तीयते। या िये प ु इित ातरः।२०६ तथा च रामः ख िनगण ु ो महा- ु िव ू राम एव परेरतापनीय तु ःे ।२०७ एवं त महािवोभगवतः परारणः ीरामच यऽशा िवमु हेशााः। ा ख शु ो िवभु र तो लणः  िशवः। कपूरगौरािव लणो गौरो िवो यामतया भरतः यामो िव ु ने जनकाावतारः शु ो भरतं जनकिमवाित। अतेष ु पोमाणेष ु ातृपेष ु िंशषे ु लणः कनीयान।् या – २०६ ातृशो ातृपौ ु सृिहतृाम ् (पा॰सू॰ १.२.६८) इित सूकारयोगादेव िसः। नृन ेृृ- ु होतृपोतृातृजामातृमातृिपतृिहतृ (प॰उ॰ २.९५) इणािदसू पाठभेदने तृनृजो वा िनपाते। अ नृन ेृृृहोतृपोतृ जामातृिपतृिहतृ (प॰उ॰ २.९५) इित ातृशरिहतः पाठः। कोशेषण ू ािद- सूटीकास ु िविवधा यः।ु ् ् ाज-तृच पृषो॰ इित वाचम। ाजते इित ाज + नृन ेृृ- होिित प॰उ॰ २.९६ इित तृन।् िनपाते च इित शकुमः। ाजते। ाजृँ दीौ (ा॰आ॰से॰)। ‘नृन ेृ-’ इित साध ु (अ॰को॰ ा॰स॰ु २.६.३६) इित ाासधा। ु ाजते दीतेऽसौ ाता सोदय वा (उ॰को॰ २.९५) इित दयानसरती। ाजृँ दीौ (पा॰सू॰ १८१) इात ् टुाजृँ दीौ (धा॰पा॰ ८३३) इाा तृिन तृिच वा पृषोदरािदाकारलोप इेषां भावः। ‘भज सेवायाम’् इित ाता (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९५) इित ेतवनवािसवृिपाठभेदः। भजँ सेवायाम ् (धा॰पा॰ ९९८) इाृिन तृिच वा पृषोदरािदाकारलोपो ादेिे त भावः। अ णेतारो िये प ु इित ातरः इित। भृञ ् भरणे (धा॰पा॰ ८९८) इाातोः कमिण तृिन तृिच वा गणे ु रपरे पृषोदरािदात ् भर ् इ ा इादेश े ातृ इित भावः। न च कथं कमिण तृज ृ ौ कतिर कृ त ् (पा॰सू॰ ३.४.६७) इन ेन कृ तां कतयव िवधानात।् ताामोणादयः (पा॰सू॰ ३.४.७५) इन ेन कमयपीित िदक।् या उणादयो बलम ् (धा॰पा॰ ८९८) इ बलहणाणादयः िचमयिप। २०७ ॐ यो वै ीरामचः स भगवान ् य ॐ नमो भगवते वासदे ु वाय महािवभु भ ू  वु ः ै वै नमो नमः (रा॰उ॰ता॰उ॰ ५.४४)। २७८ कृ ितकरणम ् २.४३ कनीयान ् ु म।् ु ों सू ं च ैव चतभु ज ूलं चाभजं ु पं तादेतयं यजेत॥् परं च िभजं – आ॰सं॰२०८ ु ाां भजाां भ योगं ेम ं च वहथवा ाां भजाां ु ानधानां भागवतान ् ु भनि। िपरस ु ु रीते त भगवतो महािवोः ीरामभेम े यो िवव एवांशाः। त ीरशायी भरतो वैकुठाधीशो लणः।२०९ वैकुठाधीश श ु वणता पराणे ु िसा यथा – के नोपयान च ैतेषां ःखनाशो भवेवु म।् इित सि मनसा िवल ु ोकं गतदा॥ त नारायणं देव ं श ु वण चतभु ज ु म।् शचगदापवनमालािवभूिषतम॥् – ॰प॰ु रे॰ख॰ २३३.५,६ एवमेव लणाऽिप गौराता ा। ीरािामी यामलो यथा – ु शााकारं भजगशयनं पनाभं सरेु श ं िवाधारं गगनसशं मेघवण शभु ाम।् लीकां कमलनयनं योिगिभानगं वे िव ं ु भवभयहरं सवलोकै कनाथम॥् तथा ीरािामी भरतो वैकुठिवहारी िवल ु   णो भूमा शु ो रामः सनातनं । तथा चों बृहसंिहतायां यत ् – ीराीश ु भरतो वैकुठे श ु लणः। भूमा त ु शु ो ेयो रामो  सनातनम॥् – बृ॰॰सं॰ अतो मे यो ातरऽशाः। त ीरशाियभरतापेया वैकुठे शो लणः कनीयािनेव हाद हरेः। २०८ मूलं मृयम।् िशवसहायकृ ताया रामायणिशरोमयाायाीकाया मलाचरणे एष ोक उृतः। त इानसंिहतावचनं च इम ु ।् २०९ मूलं वैवागमेष ु मृयम।् २७९ २.४४ माना कृ ितकरणम ् २.४४ माना माना पपाताे खर पषारा। िकमेतिदित तामाह खरः खरतरारः॥ – अ॰रा॰ ३.५.२१ अ शूप णखापिरिितं वणयित। माना इित। आान े रोदन े च  ्- धातःु (िदँ आान े रोदने च धा॰पा॰ ७१) पर ैपदी। तता शा भिवतम।् एवं तीित ी इेव पािणनीयम।् २१० अ त ु माना इित।२११ ते इित कम- ितहारादान ेपदम।् २१२ त इित माना इित शानिच शिप मिु क टािप च कृ ते िसम।् २१३ याऽ वैे  धात् ःु (िदँ वैके धा॰पा॰ ७७३) आन ेपदी। ततः शानिच टािप माना। येममाकृ ितगणािरतेत ं पिठा िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेनाऽनेपदाानिच शिप मिु क टािप माना।२१४ २१० यथा भागवते – गौभू  ाऽमु ख ु ी िखा ी कणं िवभोः (भा॰प॰ु १०.१.१८)। अ दी इिप पाठः। २११ एवमेव भारते शपविण – शोच ः माना िवशाते (म॰भा॰ ९.२९.७०)। २१२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। २१३ िदँ आान े रोदने च (धा॰पा॰ ७१) → द ् → इिदतो नम ु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →  नम ँ ु ् द ् →  न ् द ् → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → ं द ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) →  ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) →  ् शानच ् →  ् आन → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  ् शप ् आन →  ् अ आन → आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →  ् अ मक ँ ु ् आन →  ् अ म ् आन → मान → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → मान टाप ् → मान आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → माना। २१४ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाािदगण ऊोऽयं िरतेातःु । तेन ित ते इित िसतः। ित यथा वामनपराणे ु – िसंहािभपो िविपने यथ ैव मो गजः ित वेदनातः (वाम॰प॰ु १०.४७) गडपराणे ु च – गनािन रौािण ा ित त सः (ग॰प॰ु २.१६.१३)। ते यथा पराणे ु – यदैव ते जु ःखातः पिततः िचत ् (॰प॰ु २१४.१००) गडपराणे ु च – हाहेित ते िनं कीशं त ु मया कृ तम ् (ग॰प॰ु २.१५.८५)। एतेन पूवभारतयोगोऽिप ाातः। २८० कृ ितकरणम ् २.४५ घोरिपणः २.४५ घोरिपणः ु गा त ित महाबल। सीतां नीा गहां ु हिमाहं सवान ् रासान ् घोरिपणः॥ – अ॰रा॰ ३.५.३० खरषणौ ा िनवािसतखरषणो िनरषणो रघक ु ु लभूषणः ीरामो लणं ु िवश तावदहम ैव घोरिपणो रासान ् हिमािम। सतक यित यं सीतां नीा गहां ु अ घोरिपणः इित योगः कथं न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः इित िनयम जागके घोरं च तूपं चेित घोरपं तदि येषां ते घोरिपणान ् घोर- िपणः इित चेत।् बीहौ सतीिताथ ानवगतावेष पा अनगतः। ु घोरं पं येषां ् ते इथ सित न िकमथ वैलयम।् मथय इिनिन ायाम।् २१५ इन यिवधानात ् िनितघोरपय ु ाः इथ ते। अथवा घोरं यथा ाथा पियत ं ु तीलाः इित ु िवहे सजातौ िणिनाीे (पा॰सू॰ ३.२.७८) इन ेन िणिनये समाधानम।् २.४६ शािपतः अ िकि वं शािपतोऽिस ममोपिर। तथेित सीतामादाय लणो गरं ययौ॥ – अ॰रा॰ ३.५.३१ ् शप ्धातोः (शपँ आोशे धा॰पा॰ १०००, ११६८) कमिण येऽिनात २१६ शः इेव।२१७ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इित कृ ेडागमेऽिप शिपतः।२१८ शािपतः इित कथम।् अ ाथ िणिच ये ततः ाेन समाधानम।् २१९ २१५ अत इिनठनौ (पा॰सू॰ ५.२.११५) इन ेन। भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽि- िववायां भवि मतबु ादयः॥ (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)। भाकारमते िनायािमिनरेव। यथा िनायाम।् ककुदावत। सादकी (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)। २१६ एकाच उपदेशऽ ु े नदाात ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) इन ेनािनम।् २१७ यथाऽिेव काडे वाससाऽकारणकोपमूितना शः परा ु सोऽ िवमोिचतया (अ॰रा॰ ३.१३८)। २१८ यथा भारते दािणापाठे शकुलां ित कवः – ितवां न दां शिपता मम पादयोः (म॰भा॰ १.९६.९)। एवमेव नाीपराणे ु ु – मृ ते येऽ शिपताः सािवा ाणाः सराः (नाी॰प॰ु २७.७)। २१९ शपँ आोशे (धा॰पा॰ १०००, ११६८) → शप ् → ाथ िणच ् → शप ् िणच ् → शप ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → शाप ् इ → शािप → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) → शािप  → शािप त → आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → शािप इट ् त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → शािप त → शािपत → िवभिकायम ् → शािपतः। २८१ २.४७ समािधिवरमे कृ ितकरणम ् २.४७ समािधिवरमे ायन ् िद पराानं िनगण ु ं गणभासकम ु ।् समािधिवरमेऽपयावणं गृहमागतम॥् – अ॰रा॰ ३.६.३ सामे ीरामेण धामनीतेष ु खरषणिशीषष ु ितशोधं िचकीष न ् रावणः ीरामं ायं मारीचं गात।् त समािधिवरामे मारीचो रावणमपयत।् त समािधिवरमे इित योग ु िवचारकोटावागित। न च समाधेिवरामः समािध- िवरामिन ् समािधिवरामे। िवरमणं िवरामः। भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इित घञ।् िवरामोऽवसानम ् (पा॰सू॰ १.४.११०) इित सू ं माणम।् या िवरमेऽििित िवरामः। हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इित घञ।् २२० अच ्यः कतिर। करणािधकरणयोः सायाायानां हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इन ेन बाधः। अोते। िवगता रमा यािरमम ्। समाधौ िह भििपणी रमा। ानभवात ु ।् तदभावे रमाया िनगमः भािवक एवातः। या रमाऽििित रमम ।् अशआिदादच।् २२१ िवगतं रमिमित िवरमम ्।२२२ समाधेिवरमं समािधिवरमं तिन ् समािधिवरमे।२२३ २.४८ सहायं मे ं त ु तावहायं मे कृ ा ािस पूवव त।् इेव ं भाषमाणं तं रावणं वी िवितः॥ – अ॰रा॰ ३.६.१४ २२० स चािधकरणे। हल (पा॰सू॰ ३.३.१२१) इ करणािधकरणयो (पा॰सू॰ ३.३.११७) इानवृु ःे । २२१ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। २२२ कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन ािदसमासः। २२३ या िवरमणं िवरमः इित िवहे िवपूवक  ात ् रम ्धातोः (रम ँ ु ीडायाम ् धा॰पा॰ ८५३) अिधौ भयादीनामपु संानं नपस ं ु के ािदिनवृथ म ् (वा॰ ३.३.५६) इन ेन अच ्ये िवरमम।् अबो िवरमः (िव रम अप) श इाे कोशः। तिन ् िवरमे। यथा सोऽहं नृणां  ् ् ु ु सखाय ःखं महतानां िवरमाय त (भा॰प॰ु ३.८.२) इित भागवते िवरमाय इ। अ िवरमाय नाशाय (भा॰प॰ु वी॰रा॰ा॰ ३.८.२) िवरमाय िनवृये (भा॰प॰ु िस॰॰ ३.८.२, भा॰प॰ु बा॰॰ ३.८.२) इित टीकाकाराः। एवमेव अथ धूम िवरमे ितीयं पदशनम ् (म॰भा॰ १२.२४२.१८) इित भारतयोगेऽिप। २८२ कृ ितकरणम ् २.४९ ा अ भावे ञ ् ये साहाम ् इित त ु पािणनीयमेव।२२४ िक ु अयनम ् अयः इित भावे एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन इधातोः (इण ् गतौ धा॰पा॰ १०४५) ु ऽयादेश े िवभिकाय अयः। सह अयः सहायं सहायम ् इित पूविदशा अिच गणे साधनीयम।् २२५ २.४९ ा ु ा रामोिदतं वां सािप त तथाकरोत।् मायासीतां बिहः ा यमदधऽे नले॥ – अ॰रा॰ ३.७.४ अ गितिनवृथ किणजाधातोः (ा गितिनवृौ धा॰पा॰ ९२८) पिक ु २२६ बमेवम।् २२७ िकिदं समासं िवना कथं सविमित चेत।् अ सााभृित- गणे बिहस ् इिप पिठा सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इन ेन गितसायां समासः।२२८ ततो समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन ाान े बादेश े बिहःा इित। २२४ सह अयते एित वेित सहायः। अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इात ् इण ् गतौ (धा॰पा॰ १०४५) इाा नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचाच।् ततः सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन स ु पु ासमासः। अनवःु ु सहायानचरोऽिभसरः समाः (अ॰को॰ २.८.७१) इमरः। सहायशात ् गणवचनाणािदः ु कमिण च (पा॰सू॰ ५.१.१२४) इन ेन भावे कमिण वा ञ ्येऽनबलोपे ु तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृौ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायाम ् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपे िवभिकाय साहाम ् इित पम।् पे सहायाेित वम ् (वा॰ ५.१.१३१) इन ेन भावे कमिण वा वञ ु ्येऽनब- ु लोपे तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनािदवृौ यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) इन ेनाकादेश े िवभिकाय साहायकम ् इित पम।् २२५ २३८तमे पृ े २ .१० सहायम ् इित योग िवमश पय। ु सह अयः सहायः इ सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन स ु ु पासमासः। २२६ अितीीरीू यीाातां पणौ ु (पा॰सू॰ ७.३.३६) इन ेन। २२७ िप च णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपः। २२८ सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इ िचदेकदेशोऽनवत ु त े (प॰शे॰ १८) इित पिरभाषया कृ िञ (पा॰सू॰ १.४.७२) इ मडूक ुा िनवृौ िवभाषा (पा॰सू॰ १.४.७२) इानवृु ौ कृ ञभावेऽिप सााभृतीनां गितसा ािचा। या चकारहणाृ ञभावेऽिप गितसा ािचा। सां गितसायां कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन समास इित भावः। २८३ २.५० कानकम ् कृ ितकरणम ् २.५० कानकम ् पय राम मृग ं िचं कानकं रभूिषतम।् िविचिबिभय ु ं चरमकुतोभयम।् बा देिह मम ीडामृगो भवत ु सरः॥ ु – अ॰रा॰ ३.७.६ ु रामं मायामृग ं ह ं ु चोदयित यत ् कानकं कनकमृग ं ा मायासीता मायामनं मृग ं पय। अ िवकाराथ मयिट कृ ते२२९ कनकमयम ्। पर ु मायामृगानक- िवकाराभावे कनकायं कानकं कानकम ्। तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन अण ्। वृौ भादलोपे िवभिकाय कानकम ्।२३० या कनकानां समूहः कानकम ।् २३१ तदििित कानकं कानकम ् इित समूहाथाणाथयेऽिच२३२ िवभिकाय। न च तितयााद कथं तितयः। तथा च कािरका – शैिषकातबु थयाैिषको मतबु थ कः। सपः यो नेः सा सिनते॥ – भा॰पा॰सू॰ ३.१.७ इितवचनाैिषकाैिषकः सपयो न मथयाथयो न। सपं नाम समान- देशे सित समानाथ बोधकम।् अतो न दोषः।२३३ या कनकमेव कानकं कानकम ् इित ाथऽण।् २३४ या कनके भवः कानकं कानकम ।् २३५ या कनके जातः कानकं कानकम ्।२३६ कानकं मृग ं बाऽऽनय इित भगवािदशित। २२९ मयैतयोभाषायामभाादनयोः (पा॰सू॰ ४.३.१४३) इन ेन। २३० कनक → तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) → कनक अण ् → कनक अ → तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) → कानक अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → कानक ् अ → कानक → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → कानक स ँ ु → अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) → कानक अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → कानकम।् २३१ िभािदोऽण ् (पा॰सू॰ ४.२.३८) इन ेन अण ।् िया पूवव त।् २३२ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन अच । ् भादलोपः पूवव त।् २३३ यतो  चातरु िथ कतितयाथयतितयः। तौ न सपौ। भाेऽिप शाक ु ााः इथ शाकलाः (भा॰पा॰सू॰ ४.१.१८) इदाहरणे ऽपाथ कतितयाैिषकतितयः। २३४ ािद (पा॰सू॰ ५.४.३८) इन ेन। िया पूवव  त।् २३५ त भवः (पा॰सू॰ ४.३.५३) इन ेन अण ्। िया पूवव त।् २३६ त जातः (पा॰सू॰ ४.३.२५) इन ेन अण ।् िया पूवव त।् २८४ कृ ितकरणम ् २.५१ वमाना २.५१ वमाना ु वमाना सा बाां रोद ह। इा तुा लणः कण िपधायातीव ःिखतः॥ – अ॰रा॰ ३.७.३५ ु मायामृग ीरामानकािररं ु ा लणं गमियतिु मी यातमु िनं तं  भिया बाां दयं ताडयी रोद मायासीता। त वमाना इित य ु म।् वध आदेशो िह हन ्धातोः (हनँ िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२) िलिङ िङ चाधधातक ु ये भवित। तथा च सूयम ् – हनो वध िलिङ (पा॰सू॰ २.४.४२) िङ च (पा॰सू॰ २.४.४३)। अतः वमाना अपािणनीयमेव बाां दये हते इित िवहे हमाना इेव ् रु िप।२३७ त वते इित कमवाे सावधातक पािणनीयिमित चेत।् िहंसाथ वध धात ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) इन ेन यिक तत शानये मगु ागमे टािप वमाना।२३८ या हननं वधः।२३९ वधमाचरतीित वधित।२४० बा दये वधमाचरत इित वधतः२४१ िवहेऽिन ् वध- २३७ स च जिनवो (पा॰सू॰ ७.३.३५) इित सूण े ािपतः। ‘जिनवो’। जनकः। ‘वधँ िहंसायाम’।् वधकः (वै॰िस॰कौ॰ २८९५)। ‘वधँ िहंसायािमित’। धारं भौवािदकम।् ादेराकृ ितगणात ् (बा॰म॰ २८९५)। २३८ वध ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → वध ् शानच ् → वध ् आन → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → वध ् यक ् आन → वध ् य आन → आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → वध ् य मक ँ ु ् आन → वध ् य म ् आन → वमान → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → वमान टाप ् → वमान आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → वमाना → िवभिकायम ् → वमाना। २३९ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → हन वधः (पा॰सू॰ ३.३.७६) → वध ् अप ् → वध ् अ → वध → िवभिकायम ् → वधः। २४० वध → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → वध िँ प ् → वध व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → वध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् → वध ितप ् → वध ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वध शप ् ित → वध अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध ित → वधित। २४१ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् → वध तस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वध शप ् तस ् → वध अ तस ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध तस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → वधतँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → वधतः। २८५ २.५२ ोशमानाम ् कृ ितकरणम ् शादाचारिबामिण लकारे बाां दये वते इित िवहे वमाना।२४२ अत आचारिबवधधातोः कमवाे शानिच कृ ते िसं पिमदम।् २.५२ ोशमानाम ् वारेण हतं मे मह ु िस देवर। इेव ं ोशमानां तां रामागमनशया॥ – अ॰रा॰ ३.७.६१ ुश ्धातःु (ुश ँ आान े रोदने च धा॰पा॰ ८५६) पर ैपदी। ततः ोशित इित िवहे शतृये ङीिप निम ु ोशी इित पािणनीययोगः।२४३ ोशमानाम ् इिप तथा िह कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इाऽन ेपदे। यतो िह सिप वेदवती जानिप रामपरामं वृियोयं ोशनं रावणवधाथ यं करोित ताऽन ेपदम।् ोशत इित ोशमाना ताम ् इित िवह आन ेपदीयाानिच ये मगु ागमे टािप ु िवभिकाय सलोपे ोशमानाम ् शोऽिप पािणनीयः। २.५३ िवलमाना ु दनाितिवला। कृ शाितदीना पिरकमविजता ःखेन श हा राम रामेित िवलमाना सीता िता रासवृमे॥ – अ॰रा॰ ३.७.६६ अ रावणनीतां सीतां वणयित कृ त ् िवलमाना इित। िवपूवक  ो लप ्- धातःु (लपँ ायां वािच धा॰पा॰ ४०२) पर ैपदी। ततः शतृये िवलपी इित।२४४ िवलमाना इित कथम।् अ२४५ ययाभाव आनेपदाभाव। न च कतिर कम- ितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदं ियतां सीता साधारणिवलापं करोतीथ - २४२ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → वध शानच ् → वध आन → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → वध यक ् आन → वध य आन → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → वध ् य आन → आन े मक ु ् (पा॰सू॰ ७.२.८२) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → वध ् य मक ँ ु ् आन → वध ् य म ् आन → वमान → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → वमान टाप ् → वमान आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → वमाना → िवभिकायम ् → वमाना। २४३ यथा ोशी राम रामेित लणेित च िवरम ् (वा॰रा॰ ४.६.९) इित वाीिकयोगे। अिेव े च – लां गा सभामे ोशी पादसिधौ (अ॰रा॰ ३.५.३८) ोशी कणं दीना जगाद दशकरम ् (अ॰रा॰ ६.१०.२९)। २४४ यथा आदी चानमरणेु िवलपी मनो दधे (भा॰प॰ु ४.२८.५०) इित भागवतयोगे। २४५ लप ्धातोः कतिर शतिर ये कृ ते। २८६ कृ ितकरणम ् २.५४ घािततः ु ीकारे गौरवपरःसरं ु मपीित चेत।् आन ेपदे सिप यक ् कुतः सीताया भावमाधय िवलपनकतृ  ािदित चेत।् २४६ िवलत इित िवलमानम ् भावे शानिच भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) इान ेपदात ् िवलमानमि िनमािमित िवलमाना।२४७ अथवेम ं िदवािदगणे मा२४८ िदवािदाानेपदे िवलमाना। २.५४ घािततः रावणं त य ु ं मे बभूवािरिवमदन। त वाहान ् रथं चापं िछाहं तेन घािततः॥ – अ॰रा॰ ३.८.२८ अ जटायस ु मीपं गा ीरामभशां िवलो तराभवकारणमपृत।् अ जटायषु ा िनगते यत ् तेनाहं घािततः। त हन ्धातोः (हनँ िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२) कमिण ये कृ ते हतः इन ेन भिवतम।् यतो रावणो मामहन ् पनः ु कम- वाे रावणेनाहमहे इथ रावणेनाहं हतः। िक ु घािततः अयं योगो िह य- ाेवे ापािणनीयः ितभाित। यतो िह ययोगा ु ायः ेरककतृक  े भवि। यथा रामो रावणं हि िवभीषणं ेरयित इथ िवभीषणो रामेण रावणं घातयित। अ त ु कन ेरको नासीत।् अतः योजकाभावे हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) इन ेन कथं २४६ यतो िह सावधातकु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) इित िह सू ं भावकमणोरेव वतत।े िचण ् भावकमणोः (पा॰सू॰ ३.१.६६) इतो भावकमणोः इानवृु ःे । २४७ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेनािच यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भसायां येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनालोपे अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप िवभि- काय। िवहे िनम ् इित त ु भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽििववायां भवि मतबु ादयः॥ (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४) इनसारम ु ।् २४८ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः ु योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ितगणािवािदगण ऊोऽयमाने- पदी धातिु रित भावः। २८७ २.५४ घािततः कृ ितकरणम ् िणिजित चेम।् रावणो खेन जटायषु मघातयत ्।२४९ पनः ु कमवाे रावणेन खेन ् जटायरु घात२५० इथ िहंसाथ कहन धातोिण िच हनोऽिचणलोः (पा॰सू॰ ७.३.३२) इन ेन ताादेश े हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) इन ेन घकारे अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) इन ेन वृौ ततः समानकतृक योः पूवक  ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) इन ेन कमिण ये िवभिकाय घािततः इित।२५१ याऽ ाथ िणिच रावणेन जटायरु हत इथ  एव रावणेन जटायरु घात।२५२ पनरिाथ ु ये घािततः।२५३ या हननमेव घातः।२५४ घातिमतो घािततः।२५५ २४९ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → हन ् िणच ् → हन ् इ → हनोऽिचणलोः (पा॰सू॰ ७.३.३२) → हत ् इ → हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) → घत ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → घात ् इ → घाित → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → घाित लङ् → घाित ितप ् → घाित ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → अट ् घाित ित → अ घाित ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ घाित शप ् ित → अ घाित अ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अ घाते अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अ घातय ् अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ घातय ् अ त ् → अघातयत।् २५० घाित → धातस ु ा (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → घाित लङ् → घाित त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → अट ् घाित त → अ घाित त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ ् (पा॰सू॰ १.१.४६) → अ घाित यक ित → अ घाित य त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → अ घात ् य त ् → अघात। २५१ घाित → धातस ु ा पूवव त ् → समानकतृक  योः पूवक  ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → घाित  → घाित त → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → घाित इट ् त → घाित इ त → िनायां सेिट (पा॰सू॰ ६.४.५२) → घात ् इ त → घाितत → िवभिकायम ् → घािततः। २५२ िया पूवव त।् २५३ िया पूवव  त।् २५४ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) → हन ् घञ ् → हन ् अ → हनोऽिचणलोः (पा॰सू॰ ७.३.३२) → हत ् अ → हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) → घत ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → घात ् अ → घात → िवभिकायम ् → घातः। यथा चरेतमहाऽिप घाताथ चेमागतः (या॰ृ॰ ३.२५२) िवयोगो मु धााः स ख िरपघाताविधरभू ु त् (उ॰रा॰च॰ ३.४४) यो हा पापं ाताणघातजम ् (प॰त॰ १.३१२) सदयदयदिशत- पशघु ातम ् (गी॰गो॰ १.९) इािदयोगेष।ु २५५ ितीया ितातीतपिततगताााप ैः (पा॰सू॰ २.१.२४) इ ितीया इित योगिवभागेन समासे घात इत इित िते कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) इन ेन ाितपिदकसायां सपो ु धात-ु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) इन ेन िवभििक शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन परपे िवभिकाय िसम।् २८८ कृ ितकरणम ् २.५५ यन ् २.५५ यन ् तथेित रामः पश तदं पािणना यन।् ततः ाणािर जटायःु पिततो भिव॥ ु – अ॰रा॰ ३.८.३६ जटायषु ो वृां समाकय राजीवलोचनो रामः यमानदं पश। अ यन ् योगो पािणनीय इव। यतो हीषासाथ कः िधातःु (िङ ् ईषसने धा॰पा॰ ९४८) आन ेपदी। तत यत इित यमानः इेव पािणनीयः। िक ु यन ् इिप। तथा च यत इित यः। पचािदादच।् २५६ य इवाऽचरित इथ ििप सवापहािरलोपे सनााातस ु ायां लिट ितिप शिप परपे यित।२५७ यतीित यन ् इथ शतृयोगे न दोषः।२५८ ीराम ईषासानकूु लापार- सशाचरणानकूु लापारायः इित शाबोधः। यतो िह ीरामच ु जटायषु ं िपतरं ममानियमाणदशां ा शोकातरु आसीत।् िक ु मरणकाले जटायषु ो मनिस था मा भूिदित कृ ा यमान इव तीयते । अतः यन ् इित सािणनीयः। जटायषु ं ित राघवे थामैव कृ यित यथा – ु राममनशोिचा ु बवा ु ोचनः। ल लणेन समाना काािन ददाह तम॥् – अ॰रा॰ ३.८.३७ अतः यन ् इाचारिबातृयः कमिप िनगूढं भावं यित। २५६ ु नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २५७ य → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → य िँ प ् → य व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → य → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → य लट ् → य ितप ् → य ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → य शप ् ित → य अ ित → अतो ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → य ित → यित। गणे २५८ य → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → य लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → य शतृँ → य अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → यत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → यत ् स ँ ु → यत ् स ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → य नम ँु ् त ् स ् → य न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → य न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → य न ् त ् स ् → यन।् २८९ ु २.५६ अनशोिचा कृ ितकरणम ् ु २.५६ अनशोिचा ु राममनशोिचा ु बवा ु ोचनः। ल लणेन समाना काािन ददाह तम॥् – अ॰रा॰ ३.८.३७ जटायषु ो मृ ं ु ा भवलः ीराममनशो ु ताहसंारं चे । अानूपसगयोगेन समासेऽनपूव ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन िप अनशो ु इेव पािणिनसतम।् अनशोिचाु अिप शोकाथ कात ् शच ु ् धातोः (शचु ँ शोके धा॰पा॰ १८३) ा य इित कृ ते गणेु । न च िकाघूपधगणिनषे ु धः शः।२५९ ु अनशोिचा। न ा सेट ् (पा॰सू॰ १.२.१८) इन ेन िकिनषेध े गणे ु न च समासे ु सित अनशो इित भिवित कथम ् अनशोिचा ु इित। अन ुश शोिचा इन ेन सह न योगोऽिप त ु तम ् इनेन सह। तथा च अनल ु णे (पा॰सू॰ १.४.८४) इन ेन कमवचनीयसायां कमवचनीयय ु े ितीया (पा॰सू॰ २.३.८) इन ेन ितीया- िवभिः। अथ चानूपयोगाभावे ायः िनिववादः। या लणेूताानभाग- वीास ु ितपयनवः (पा॰सू॰ १.४.९०) इन ेन अन ुश कमवचनीयसायां ितीयाया सां तमन ु शोिचा इित साध।ु २.५७ ाणिररया बाां वेिताव तव ाणिररया। ु ं च को वा िवकटपधृक॥ िछौ तव भजौ ् – अ॰रा॰ ३.९.१४ अ कबः तव ाणिररया इित य ु े । ाण रितिु मा इित ाणिररा। िक िररा इपािणनीयः। तथा िह रितिु मा इित िवहे र धातोः् (रँ पालन े धा॰पा॰ ६५८) धातोः कमणः समानकतृक  ािदायां वा (पा॰सू॰ ३.१.७) इन ेन सन ् य इिट षे सङोः (पा॰सू॰ ६.१.९) इन ेन िे पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४) इन ेनााससायामासकाय हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) इन ेन रकारभावे िशे सतः (पा॰सू॰ ७.४.७९) इन ेन ेकारे अ यात ् (पा॰सू॰ ३.३.१०२) इन ेन २५९ ु िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन िके गणिनषे धः ाः। २९० कृ ितकरणम ् २.५८ आता अये टािप िररिषा इेव।२६० अ अ यात ् (पा॰सू॰ ३.३.१०२) इन ेनाकारे पृषोदरािदाय लोपे२६१ टािप समासे तृतीय ैकवचन े ाणिररया।२६२ या ाणारयः ाणारयः िु पासादयेो रेित ाणिररा तया इित िवहे ाणश अिरशेन समासे शकािदारपे पनः ु ाणिरश राशेन सह समासे तृतीय ैकवचन े ाणिररया।२६३ २.५८ आता रामलणयोः सादौ ा भितः। तलेनािभिषामथाािदिभराता॥ – अ॰रा॰ ३.१०.७ भवलः ीरामः शबरीमिु धीष न ् तया बमािनतः। सा भगवतः ीचरणारिवं ााािदिभराता। आतवती इित योे आता इित य ु म।् यिप आपूवक  ात ् धातोः (ङ ् आदरे धा॰पा॰ १४११) सकमकतया तयोरेव कृ खलथाः (पा॰सू॰ ३.४.७०) इित सूण े यिवधानं कमयेव पािणनकूु लं तथाऽिप गथाकमकिषशीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इ चकारािचकमकादिप। तेना सकमकधातोः कतिर आता। या आदर एव आतम ्। भावे यः।२६४ आतमा इाता। अशआजः योगः।२६५ या ् कमणोऽिववायामकमकात २६६ गथाकमकिषशीासवसजनह- २६० यथा जगिरिषया (भा॰प॰ु ५.१५.६) इ। रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५८) → र ् → धातोः कमणः समानकतृक  ािदायां वा (पा॰सू॰ ३.१.७) → र ् सन ् → र ् स → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → र इट ् स → र इ स → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → र ् इ ष → ् ् रिष → सङोः (पा॰सू॰ ६.१.९) → र ् रिष → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → र रिष → सतः (पा॰सू॰ ७.४.७९) → िर रिष → िररिष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धात-ु सा → अ यात ् (पा॰सू॰ ३.३.१०२) → िररिष अ → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → िररिष ् अ → िररिष → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → िररिष टाप ् → िररिष आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → िररिषा। २६१ पृषोदरादीिन यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९)। पृषोदरािदािदटोऽिप लोपो बोः। िवकाे िररिषा इिप य न लोपकाय। २६२ एवमेव एष साारेरंशो जातो लोकिररया (भा॰प॰ ु ४.१५.६) इािप। ु २६३ एवमेव परोऽवते ु कृ  पाणिररया (भा॰प॰ु १०.६३.२०) इािप। २६४ नपसं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन। २६५ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। २६६ धातोरथारे वृध े ाथनोपसहात।् िसेरिववातः कमणोऽकिमका िया॥ (वा॰प॰ ३.७.८८) २९१ २.५९ िवरािगम ् कृ ितकरणम ् जीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ये टािप आता इित सक।् २६७ २.५९ िवरािगम ् मे िधका पूजा सवभतू षे ु मितः। बााथष ु िवरािगं शमािदसिहतं तथा॥ – अ॰रा॰ ३.१०.२६ िवगतो रागो य स िवराग भावो िवरागम ् इित बीिहजिवरागशात ् ये२६८ यथ िसिः िकं न कमधारयाथयो बीिहेदथ ितपिकरः२६९ इ िनयमोनेन तथाऽिप िवगतो रागो िवरागः इ गत आचायः ाचायः (भा॰पा॰सू॰ २.२.१८)२७० इितवत ् कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन समासे िवरागः शो िनो वाऽिन ् इित बीलिविशाथ बोधियत ं ु कमधारयािदिनः।२७१ तत त भावतलौ (पा॰सू॰ ५.१.११९) इन ेन ये िवभिकाय िवरािगम ्। ॥ इरयकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ २६७ यथाऽऽह मनःु – सववे तेवे ं ायिाथ मातः (म॰ृ॰ ११.२२५)। अ टीकाकाराः – आतो यवान ् (म॰ृ॰ मे॰टी॰ ११.२२५) यवान ् (म॰ृ॰ कु॰टी॰ ११.२२५) आतः ाः (म॰ृ॰ राघ॰टी॰ ११.२२५)। एवमेव भागवते – याव िवजानीयाामेव गमातः ु (भा॰प॰ु ११.१८.३९)। अ वीरराघवटीका – ताऽत आदरय ु ः (भा॰प॰ु वी॰रा॰ा॰ ११.१८.३९)। रघवु श ं ऽे िप कािलदासः – इातेन किथतौ रघन ु ु न ेन  लणमभु ौ भरतो ववे (र॰वं॰ १३.७२)। अ सीिवां मिनाथः – इातेन आदरवता। कतिर ः (र॰वं॰ स॰ा॰ १३.७२)। दप णटीकाकारो हेमाि ु इादरेण किथतौ रघन ु नेन (र॰वं॰ द॰टी॰ १३.७२) इित पाठं ीचे । पते िवश ु मा च – आानमातो रेमादाि िवनयित (प॰त॰ ३.२२९)। अािभनवराजली टीका – आतः सावधानः सन ् (प॰त॰ अ॰टी॰ ३.२२९)। २६८ त भावतलौ (पा॰सू॰ ५.१.११९) इन ेन। २६९ मूलं मृयम।् २७० गत आचायः ाचायः इ ादयः ाथ (वा॰ २.२.१८) इन ेन ादयो गताथ थमया (वा॰ २.२.१८) इन ेन च समासो भाे दिशतः। उभे वाितके कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इित सू े पिठते। २७१ भूमिनाशंसास ु िनयोगेऽितशायन े। सेऽििववायां भवि मतबु ादयः॥ (भा॰पा॰सू॰ ५.२.९४)। २९२ कृ ितकरणम ् २.६० दाशरथो रामः २.६० दाशरथो रामः अहं दाशरथो रामयं मे लणोऽनजः। ु  नगौरवात॥् सीतया भायया साध िपतवु च – अ॰रा॰ ४.१.१९ सीतामीमाणौ धनबा ु णधरौ ीरामलणौ िवलो तदाशया सीवे ु ण ेिषतं वटुवषे धािरणं माितं ा तेन नामािदपिरचयं पृः ीरामभः सि पिरचयं ौित दाशरथो रामः इित। अ दशरथापं पमान ु ् दाशरिथः इित िवहे तापम ् ु (पा॰सू॰ ४.१.९२) इित सूाथानसारमपाथ षदशरथाितपिदकात ् अत इञ ् (पा॰सू॰ ४.१.९५) इन ेन इञ ् ये दाशरिथः इेव िसयोगः दाशरथः इित कथमकाराात ् इञ ् य िन वारात।् ीरामो वतो ु दशरथ नापं तेजवहारााशरिथिरपचय ु ु त।े अतो हनमतः सममपपमथ न कथयाह दाशरथः। दशरथायं दाशरथः इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन अण -् ये भादकारलोपे२७२ दाशरथः। दशरथ ेन सह के वलं पापालकभावप- स ैव िववा भवरहनमतः ु सख ु े राघवे। या दशरथादागतो दाशरथः इित िवहे पदशरथशात ् तत आगतः (पा॰सू॰ ४.३.७४) इित अण ्यः। लोपािदकाय तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेन वृौ दाशरथः। अथादण ् पाथ े। यतो िह दशरथ सकाशादहमागतः। अथवाऽिप िवभाषा गणे ु ऽियाम ् (पा॰सू॰ २.३.२५) इन ेन पमी। ततोऽण।् अन ेन दीयतां दाशरथाय मैिथली (वा॰रा॰ ६.१४.३) इित वाीकीयरामायणयोगोऽिप ाातः। २.६१ अिभषेचनम ् तुा ःिखताः सव मामिनमतु । राेऽिभषेचनं चुः सव वानरमिणः॥ – अ॰रा॰ ४.१.५३ अ मामिभषेचनं चुः इित सामानािधकरयदशनात ् अिभषेचनम ् इ यसेहपरं भवित माम ्। तथा च भावे टु २७३  मणोः कृ ित ् चेृोगे कतृक (पा॰सू॰ २.३.६५) इित सूणे षां ममािभषेचनम ् इित ात।् ितीयायां य- िजासा तदवेित चेत।् अिभिषत इिभषेचनः इित कमिण कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन टु ्। या सेचनम ् इित भावडम ु ।् अिभतः सेचनं २७२ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः। २७३ टु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) इन ेन। २९३ २.६२ बलवतां बली कृ ितकरणम ् य सोऽिभषेचनमिभषेचनम ् इित ािदो धातज ु  वाो वा चोरपदलोप (वा॰ २.२.२२) इन ेन समासे अिभषेचनम ् इित िसम।् २.६२ बलवतां बली ु सीवोऽाह राजे वाली बलवतां बली। कथं हिनित भवाेवरै िप रासदम॥् – अ॰रा॰ ४.१.६० अ बनां िनधारणतया तमप ् यः इन ् यो वा ाः२७४ िकिववणतया न। २.६३ चेतनम ् तदा मु  िनःसंो भूा चेतनमाप सः। ततो वाली ददशा े रामं राजीवलोचनम।् ु धनराल वामेन हेनाेन सायकम॥् – अ॰रा॰ ४.२.४८ ीरामबाणिभशरीरो भूमौ पिततो वाली चेतनां ाान।् अ चेतनम ् इित यु म।् िचत सान े (धा॰पा॰ ३९) इित धातोः ाथ िणिच२७५ तत चेत इित ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) इन ेन भावे यिु च येऽनादेश े चेतना२७६ इित िवहे यासो यच ीााये चेतना।२७७ चेतनम ् इ िह श ु ात ् चेतित इाावे टु ्।२७८ चेतनम ्। २.६४ ाजनमालािवभूिषतम ् ु ु टधािरणम।् िबाणं चीरवसनं जटामक िवशालवसं ाजनमालािवभूिषतम॥् – अ॰रा॰ ४.२.४९ २७४ अितशायने तमिबनौ (पा॰सू॰ ५.३.५५) इन ेन। २७५ िचतँ सेतन े (धा॰पा॰ १६७३) इााथ िणिच वा। २७६ चेित यक ् त इित िते णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे चेते। २७७ या िचतँ सेतन े (धा॰पा॰ १६७३) इतः सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू - ु चरािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) इन ेन ाथ िणिच यासो यच ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) इन ेन भावे यु नादेश े टािप चेतना। २७८ ट ु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) इन ेन। २९४ कृ ितकरणम ् २.६५ ितरोभूा ु भूिमपिततो वाली समरधीररघवीर ु भवनमोहनसौय लोचनाितथीकरोित यीरामो वलधरो िविवधभूषणभूिषतः। त ाजनमालािवभूिषतम ् इित शघिटते ाजत ् इ शतृयोगोऽनिचतः।ु २७९ तथाऽाऽन ेपदीयं ौपचािरकमेव। ु लणाऽन ेपदािनात।् २८० ाजी चासौ वनमाला चेित अनदाे ाजनमाला तया भूिषतम ् इित। २.६५ ितरोभूा राजधममिवाय गिहत ं कम ते कृ तम।् वृखडे ितरोभूा जता मिय सायकम॥् – अ॰रा॰ ४.२.५२ ु षो हतवान।् अ ितरोभूा इित य वाली ीरामं भयाह यां गवे ु म।् ितरस ्श िह भूशेन समासे ो िप२८१ ितरोभूय इेव। असित समासे ितरो इित पृथदम।् कथं न ितरस ् तिह। संिहताया िववणात।् अतः समासाभावे ितरो भूा इित न दोषः। २.६६ वानरम ् वानरं ाधवा धम कं लसे वद। अभं वानरं मांस ं हा मां िकं किरिस॥ – अ॰रा॰ ४.२.५८ वाली कथयित यत ् वानरं मांस ं िवगिहतम।् अ वानरे भविमित वानरीयम ्। वृाः (पा॰सू॰ ४.२.११४) इन ेन छये वानरीयम ् इित पािणनीयम।् वानरम ् इित कथम।् नीलो घटः इितवत ् वानरं मांसम ्। शाबोधे च ैकपदाथऽपरपदाथ  संसगः ु संसगमयादया भासते (॰वा॰ ु का॰॰) इित िवादयोगात ् वानरािभं मांसम ्। या वानरेदं वानरम ् इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इित अण ्यः। २७९ ाजृँ दीौ (पा॰सू॰ १८१) टुाजृँ दीौ (धा॰पा॰ ८३३) इनयोरान ेपदीयाानिच ाजमान- वनमालािवभूिषतम ् इित विमित भावः। ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)। २८० अनदाे २८१ समासेऽनपूव  ो प ् (पा॰सू॰ ७.१.३७) इन ेन। २९५ २.६७ ब भाषम ् कृ ितकरणम ् २.६७ ब भाषम ् इेव ं ब भाषं वािलनं राघवोऽवीत।् धम गोा लोके ऽिंरािम सशरासनः॥ – अ॰रा॰ ४.२.५९ पिततं वािलनं ब भाषमाणं ीरामभः ितवि। अ भाषमाणम ् इथ भाषम ् इित य ु म।् यतो िह भाष ् धातःु (भाषँ ायां वािच धा॰पा॰ ६१२) आन ेपदीयथा च भाषत इित भाषमाणं भाषमाणम ् इित शानचा भिवतमासीत।् िक ु भाषत इित भाषः पचािदादच।् २८२ भाष इवाऽचरित इित ििप लिट ितिप शिप परपे भाषित।२८३ भाषतीित भाषन ् तं भाषम ् इाचारिबात ् शतृये न दोषः।२८४ वािलभाषते निप त ु भाष इवाऽचरित इित पर ैपद तायम।् २.६८ दािपतम ् ु ं सखं सीवं ु रां दािपतं वािलघाितना। ु सापविजतम॥् रामेण मया साध भ – अ॰रा॰ ४.३.११ अ दम ् इित न कथिया दािपतम ् इित य ु म।् ाथ िणिच अितीीरी- ु ू यीाातां पणौ ु ये दािपतम ्। अथात ् रामेण (पा॰सू॰ ७.३.३६) इन ेन पिक रामदात। या वाददाामः ेरयत ् इथ वािलना रामदात कमवाे वािल- घाितना वािलना रामदात इिथ यः। अ हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) २८२ ु नििहपचािदो िणचः (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २८३ भाष → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भाष िँ प ् → भाष व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भाष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् → भाष ितप ् → भाष ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भाष शप ् ित → भाष अ ित → अतो ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाष ित → भाषित। गणे २८४ भाष → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भाष लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → भाष शतृँ → भाष अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भाषत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → भाषत ् स ँ ु → भाषत ् स ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भाष नम ँु ् त ् स ् → भाष न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भाष न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → भाष न ् त ् स ् → भाषन।् भाषत ् → ाितपिदकसा (पूवव त)् → िवभिकायम ् → भाषत ् अम ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → भाष नम ँ ु ् त ् अम ् → भाष न ् त ् अम ् → भाषम।् २९६ कृ ितकरणम ् २.६९ कुवी इन ेन िणच।् २.६९ कुवी ाा मूपमिनशमालोचय मयोिदतम।् वाहपिततं काय कुविप न िलसे॥ – अ॰रा॰ ४.३.३५ ीरामारां ित कथयित काय कुविप मृ पया न िला भिविस। अ नमु ् अपािणनीय इव। करोतीित कुवती इित तनािदाबभावे२८५ नमु ् कथिमित चेत।् गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इन ेन शिप नमु ् सत एव। या सौधातव इवाााकृ ितगणतया ियाथ ः कुव धातःु ािदगणे पतां२८६ तथा च कुवतीित कुवी इित शतृये नमु ् साधः। ु २.७० असहन ् राम ु पवताे मिणसानौ िनशामख ु ।े सीतािवरहजं शोकमसहिदमवीत॥् – अ॰रा॰ ४.५.१ षहँ मष णे (धा॰पा॰ ८५२, १८०९) इान ेपदीयधातःु । त शानिच सहमानः इित पािणनीयः। असहन ् इित त ु सहत इित सहो न सह इसहः पचािदादच ्२८७ नसमास।२८८ असह इवाऽचरतीसहित।२८९ असहतीसहन ्। आचारिबातृ- २८५ शाभावे यनभावे चेित बोम।् २८६ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाािदगण ऊोऽयं धातःु । २८७ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २८८ नलोपो नञः (पा॰सू॰ ६.३.७३) इन ेन नलोपः। २८९ असह → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → असह िँ प ् → असह व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → असह → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → असह लट ् → असह ितप ् → असह ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → असह शप ् ित → असह अ ित → अतो ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → असह ित → असहित। गणे २९७ २.७१ िवृतः कृ ितकरणम ् ु यः।२९० असहनशीलसमानमाचरणं करोित। वत ु त  िवयोग इेवाऽचार- िबातृयाऽािकं ताय ितभाित। २.७१ िवृतः कृ तवया नून ं िवृतः ितभाित मे। ृ ते िनिहतो वाली वीर ैलोसतः॥ – अ॰रा॰ ४.४.४५ रामकायाथ मिनशं जागित न त ु िवृतः। आगताः पिरतः पय वानराः कोिटशः भो॥ – अ॰रा॰ ४.५.५५ सकमकृधातोः (ृ आान े धा॰पा॰ ८०७) िवउपसगपवू क  ातिर वत ुये िवृतवान ् इित पािणनीयः। िक ु िवरणं िवृतम ् इित भावािवृतशात २९१ ् तदेशआजात २९२ ् िवृतः अिप पािणनीयं कतृि वशेषणं सदिप।२९३ २.७२ गृ ु लणं भा करे गृ स माितः। इा आनयामास नगरमााजगृहं ित॥ – अ॰रा॰ ४.५.३९ अोपसग िवना कथं िबित चेत।् करे इ सााणे पाठात ् सााभृतीिन २९० असह → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → असह लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → असह शतृँ → असह अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → असहत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → असहत ् स ँ ु → असहत ् स ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → असह नम ँ ु ् त ् स ् → असह न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → असह न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → असह न ् त ् स ् → असहन।् २९१ नपस ं ु के भावे ः (पा॰सू॰ ३.३.११४) इन ेन भावाशः। २९२ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। २९३ िवृतमेित िवृतः इित भावः। या कमणोऽिववायामकमकात ् गथाकमकिष- शीासवसजनहजीयित (पा॰सू॰ ३.४.७२) इन ेन कतिर ः। २९८ कृ ितकरणम ् २.७३ माितः च (पा॰सू॰ १.४.७४) इन ेन गितसायां समासे बादेश े न दोषः।२९४ या उपसग आसी िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन लोपः। २.७३ माितः ु लणं भा करे गृ स माितः। इा आनयामास नगरमााजगृहं ित॥ – अ॰रा॰ ४.५.३९ यिप मतोऽयम ् इित िवहे त ु मातः।२९५ अकारााभावात ् इञ ् याऽभावः। िक ु मदेव मातः।२९६ ािदााथ अण ।् २९७ मातापं ु पमान ् माितः इित अत इञ ् (पा॰सू॰ ४.१.९५) इन ेन ेये िवभिकाय माितः।२९८ २.७४ दशसाहाः ेिषता दशसाहा हरयो रघसम। ु आन ेत ं ु वानरान ् िदो महापवतसिभान॥् – अ॰रा॰ ४.५.४६ दशसाहमेषािमित दशसाहाः इशआजम।् २९९ ॥ इित िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ु ॥ अथ सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ २९४ सााभृतीिन च (पा॰सू॰ १.४.७४) इ िचदेकदेशोऽनवत ु त े (प॰शे॰ १८) इित पिरभाषया कृ िञ (पा॰सू॰ १.४.७२) इ मडूक ुा िनवृौ िवभाषा (पा॰सू॰ १.४.७२) इानवृु ौ कृ ञभावेऽिप सााभृतीनां गितसा ािचा। या चकारहणाृ ञभावेऽिप गितसा ािचा। सां गितसायां कुगितादयः (पा॰सू॰ २.२.१८) इन ेन समास इित भावः। २९५ तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन। २९६ समीरमातमगाणसमीरणाः (अ॰को॰ १.१.६२) २९७ मत ्ाितपिदकात ् ािद (पा॰सू॰ ५.४.३८) इन ेन अण ्ये तितेचामादेः (पा॰सू॰ ७.२.११७) इन ेनाऽिदवृौ िवभिकाय। २९८ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः। २९९ अशआिदोऽच ् पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः। २९९ २.७५ उमती कृ ितकरणम ् २.७५ उमती हनूमानिप तां वाममिु नाऽवयाऽहनत।् तदैव पितता भूमौ रमु मती भृशम॥् – अ॰रा॰ ५.१.४६ ु िु हारेण रमु मी लिनी पपात। वम ् धातोः (टुवमँ उिरणे अ हनम धा॰पा॰ ९८४) ािदात ् नमु ् योः।३०० िक उमित इित िवह उणािदः ँ ् यः।३०१ ततो ङीिप३०२ उमती। या गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इन ेन तृच ु शबभावे नमभावः। ३०३ २.७६ ऐः ु न चासकृ त।् ऐः काकदाग नख ैडे मादाु मारं िवददाराऽिमषाशया॥ – अ॰रा॰ ५.३.५४ इापं पमानु ् इित िवहे अत इञ ् (पा॰सू॰ ४.१.९५) इन ेन इञ ् ये ऐिः। िक ु इायम ् इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इेन अण ् ये भादकारलोपे३०४ ऐः। सीतापहारपगिहतकमादपकलिधयाऽ तदपं न ३०० शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) इन ेन नमु ् िनिमित भावः। ३०१ नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽयमिविहत उिगयः। तृच ँ ्ये चा ु शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६) इितवत।् ३०२ उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) इन ेन। ु ३०३ शतयव शमभावे उमती इित भावः। या आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इन ेन ु नमभावः। उत ् टुवमँ उिरणे (धा॰पा॰ ९८४) → उत ् वम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → उत ् वम ् लट ् → लटः शतृशानचावथमा- समानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → उत ् वम ् शतृँ → उत ् वम ् अत ् → गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) → शबभावः → उत ् वमत ् → झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) → उद ् वमत ् → उमत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → उमत ् ङीप ् → उमत ् ई → उमती → कृ ित- समासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → उमती स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → उमती। या उत ् वम ् अत ् (पूवव त)् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उत ् वम ् शप ् अत ् → उत ् वम ् अ अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → उत ् वमत ् → झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) → उद ् वमत → उमत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → ् उमत ् ङीप ् → उमत ् ई → शनोिन म ् (पा॰सू॰ ७.१.८१) → िननािः ु → आगम- शामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) → नमभावः ु → उमती → शेष ं पूवव त।् ३०४ यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) इन ेन भम।् येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेनाकारलोपः। ३०० कृ ितकरणम ् २.७७ पाशतः िववितम।् २.७७ पाशतः बाऽऽन ेे ुत ं तात वानरं पाशतः। ु रथमा रास ैबिभवृत ः॥ इा – अ॰रा॰ ५.३.९२ अ पाशतः इित पाशेन िवहेऽिृतीयाथ साविवभिकिसः।३०५ २.७८ भेदिया भेदिया ततो घोरं िसंहनादमथाकरोत।् ु ततोऽितहषानमान म ु  वीयवान॥् – अ॰रा॰ ५.३.९६ िभिदँर िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) इ ािथ को िणच।् ३०६ ततो ाय इिट ु ऽयादेश े भेदिया।३०७ गणे ु ॥ इित सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ु काडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथ य ३०५ तसेः साविवभिकं तदानामाकृ ितगणं च ९४तमे पृ े ८६तां पादिटयां ीकृ तम।् पाशतः इ तृतीयायां तिसिरित भावः। ु ३०६ िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते (वा॰प॰ ३.७.६०)। ३०७ िभिदँर िवदारणे (धा॰पा॰ १४३९) → िभद ् → ाथ िणच ् → िभद ् िणच ् → िभद ् इ → पग-ु लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भेद ् इ → भेिद → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धात-ु सा → भेिद ा → समानकतृक  योः पूवक  ाले (पा॰सू॰ ३.४.२१) → भेिद ा → भेिद ा → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → भेिद इट ् ा → भेिद इ ा → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भेद े इ ा → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भेदय ् इ ा → भेदिया → तितासविवभिः (पा॰सू॰ १.१.३८) → अयसा → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → भेदिया स ँ ु → अयादापु ः (पा॰सू॰ २.४.८२) → भेदिया। या भेदनं भेदः। भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन घिञ। तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) इन ेन िणिच लिट शिप ितिप भेदं करोित इथ भेदयित। ततः भेदं कृ ा इथ भेदिया। कृ त- धातोरिनािणजभावे िभा इित पम।् ३०१ २.७९ आरोहयः कृ ितकरणम ् २.७९ आरोहयः शैलानारोहय जममु ातवेगतः। असाता सव वानराः पिरपूिरताः॥ – अ॰रा॰ ६.१.३९ आपूवक ं ह ्धात ं ु (हँ बीजजिन ाभाव े च धा॰पा॰ ८५९) ाथ िणजं कृ ा ततः शतिर शिप गणेु ऽयादेश े थमाबवचने आरोहयः।३०८ २.८० याचते सकृ देव पाय तवाीित च याचते। अभयं सवभतू े ो ददाेततं मम॥ – अ॰रा॰ ६.३.१२३०९ अ शरणागतं िवभीषणं ित भावं कटयन ् रामभः ाह यत ् पाय जनाय तवाीित याचमानायाहं सवािणोऽभयं ददािम। आन ेपदीयः याच ् धातःु (टुयाचृँ याायाम ् धा॰पा॰ ८६३)।३१० तात ् याचते इित िह योगः।३११ अाानिच चत  वचन े याचमानाय इित िह पािणनीयम।् िक ु याचत इित ु क ३०८ ावना वनं हौ श ु े तीयते। ावना वनं येऽिप ितपते॥ अवां पमीमाय े तां कमकतिर। िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु ॥ (वा॰प॰ ३.७.५९–६०)। हँ बीजजिन ाभाव े च (धा॰पा॰ ८५९) → ह ् → ाथ िणच ् → ह ् िणच ् → ह ् इ → पग- ु लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → रोह ् इ → रोिह → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातसु ा। आङ् रोिह → आ रोिह → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ रोिह लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → आ रोिह शतृँ → आ रोिह अत ् → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → आ रोहे अत ् → ु ाधधातक एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ रोहय ् अत ् → आरोहयत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → आरोहयत ् जस ् → आरोहयत ् अस ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → आरोहय नम ँ ु ् त ् अस ् → आरोहय न ् त ् अस ् → आरोहयस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → आरोहयँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → आरोहयः। ३०९ वाीकीयरामायणे च – सकृ देव पाय तवाीित च याचते। अभयं सवभत ू  े ो ददाेततं मम॥ (वा॰रा॰ ६.१८.३३)।  ोऽयम।् ३१० पूवप ३११ यथा बिलं याचते वसधाम ु ् (वै॰िस॰कौ॰ ५३९, ल॰िस॰कौ॰ ८९५) इित िसोदाहरणे। ३०२ कृ ितकरणम ् २.८१ अिभषेकम ् याचः।३१२ याच इवाऽचरतीित याचित।३१३ याचतीित याचन ।् ३१४ त ै याचते इाचार- िबातृये याचते।३१५ याचकवदाचरणकािरणेऽभयं ददािम तदा याचमानाय िकं दािमित कायायं नियत ं ु यं िनिखलिनगमाणवो राघवो याचते इित ाय ु । अथवोभयपदी धातरु यम।् तथा च भगवाािणिनः टुयाचृँ याायाम ् (धा॰पा॰ ८६३)। िरतेदयम।् एष किभाये ियाफल आनेपदी।३१६ अािभाये ियाफले पर ैपदी।३१७ भगवतोऽिभायो यत ् – यः ाथ ा ेमभये मां पः तवाि इित वदन ् मामभयं  ैव याचित ता अहं सवभतू े ोऽभयं ददािम। अतोऽ पर ैपदं ततः शतृयः। त चत  वचनपं याचते। याचतीित याचन ् त ै ु क याचते। २.८१ अिभषेकम ् लाराािधपाथ मिभषेकं रमापितः।  णेन िवशेषतः॥ कारयामास सिचवैल – अ॰रा॰ ६.३.४५ अ नायं भावसाधनोऽिप त ु पिं ु स सायां घः ायेण (पा॰सू॰ ३.३.११८) इन ेन घयः सायािम ाियकात।् ३१२ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचाच।् ३१३ याच → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → याच िँ प ् → याच व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → याच → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → याच लट ् → याच ितप ् → याच ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → याच शप ् ित → याच अ ित → अतो ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → याच ित → याचित। गणे ३१४ याच → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → याच लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → याच शतृँ → याच अत ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → याचत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → याचत ् स ँ ु → याचत ् स ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → याच नम ँु ् त ् स ् → याच न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → याच न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → याच न ् त ् स ् → याचन।् ३१५ याचत ् → ाितपािदकसा (पूवव  त)् → िवभिकायम ् → याचत ् ङे → याचत ् ए → याचते। ३१६ िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेन। ३१७ शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) इन ेन। ३०३ २.८२ शािसता कृ ितकरणम ् २.८२ शािसता ु अनजी ु  सब ु ु े गवाषसे कथम।् शािसताऽहं िजगतां ं मां िश लसे॥ – अ॰रा॰ ६.५.२ ु अ शाीित शाा इदादेधातोः (शास ँ ु अनिशौ धा॰पा॰ १०७५) त ु न ेट ्।३१८ िक ु आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इित कृ ा सेट ्।३१९ २.८३ िशन ् ु अनजी ु  सब ु ु े गवाषसे कथम।् शािसताऽहं िजगतां ं मां िश लसे॥ – अ॰रा॰ ६.५.२ िश ् धातःु (िशँ िवोपादाने धा॰पा॰ ६०५) आन ेपदी। स च िशा- हणाथ को न त ु िशादानाथ कः।३२० अ िशयन ् इित पािणनीयम।् िकभािवत- यथ ादिनमानेपदम।् तात ् िशन ् योगोऽयं पािणनीयोऽि सवतः। २.८४ आवः कोिटशतयतु ााे धनु गरं भृशम।् आवः व गज वमाः॥ – अ॰रा॰ ६.५.५२  ुधातःु ( ुङ ् गतौ धा॰पा॰ ९५८) आन ेपदी। अािप शतृय आन ेपदािनताीकारेण।३२१ ३१८ ं च तृ ृ ौ शंिसदािदः संायां चािनटौ (प॰उ॰ २.९४, द॰उ॰ २.१)। शाा वणः। शाा । शाा गः ु (प॰उ॰े॰वृ॰ २.९४)। शाीित शाा। राजा गवा ु (द॰उ॰वृ॰ २.१)। ३१९ यथा मनृ ु तौ – शािसतारं सवषामणीयांसमणोरिप (म॰ृ॰ १२.१२२)। शकुलानाटके ऽिप – कः पौरवे वसमतु शासित शािसतिर िवनीतानाम ् (अ॰शा॰ १.२४)। याऽसायां तृ ृ ौ शंिसदािदः ं च संायां चािनटौ (प॰उ॰ २.९४, द॰उ॰ २.१) इावृौ व ृ ौ (पा॰सू॰ ३.१.१३३) इन ेन तृिच तृन ् ु च (पा॰सू॰ ३.२.१३५) इन ेन तृिन वा आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) इन ेन ेडागमे िवभिकाय शािसता। ३२० यथा शकुलानाटक मैिथलबीयपाठयोः – िवविततूिरयम िशते भयादकामाऽिप िह ि- िवमम ् (अ॰शा॰ १.२४)। रघवु श े मवत ् (र॰वं॰ ३.३१)। ं े च – अिशतां िपतरु व ३२१ यो बलम ् (पा॰सू॰ ३.१.८५) इन ेनानेपद छासािनताया पर ैपदिमित भावः। ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इितवत ् िङलणमान ेपदमिनम।् या अनदाे ३०४ कृ ितकरणम ् २.८५ सी २.८५ सी ु ततो ददश हनमान ् स मकर षा। दारयामास हाां वदनं सा ममार हे॥ – अ॰रा॰ ६.७.२३ स ्धातःु (स ँ ु अदन े धा॰पा॰ ६३०) आन ेपदी। समाना इित वे सी इित शतृयाम ् अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) ीकृ ोम।् २.८६ शासयम ् ु  शासयं वसराम पाके ते परृ ु ।् मििभः पौरम ु ै काषायारधािरिभः॥ – अ॰रा॰ ६.१४.५३ अ शास ्धात ं ु (शास ँ ु अनिशौ ु धा॰पा॰ १०७५) ाथ िणजं मा शतिर शिप ु िवभिकाय च शासयम ्।३२२ ु ऽयादेश े निम गणे २.८७ गायमानाः पाराना ु राम रावणेनािभिवुताः। तमेव गायमाना तदाराधनतराः॥ – अ॰रा॰ ६.१५.६९ ग ैधातःु (ग ै शे धा॰पा॰ ९१८) पर ैपदी। गायीित गायः इित पािणनीयम।् िक ु कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इान ेपदे गाय इित गायमानाः। न च कमितहारोतकः शो नाीित वाम।् ितगाये इित योगः। िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन ित इ लोपः। ततः शानिच गायमानाः। अयोयं गायं कुवाणाः इित भावः। ३२२ ु शास ँ ु अनिशौ (धा॰पा॰ १०७५) → शास ् → ाथ िणच ् → शास ् िणच ् → शास ् इ → शािस → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → शािस लट ् → लटः शतृशानचावथमा- समानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → शािस शतृँ → शािस अत ् → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → शासे अत ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → शासय ् अत ् → शासयत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपािदकसा → िवभिकायम ् → शासयत ् अम ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → शासय नम ँ ु ् त ् अम ् → शासय न ् त ् अम ् → शासयम।् ३०५ २.८८ पौान ् कृ ितकरणम ् ु काडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ इित य ॥ अथोरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ २.८८ पौान ् ु समाली वरलांााा पौान ् िनशाचरान।् पातालािभयः ायाहािदिभरितः॥ – अ॰रा॰ ७.२.२४ ु पा अपािन पमां ु सः इित िवहे ीो ढक ् (पा॰सू॰ ४.१.१२०) इन ेन ढक ् ये आयन ेयीनीिययः फढखघां यादीनाम ् (पा॰सू॰ ७.१.२) इन ेन एय ् आदेश े िकित च (पा॰सू॰ ७.२.११८) इन ेन वृौ िवभिकाय पौेयान ् इित पािणनीयम।् ु इमे इित िवहे तेदम ् (पा॰सू॰ ४.३.१२०) इन ेन अण ्। येित च िक ु पा (पा॰सू॰ ६.४.१४८) इन ेन भादीकारलोपे िवभिकाय पौान ्। २.८९ िवकोितः राम ं परमेरोऽिस सकलं जानािस िवानग ् भूत ं भिमदं िकालकलनासाी िवकोितः। भानामनवत ु नाय सकलां कुवन ् ियासंहितं ु ितमिु नवचो भासीश लोकािचतः॥ ं वनजाकृ – अ॰रा॰ ७.४.१२ उितो िवको येन इित िवके समीिवशेषणे बीहौ (पा॰सू॰ २.२.३५) इन ेन िवशेषण पूव योे िवकश योगो नापािणनीयः। पूवि नपात- करणािनात।् समु ााः (पा॰सू॰ ४.४.११८) इ समु श पूव- योगात।् ३२३ ३२३समु ाात ् इ समासे अातरम ् (पा॰सू॰ २.२.३४) इन ेन अश पूव- िनपाते असमु ात ् इन ेन भिवतमासीत।् लणहेोः ियायाः (पा॰सू॰ ३.२.१२६) इितविददं सूमिप पूवि नपातकरणािनं ापयित। लणहेोिरित िनदशः पूवि नपातिभचारिलम ् (का॰वृ॰ ३.२.१२६)। ३०६ कृ ितकरणम ् २.९० पू २.९० पू ु राम सादं कतमु हिस। तासां भावानगं ु ा विसवचनं ताः सम  ु ा पू च॥ – अ॰रा॰ ७.९.१० ु ा कणा- अ साके तगमनाय कृ तसानां जानां िवषये विस ाथ नं३२४  वणालयो भगवाीरामोऽनग ु ं ु ता आवान।् अ पू इित य ु म।् यः समासं िवना सवो निह अतः पू इित कथं पािणनीयिमित चेत।् सू इित योगः। अ च िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वािकेन लोपे जात- संारो न िनवतत े इित पिरभाषया िवृभावे पू इित पािणनीयमेव। ु ॥ इरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे ितीयााये ितीयपिरेदः। इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे ितीयोऽायः। ३२४ ाथ ना ाथ नम ् इित ाविप शौ भावे।  अथ उपयाायाम ् (धा॰पा॰ १९०५) →  अथ  ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) →  अथ  ् िणच ् →  अथ  ् इ →  अिथ  → → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → यासो यच ु ् (पा॰सू॰ ३.३.१०७) →  अिथ  यच ु ् →  अिथ  य ु → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →  अथ  ् य ु → यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) →  अथ  ् अन → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) →  अथ  ् अन टाप ् →  अथ  ् अन आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) →  अथ ना → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ ना → िवभिकायम ् → ाथ ना।  अिथ  (पूवव त)् → टु ् च (पा॰सू॰ ३.३.११५) →  अिथ  टु ् →  अिथ  य ु → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →  अथ  ् य ु → यवु ोरनाकौ (पा॰सू॰ ७.१.१) →  अथ  ् अन → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ न → िवभिकायम ् → ाथ नम।् ३०७ अथ तृतीयोऽायः धातु करणम ् ु ान।् ण सीतापितपादपं गौर िगरीशं िकल धातश अपािणनीयां िवमशयऽे १ अारामायणमगाै॥ ॥ अथ तृतीयााये थमः पिरेदः ॥ ॥ अथ बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ३.१ पठि वि याि पठि ये िनमनचेतसः वि चाािकसितं शभु म।् ु रामायणं सवपराणसतं िनधूत पापा हिरमेव याि ते॥ – अ॰रा॰ १.१.३ ु िनोऽपािणनीययोगान ् िवमशय।े थमे सग सातमहं तृतीयााये धातस बालकाड फलिु तं वणयाह कृ द ् य इमामारामायणसंिहतां पठि ते १ िवमशय े इ ाथ िणच।् िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु (वा॰प॰ ३.७.६०)। ाःसखाय ु िवमृशामीित किभायं नियतमु ान ेपदयोगः। िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेन। िव मृश ँ आमशन े (धा॰पा॰ १४२५) → िव मृश ् → ाथ िणच ् → िव मृश ् िणच ् → िव मृश ् इ → ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → िव मश  ् इ → िवमिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवमिश इट ् → िवमिश इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवमिश शप ् इ → िवमिश अ इ → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िवमश अ इ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िवमशय ् अ इ → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → िवमशय ् ए → िवमशय।े या िवमश कुव इित िवहे िवमशय े। अािप किभाये िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेनाऽनेपदम।् िवमश → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → िवमश िणच ् → िवमश इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → िवमश  ् इ → िवमिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवमिश इट ् → शेष ं पूवव त।् ३.१ पठि वि याि धातु करणम ् ु िनधूत पापा भगवमेव ावि। आरमाण फलिु तिरयम।् पूणत ामिप न गतेऽिन ् वतमानकालीनपाठः कथं सं त इित चेत।् पठि इित वतमानकािलक- योगो भिवायवाचकः।२ एवं च वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन वतमानसमीपभिवाले िवकेन वतमानकालिनिमकायायथातमान- वावः। यथा च पिठि३ इथ पठि। एवं नानाकतृक  ाारामायणकमक- भिवालाविवतमानकालाभािसक उारणानकूु लो ापारः इित शाबोधः। धातोः ख ापार एव शिरेव ं ितङ ् याऽये। ापारवाचके धानतया ापारः धानमेव ं ितङथ िवशेषणम।् अथाय ै ाकरणा ापारमु िवशेकं शा- बोधमीकुवि। यिप मीमांसका अिप भावनाम ु िवशेकं शाबोधं मे िक ु कुिचदपिसाितमिप त ैः। न ैयाियकाः थमाम ु िवशेकं शाबोधं मे। िक ु पय मृगो धावित इ भासत ैकवाता भा भवित थमाम ु िवशेके शाबोधे ीकृ ते।४ धावनानकूु लकृ ितमान ् मृगः। मृगकतृक  धावनकमकदशनानकूु ल- कृ ितमांम ।् अते त ु मृगकतृक  धावनानकूु लापारकमकतृक  दशनानकूु ल- ापारः। इं ितङथाारः कतृक  मसाकालाः। कत ु ापारेऽयः कमण फले साया कमये कमिण कतृ ये च कतिर। काल च ापारेऽयः। वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) इािदसूिनदशात।् इं त कािरका – फलापारयोधातरु ाये त ु ितङः ृताः। फले धानं ापारिङथ  ु िवशेषणम॥् – वै॰िस॰का॰ १.२ फल ापारे ानकूु लसायः। एवं भािभ ैककतृक  भिवालावि- वतमानकालाभािसकोारणानकूु लापारः। ाचीननवीनयोिरदमरम।् २ पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पठ ् लट ् → पठ ् िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → पठ ् अि → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पठ ् शप ् अि → पठ ् अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → पठ ् अि → पठि। ३ पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → पठ ् लृट ् → पठ ् िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → पठ ् अि → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → पठ ्  अि → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → पठ ् इट ्  अि → पठ ् इ  अि → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → पठ ् इ  अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → पठ ् इ ि → पिठि। ४ ियाऽिप िययेिततमा भवित। कया ियया। सशनियया वा ाथ यितियया वाऽवितियया वा। इह य एष मनः ु ु ताविदथ सयित  ारी भवित स बा ेापूवक से ाथ ना ाथ नायामवसायोऽवसाय आर आरे िनवृि िन वृ  ौ फलावािः। एवं ियाऽिप कृ िमं कम (भा॰पा॰सू॰ १.४.३२)। ३१० धातु करणम ् ३.१ पठि वि याि ाचीनाूभय समानवां मे। नवीना ु कतृभ ाववायोः फलानकूु लापार एवं कमवाे ापारिविशफलम।् ५ यथा रामेणायोा गते – रामािभ ैककतृक  - वतमानकालाविापारजं गृहिनोरदेशसंयोगपं फलम ् अयम िववेकः।६ िकं फले ापारे च धातोः पृथिताहो समिु दता चेत।् अनकूु लसेन फल ापारेऽयः। तदा पदाथ ः पदाथनाेित न त ु तदेकदेशने इित िनयमेन कथमायः। अतो िविशे शिः।७ गचरणाे ु कवृावलिफलयवदेकिन ् धातावेव फलापारयोः शिः।८ िवारभयािरते। एवं भािभ ैककतृक  भिवािलक- वतमानकालाभािसकोारणानकूु लापारः इित शाबोधः।९ ५ इित कथयि इित शेषः। ६ नवीनवैयाकरणशाबोधोऽयम।् ७ फलिविशापारे ापारिविशफले च शििरित भावः। तालाविे ापारे ापाराविे फले च धातूनां शिः कतृक  माथ कतयसमिभाहार ततोधे िनयामक इाः (प॰ल॰म॰ ४७)। ८ मम ेकवृावलिफलयवभयांश एका खडशशििरित न शियकनं न वा बोध- जनकसयकनम ् (प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ ४७) इित णेतण ु ॄ ां गचरणाः कािलकासादश ु वयाः परमलघम ु ूषाया ोाटीकायाम।् ९ एवमेव वि इित योगः ोि इथ याि इित च याि इथ। उभय वतमानवावः।  ु वणे (धा॰पा॰ ९४२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  ु लट ् →  ु िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) →  ु अि → वु ः  च (पा॰सू॰ ३.१.७४) →   ु अि →  न ु अि → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → सावधातक ु ु गणिनषे धः → रषाां ण ऋकारहणम ् (वा॰ ८.४.१) →  ण ु अि → वोः ु सावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.८७) →  व ् अि → वि। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → या लट ् → या िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → या अि → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → या शप ् अि → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → या अि → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → याि।  ु वणे (धा॰पा॰ ९४२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) →  ु लृट ् →  ु िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) →  ु अि → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) →  ु  अि → एकाच उपदेशऽे नदाातु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ो  अि → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → ो  अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → ो ि → ोि। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → या लृट ् → या िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → या अि → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → या  अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → या ि → याि। ३११ ३.२ लभेत ् धातु करणम ् ३.२ लभेत ् अारामायणमेव िनं पठे दीेवबमिु म।् गवां सहायतु कोिटदानालं लभेः णयु ा िनम॥् – अ॰रा॰ १.१.४ अ फलतु ावेव लभेत ् इित हलयोगः। लभ ् धातःु (डुलभँष ् ाौ धा॰पा॰ ९७५) आन ेपदी। िविधिनमणामणाधीसाथ नेष ु िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) इन ेन िललकारे िलङः सीयटु ् (पा॰सू॰ ३.४.१०२) इन ेन सीयु नबलोपे ु सकार च लोपे गणे ु यकारलोपे लभेत इेव पािणनीयम।् १० लभेत ् इित कथिमित चेत।् अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इित वचन ेनााऽन ेपदाभावे पर ैपद उं पम।् ११ या लभत इित लभः।१२ लभ इवाऽचरतीित लभित।१३ तत आचारिबाििङ ितिप शिप परपे यासटु ् ु कृ ते सडागमे पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) इन ेन यासिट ु सकारयलोपे ु यलोपे इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) इन ेन ेयादेश े गणे १० डुलभँष ् ाौ (धा॰पा॰ ९७५) → लभ ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → िविध- िनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → लभ ् िलङ् → लभ ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ ् शप ् त → लभ ् अ त → िलङः सीयटु ् (पा॰सू॰ ३.४.१०२) → लभ ् अ सीयटँ ु ् त → लभ ् अ सीय ् त → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ ् अ सीय ् सटँ ु ् त → लभ ् अ सीय ् स ् त → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → लभ ् अ ईय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → लभ ् अ ई त → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → लभ ् ए त → लभेत। ११ डुलभँष ् ाौ (धा॰पा॰ ९७५) → लभ ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीट- सनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → लभ ् िलङ् → लभ ् ितप ् → लभ ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ ् शप ् ित → लभ ् अ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ ् अ यासटँ ु ् ित → लभ ् अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ ् अ यास ् सटँ ु ् ित → लभ ् अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → लभ ् अ या ित → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → लभ ् अ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → लभ ् अ इ ित → आणः ु ् ् (पा॰सू॰ ६.१.८७) → लभ ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → लभ ए त → लभेत। ् ् १२ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचाच।् १३ लभ → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → लभ िँ प ् → लभ व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → लभ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लभ लट ् → लभ ितप ् → लभ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ शप ् ित → लभ अ ित → अतो ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → लभ ित → लभित। गणे ३१२ धातु करणम ् ३.३ जानािम इन ेनेकारलोपे लभेत ्।१४ ३.३ जानािम ु ानं सिवानमथानभिवै ु ं च िमतं िवभात।् रायय जानाहं योिषदिप ं यथा तथा ूिह तरि येन॥ – अ॰रा॰ १.१.९ अ भगवती पावती भगवं िशवं ाथ यते यत ् भिवैरायसिहतं ानं यथा जानीयां तथा कुव ु देवाः। अ जानीयाम ्१५ इित योे जानािम इित य ु म।् वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन वतमानवावः।१६ ३.४ जानाित ृ मासम।् वदि के िचरमोऽिप रामः ािवया संवत जानाित नाानमतः परेण सोिधतो वेद परातम॥् – अ॰रा॰ १.१.१३ भगवती पावती ीरामलीलािवषयकं संशयं करोित यत ् ीरामः ािवया १४ लभ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → लभ िलङ → लभ ितप ् → लभ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ शप ् ित → लभ अ ित → ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → लभ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ अतो गणे टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ यासटँ ु ् ित → लभ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → लभ यास ् सटँ ु ् ित → लभ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → लभ या ित →अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → लभ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → लभ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → लभे ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → लभे त ् → लभेत।् १५ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविध- िनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → ा िलङ् → ा िमप ् → ा िम → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → ा ा िम → ा ना िम → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा ना िम → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → जा ना म ् → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → जा ना यासटँ ु ् म ् → जा ना यास ् म ् → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → जा ना या म ् → ई हघोः (पा॰सू॰ ६.४.११३) → जा नी या म ् → जानीयाम।् १६ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ा लट ् → ा िमप ् → ा िम → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → ा ा िम → ा ना िम → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा ना िम → जानािम। ३१३ ३.५ ूत धातु करणम ् ृ मासं नाजानात ्। अ भूतकािलकियायां योायां जानाित इित संवत वतमानकािलकिया य ु ाऽपािणनीयेव। िक ु परा ु इााहारे पिर ु ङ ् चाे ु (पा॰सू॰ ३.२.१२२) इन ेन परायोगे लकारः। अथात ् परा ु न जानाित।१७ पूव नाजानात ् इथ ः।१८ णा बोिधतः सन ् पाजानािदित पावाायम।् न च परा ु शो यत इित वाम।् गमानः सः। ३.५ ूत ू मे संशयभेिद वाम॥् अोरं िकं िविदतं भवित – अ॰रा॰ १.१.१५ भगवती पावती भगवं शशाशेखरं पृित तंशयभेिदवां ूत। यूय ं ूत इाहायम।् थमपषेु योे१९ ममपषयोग ु अपािणनीयः। एवं च भगवती भवानी पिततािशरोमिणः। सा च कीयाणवभाय ममपष ु िवशेषणं ददाित तािप बवचनािमित न परं ितभाित। तथा च िनयमः – एकं न य ु ु ीत गरावािन चेरे। पावा ु भगवािव एव गः। ु ु ऐय िभवनग ु ााध यु ाणवभा पितरेव गःु ीणाम ् (म॰भा॰ १४.१०८.६, ॰प॰ु ८०.४८, कू ॰प॰ु १२.४९, चा॰नी॰ ५.१) इित वचना। अतो बवचनयोगः। तथाऽिप कथं यूय ं ूत इित चेत।् अोरं िकं िविदतं भविः इ भविः इित िवशेषणं िशव कृ ते दम।् अतः यूयम ् इित ति- कतृि वशेषणं न ैव िवचारसहम।् भविः इ िह भवः इन ेन सः ात।् यथा यरं भवििविदतं तवो वद ।ु िक ु े कृ ते िशवः समाधौ लीयत। तं समािधं िवलो त प वायिु य कथयित यत ् भोः पमख ु ािन यूयमेव संशय- भेदकं वां ूत।२० १७ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → पिर ु ङ् ् चाे (पा॰सू॰ ३.२.१२२) → ा लट ् → ा ितप → ा ित → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → ा ा ित → ा ना ित → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा ना ित → जानाित। १८ ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → ा लङ् → ा ितप ् → ा ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् ा ित → अ ा ित → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → अ ा ा ित → अ ा ना ित → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → अ जा ना ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ जा ना त ् → अजानात।् १९ िविदतं भविभः इित समिभाहारेण थमपषःु योः। २० ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४) → ू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ू लोट ् → ू थस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ू शप ् थस ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → ू थस ् → तिमपां ताामः (पा॰सू॰ ३.४.१०१) → ू त → ूत। ३१४ धातु करणम ् ३.६ वे ३.६ वे याऽ भा पिरनोिदतोऽहं वे नमृ  रघूमं ते। ु रामः पराा कृ तेरनािदरान एकः पषोमो िह॥ – अ॰रा॰ १.१.१७ भगवतीपावतीं  ु ा िशवः कथयित अहं भगवं नमृ  वे। ूधातोः (ूञ ् ायां वािच धा॰पा॰ १०४४) भूवादयो धातवः (पा॰सू॰ १.३.१) इन ेन धात-ु ु ितिझिसथ- सायां लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) इन ेन लृकार उमपषे िमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) इन ेन तङानावाने- पदम ् (पा॰सू॰ १.४.१००) इित सूानसारिमये ु तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) इन ेन ये वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) इन ेन ूधातोवचादेश े िटत आन े- ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) इन ेन पदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन ैकारादेश े अतो गणे परपे पाकार कुे षे वे इित। अ वािम इित कथं नेित चेत।् २१ िया- फल कतृग ािमात।् २२ रामायणकथाेन पावा ु सेहो नो भिवेव िक ु तथन ेन वुः शशामौलेरिप ाःसखम ु  ु ते। भगवथाो वारं कतारं ु ोतारिमित ीनिप पनाित। तथा चों भागवते – ु ीन ् पनाित वासदेु वकथाः पषां ु िह। ं ादसिललं यथा॥ वारं पृकं ोतृ – भा॰प॰ु १०.१.१६ इयं िह गा। तथा चोमैव े – ु परािरिगिरसू ता ीरामाणवसता। ु अारामगेय ं पनाित ु भवनयम ॥् – अ॰रा॰ १.१.५ २१ ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४) → ू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ू लृट ् → ू िमप ् → ू िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ू  िम → वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) → वच ्  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वच ् ा िम → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → वक ् ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वक ् ा िम → वािम। २२ िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेन। ूञ ् ायां वािच (धा॰पा॰ १०४४) → ू → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ू लृट ् → ू इट ् → ू इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ू  इ → वु ो विचः (पा॰सू॰ २.४.५३) → वच ्  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → वच ्  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वच ् े → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → वक ् े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वक ् े → वे। ३१५ ३.७ मतीव यते धातु करणम ् अतो वे इित समूलमेव। ३.७ मतीव यते यथा िह चाा मता गृहािदकं िवने मतीव यते। तथ ैव देहिे यकतरु ानः कृ ते परेऽ जनो िवम ु ित॥ – अ॰रा॰ १.१.२२ अ म ्धातःु (म ँ ु अनवान े धा॰पा॰ १२०४) िदवािदः। एवं िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) इन ेन लिट ितिप यये कृ ते शमामानां दीघः यिन (पा॰सू॰ ७.३.७४) इन ेन दीघ ाित इित पािणनीयम।् २३ मित इित कथिमित चेत।् वा ाशाशम ु मु मु िसिु टलषः (पा॰सू॰ ३.१.७०) इन ेन यनो िवकात ् मित।२४ या ममाचरतीित मित अन ेन कारेण िसम।् २५ या गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इन ेन यनभावे ािदािप।२६ या मित इित नाि ियाऽिप त ु मती इव इित म ्धातोरौणािदकतृयाो मती।२७ २३ म ँ ु अनवाने (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → म ् लट ् → म ् ितप ् → म ् ित → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → म ् यन ् ित → म ् य ित → शमामानां दीघः यिन (पा॰सू॰ ७.३.६४) → ाम ् य ित → ाित। २४ म ँ ु अनवाने (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → म ् लट ् → म ् ितप ् → म ् ित → वा ाशाशम ु म-ु ु ु ् ् ् मिसिटलषः (पा॰सू॰ ३.१.७०) → म शप ित → म अ ित → मित। २५ मणं मः। भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन भावे घञ।् म → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → म िँ प ् → म व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → म → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् → म लट ् → म ितप ् → म ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → म शप ् ित → म अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → म ित → मित। २६ म ँ ु अनवाने (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → म ् लट ् → म ् ितप ् → म ् ित → गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → म ् शप ् ित → म ् अ ित → मित। २७ अ तृच ँ ् य इित भावः। नायं बलमािप (प॰उ॰ २.९५) इित तृच।् स नोिगत।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽ- यमिविहत उिगयः। तृच ँ ् ये चा शबागमोऽूः। नयतेः षगागमः ु (प॰उ॰ े॰वृ॰ २.९६) इितवत।् म ँ ु अनवान े (धा॰पा॰ १२०४) → म ् → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) → म ् तृचँ ् → म ् शप ् अत ् → म ् अ त ् → मत ् → उिगत (पा॰सू॰ ४.१.६) → मत ् ङीप ् → मत ् ई → मती → िवभिकायम ् → मती स ँ ु → मती स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → मती। ३१६ धातु करणम ् ३.८ आकाते ३.८ आकाते ु रामो न गित न ितित नानशोचाकाते जित नो न करोित िकित।् ु आनमूितरचलः पिरणामहीनो मायागणानन ु गतो िह तथा िवभाित॥ – अ॰रा॰ १.१.४३ अ सीता ीरामतं वणयी आकाते इित य ु े । यत ् रामो नाऽकाते। ् ःु (कािँ काायाम ् धा॰पा॰ ६६७) पर ैपदी। एवं ततो लिट ितिप शिप का धात आकाित।२८ तथा च निह फुं सहकारमे वृारं काित षदाली (र॰वं॰ ६.६९) इित कािलदासोऽिप ाय ु े ित चेथमानेपदम।् अ िवमृयते। कतिर कम- ितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदम।् २९ कमितहारो िह ियािविनमयः। जीवाऽकाा भगवारोिपता। तामेव िनरित नाकाते इित। ३.९ पठित योऽितोऽितपापी परधनपरदारेष ु िनोतो वा ेयी मातािपतृवधिनरतो योिगवृापकारी। यः सूािभरामं पठित च दयं रामच भा योगीैरलं पदिमह लभते सवदवे ःै स पूम॥् – अ॰रा॰ १.१.५६ ु इित चेत।् वतमानसामीे पठित इित भिवालाथ वतमानकालं य २८ आङ् कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → आ का ् → इिदतो नमु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → आ का नम ँ ु ्  ् → आ कान ्  ् → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → आ कां ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → आ का ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् → आ का ् ितप ् → आ का ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ का ् शप ् ित → आ का ् अ ित → आकाित। २९ आ का ् (पूवव  त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् → आ का ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ का ् शप ् त → आ का ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → आ का ् अ ते → आकाते। ३१७ ु ते ३.१० म धातु करणम ् वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन वतमानकालः।३० एवमेव लभते इािप। अथािरतमेव फलिसिभिवित।३१ ु ते ३.१० म तद कथियािम ण ु तापयापहम।् युा म ु ते जरानोमहाभयात ु ।् ाोित परमामृिं दीघायःु पसितम ु ॥् – अ॰रा॰ १.२.५ अ रामायण शातातमानकालः।३२ वैयाकरणानां मते शानां िनात।् एवं भानां मते भगवतथाया िनात।् अतो जीवानां ौ वतमानभूतभिवालाः। िकालाबााालातीताेर समं िनररं वतमानकालः। ३० पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पठ ् लट ् → पठ ् ितप ् → पठ ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पठ ् शप ् ित → पठ ् अ ित → पठित। लृिट च पिठित इित पम।् पठँ ायां वािच (धा॰पा॰ ३३०) → पठ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → पठ ् लृट ् → पठ ् ितप ् → पठ ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → पठ ्  ित → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → पठ ् इट ्  ित → पठ ् इ  ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → पठ ् इ  ित → पिठित। ३१ डुलभँष ् ाौ (धा॰पा॰ ९७५) → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → लभ ् लट ् → लभ ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → लभ ् शप ् त → लभ ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → लभ ् अ ते → लभते। लृिट च लते इित पम।् डुलभँष ् ाौ (धा॰पा॰ ९७५) → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → लभ ् लृट ् → लभ ् त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → लभ ्  त → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → लप ्  त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → लप ्  ते → लते। ३२ रामायण शातं रामायण एवोम ् – यावाि िगरयः सिरतः च महीतले॥ तावामायणकथा लोके ष ु चिरित। (वा॰रा॰ १.२.३६-३७)। मच ु ँ ॢ मोणे (धा॰पा॰ १४३०) → मच ु ्→ भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मच ु ् लट ् → मच ु ्त→ सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → मच ु ् यक ् त → मच ु ् य त → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → ु लघू पधगणिनषे धः → मच ु ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → मच ु ् य ते → म ु ते। ३१८ धातु करणम ् ३.११ सृजािम ३.११ सृजािम ु ताहं पतामे कौसायां शभु े िदन े। ् चतधु ाऽऽानमेवाहं सृजामीतरयोः पृथक॥ – अ॰रा॰ १.२.२७ अ भगवाीरामभोऽवतारकथां वणयाह यत ् कौशायािमतरयोाऽानं चतधु ा सृजािम। अ ािम इित िह पािणनीयम।् ३३ िक ु वतमानसामीात ् सृजािम इित न दोषः।३४ ३.१२ सृजम ् ं सवान।् यूय ं सृजं सवऽिप वानरेश िवोः सहायं कुत यावाित भूतले॥ – अ॰रा॰ १.२.३० ा देवानािदशित यत ् यूय ं वानरेाानं सृजम ्। रचयिमित भावः। सृज ्- धातःु (सृज ँ िवसग धा॰पा॰ १४१४) आन ेपदी न।३५ कथम सृजम ् इित चेत।् अ कमितहारादान ेपदम।् ३६ सजन ं णः कम तदेव देवे ो दीयत इित ियािविनमयः। ३३ सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → सृज ् लृट ् → सृज ् िमप ् → सृज ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → सृज ्  िम → सृिजशोझ मिकित (पा॰सू॰ ६.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → सृ अम ् ज ्  िम → सृ अ ज ्  िम → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) →  ् अ ज ्  िम → जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) →  ् अ ष ्  िम → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) →  ् अ क ्  िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →  ् अ क ्  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →  ् अ क ् ा िम → ािम। ३४ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → सृज ् लट ् → सृज ् िमप ् → सृज ् िम → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → सृज ् श िम → सृज ् अ िम → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → सृज ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सृज ् आ िम → सृजािम। ३५ ताोकारे ममपषे ु बवचने सृजथ इित पम।् यथा – यूयमहह पूजनमा यिजैः सृजथ पादपयोजैः (न ै॰च॰ ५.९६) इित ीहष योगे। सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सृज ् लोट ् → सृज ् थ → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → सृज ् श थ → सृज ् अ म ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → ् िङम → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → सृज ् अ थ → सृजथ। ३६ कतिर कमितहारे पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। ३१९ ३.१३ दशय धातु करणम ् आन ेपदे लोकारे िम शे सृजम ्।३७ ३.१३ दशय उपसंहर िवादो पमलौिककम।् ु दशय महानबालभावं सकोमलम ।् ु लिलतािलनालाप ैिराटं तमः॥ – अ॰रा॰ १.३.२९ अ भगवती कौशा समं कटं ीरामभं ाथ यते यत ् बालभावं दशय। अ श ्धातोः (िशँर ् ेणे धा॰पा॰ ९८८) िणिच लघूपधगणे ु रपरे धातस ु ायां ु पनलकार आन ेपदे थास ्ये शिप गणे ु ऽयादेश े ादेश े दशय।३८ आन ेपदं यदा कतिर फलं येत। अ रामपे कतिर िकं फलं ीराम फलानपेािदित चेत।् भान एव तापूव फलम।् भिहताथ मेव गृहीतजात।् या  इित सोधनम।् हे  दशय बालभावम ्।३९ श चारोऽथा आाऽऽीयो ाितधन ।४० अतः हे  हे मम आम धन इित िनजं दशय। या  इित महानम ् इ िवशेषणम।् एवं च े आीयेो महानानो या महानः। महानासौ बालभावेित महानबालभावं महानबालभावम ्। ३७ सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सृज ् लोट ् → सृज ् म ् → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → सृज ् श म ् → सृज ् अ म ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च ु (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे धः → सृज ् अ म ् → सृजम।् ३८ िशँर ् ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → श ् िणच ् → श ् इ → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → दश ् इ → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → दश  ् इ → दिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दिश लोट ् → दिश थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → दिश शप ् थास ् → दिश अ थास ् → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → दश अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → दशय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → दशय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → दशय ् अ  → दशय। ३९ दिश → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दिश लोट ् → दिश िसप ् → दिश िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → दिश शप ् िस → दिश अ िस → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → दश अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → दशय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → दशय ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → दशय ् अ → दशय। ४० े ाः। आीया इथ ः। आान इित वा। ाितधनवािचन ु ाः। ातयोऽथा वा (वै॰िस॰कौ॰ २२०)। ३२० धातु करणम ् ३.१४ याित ३.१४ याित संवादमावयोय ु पठे ा णयु ादिप। स याित मम सां मरणे मृितं लभेत॥् – अ॰रा॰ १.३.३४ अ भगवाीरामो माा सह कीयसंवाद फलिु तं वणयित य आवयोः संवादं पठे णयु ाा स मम सां यायात ्। यायात ४१ ् इित योे याित इित यु म।् वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन वतमानकालः।४२ अथात ् संवादिमममनशी ु स एव मम सां ाित इित भगवतायम।् ३.१५ अहनत ् भोजनं देिह मे मातन  तु ं कायसया। ततः ोधेन भाडािन लगडे ु नाहनदा॥ – अ॰रा॰ १.३.५३ भगवाीरामो बाललीलामाचरातरं भोजनं याचमानोऽा बालोधं ु न भाडाचूणय त।् अ अहनत ् इित योगः। वत िवडयँ गडे ु ् ु हन धातोः (हनँ िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२) धातसु ायाम ् अनतने लङ ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) इन ेन ललकारे ितिझिसथिमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) ४१ आशीवादाथ िलिङ यायात ् इित पम।् या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आिशिष िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) → या िलङ् → या ितप ् → या ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → या यासटँ ु ् ित → या यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → या यास ् सटँ ु ् ित → या यास ् स ् ित → ोः संयोगाोरे च (पा॰सू॰ ८.२.२९) → या या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → या या त ् → यायात।् िवथ िलिप यायात ् इेव पं िया त ु िभा। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → या िलङ् → या ितप ् → या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → या शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → या ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → या यासटँ ु ् ित → या यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → या यास ् सटँ ु ् ित → या यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → या या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → या या त ् → यायात।् ४२ या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → या → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → या लट ् → या ितप ् → या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → या शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → या ित → या ित → याित। ३२१ ३.१५ अहनत ् धातु करणम ् इन ेन ितये कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) इन ेन शिकरणे अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इन ेन शपो िक ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) इन ेनाडागमे इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) इन ेनेकारलोपे हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) इन ेन तकारलोपे अहन ् इित पािणनीयम।् ४३ अहनत ् इ गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इन ेन शगभावे हलाभावा तकारलोपः।४४ या हीित हनः इित िवहे पचािदादच।् ४५ हन इवाऽचरतीित हनित४६ इित िवह आचारिबालकारे थमपष ु एकवचन एवम ् अहनत ्।४७ ीरामो िनल पादकतृ ु  ा िकमिप न करोित। रामो न गित न ितित नानशोचित इािद रामदये सीतया ं िनगिदतात।् यथा – ु रामो न गित न ितित नानशोचाकाते जित नो न करोित िक। ु आनमूितरचलः पिरणामहीनो मायागणानन ु गतो िह तथा िवभाित॥ – अ॰रा॰ १.१.५३  ानतनभूतकालाविभाडकमकहननानकूु लापारायसश- एवं रामािभ ैककतृक ापारः इित शाबोधः। ४३ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → हन ् लङ् → हन ् ितप ् → हन ् ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् हन ् ित → अ हन ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ हन ् शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → अ हन ् ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ हन ् त ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → अ हन ् → अहन।् ४४ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → हन ् लङ् → हन ् ितप ् → हन ् ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् हन ् ित → अ हन ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ हन ् शप ् ित → गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) → शगभावः → अ हन ् अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ हन ् अ त ् → अहनत।् ४५ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर। ४६ हन → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → हन िँ प ् → हन व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → हन → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् → हन लट ् → हन ितप ् → हन ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → हन शप ् ित → हन अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → हन ित → हनित। ४७ हन → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → हन ् लङ् → हन ् ितप ् → हन ् ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् हन ् ित → अ हन ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ हन शप ् ित → अ हन अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → अ हन ित → इत ् (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ हन त → अहनत। ् ३२२ धातु करणम ् ३.१६ चे ३.१६ चे ु एवं पराा मनजावतारो ु मनलोकानन ु  सवम।् सृ चे ऽिवकारी पिरणामहीनो िवचायमाणे न करोित िकित॥् – अ॰रा॰ १.३.६६ अ भगवतः पं वणयित अकता सन ् सव चकार िवचायमाणे सित िकमिप नाकरोत ।् अ चकार इित िह पािणनीयः।४८ तिरेण भे ानजननािया- फल परिनात।् िक ु कमितहारेणााऽन ेपदम।् ४९ साा भगवित कृ ित- गतकतमारोिपतम।् रामदये ीसीतया ं ितपािदतात।् वेदााऽिप जीवगतकतृ ं भगवारोिपतम।् अत आन ेपदम।् तथा च कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) िलकारे परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) इन ेन तये िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) इन ेन एश ् आदेश े िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) इन ेन िे पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४) इन ेनााससायां उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) इन ेनकाराकारे उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) इन ेन रपरे हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.०) इन ेन रलोपे कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) इन ेन चे ु इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इन ेन यिण चे ।५० एवं करोित इिप भूतकाले योे ु ं पम।् अ लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन योगे लकारो वतमान े य भूतकालेऽिप।५१ न चाऽ  इित न यते। िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः ४८ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → कृ िलट ् → कृ ितप ् → कृ ित → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु - स णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → कृ णल ् → कृ अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → कृ कृ अ → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् कृ अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → क कृ अ → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → च कृ अ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → च कार ् अ → चकार। ४९ कतिर कमितहारे पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। ५० डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → कृ िलट ् → कृ त → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → कृ एश ् → कृ ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → कृ कृ ए → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् कृ ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → क कृ ए → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → च कृ ए → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → िकम ् → िङित च ु (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे धः → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → च  ् ए → चे । ५१ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → कृ लट ् → कृ ितप ् → कृ ित → तनािदकृ  उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) → कृ उ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् उ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कर ् ओ ित → करोित। ३२३ ३.१७ करोिम धातु करणम ् (वा॰ ५.३.८३) इन ेन लोपात।् ३.१७ करोिम िधा यहंृ याि तैवाऽयाि सदः। यदथ मागतोऽिस ं ूिह सं करोिम तत॥् – अ॰रा॰ १.४.४ अ किरािम५२ इित योे वतमानसामीलकारात ् करोिम।५३ ३.१८ िकं करोिम ु रामं ं ु नोहते मनः। िकं करोिम गरो ु बवष सहाे केनोािदताः सताः॥ – अ॰रा॰ १.४.९ अ िकं वृ े िलायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.६) इन ेन लट ्।५४ ३.१९ न जीवािम ु ाे तेषां रामोऽितवभः। चारोऽमरत रामितो गित चे जीवािम कथन॥ – अ॰रा॰ १.४.१० ५२ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → कृ लृट ् → कृ िमप ् → कृ िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → कृ  िम → ऋनोः े (पा॰सू॰ ७.२.७०) → कृ इट ्  िम → कृ इ  िम → सावधातक ु ाध- धातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → कर ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → कर ् इ ा िम → किरािम। ५३ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → कृ लट ् → कृ िमप ् → कृ िम → तनािदकृ  उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) → कृ उ िम → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् उ िम → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कर ् ओ िम → करोिम। ५४ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िकं वृ े िलायाम ् (पा॰सू॰ ३.३.६) → कृ लट ् → कृ िमप ् → कृ िम → तनािदकृ  उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) → कृ उ िम → सावधातक ु ाधध ातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् उ िम → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कर ् ओ िम → करोिम। ३२४ धातु करणम ् ३.२० तेपाथे न जीवािम इित वतमानसामीाट ्।५५ सो मिरािम इित दशरथ तायम।् ३.२० तेपाथे ं त ु जापितः पूव कयपो णः सतः। ु कौसा चािदितदवमाता पूव यशिनी। भवौ तप उं वै तेपाथे बवरम॥् – अ॰रा॰ १.४.१४ अ विसो दशरथ पूवज   ारयित। अ तप ्धातःु (तपँ दाहे ऐय वा धा॰पा॰ ११५९) िदवािदरान ेपदीयो न त ु ािदः पर ैपदी (तपँ सापे धा॰पा॰ ९८५)।५६ ताििट आथाम ् ये िेऽासकाय अत एकहेऽनादेशादेिलिट (पा॰सू॰ ६.४.१२०) इन ेनाासलोप एकार एे च तेपाथे इित साध।ु ५७ ५५ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। जीवँ ाणधारणे (धा॰पा॰ ५६२) → ् जीव → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जीव ् लट ् → जीव ् िमप ् → जीव ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जीव ् शप ् िम → जीव ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → जीव ् आ िम → जीवािम। ५६ भौवािदकाातो ु तेपथःु इित पम।् तपँ सापे (धा॰पा॰ ९८५) → तप ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → तप ् िलट ् → तप ् थस ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → तप ् अथस स ु ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → तप ् तप ् अथस ु ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → त तप ् अथस ु ् → अत एकहेऽनादेशादेिलिट (पा॰सू॰ ६.४.१२०) → तेप ् अथस ु ् → तेपथःु । ५७ तपँ दाहे ऐय वा (धा॰पा॰ ११५९) → तप ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → तप ् िलट ् → तप ् आथाम ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → तप ् तप ् आथाम ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → त तप ् आथाम ् → अत एकहेऽनादेशादेिलिट (पा॰सू॰ ६.४.१२०) → तेप ् आथाम ् → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → तेप ् आथे → तेपाथे। न चा तप ्धात ु ु रािदराधृ षीय उभयपदी (तपँ दाहे धा॰पा॰ १८१९)। ताििट पर ैपदे िणपे तापयाथःु तापयाभूवथःु तापयामासथःु इित पािण िणजभावपे तेपथःु इित पमान ेपदे च िणपे तापयााथे इित पं िणजभावपे तेपाथे इित पम।् अ ियाफलं रामावतरणम।् तािदितकयपकतृग ािप त ु परगािम। सकल- संसारकाणकािरात।् रामावतारेण साधूनां पिराणं ृ तानां िवनाशो धम संापना च। तेन िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इावृिर। िवारिभया िया न दीये। ३२५ ३.२१ ेषय धातु करणम ् ३.२१ ेषय अतः ीतेन मनसा पूजियाथ कौिशकम।् ेषय रमानाथं राघवं सहलणम॥् – अ॰रा॰ १.४.२० ु विसोऽनजानाित यत ् रमानाथं ीरामभं िवािमाय य। अ ेषय इित यु ं ेषय इित योम।् ५८ यतो िह िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इान ेपदम।् ५९ तदिप ियाफले कतृग ािमिन सित। राघवेषणेन ामिप यशोपं फलं िमिलित इित तायादाऽनेपदम।् या  इित सोधनम।् हे  आीय रमानाथं रामं ेषय इित नापािणनीयता। ३.२२ दशय दशय महाभाग कुतौ रासाधमौ। ु मिु नयम तथेा ु ारेभ े मिु निभः सह॥ – अ॰रा॰ १.५.४ ीरामो रासौ ित पृन ् दशय इित य ु े । अ रासिनधनेन दशनकारियतिर िवािमे फलिमित ियाफल कतृग ािमादान ेपदम।् ६० ५८ ेष ृँ गतौ (धा॰पा॰ ६१९) → ेष ् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ेष ् िणच ् → ेष ् इ → ेिष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ेिष लोट ् → ेिष िसप ् → ेिष िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ेिष शप ् िस → ेिष अ िस → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ेष े अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ेषय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → ेषय ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → ेषय ् अ → ेषय। ५९ ेष ृँ गतौ (धा॰पा॰ ६१९) → ेष ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → ेष ् िणच ् → ेष ् इ → ेिष → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ेिष लोट ् → ेिष थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ेिष शप ् थास ् → ेिष अ थास ् → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ेष े अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ु ाधधातक ेषय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → ेषय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → ेषय ् अ  → ेषय। ६० िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) इन ेन। िशँर ् ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → श ् िणच ् → श ् इ → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → दश  ् इ → दिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दिश लोट ् → दिश थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → दिश शप ् थास ् → दिश अ थास ् → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → दश अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → दशय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → दशय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → दशय ् अ  → दशय। ३२६ धातु करणम ् ३.२३ दशाते ३.२३ दशाते माे दशाते तौ रासौ कामिपणौ। ु मारीच सबा वष ौ िधरािनी॥ – अ॰रा॰ १.५.५ दशाते इित कमवायोगः।६१ रामलणााम ् इित शेषः। अ परोे ु िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) इन ेन िलकारः। थमपषिवचने पम।् परों नाम साारोमीित ियाशािलानािवषयतावेदकम ्।६२ ३.२४ गामहे चतथु ऽ हिन संाे कौिशको राममवीत।् राम राम महायं ु ं गामहे वयम॥् – अ॰रा॰ १.५.१२ ु ताटकामारीचसबान ् ापा यरां िवधाय िदनयं याव ोायोां ित ु गकामं लणािभरामं ीरामं िवािमो िमिथलां ात ं ु समामयत।् तैव य ु म् गामहे। इदं कथम।् गम ँ धात ॢ ःु (गम ँ ॢ गतौ धा॰पा॰ ९८२) पर ैपदी। ततो लिट मिस ु शिप अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) इन ेन दीघ इषगिमयमां छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) इन ेन छे छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) इन ेन तिु क ोः नाु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) ु िवसग गामः इित पािणनीयम।् ६३ गामहे इित सम ् उपसगसयं ोजने इन ेन े समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इान ेपदे मिहङ ् ये ङकारानबकाय ु ६१ अ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन कतयानेपदं न वेाशां पिरहत ु िवमशः ारः। िशँर ् ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → श ् िलट ् → श ् आताम ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → श ् श ् आताम ् → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → दश  ् श ् आताम ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → द श ् आताम ् → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → द श ् आते → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → िकम ् → िङित ु च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे धः → दशाते। ६२ परों च साारोमीेताशिवषयताशािलानािवषयम ् (वै॰भू॰सा॰ २२)। ६३ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् → गम ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् मस ् → गम ् अ मस ् → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अ मस ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ मस ् → गत ् छ ् अ मस ् → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ मस ् → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गच ् छ ् आ मस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गच ् छ ् आ मँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → ् गच छ ् आ मः → गामः। ३२७ ३.२५ पूसे धातु करणम ् िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) इन ेन च ैे सामहे।६४ यं ु ं सता भवामः। वतमानसामीाट ्।६५ उपसगलोप ु िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इित वचनात।् या हे इित पृथदम।् गाम पदं लोकारोमपष ु बवचन।६६ हे राम हे राम महायं ु ं वयं गामेतीामः इमये इाथष ु िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१५७) इन ेन इामः इपपदे ु लोकारे कृ ते मये आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) इन ेनाऽडागमे लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) इन ेन लावे िनं िङतः (पा॰सू॰ ३.४.९९) इन ेन सकारलोपे गाम हे। हे राम, इामो यहायं ु ं गाम इित योजना।६७ ३.२५ पूसे िस ं महासं पूसे जनके न च। ु मिु निभाां ययौ गासमीपगम॥् इा – अ॰रा॰ १.५.१४ ६४ सम ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → सम ् गम ् लट ् → सम ् गम ् मिहङ् → सम ् गम ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सम ् गम ् शप ् मिह → सम ् गम ् अ मिह → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → सम ् गछ ् अ मिह → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → सम ् गतक ँ ु ् छ ् अ मिह → सम ् गत ् छ ् अ मिह → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → सम ् गच ् छ ् अ मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सम ् गच ् छ ् आ मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सम ् गच ् छ ् आ महे → मोऽनारः ु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं गच ् छ ् आ महे → वा पदा (पा॰सू॰ ८.४.५९) → सङ् गच ् छ ् आ महे → सामहे। ६५ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। ६६ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → इाथष ु िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१५७) → गम ् लोट ् → गम ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् मस ् → गम ् अ मस ् → इषगिमयमांु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अ मस ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ मस ् → गत ् छ ् अ मस ् → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ मस ् → आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) → गच ् छ ् अ आट ् मस ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → गच ् छ ् आ मस ् → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → िनं िङतः (पा॰सू॰ ३.४.९९) → गच ् छ ् आ म → गाम। ६७ इामः इाहायिमित भावः। ततः इाथष ु िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१५७) इन ेन सवलकारापवादेन लोट ्। ३२८ धातु करणम ् ३.२६ आगिमित िस इित समिभाहारेण पूजियसे६८ इित िह पािणनीययोगः ाेितः ात।् िक ु पूसे इित योगे सितरेक िस इित भिवयोगोऽपर पूसे इित वतमानकािलक इित चेत।् वतमानसामीािवाले लिट नासितः।६९ िकमथ िमदिमित चेत।् ं यदा महासं िस ततो धनिष ु भे शीमेव जनके न पूजियसे इित शीतां नियत ं ु भिवित वतमानवायम।् ३.२६ आगिमित एवं वष सहेष ु न ेके ष ु गतेष ु च। रामो दाशरिथः ीमानागिमित सानजः॥ ु – अ॰रा॰ १.५.३० अ यनतनाु कारः७० अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इित ु सूानशासनाि ु सामासमयतोऽिनितभिविवायां लृडवे ।७१ अतो न दोषः। ६८ पूजँ पूजायाम ् (धा॰पा॰ १६४२) → पूज ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवम- वणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → पूज ् िणच ् → पूज ् इ → पूिज → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → पूिज लृट ् → पूिज थास ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → पूिज  थास ् → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → पूिज इट ्  थास ् → पूिज इ  थास ् → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पूजे इ  थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → पूजय ् इ  थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → पूजय ् इ  से → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → पूजय ् इ  से → पूजियसे। ६९ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। पूिज → धातस ु ा (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → पूिज लट ् → पूिज थास ् → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → ् ् ् पूिज यक थास → पूिज य थास → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → पूज ् य थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → पूज ् य से → पूसे। ७० िट आगा इित पम।् आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → आ गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) → आ गम ् → आ गम ् ट ् → आ गम ् ितप ् → आ गम ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ गम ् तास ् ित → टः थम डारौरसः (पा॰सू॰ २.४.८५) → आ गम ् तास ् डा → आ गम ् तास ् आ → िडभान-ु बकरणसामात ् (वा॰ ६.४.१४३) → आ गम ् त ् आ → मोऽनारः ु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → ् आ गं त आ → अनार ु ् यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → आ गन त आ → आगा।् ७१ आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → आ गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आ गम ् लृँट ् → आ गम ् ितप ् → आ गम ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ गम ्  ित → गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) → आ गम ् इट ्  ित → आ गम ् इ  ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → आ गम ् इ  ित → आगिमित। ३२९ ३.२७ काते धातु करणम ् ३.२७ काते तव पादरजःश काते पवनाशना। ु  तपो रमािता॥ आेऽािप रघे – अ॰रा॰ १.५.३४ िवािमः ीरामं ित वेदयित यत ् अहा भवरणधूिलं वाित। त काते इित यु म।् अ कमितहार आन ेपदम।् ७२ अ योयं कायमः करोित यदा तदा कमितहारः। तव पादरजो योयतया ीवाित। यथा ीमागवते – ीयदाज ु रजकमे तलु ा लाऽिप विस पदं िकल भृजमु ।् ु याः वीणकृ तेऽसरयासयं च तव पादरजःपाः॥ – भा॰प॰ु १०.२९.३७ अथाााहालीभगवती ादरजोऽिधकािरणी िक ु परमपातककािरणी ु िभचािरणी सपीयं रजोगणनाशाय तव चरणधूिलं कातीयोयकाण आन ेपदम।् अहाऽऽनः पराभवमूलं कामं तवं च रजोगणं ु ममाना तं च ु मक रजोगणं ु ु ीरामभचरणारिवरजसा पिरमािु  मतीित कौिशकहादम।् कामो ु रजोगणोव इित गीतायां िनिद ं यथा – ु काम एष ोध एष रजोगणसम ु वः।  महाशनो महापाा िवेनिमह वैिरणम॥् – भ॰गी॰ ३.३७ या ाणी सिप िय ते चरणारिवरजः कातो दयेयोगकाणपे कमितहार आन ेपदे काते। ३.२८ पावय ु ।् पावय मनु ेभायामहां णः सताम ु राघवं हे गृहीा मिु नपवः॥ इा ु – अ॰रा॰ १.५.३५ ७२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → का ् → इिदतो नमु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → का नम ँु ्  ् → कान ्  ् → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → कां ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → का ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → का ् लट ् → का ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → का ् शप ् त → का ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → का ् अ ते → काते। ३३० धातु करणम ् ३.२९ िकं वयत े िवािमः कथयित यत ् भगवहां पनीिह। ु अ पावय इित योम।् ७३ पावय इित पावनपं फलं ेव ाित तव भवां पिततपावनं वा िदगे सिरत आनेपदम।् ७४ या हे  अथात ् हे आीय हे आन ् हे धन पावय इये पिरहारः। माितधनाायाम ् (पा॰सू॰ १.१.३५) इित सू भाे श चारोऽथाः से तने किथताः – आाऽऽीयो ु याः। िवािमः कथयित यमाा ाितधन िमित।७५ अ चारोऽथा अनसे माीयमेवााितयदेवामेवानमाराात।् अतः हे  पावय इित सािणनीयता। ३.२९ िकं वयत े यादपजपरागपिवगाा भागीरथी भविविरिमख ु ानु ाित। ु तभागधेयम॥् साा एव मम िवषयो यदाे िकं वयत े मम पराकृ – अ॰रा॰ १.५.४५ अहा कीयं भायं शंसित। िकं वयत े इित। अ वणियत ं ु शते इित ७३ पूञ ् पवने (धा॰पा॰ १४८२) → पू → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) (या ाथ िणच)् → पू िणच ् → पू इ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → पौ इ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → पाव ् इ → पािव → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → पािव लोट ् → पािव िसप ् → पािव िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पािव शप ् िस → पािव अ िस → सावधातकु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पावे अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → पावय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → पावय ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → पावय ् अ → पावय। ७४ पािव → धातस ु ा (पूवव त)् → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → पािव लोट ् → पािव थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → पािव शप ् थास ् → पािव अ थास ् → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → पावे अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ु ाधधातक पावय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → पावय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → पावय ् अ  → पावय। ७५ आाहणं िकमथ म।् ाितधनपयायवाची यः श यथा ात।् इह मा भूत ् – े पाः ु ाः पाःु े गावः ाः गावः (भा॰पा॰सू॰ १.१.३५)। े ाः। आीया इथ ः। आान इित वा। ाितधनवािचन ु ाः। ातयोऽथा वा (वै॰िस॰कौ॰ २२०, १.१.३५)। ३३१ ३.३० अिधगित धातु करणम ् वतमानसामीाट ्।७६ ३.३० अिधगित अहया कृ तं ों यः पठे िसंयतु ः। ु तेऽिखलैः पाप ैः परं ािधगित॥ स म – अ॰रा॰ १.५.६२ अ वतमानसामीाट ्।७७ अहाकृ तों पिठा सः परं ािध- गिमित इित नियत ं ु वतमानयः। अ कमकतृ योगः। यदा कायसौकयाितशयं बोधियत ं ु कतृ  ापारो न िववते तदा कारकारायिप कतृस  ां लभे ापारे तात।् यथा सीता कमूलं पचित। सीतया िकं कमूलं यमेव पते तथ ैवाािप। स ािधगित। तेन िकं पर यमेवािधगते। अिधगित शााथ ः (वै॰िस॰कौ॰ २७६६) इितवत।् ३.३१ ालयािम ालयािम तव पादपजं नाथ दाषदोः िकमरम।् ु मानषीकरणचूणम ि ते पादयोिरित कथा थीयसी॥ – अ॰रा॰ १.६.३ ७६ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। वण वणियािवारगणवचन ु ेष ु (धा॰पा॰ १९३९) → वण → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → वण िणच ् → वण इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािद- पराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → वण  ् इ → विण → धातस ु ा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → विण लट ् → विण त → विण त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → विण यक ् त → विण य त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → वण  ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → वण  ् य ते → वयत।े ७७ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। अिध गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → अिध गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अिध गम ् लट ् → अिध गम ् ितप ् → अिध गम ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अिध गम ् शप ् ित → अिध गम ् अ ित → ु इषगिमयमां छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → अिध गछ ् अ ित → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अिध गतक ँ ु ् छ ् अ ित → अिध गत ् छ ् अ ित → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → अिध गच ् छ ् अ ित → अिधगित। ३३२ धातु करणम ् ु  ३.३२ अनश ु वु े अ वतमानसामीाट ्।७८ ु  ३.३२ अनश ु वु े पूिजतं राजिभः सव िमनश ु  ु वु ।े अतो दशय राजे शैव ं चापमनमम ु ।् ाऽयोां िजगिमषःु िपतरं िु मित॥ – अ॰रा॰ १.६.१६ अ िवािमो िलकारियां य ु े । त कथं पारों िकालदिशात।् ु वतपरोान ु  ीरामं दश दश िवृतसकलापारतया ु तःे सपं सगणं भू भावाितरेके ेमिसौ ानव मतां सूचियत ं ु परोयोगः। ब जगद परा ु मा िकलाहम ् (िश॰ ११.३९) इित योग इव। ३.३३ आकष यामास ईषदाकष यामास पािणना दिणेन सः। बभािखलारो िदशः शेन पूरयन॥् – अ॰रा॰ १.६.२५ ७८ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। लँ शौचकमिण (धा॰पा॰ १५९७) → ल ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → ल ् िणच ् → ल ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → ाल ् इ → ािल → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ािल लट ् → ािल िमप ् → ािल िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ािल शप ् िम → ािल अ िम → सावधातक ु ाधधातक ु योः ् (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ाले अ िम → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ालय अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ालय ् आ िम → ालयािम। ३३३ ३.३४ आनयामास धातु करणम ् अ ाथ िणजात ् आकष यामास इित।७९ ३.३४ आनयामास ततः शभु े िदन े ले समु ु त रघूमम।् आनयामास धमो रामं सातृकं तदा॥ – अ॰रा॰ १.६.४५  ः णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) इित धातःु । णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) आङ ् पूवक इन ेन नकारः। अ परोे िलकारः। पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स (पा॰सू॰ ३.४.८२) इन ेन णलादेश े वृौ िेऽासलोपेऽयादेश े आिननाय इेव।८० आनयामास इित कथम।् उते। आनयतीानया भावे अच ये ् ु ऽयादेश े गणे ७९ कृ षँ िवलेखन े (धा॰पा॰ ९९०) → कृ ष ् → ाथ िणच ् → कृ ष ् िणच ् → कृ ष ् इ → पग- ु लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कष  ् इ → किष  → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। आङ् किष  → आ किष  → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → आ किष  िलट ् → आ किष  ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → आ किष  ण → आ किष  अ → स कान ेकाचाथु म (वा॰ ३.३.३५) → आ किष  आम ् अ → सावधातक ् ु ाधधातकु योः ् (पा॰सू॰ ७.३.८४) → आ कष आम अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ कष य आम अ → ् ् आमः (पा॰सू॰ २.४.८१) → आ कष य ् आम ् → कृ ानय ु  ु ते िलिट (पा॰सू॰ ३.१.४०) → आ कष य ् आम ् अस ् िलट ् → आ कष य ् आम ् अस ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स (पा॰सू॰ ३.४.८२) → आ कष य ् आम ् अस ् ण → आ कष य ् आम ् अस ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → आ कष य ् आम ् अस ् अस ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → आ कष य ् आम ् अ अस ् अ → अत आदेः (पा॰सू॰ ७.४.७०) → आ कष य ् आम ् आ अस ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → आ कष य ् आम ् आ आस ् अ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → आ कष य ् आम ् आस ् अ → आकष यामास। या आकष णमाकष ः। भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन भावे घञ।् ततः तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) इन ेन िणिच गणे ु रपरे आकिष  इित धातस ु ायां िलिट ितािम िक अस ्धानयोगे ु पूविदशा आकष यामास। ८० आङ् णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → आ नी → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → आ नी िलट ् → आ नी ितप ् → आ नी ित → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु स ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → आ नी ण → आ नी अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → आ नी नी अ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → आ िन नी अ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → आ िन न ै अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ िन नाय ् अ → आिननाय। ३३४ धातु करणम ् ३.३५ ममु ोद टािप।८१ आनयाम ्। ियािवशेषणाितीया। आस बभूविे त।८२ ३.३५ ममु ोद ममु ोद जनको ल ीराििरव िववे। ऊिमलां चौरस कां लणाय ददौ मदु ा॥ – अ॰रा॰ १.६.५५ अ मदु ्धातःु (मदु ँ हष धा॰पा॰ १६) आन ेपदी। एवं त िलिट लकारे ममु दु े ८१ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे ियाम।् ८२ बभूव इथ आस इित बधा िशयोगेष ु पराणे ु ष ु च यते। यथा लघ ु ाम ् – लावय उा इवास यः (कु॰स॰ १.३५) िनभ िरपरास ु भूभतृ ाम ् (र॰वं॰ ११.८१) तेनास लोकः िपतृमािन ेा (र॰वं॰ १४.२३)। अ मिनाथः – आसेित बभूवाथ “ितङितपकमयम”् इाह शाकटायनः। वभ ु “न ितङितपकमयम ् ‘अेभःू  ’ इित ादेशिनयमाािङ ैवाभावात।् िक ु कवीनामयं ामािदकः योगः” इाह। वामन ु “अस गितदीादान ेिित धातोिलिट पिमदम”् इाह। अस इनदाे ु ीथ। आस िददीपे। वृ इथ ः। भागवते च – मैये ण े ास समः (भा॰प॰ु ३.१.३) भगवानेक आसेदम ् (भा॰प॰ु ३.५.२३) िनामित िनिवशती िधाऽऽस सा (भा॰प॰ु ४.४.१) असिप े शद आस देहः (भा॰प॰ु ५.५.४) न यिददम आस न भिवदतो िनधनात ् (भा॰प॰ु १०.८७.३७)। या अस ्धातोिलिट छासवैकिकयोगोऽयम।् तथा च बलं छिस ु नीयम।् तेन (पा॰सू॰ २.४.७३) इित सू े मडूक ुा अेभःू  (पा॰सू॰ २.४.५२) इित सू ं चानवत िचदादेशावृिः। यथा – त ह निचके ता नाम पु आस (क॰उ॰ १.१.१) इ ीराघवकृ पा- भाे णेतारः – आस बभूव। अ ‘बलं छिस’ (पा॰सू॰ २.४.७३) इवृिलणबालके न ‘अेभःू  ’ (पा॰सू॰ २.४.५२) इावृौ ‘आस’ इित छासयोगः (क॰उ॰ रा॰कृ ॰भा॰ १.१.१)। असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → अस ् िलट ् → अस ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स (पा॰सू॰ ३.४.८२) → अस ् णल ् → अस ् अ → बलं छिस (पा॰सू॰ २.४.७३) → ादेशावृिः → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → अस ् अस ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → अ अस ् अ → अत आदेः (पा॰सू॰ ७.४.७०) → आ अस ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → आ आस ् अ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → आस ् अ → आस। छिस योरिप पयोः योगः। द॒ा॒ ो यो दम॒ आस॒ िन॑ (ऋ॰वे॰सं॰ ७.१.२) इ आस। अ॒ रा न॒ ेिमः पिर॒ ता ब॑भवू (ऋ॰वे॰सं॰ १.३२.१५) इ बभूव च। ३३५ ३.३५ ममु ोद धातु करणम ् इित पािणनीयम।् ८३ ममु ोद इिप। मोदनं मोदः। भावे घञ।् ८४ मोदं करोित मोदयित।८५ मोदयतीित मोद ।् ८६ मोिदवाऽचरित मोदित।८७ ततो िलिट लकारे णये िेऽास- काय े ममु ोद।८८ ८३ मदु ँ हष (धा॰पा॰ १६) → मदु ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → मदु ् िलट ् → मदु ् त → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → मदु ् एश ् → मदु ् ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → मदु ् मदु ् ए → हलािदः शेषः → म ु मदु ् ए → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → िकम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषेु धः → म ु मदु ् ए → ममु दु ।े ८४ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन। ८५ मोद → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → मोद िणच ् → मोद इ → णािववाित- पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → मोद ् इ → मोिद → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मोिद लट ् → मोिद ितप ् → मोिद ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मोिद शप ् ित → मोिद अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → मोदे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → मोदय ् अ ित → मोदयित। ८६ मोिद → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → मोिद िँ प ् → मोिद व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → मोिद → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → मोद ् → िवभिकायम ् → मोद ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → मोद ् → वाऽवसान े (पा॰सू॰ ८.४.५६) → मोद ्, मोत।् ८७ मोद ् → सवाितपितके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → मोद ् िँ प ् → मोद ् व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → मोद ् → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मोद ् लट ् → मोद ् ितप ् → मोद ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मोद ् शप ् ित → मोद ् अ ित → मोदित। ८८ मोद ् → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → मोद ् िलट ् → मोद ् ितप ् → मोद ् ित → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स (पा॰सू॰ ३.४.८२) → मोद ् ण → मोद ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → मोद ् मोद ् अ → हलािदः शेषः → मो मोद ् अ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → एच इादेश े (पा॰सू॰ १.१.४८) → म ु मोद ् अ → ममु ोद। मोदियतेवाऽचचारेित ममु ोद। वत ु ु जनको योिगराज कुतो मोद इित भावः। या अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इिप समाधानम।् मदु ँ हष (धा॰पा॰ १६) → मदु ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → मदु ् िलट ् → मदु ् ितप ् → मदु ् ित → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु स ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → मदु ् ण → मदु ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → मदु ् मदु ् अ → हलािदः शेषः → म ु मदु ् अ → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → म ु मोद ् अ → ममु ोद। ३३६ धातु करणम ् ३.३६ दीयते ३.३६ दीयते तदार मया सीता िवोलीिवभाते। कथं मया राघवाय दीयते जानकी शभु ा॥ – अ॰रा॰ १.६.६७ अ कथं मया दीयते इित। दीयताम ८९् इित लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) इन ेन ाथ९० लोट ्। या दीयेत९१ इित आशंसावचने िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) इन ेन िलङ ् योमासीत।् िक ु धातस ु े याः (पा॰सू॰ ३.४.१) इन ेन लकारः।९२ ३.३७ ािह ािह तं ा भयसो राजा दशरथदा। अािदपूजां िवृ ािह ाहीित चावीत॥् – अ॰रा॰ १.७.९ िववाहं कृ ा परावतमानो दशरथः सपिरकरः परशरु ामं ा ािह ािह इित वीित। ैधातो ु (ैङ ् पालने धा॰पा॰ ९६५) लोिट ममपष ु एकवचन े गणे ु ऽयादेश े ाय इित ८९ डुदाञ ् दान े (धा॰पा॰ १०९१) → दा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → दा लोट ् → दा त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → दा यक ् त → दा य त → घम ु ाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) → दी य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → दी य ते → आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) → दी य ताम ् → दीयताम।् ९० साथ  इित भावः। िविधिनमणामणाधीटसाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) इ ु स इपादान ेन। ९१ डुदाञ ् दान े (धा॰पा॰ १०९१) → दा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → आशंसावचने िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) → दा िलङ् → दा त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → दा यक ् त → दा य त → घम ु ाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) → दी य त → िलङः सीयटु ् (पा॰सू॰ ३.४.१०२) → दी य सीयटँ ु ् त → दी य सीय ् त → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → दी य सीय ् सटँ ु ् त → दी य सीय ् स ् त → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → दी य ईय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → दी य ई त → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → दी ये त → दीयेत। ९२ डुदाञ ् दान े (धा॰पा॰ १०९१) → दा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → धातस ु े याः (पा॰सू॰ ३.४.१) → दा लट ् → दा त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → दा यक ् त → दा य त → घम ु ाागापाजहाितसां हिल (पा॰सू॰ ६.४.६६) → दी य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → दी य ते → दीयते। ३३७ ३.३८ भूयात ् धातु करणम ् पािणनीयम।् ९३ ािह इित कथम।् आकृ ितगणाददािदगणे पा (पा रणे धा॰पा॰ १०५६) रा (रा दान े धा॰पा॰ १०५७) ा (ा पूरणे धा॰पा॰ १०६१) इािदवणाथ ः ा इित पिठतः। तत से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) इन ेन िह आदेश े ािह इित पािणनीय एव।९४ ३.३८ भूयात ् जड िचमायोगािं भूयाितेथा। जडसाडं िह जलाोमलनं यथा॥ – अ॰रा॰ १.७.३७ ु मया लोकिजगीषया। देव यृ तं पयं तव तव बाणाय भूयााम नमोऽ ु ते॥ – अ॰रा॰ १.७.४५ यिप साथ कभूधातोः (भू सायाम ् धा॰पा॰ १) िललकारे त ु भवेत ९५ ् इित ९३ ु ैङ ् पालने (धा॰पा॰ ९६५) → ै → अनदािङत आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ै लोट ् → ै थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ै शप ् थास ् → ै अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ाय ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → ाय ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → ाय ् अ  → ाय। ९४ भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाददािदगण ऊोऽयं ाधातू रण इित भावः। ा रणे (अदािदगण ऊः) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ा लोट ् → ा िसप ् → ा िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ा शप ् िस → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → ा िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → ा िह → ािह। ९५ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविध- िनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → भू िलङ् → भू ितप ् → भू ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भू शप ् ित → भू अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भो अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भव अ ित → ् यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भव ् अ यासटँ ु ् ित → भव ् अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भव ् अ यास ् सटँ ु ् ित → भव ् अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → भव ् अ या ित → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → भव ् अ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → भव ् अ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → भव ् ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भव ् ए त ् → भवेत।् ३३८ धातु करणम ् ३.३९ मोहय योग एवं लकारे च भवित९६ इित योगः पािणनीयः। भूयात ् इित योग आिशिष।९७ आिशिष िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) इन ेन। िक ु य ु (य ु िमणेऽिमणे च ु धा॰पा॰ १०३५) इािदवूधातरु दािद ैव िललकारे धा॰पा॰ १०३३) ण ु (ण ु तौ भूयात ्।९८ आशंसावचने िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) इन ेन। ॥ इित बालकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथायोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ३.३९ मोहय अहं भानां तानां च िकरः। ु ी मोहय न मां भो॥ अतो मामनगृ – अ॰रा॰ २.१.३० ९६ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भू लट ् → भू ितप ् → भू ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भू शप ् ित → भू अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भो अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भव ् अ ित → भवित। ९७ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आिशिष िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) → भू िलङ् → भू ितप ् → भू ित → िलङािशिष (पा॰सू॰ ३.४.११६) → शबभावः → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भू यासटँ ु ् ित → भू यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भू यास ् सटँ ु ् ित → भू यास ् स ् ित → िकदािशिष (पा॰सू॰ ३.४.१०४) → िकम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भू यास ् स ् त → ोः संयोगाोरे च (पा॰सू॰ ८.२.२९) → भू या त ् → भूयात।् ९८ भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ितगणाददािदगण ऊोऽयं भूधातःु सायािमित भावः। भू सायाम ् (अदािदगण ऊः) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आशंसावचन े िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) → भू िलङ् → भू ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भू शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → भू ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भू यासटँ ु ् ित → भू यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भू यास ् सटँ ु ् ित → भू यास ् स ् ित → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भू यास स त → ोः संयोगाोरे च (पा॰सू॰ ८.२.२९) → भू या त ् → ् ् ् भूयात।् ३३९ ३.४० नाशयािम धातु करणम ् नारदः कथयित मां मा मोहय। अ मोहय इित समीचीनं तीयते।९९ िक ु  ु इित पृथगपादान ेन हे  हे आीय मां मा मोहय इित पिरहारः। ३.४० नाशयािम सीतािमषेण तं ं सकुलं नाशयाहम।् एवं रामे िताते नारदः ममु ोद ह॥ – अ॰रा॰ २.१.३९ अ वतमानसामीे लट ्।१०० या नाशमाच इित नाशयित।१०१ नाशयतीित नाश ्।१०२ ितिर। अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छास- ९९ महु ँ वैिचे (धा॰पा॰ ११९८) → महु ् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → महु ् िणच ् → महु ् इ → ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → मोह ् इ → मोिह → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → मोिह लोट ् → मोिह िसप ् → मोिह िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मोिह शप ् िस → मोिह अ िस → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → मोहे अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → मोहय ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → मोहय ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → मोहय ् अ → मोहय। १०० णशँ अदशन े (धा॰पा॰ ११९४) → णश ् → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → नश ् → हेतम ु ित ् ् ् च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → नश िणच → नश इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → नाश ् इ → नािश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → बधयु धु नशजन े ु - ो ु णेः (पा॰सू॰ १.३.८६) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → नािश लट ् → नािश िमप ् → नािश िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → नािश शप ् िम → नािश अ िम → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → नाशे अ िम → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → नाशय ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → नाशय ् आ िम → नाशयािम। १०१ नाश → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → नाश िणच ् → नाश इ → णािववाित- पिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → नाश ् इ → नािश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → नािश लट ् → नािश ितप ् → नािश ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → नािश शप ् ित → नािश अ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → नाशे अ ित → ् एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → नाशय अ ित → नाशयित। १०२ नािश → धातस ु ा (पूवव त)् → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → नािश िँ प ् → नािश व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → नािश → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → नाश ् → िवभिकायम ् → नाश ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → नाश ् → अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) → षाभावः → जाभावः → नाश।् ३४० धातु करणम ् ३.४१ अिभषेािम भााभावो१०३ जाभाव।१०४ अहमेव नाश ् रावणनाशियता अयािम१०५ अरयं जािम। ३.४१ अिभषेािम आापयित यां मिु नमानय। ु यौवराेऽिभषेािम ोभूत े रघननम॥् – अ॰रा॰ २.२.७ यिप ोभूत े इित पदसमिभाहारेण कारः ाोित१०६ तथा च ं लकाराथ - िनणय े भूषणे – वतमान े परोे ोभािवथ भिवित। िवादौ ाथ नादौ च माेया लडादयः॥ – वै॰िस॰का॰ २२ तथाऽनतनािववया लृट ्।१०७ १०३ जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) इावृःे । १०४ झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इावृःे । १०५ कटी गतौ (धा॰पा॰ ३२०) इेकारेषपे गतौ इधातरु िप। इ इित चतथ ु धातुवािदनाम ् – अयित (मा॰धा॰वृ॰ १.२१५)। इ गतौ (धा॰पा॰ ३२०) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इ लट ् → इ िमप ् → इ िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → इ शप ् िम → इ अ िम → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ए अ िम → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अय अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → अय ् आ िम → ् अयािम। या अयत इयः। अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) इित धातोः नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचािच िवभिकाय। ततः अय इवाऽचरामीयािम। अय → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → अय िँ प ् → अय व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → अय → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर ् पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अय लट ् → अय िमप ् → अय िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अय शप ् िम → अय अ िम → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → अय िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → अया िम → अयािम। १०६ अनतने ट ् (पा॰सू॰ ३.३.१५) इन ेन। १०७ अिभ िषचँ रणे (धा॰पा॰ १४३४) → अिभ िषच ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → अिभ िसच ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → अिभ िसच ् लृट ् → अिभ िसच ् िमप ् → अिभ िसच ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → अिभ िसच ्  िम → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → अिभ सेच ्  िम → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → अिभ सेक ्  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → अिभ सेक ् ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → अिभ षेक ् ा िम → अिभषेािम। ३४१ ३.४२ िवश धातु करणम ् ३.४२ िवश रामािभषेकिवाथ यत वातः। मरां िवशादौ कै केय च ततः परम॥् – अ॰रा॰ २.२.४५ अ देवाः सरत ाथ ये यत ् ं मरां िवश। पूवक ो िवश ्धातःु (िवशँ वेशन े धा॰पा॰ १४२४) पर ैपदी। त लोकारे िवश इित पािणनीयम।् १०८ िवश इित त ु कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन ियािविनमय आनेपदे सित िवश।१०९ या वेशनं िवश ्।११० अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) इन ेन छासभााभावो१११ जाभाव।११२ िवशमेनाऽिभेन १०८  िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) →  िवश ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →  िवश ् लोट ् →  िवश ् िसप ् →  िवश ् िस → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) →  िवश ् श िस →  िवश ् अ िस → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → ्  िवश अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िवश। १०९  िवशँ वेशने (धा॰पा॰ १४२४) →  िवश ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →  िवश ् लोट ् →  िवश ् थास ् →  िवश ् थास ् → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) →  िवश ् श थास ् →  िवश ् अ थास ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → ् ्  िवश अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) →  िवश अ  → िवश। ११० ियां भावे िप।्  िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) →  िवश ् → सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) →  िवश ् िँ प ् →  िवश ् व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) →  िवश ् → ु िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे धः → िवश ् → िवभिकायम ् → िवश ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → अययादीिन िस (पा॰सू॰ १.४.२०) → षाभावः → जाभावः → िवश।् १११ जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) इावृःे । ११२ झलां जशोऽे (पा॰सू॰ ८.२.३९) इावृःे । ३४२ धातु करणम ् ३.४३ चे कपटे नाऽितामतीित िवशयित।११३ िवशयतीित िवशः।११४ िवश इवाऽचरतीित िवशित।११५ ु इमाचाणिणजाचापनराचारितो लोममपष ु एकवचन े िवश।११६ ३.४३ चे ु े पनरे ततो िवे सम ु िह िदिवं शभु ।े ु तथा चे िववेशाथ मराम॥् तथेा – अ॰रा॰ २.२.४६ ११३ अमािभं कपटम।् अेन कपटे नाितामतीित अयित। अ → तेनाितामित (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८८) → अ िणच ् → अ इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → अ ् इ → अि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अि लट ् → अि ितप ् → अि ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अि शप ् ित → अि अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ् अय अ ित → अयित। िवशम ् अयित इित िते सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इ सह इित योगिवभागाबु  ितङेन समासे िवशयित। पयभषू यत ् (वै॰िस॰कौ॰ ९३९) इितवत।् ता बालमनोरमा च – ‘पयभषू यिदित॥’ ‘सह सपा’ ु इ सहेित योगिवभागात ् परीित सब ु ितङेन समासः (बा॰म॰ ९३९)। ११४ अयतीः। अिनामधातोः नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचािच। िविश अः इित िवशः। समी शौडैः (पा॰सू॰ २.१.४०) इ समी इित योगिवभागामासः। या सह सपा ु (पा॰सू॰ २.१.४) इन ेन सु पु ासमासः। ११५ िवश → सवाितपितके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → िवश िप ् → िवश व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िवश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातसु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवश लट ् → िवश ितप ् → िवश ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवश शप ् ित → िवश अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िवश ित → िवशित। ११६ िवश → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िवश लोट ् → िवश िसप ् → िवश िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवश शप ् िस → िवश अ िस → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िवश िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िवश िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िवश। ३४३ ३.४४ िववाते धातु करणम ् ियाफल कतृभ तू ायां सरां गािमादान ेपदम।् ११७ ियाफलं िह लीला- साहाेन भगवदानकूु पम।् ३.४४ िववाते भरतो राघवाे िकरो वा भिवित। िववाते वा नगरााण ैवा हायतेऽिचरात॥् – अ॰रा॰ २.२.६२ अािप िववासियते११८ इित योे िववाते११९ इित वतमानसामीे लट ्।१२० ३.४५ भूयात ् ेव ितत ु िचरं ासभूत ं ममानघ। यदा मेऽवसरो भूयादा देिह वरयम॥् – अ॰रा॰ २.२.७२ अ पूवमेव समाधानम।् १२१ ११७ िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) इन ेन। डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → कृ िलट ् → कृ इट ् → कृ इ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → कृ कृ इ → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → कर ् कृ ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → क कृ ए → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → च कृ ए → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → िकम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → च  ् ए → चे । ११८ वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००५) → वस ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → वस ् िणच ् → ् वस इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → वास ् इ → वािस → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। िव वािस → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → िव वािस लृट ् → िव वािस त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → िव वािस  त → आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िव वािस इट ्  त → िव वािस इ  त → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → िव वासे इ  त → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → िव वासय इ  त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िव वासय ् इ  ते → आदेश- ् ययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → िव वासय ् इ  ते → िववासियते। ११९ िव वािस (पूवव  त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िव वािस लट ् → िव वािस त → सावधातक ु े ् ् यक (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िव वािस यक त → िव वािस य त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → िव वास ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िव वास ् य ते → िववाते। १२० वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। १२१ ३३८तमे पृ े ३.३८ भूयात ् इित योग िवमश पय। ु ३४४ धातु करणम ् ३.४६ न जान े ३.४६ न जान े ु एवं ां बिसां ु न जान े वसिर। भरतो यिद राजा मे भिवित सतःु ियः॥ – अ॰रा॰ २.२.७७ ु मरां कै केयी शंसित यूव ां बिसां न जान ।े न चा न अजान े इेव लयोगः।१२२ अथं न ूयत इित चेरपात ् िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन लोपाा।१२३ तथाऽाकारलोप ु वार एव।१२४ उते। अ ु योगे लट ्।१२५ या परायोगे ु ङ ् चाे (पा॰सू॰ ३.२.१२२) इन ेन।१२६ परा लट ् पिर ु ु ामीश बिमत न जान े। ३.४७ े ाणांेऽथ वा वे शिये तावदेव िह। िनयं कु कािण काणं ते भिवित॥ – अ॰रा॰ २.२.८१ ् ातःु (जँ हानौ धा॰पा॰ ९८६) आन ेपदी न। अ इट ् य सावना ज ध १२२ पूवप ोऽयम।् १२३ अयमिप पूवप  ः। १२४ उरपोऽयम।् ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) इन ेनाकारलोपे अजािन इित पम।् ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → अनपसगा ु ः (पा॰सू॰ १.३.७६) → अनतन े लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → ा लङ् → ा इट ् → ा इ → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् ा इ → अ ा इ → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → अ ा ा इ → अ ा ना इ → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → अ जा ना इ → ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) → अ जा न ् इ → अजािन। १२५  इाहायिमित भावः। ा अवबोधन े (धा॰पा॰ १५०७) → ा → अनपसगा ु ः (पा॰सू॰ १.३.७६) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → ा लट ् → ा इट ् → ा इ → ािदः ा (पा॰सू॰ ३.१.८१) → ा ा इ → ा ना इ → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा ना इ → ायोरातः (पा॰सू॰ ६.४.११२) → जा न ् इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → जा न ् ए → जान े। ु इाहायिमित भावः। िसिः पूवव त।् १२६ परा ३४५ ३.४८ शिये धातु करणम ् कथम।् अािप कमितहारादान ेपदम।् १२७ ३.४८ शिये ाणांेऽथ वा वे शिये तावदेव िह। िनयं कु कािण काणं ते भिवित॥ – अ॰रा॰ २.२.८१ न च शीङ ्धातःु (शीङ ् े धा॰पा॰ १०३२) अदािदरिनट ्।१२८ यथा शे े इित वाीिकः।१२९ शिये इित कथम।् १३० अ शयनं शयः।१३१ शयमाचरतीित शयते१३२ ु एकवचन े शिये।१३३ या शय ् इित हलं ियािवशेषणम।् शयनं ु ृ  कार उमपष पनल १२७ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। जँ हानौ (धा॰पा॰ ९८६) → ज ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् इट ् → ज ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ्  इ → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → क ्  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → क ्  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → क ् े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → तयक ् े → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → े। १२८ पूवप  ोऽयम।् ु १२९ शे े पराालाया याव ितयाित (वा॰रा॰ २.१०३.१४) इित गोिवराजीयटीकापाठः। १३० अयमिप पूवप   इित बोम।् १३१ एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन अच ्ये। शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) → शी → एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) → शी अच ् → शी अ → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → शे अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → शय ् अ → शय → िवभिकायम ् → शयः। शयशः शायामिप। शयः शािहपािणष ु (मे॰को॰ २६.५७) इित मेिदनी। त घयः। शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) → पिं ु स संायां घः ायेण (पा॰सू॰ ३.३.११८) → शी घ → शी अ → सावधातक ु ाध- ु धातकयोः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → शे अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → शय अ → शय → ् िवभिकायम ् → शयः। १३२ शय → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → शय िँ प ् → शय व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → शय → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → शय लट ् → शय त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → शय शप ् त → शय अ त → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → शय त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → शय ते → शयते। १३३ शय → धातस ु ा (पूवव त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → शय लृट ् → शय इट ् → शय इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → शय  इ → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → शय इट ्  इ → शय इ  ित → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → शय ् इ  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → शय ् इ  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → शय ् इ े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → शय ् इ े → शिये। ३४६ धातु करणम ् ३.४९ उपायाित कुवतीाीित इे।१३४ इष ुधातोः (इष ँ ु इायाम ् धा॰पा॰ १३५१) कमवाे वतमान- काल उमपष ु एकवचन े पम।् १३५ वत ु ु शीङ ्धातःु (शीङ ् े धा॰पा॰ १०३२) सेडवे । यथा तैव शिया।१३६ शे े इ िडभावोऽिनात।् १३७ ३.४९ उपायाित हसी मामपु ायाित सा िकं न ैवा यते। इाेव सि मनसाऽितिवयता॥ – अ॰रा॰ २.३.३ ् इित योे उपायाित इित िह शयोगे।१३९ उपायात १३८ तथा च लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन लकारः।१४० लोपात ्  इ वणं न।१४१ १३४ इष ँ ु इायाम ् धा॰पा॰ १३५१) → इष ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् इट ् → इष ् इ → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) इष ् यक ् इ → इष ् य इ → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पध- ु गणिनषे धः → इष ् य इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् य ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → इष ् ये → इे। १३५ पूवप  ं मैवतै े े समाधान े उे । ु १३६ शिया पषाः कथं शेत े महीतले (वा॰रा॰ २.८८.४)। १३७ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। शे े (वा॰रा॰ २.१०३.१४) इ भूषणकारा गोिव- राजा – शे े शिये। इडभाव आष ः (वा॰रा॰ भू॰टी॰ २.१०३.१४)। १३८ उप आङ् या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → उप आ या → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → उप आ या लङ् → उप आ या ितप ् → उप आ या ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → उप आ अट ् या ित → उप आ अ या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उप आ अ या शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → उप आ अ या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → उप आ अ या त ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उपा अ या त ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उपा या त → उपायात।् १३९  इाहायिमित भावः। १४० उप आङ् या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → उप आ या → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → उप आ या लट ् → उप आ या ितप ् → उप आ या ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उप आ या शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → उप आ या ित → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उपा या ित → उपायाित। १४१ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन। ३४७ ३.५० िवहे धातु करणम ् ३.५० िवहे ता ऊचःु ोधभवनं िवा न ैव िवहे। कारणं त देव ं ग िनेतमु हिस॥ – अ॰रा॰ २.३.५ िवहे इ हे इित पृथदम।् हे देव कारणं न ैव िव इयः करणीयः। िकिमदं िव। न चा वेिदत ं ु वयं न शुमह इथ शिक िलङ ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) इन ेन या कारणं वेिदत ं ु वयं नाहाः इथ अह कृ तृच (पा॰सू॰ ३.३.१६९) इन ेन िलङ ् लोा।१४२ त िवाम१४३ वेदाम१४४ इित पे। अ िवदो लटो वा (पा॰सू॰ ३.४.८३) इन ेन लिट मसो मादेश े िव।१४५ या कमितहार आन ेपदम।् १४६ ततो लकार उमपषे ु बवचन े मिहङ ् यः।१४७ १४२ िव इाडभावा ललृङो िवसगाभावा लिाभावा िलताभावा न लृटािवाश पूवप ोऽयम।् १४३ िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → शिक िलङ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) → िवद ् िलङ् → िवद ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवद ् शप ् मस ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् मस ् → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → िवद ् यासटँ ु ् मस ् → िवद ् यास ् मस ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → पग- ु ु लघू पधगणिनषे धः → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → िवद ् या मस ् → िनं िङतः → िवद ् या म → िवाम। १४४ िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अह कृ तृच (पा॰सू॰ ३.३.१६९) → िवद ् लोट ् → िवद ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवद ् शप ् मस ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् मस ् → आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) → िवद ् आट ् मस ् → िवद ् आ मस ् → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → ् ् ् वेद ् आ मस → लोटो लत (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम → िनं िङतः → वेद ् आ म → वेदाम। १४५ हे इित पृथदिमित भावः। िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवद ् लट ् → िवद ् मस ् → िवदो लटो वा (पा॰सू॰ ३.४.८३) → िवद ् म → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवद ् शप ् म → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् म → िव। १४६ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। १४७ िवदँ ान े (धा॰पा॰ १०६४) → िवद ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवद ् लट ् → िवद ् मिहङ् → िवद ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवद ् शप ् मिह → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िवद ् मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िवद ् महे → िवहे। ३४८ धातु करणम ् ३.५१ विधािम ३.५१ विधािम ूिह िकं वा विधािम वधाह वा िवमोसे। िकम बनोे न ाणााािम ते िये॥ – अ॰रा॰ २.३.१३ अ महाराजो दशरथः हिनािम१४८ इथ विधािम इित योगं करोित। वध ्- धात ु ु रािदः।१४९ ततो िणजभावे१५० विधािम इित पािणनीयः।१५१ या वधमाचरतीित वधित१५२ इित िवह आचारिबाृकारे विधािम।१५३ इित नापािणनीयः।१५४ १४८ हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हन ् लृट ् → हन ् िमप ् → हन ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हन ्  िम → ऋनोः े (पा॰सू॰ ७.२.७०) → हन ् इट ्  िम → हन ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → हन ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → हन ् इ ा िम → हिनािम। १४९ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः ु ु योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ितगणारािदगण ऊोऽयमाधृषीयो धातिु हसायाम।् १५० आ धृषाा (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८०६) इन ेन वैकिको िणच।् तेना िणजभावः। १५१ वध ् → आ धृषाा (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८०६) → िणजभावः → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वध ् लृट ् → वध ् िमप ् → वध ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वध ्  िम → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → वध ् इट ्  िम → वध ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वध ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वध ् इ ा िम → विधािम। १५२ वध → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → वध िँ प ् → वध व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → वध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् → वध ितप ् → वध ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वध शप ् ित → वध अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध ित → वधित। १५३ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वध लृट ् → वध िमप ् → वध िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वध  िम → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → वध इट ्  िम → वध इ  िम → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → वध ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वध ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वध ् इ ा िम → विधािम। १५४ ३८६तमे पृ े ३.१०७ वधियित इित योग िवमशमिप पय। ु ३४९ ३.५२ मिरे धातु करणम ् ३.५२ मिरे वनं न गेिद रामचः भातकालेऽिजनचीरय ु ः। ु उनं वा िवषभणं वा कृ ा मिरे परतवाहम ॥् – अ॰रा॰ २.३.३१ कै केयी कथयित यद ् यिद राघवो वनं न गिमित तदाऽहं मिरािम।१५५ अ ियतेिलङोः िशित च ैवाऽन ेपदिवधानात ् मिरे इित कथम।् ियतेिलङो (पा॰सू॰ १.३.६१) इित िह सू ं लृिट न ैवान ेपदं करोतीित चेत।् मरणं मरः।१५६ मरमाचरतीित मरते आचारिबामितहार आन ेपदम।् १५७ लृकार उम- ु एकवचन े मिरे।१५८ या मरं मरणं गतीित मिरित१५९ त ैव कमितहार पष १५५ मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) → मृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → मृ लृट ् → मृ िमप ् → मृ िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → मृ  िम → ऋनोः े (पा॰सू॰ ७.२.७०) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → मृ इट ्  िम → मृ इ  िम → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → म इ  िम → उरण ् रपरः ु ाधधातक (पा॰सू॰ १.१.५१) → मर ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → मर ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → मर ् इ ा िम → मिरािम। १५६ कृ टो ु बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इन ेन मृधातोः अप ्यः। मरणं मरः। ‘कृ टो ु बलम’् (पा॰सू॰ ३.३.११३) इप।् तेनायमिप पूवव दादाः ु (का॰िव॰प॰ ६.२.११४) इित िजन े- ु बिः। या नञो जरमरिममृताः (पा॰सू॰ ६.२.११६) इ िनपातनािम।् जरणं जरः ‘ॠदोरप’ ् (पा॰सू॰ ३.३.५७)। मरणं मरः। अमरम।् अादेव िनपातनादप ् (त॰बो॰ ३८५०, ६.२.११६) इित ान ेसरती च। १५७ मर → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → मर िँ प ् → मर व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → मर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मर लट ् → मर त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मर शप ् त → मर अ त → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → मर त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → मर ते → मरते। १५८ मर → धातस ु ा (पूवव त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → मर लृट ् → मर इट ् → मर इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → मर  इ → आधध ातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → मर इट ्  इ → मर इ  इ → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → मर ् इ  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → मर ् इ  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → मर ् इ े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → मर ् इ े → मिरे। १५९ इषँ गतौ (धा॰पा॰ ११२७) → इष ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् ितप ् → इष ् ित → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् शयन ् ित → इष ् य ित → इित। मरम ् इित इित िते शकािदष ु परपं वाम ् (वा. ६.१.९१) इन ेन परपे मिरित। ३५० धातु करणम ् ३.५३ ामहे ् मिरे इित लकार एवोमपष आन ेपदात १६० ु एकवचन े।१६१ ३.५३ ामहे ियो बाला वृा राौ िनां न लेिभरे। कदा ामहे रामं पीतकौशेयवाससम॥् – अ॰रा॰ २.३.३८ अ कमितहार आन ेपदम।् १६२ ततो लृकारे मिहङ ् ये दीघ एे ामहे।१६३ ३.५४ समपृत वधयन ् जयशेन णमिरसा नृपम।् अितिखं नृप ं ा कै केय समपृत॥ – अ॰रा॰ २.३.४३ १६० कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। १६१ इषँ गतौ (धा॰पा॰ ११२७) → इष ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् इट ् → इष ् इ → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् शयन ् इ → इष ् य इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् य ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → इष ् ये → इे। मरम ् इे इित िते शकािदष ु परपं वाम ् (वा. ६.१.९१) इन ेन परपे मिरे। १६२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। १६३ िशँर ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → श ् लृट ् → श ् मिहङ् → श ् मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → श ्  मिह → सृिजशोझ मिकित (पा॰सू॰ ६.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →  अम ् श ्  मिह →  अ श ्  मिह → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) →  ् अ श ्  मिह → जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) →  ् अ ष ्  मिह → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) →  ् अ क ्  मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →  ् अ क ् ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →  ् अ क ् ा महे → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →  ् अ क ् ा महे → ामहे। ३५१ ३.५५ शासत ु धातु करणम ् अ कमितहार आन ेपदम।् १६४ ३.५५ शासत ु आासयामास नृप ं शन ैः स नयकोिवदः। ु िकम ःखेन िवभो रां शासत ु मेऽनजः॥ – अ॰रा॰ २.३.७३ अ गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित िनयमाोकारे ितिप शिप एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) इन ेनोकारे शासत ।ु १६५ ३.५६ याे ु मातरं समना ु च जानकीम।् अननीय ु वनम॥् आग पादौ विा तव याे सखं – अ॰रा॰ २.३.७७ ीरामः कै केय ित कथयित यत ् अहं तव पादं विा वनं याािम। याािम१६६ १६४ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। सम ् ँ ीायाम ् (धा॰पा॰ १४१३) → सम ्  ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → सम ्  ् लङ् → सम ्  ् त → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → सम ्  ् श त →  ् अ थास ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िहावियिधवििवचित- वृितपृितभृतीनां िङित च (पा॰सू॰ ६.१.१६) → सम ् पृ अ  ् अ त → ससारणा (पा॰सू॰ ६.१.१०८) → सम ् पृ  ् अ त → सम ् पृ  ् अ त → समपृत। िविदि- रतीनामपु सानम ् इपसानाकम ु कािधकारादावृिः। या अितिखं नृप ं कै केय च ा इयेन कमणोऽिववायामकमकादानेपदम।् अनेन ैवोपसानेन। ु १६५ शास ँ ु अनिशौ (धा॰पा॰ १०७४) इित धातोलकारे थमपष ु एकवचन े शा ु इित पम।् यथा या पिरगृहीतोऽयमदः शा ु मेिदनीम ् (वा॰रा॰ ४.२१.९) इित वाीिकयोगे। शास ँ ु → शास ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → शास ् लोट ् → शास ् ितप ् → शास ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → शास ् शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → शक ् → शास ् ित → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → शास ् त ु → शा।ु गण- कायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित पिरभाषयाऽ अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इावृौ शगभावे शास ् शप ् ित → शास ् अ ित → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → शास ् अ त ु → शासत ु इित िसम।् १६६ या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → या लृट ् → या िमप ् → या िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → या  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → या ा िम → याािम। ३५२ धातु करणम ् ३.५७ कुते इित योे याे इित य ु ते। अािप कमितहारः।१६७ यतो िह वनगमनं त ु वृानां कृ ते। तथा चोम ् – शैशवेऽिवानां यौवने िवषय ैिषणाम।् ु वाधके मिु नवृीनां योगेनाे तनजाम ॥् – र॰वं॰ १.८ अतो वृानां कम वनगमनं यवु को भूा ीराम आचरित ताद याे इेव योगः साध।ु ीरामचिरतमानसे कौसाऽिप कथयित – अंतँ उिचत नृपिह बनबासू। बय िबलोिक िहय होइ हरासू॥१६८ – रा॰च॰मा॰ २.५६.४ तात ् याे। वृोिचतमिप गमनं ोषाथ किरामीेव राजीवलोचन िववितोऽथ  इयेन ते। न च न गितिहंसाथः (पा॰सू॰ १.३.१५) इन ेन कमितहार आन ेपदिनषेधः। मडूक ुा नपस ं ु के न ैकवाातराम ् ं ु कमनपस (पा॰सू॰ १.२.६९) इतः अतराम ् इनवत ु नीयम।् ३.५७ कुते ु त ु पिर मातरं म इा ु ाययौ। कौसाऽिप हरेः पूजां कुते रामकारणात॥् – अ॰रा॰ २.३.७८ अ अकुत१६९ इित योम।् कुते इित य ु म।् योगे लट ् े १६७ तात ् कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदिमित भावः। या ापणे (धा॰पा॰ १०४९) → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → या लृट ् → या इट ् → या इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → या  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → या  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → या े → याे। १६८ एतूपारम–अे् िनवासो िविपने समीचीनो महीपतेः। िक ु ा तवावां ःखं मे मनिस ितम॥् (मा॰भा॰ २.५६.४)। १६९ डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → कृ लङ् → कृ त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् कृ त → अ कृ त → तनािदकृ  उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) → अ कृ उ त → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → ु ाधधातक अ क ् अर ् उ त → अत उावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.११०) → अ क ् उर ् उ त → अकुत। ३५३ ३.५८ ायते धातु करणम ् (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन लकारिवधानाक।् १७० ३.५८ ायते होमं च कारयामास ाणेो ददौ धनम।् ायते िवमु के ामनसा मौनमािता॥ – अ॰रा॰ २.३.७९ अािप कमितहारादेवाऽन ेपदम।् १७१ यतो िह महािव ु ु ताः पः। ु ु अंिशिन महािवौ ीरामभे पपेण वतमान ेऽंश ं िव ं ु वामनावतारे ताताऽिदितः सिप ाकृ तनारीव ायतीेव कमितहार सितः। वतमानकालोऽिप पूव- िदशा।१७२ ३.५९ आगिमे चतदु श ु  समा िषा मिु नवेषधृक।् ु शीं न िचां कतमु हिस॥ आगिमे पनः – अ॰रा॰ २.४.६ ीरामः कथयित वनवासाे आगिमे। अ आगिमािम इित िह पािणनीयम।् १७३ समपु सगााहार आन ेपदम ् समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इन ेन। न च आङ ्उपसग ैव गम धात् नु ाऽय इित चेत।् विहते इित वम।् १७०  इाहायिमित भावः। डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) → कृ → िरतिञतः किभाये ियाफले (पा॰सू॰ १.३.७२) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → कृ लट ् → कृ त → तनािदकृ  उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) → कृ उ त → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → क ् अर ् उ त → अत उावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.११०) → क ् उर ् उ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → क ् उर ् उ ते → कुते। १७१ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। १७२ लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन।  इाहायिमित भावः। ै िचायाम ् (धा॰पा॰ ९०८) → ै → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → ै लट ् → ै त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ै शप ् त → ै अ त → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → ाय ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ाय ् अ ते → ायते। १७३ आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → आ गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आ गम ् लृँट ् → आ गम ् िमप ् → आ गम ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ गम ्  िम → गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) → आ गम ् इट ्  िम → आ गम ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आ गम ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → आ गम ् इ ा ित → आगिमािम। ३५४ धातु करणम ् ३.६० जायते न च सानेपद इट ् कथं गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) इित सूण े पर ैपद एवेिधानािदित चेम।् उते। आगतीागम ् आचारे ित सवापहािरलोपे।१७४ इष ्धातोः कमितहार आन ेपदे इे।१७५ आगम ् इे इित आगिमे। ३.६० जायते यथा वाहपिततवानां सिरतां तथा। चतदु श  समासा णािमव जायते॥ – अ॰रा॰ २.४.४६ सामीािभायेण ैव णािमव इित वाखडयोगेण च शीतां ोतियत ं ु ु े । वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन।१७६ वतमानसमीपे लटं य ३.६१ न ेे तामाह राघवः ीतः ियां ियवािदनीम।् कथं वनं ां न ेेऽहं बामृगाकुलम॥् – अ॰रा॰ २.४.६४ णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) इित धातरु किभाये ियाफले पर ैपदी। तथा १७४ आङ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → िप ् च (पा॰सू॰ ३.२.७६) → आ गम ् िँ प ् → आ गम ् व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → आ गम ् → आगम ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → आगम ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → आगम।् १७५ इषँ गतौ (धा॰पा॰ ११२७) → इष ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् इट ् → इष ् इ → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् शयन ् इ → इष ् य इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् य ए → अतो गणेु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → इष ् ये → इे। ु १७६ जन ाभाव े (धा॰पा॰ ११४९) → अनदािङत आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जन ् लट ् → जन ् त → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → जन ् यन ् त → जन ् य त → ाजनोजा (पा॰सू॰ ७.३.७९) → जा य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → जा य ते → जायते। ३५५ ३.६२ हासे धातु करणम ् च न ेािम इित योम।् १७७ अ उपन ेे इित िह पदम।् १७८ कथमपु न ेे इथ सानन आनेपदम।् १७९ कथं सािनतं किरािम इित भावः। या ये। कथं िदनािन यापियािम। योने। अ सू ं साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६)। ३.६२ हासे पादचारेण गं शीतवातातपािदमत।् रासादीन े ा जीिवतं हासेऽिचरात॥् – अ॰रा॰ २.४.६९ अ हािस१८० इित यों िक ु कमितहार आन ेपदम।् १८१ या जीिवतम ् इित ियािवशेषणम ् उपे इित वाऽाहायम।् एवं जीिवतमपु  े ं ाण ैः हासे इित १७७ णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → नी → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → नी लृट ् → नी िमप ् → नी िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → नी  िम → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → न े  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → न े ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → न े ा िम → न ेािम। १७८ उपउपसग लोप इित भावः। १७९ उप णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → उप णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → उप नी → साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → उप नी लृट ् → उप नी इट ् → उप नी इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → उप नी  इ → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उप न े  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → उप न े  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → उप न े े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → उप न े े → िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) → न े े → न ेे। ँ ् ागे (धा॰पा॰ १०९०) → हा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े १८० ओहाक च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा िसप ् → हा िस → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हा  िस → हािस। १८१ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। ओहाक ँ ् ागे (धा॰पा॰ १०९०) → हा → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा थास ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हा  थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हा  से → हासे। ३५६ धातु करणम ् ३.६३ इसे कमवा आन ेपदम।् १८२ ३.६३ इसे ु वाच ुरा िकिोपसमिता। कथं मािमसे ं ु धमप पितताम॥् – अ॰रा॰ २.४.७१ अािप कमितहार आन ेपदम।् १८३ ३.६४ रमािम फलमूलािदकं यव भावशे ु िषतम।् ु ं मे तेन तु ा रमाहम॥् तदेवामृतत – अ॰रा॰ २.४.७३ अ रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) इान ेपदी धातःु । एवं भिवाले रं े ु ं पािणनीयमिप।१८४ अ रमािम इ ावंशावय इित िह य ु ािवव। पर ैपदयोगः कालय। कालये त ु भिवालेऽिप लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन शयोगे वतमानवायम।् १८५ आरमािम इ ािरो रमः (पा॰सू॰ १.३.८३) १८२ ओहाकँ ् ागे (धा॰पा॰ १०९०) इित धातोः कमिण लृिट ममपष ु एकवचन े हासे हाियसे इित पयम।् अिचवाव इडभावे हासे इित पम।् हा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा थास ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हा  थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हा  से → हासे। पे िचवाव इडागमे हाियसे इित पम।् हा → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → हा लृट ् → हा थास ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → हा  थास ् → िससीयु ािसष ु भावकमणोपदेशऽे नहशां वा िचविदट ् च (पा॰सू॰ ६.४.६२) → हा इट ्  थास ् → हा इ  थास ् → आतो यक ु ् िचकृ तोः (पा॰सू॰ ७.३.३३) → हा यक ् ् ँ ु इ  थास ् → हा य इ  थास ् → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → हा य इ  थास → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हा य ् इ  से → हाियसे। ् ् १८३ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। इषँ इायाम ् (धा॰पा॰ १३५१) → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् → इष ् लट ् → इष ् थास ् → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → इष ् श थास ् → इष ् अ थास ् → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → ् ् इछ अ थास → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → इतक ँ ु ् छ ् अ थास ् → इत ् छ ् अ थास ् → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → इच ् छ ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → इच ् छ ् अ से → इसे। १८४ रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) → रम ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → रम ् लृट ् → रम ् इट ् → रम ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → रम ्  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → रम ्  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → रम ् े → मोऽनारः ु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → रं े → रं। े १८५  इाहायिमित भावः। ३५७ ३.६५ थ धातु करणम ् इन ेन पर ैपदम।् १८६ आङ ् इ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन लोपः। या तु ा आरमािम इित िते अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) इन ेन दीघकादेश े तु ाऽऽरमािम इित।१८७ ३.६५ थ रामोऽिप पादचारेण गजाािदिवविजतः। गित थ िवभ ं ु सवलोकै कसरम ु ॥् – अ॰रा॰ २.५.७ अ पयत इित योे थ इित य ु म।्  ् इित तो धातःु ।१८८ त ु लिट ममपषबवचनम ् थ।१८९ या अिभावचने लृट ् (पा॰सू॰ ३.२.११२)।१९०  ्। अतो नापािणनीयम।् रथ िकमीशं थ रामं पूवम १८६ आङ् रम ् → आ रम ् → ािरो रमः (पा॰सू॰ १.३.८३) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → आ रम ् लट ् → आ रम ् िमप ् → आ रम ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ रम ् शप ् िम → आ रम ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आ रम ् आ िम → आरमािम। १८७ या अनदाेु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इिप समाधानम।् रम ँ ु ीडायाम ् (धा॰पा॰ ८५३) → रम ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → रम ् लट ् → रम ् िमप ् → रम ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → रम ् शप ् िम → रम ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → रम ् आ िम → रमािम। १८८ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु ु तयः सौाादयो वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) ु िदवािदगण ऊोऽयं  ्धातदु श इनसारं  न े। १८९  ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  ् लट ् →  ् थ → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) →  ् यन ् थ →  ् य थ → थ। १९० िशँर ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अिभा- वचन े लृट ् (पा॰सू॰ ३.२.११२) → श ् लृट ् → श ् थ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → श ्  थ → सृिजशोझ मिकित (पा॰सू॰ ६.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) →  अम ् श ्  थ →  अ श ्  थ → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) →  ् अ श ्  थ → जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) →  ् अ ष ्  थ → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) →  ् अ क ्  थ → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) →  ् अ क ्  थ → थ। ३५८ धातु करणम ् ३.६६ जीवािम ३.६६ जीवािम िकिालं भवे जीवनं ःिखत मे। अत ऊ न जीवािम िचरं रामं िवना कृ तः॥ – अ॰रा॰ २.५.४९ अ वतमानसामीे लट ्।१९१ ३.६७ गामहे पौराः सव समाग िताािवरतः। शा रामं परंु नेत ं ु नोचेामहे वनम॥् – अ॰रा॰ २.५.५३ हे पौरा वनं गाम इये शाथ लोट ्।१९२ वनं ग ं ु शाः इित भावः। ३.६८ बभूव बभूव परमानदः ृा तेऽं रघूम। न ैषादरामेते िकर रघूम॥ – अ॰रा॰ २.५.६५ ु िनषादः। अतो बभूव इित ियां इह ेमाितशयाभ ं ु ं मा सव परों मनते १९१ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। जीवँ ाणधारणे (धा॰पा॰ ५६२) → जीव ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → जीव ् लट ् → जीव ् िमप ् → जीव ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जीव ् शप ् िम → जीव ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → जीव ् आ िम → जीवािम। १९२ शिक िलङ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) इ मडूक ुा े लोट ् (पा॰सू॰ ३.३.१६५) इतः लोट ् इनवतु नीयिमित भावः। गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → शिक िलङ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) → गम ् लोट ् → गम ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् मस ् → गम ् अ मस ् → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अ मस ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ मस ् → गत ् छ ् अ मस ् → ोः ना ् ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच छ ् अ मस ् → आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) → गच ् छ ् अ आट ् मस ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → गच ् छ ् आ मस ् → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → िनं िङतः → गच ् छ ् आ म → गाम। ३५९ ३.६९ शेत े धातु करणम ् ु े ।१९३ य ३.६९ शेत े शयानं कुशपौघसंरे सीतया सह। यः शेत े णपये ाीण भवनोमे॥ – अ॰रा॰ २.६.२ ु म।् अ पिर भूतकालिववया अशेत१९४ इित योे शेत े इित य ु ङ ् चाे े वतमानववहारः।१९५ (पा॰सू॰ ३.२.१२२) इित सूण ३.७० ाथ यामास ु गहााहयामास ाितिभः सिहतः यम।् गामे गतां गां ाथ यामास जानकी॥ – अ॰रा॰ २.६.२१ ु लणमान ेपदमिनमत एव ाथ यामास। अनदाे १९६ १९३ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → भू िलट ् → भू ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स (पा॰सू॰ ३.४.८२) → भू ण → भू अ → भवो ु वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भूवक ँ ु ् अ → भूव ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → भूव ् भूव ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → भू भूव ् अ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → भ ु भूव ् अ → भवतेरः (पा॰सू॰ ७.४.७३) → भ भूव ् अ → अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) → ब भूव ् अ → बभूव। १९४ शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) → शी → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → शी लङ् → शी त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् शी त → अ शी त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ शी शप ् त → शीङः सावधातक ु े गणःु (पा॰सू॰ ७.४.२१) → अ शे शप ् त → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → अ शे त → अशेत। १९५ पराु इाहायिमित भावः। शीङ् े (धा॰पा॰ १०३२) → शी → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → पिर ु ङ् चाे (पा॰सू॰ ३.२.१२२) → शी लट ् → शी त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → शी शप ् त → शीङः सावधातक ु (पा॰सू॰ ७.४.२१) → शे शप ् त → ु े गणः अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → शे त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → शे ते → शेत।े १९६ ३६३तमे पृ े ३.७७ ाथ य इित योग ४०३तमे पृ े ३.१३३ ाथ यािम इित योग च िवमशमिप पय।ु ३६० धातु करणम ् ३.७१ वद ३.७१ वद भवो यिद जानि िकं वामोऽ कारणम।् ु य मे सखवासाय भवेानं वद तत॥् – अ॰रा॰ २.६.५० भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७) इन ेन भासन आन ेपदम।् भासमानो वद इित तायम।् १९७ ३.७२ ाामहे वयं ाामहे तावदागिमिस िनयः। ु गृहं गा मिु निभयदीिरतम॥् तथेा – अ॰रा॰ २.६.७३ अकमका (पा॰सू॰ १.३.२६) इन ेन आन ेपदम।् १९८ या काशनेयायो (पा॰सू॰ १.३.२३) इन ेन ेयाायामान ेपदम।् १९९ ३.७३ िति ु तुा जातिनवदो िवचाय पनरागमम ।् मनु यो य िति कणापूणम ानसाः॥ – अ॰रा॰ २.६.७५ अ िति  इित योगः। अतः लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन १९७ वदँ ायां वािच (धा॰पा॰ १००९) → वद ् → भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → वद ् लोट ् → वद ् थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वद ् शप ् थास ् → वद ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → वद ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → वद ् अ स ् व → वद। १९८ उपउपसग लोप इित भावः। उप ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → उप ा → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → उप ा → अकमका (पा॰सू॰ १.३.२६) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → उप ा लृट ् → उप ा मिहङ् → उप ा मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → उप ा  मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → उप ा ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → उप ा ा महे → उप ाामहे → िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) → ाामहे। १९९ िया पूवव  त।् ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → ा (पूवव त)् → काशनेयायो (पा॰सू॰ १.३.२३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ा लृट ् → ा मिहङ् → ा मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ा  मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ा ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ा ा महे → ाामहे। ३६१ ३.७४ अि धातु करणम ् लकारः।२०० ३.७४ अि मनु ीनां दशनादेव शु ाःकरणोऽभवम।् ु धनरादीिर दडविततोऽहम॥् – अ॰रा॰ २.६.७६ अािप योगे वतमानो भावः।२०१ अथवा अि इयम।् २०२ ३.७५ रम ् रं मां मिु नेा गं िनरयाणवम।् इे पिततं ा मामूचमु िु नसमाः॥ – अ॰रा॰ २.६.७७ इह पर ैपदीयर ्धातोः (रँ पालन े धा॰पा॰ ६५७) आन ेपदयोग ु कम- ितहारे।२०३ या रस इव अा य२०४ इित बीिहसमासे पृषोदरािदािच २००  इाहायिमित भावः। ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → ा → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → ा लट ् → ा िझ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ा शप ् िझ → ा अ िझ → पााााादायिसिशदसदां िपबिज- धमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → ित ् अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → ित ् अ ि → िति। २०१  इाहायिमित भावः। असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → अस ् लट ् → अस ् िमप ् → अस ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अस ् शप ् िम → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → अस ् िम → अि। २०२ तथा च वाचे – अि। अ॰ अस–िमन ् ।् अहमथ, ‘ामि वि िवषां समवायोऽ ितित’ सा॰द॰। ‘अिता’। ‘उडुपने ाि सागरम’् रघःु । ‘ ैवाि न शोकभाक।् ’ योगसू े च – अिवाितारागेषािभिनवेशाः े शाः (यो॰सू॰ २.३)। २०३ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५७) → र ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → र ् लोट ् → र ् म ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → र ् शप ् म ् → र ् अ म ् → रम।् २०४ रः इ रास इथ ः। यातध ु ानः पयजनो ु न ैऋतो यातरु सी (अ॰को॰ १.१.६०) इमरः। ३६२ धातु करणम ् ३.७६ िनम शकािदारपे िवभिकाय रः।२०५ तं रम ्।२०६ रं मां पात इित तायम।् २०७ ३.७६ िनम ततो यगु सहाे ऋषयः पनरागमन ु ।् ु मेित तुा तूणम िु तः॥ मामूचिन – अ॰रा॰ २.६.८४ अिन ् योगे वृिसगतायन ेष ु मः (पा॰सू॰ १.३.३८) इन ेनाऽनेपदम।् वधमानो िनम इित तायन े थास ्।२०८ ३.७७ ाथ य मा भ ैषीिरित मां ाह हाभयं न ते। मिोः सिललं दा ना ाथ य जीिवतम॥् – अ॰रा॰ २.७.३९ २०५ रस ् ङस ् अन ् स ँ ु → अन ेकमपदाथ (पा॰सू॰ २.२.२४) → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → सपो ु धातु ाितपिदकयोः (पा॰सू॰ २.४.७१) → रस अन स ँ → शकािदष परपं वाम (वा॰ ६.१.९४) → रन ् स ँ ु → पृषोदरादीिन ् ् ु ु ् यथोपिदम ् (पा॰सू॰ ६.३.१०९) → टभावः → रन ् स ँ ु → रन ् टच ् स ँ ु → रन ् अ स ँ ु → निते (पा॰सू॰ ६.४.१४४) → र ् अ स ँ ु → र स ँ ु → रस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → रँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → रः। २०६ र अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → रम।् २०७ पात (=रत) इाहायिमित भावः। २०८ िनस ् म ँ ु पादिवेप े (धा॰पा॰ १९०५) → िनस ् म ् → वृिसगतायन ेष ु मः (पा॰सू॰ १.३.३८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िनस ् म ् लोट ् → िनस ् म ् थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िनस ् म ् शप ् थास ् → िनस ् म ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → िनस ् म ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → िनस ् म ् अ  → ु निसज नीयशवायेऽिप (पा॰सू॰ ८.३.५८) → िनष ् म ् अ  → िनम। ३६३ ३.७७ ाथ य धातु करणम ् ाथ य२०९ इित योे ाथ य इित योग आनेपदािनात।् २१० या २०९  अथ उपयाायाम ् (धा॰पा॰ १९०५) →  अथ  ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोम- चवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) →  अथ  ् िणच ् →  अथ  ् इ →  अिथ  → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → आगवादान ेपिदनः (धा॰पा॰ ग॰सू॰) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →  अिथ  लोट ् →  अिथ  थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  अिथ  शप ् थास ् →  अिथ  अ थास ् → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →  अथ अ थास ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →  अथ य ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) →  अथ य ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) →  अथ य ् अ  → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ य ् अ  → ाथ य। २१० ‘अनदाेु य ु मान ेपदमिनम’् इित ापनाथऽयं ङकारः। तेन ‘तालैः िशलयसभग ु ैः’ ‘तृ े जृिस’ ‘ाथ यि शयनोितं ियाः’ इादयः योगा उपपे (मा॰धा॰वृ॰ २.९)।  अिथ  → धातस ु ा (पूवव त)् → अनदाेु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →  अिथ  लोट ् →  अिथ  िसप ् →  अिथ  िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  अिथ  शप ् िस →  अिथ  अ िस → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →  अथ अ िस → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →  अथ य अ से → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) →  अथ य ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → ्  अथ य ् अ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ य ् अ → ाथ य। ३६४ धातु करणम ् ३.७८ पृसे ाथ यत इित ाथ यः।२११ ाथ य इवाऽचर इित ाथ य।२१२ आचारिबयः।२१३ ३.७८ पृसे तथाऽिप पृसे िकिदनह ु एव मे। कै केा मृ तं कम रामरािवघातनम॥् – अ॰रा॰ २.८.४६ २११ ािथ धातोरौणािदके अयच ् ये। कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽािविहतो अयच ् यः। अटच ् (प॰उ॰ ४.११४, द॰उ॰ १०.१५) अतच (प॰उ॰ ३.१०३–१०५, द॰उ॰ ६.१४–१६) अभच ् (प॰उ॰ ३.११६–१२०, ् द॰उ॰ ७.१८–२२) अमच ् (प॰उ॰ ५.७३–७४, द॰उ॰ ५.७३–७४) अलच ् (प॰उ॰ ५.८१, द॰उ॰ ५.८१) असच ् (प॰उ॰ ३.१११–११४, द॰उ॰ ९.४४–४७) इितवत।्  अिथ  → धातस ु ा (पूवव त)् → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) →  अिथ  अयच ् →  अिथ  अय → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) →  अथ  ् अय → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ  ् अय → ाथ य → िवभि- कायम ् → ाथ य स ँ ु → ाथ य स ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → ाथ यँ → ाथ यर ् → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → ाथ यः। २१२ ाथ य → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → ाथ य िँ प ् → ाथ य व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → ाथ य → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ाथ य लोट ् → ाथ य िसप ् → ाथ य िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ाथ य शप ् िस → ाथ य अ िस → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → ाथ य िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → ाथ य िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → ाथ य। ु २१३ या िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते (वा॰प॰ ३.७.६०) इनसारंु ाकृ तेऽथ णावािभाये ियाफले पर ैपदे लोिट िसिप शिप हौ हेिक ाथ य। यथा िनवृेषणाातोहतमु णौ श ु ने तु ोऽथ ः। ् तेन ‘ाथ यि शयनोितं ियाः’ इािद िसम। एवं सकमकेष ु सवम ् ू म (ल॰िस॰कौ॰ २६०७)। या ाथ नं ाथ ं कु इित िवह आचारिणजाातोलिट िसिप शिप हौ हेिक ाथ य। यथा ाथ नं ाथ रोित णौ ‘ाथ यित’ इित (मा॰धा॰वृ॰ २.९) ‘ाथ यि शयनोितं ियाः’ इािद कृ दारोतीित िणिच नेयम ् (मा॰धा॰वृ॰ १०.२८७)। य ु तबोिधां के िच ु पर ैपद- िसथ ाथ नं ाथ ं कुवि ाथ यीित ाचते तदसत।् धातस ु  ं ायोजकये िचकीिष त उपसगाणां पृथरण वमाणतया ‘अथ वेद’े ापगागम वारात ्। तिम।् ाथ िया ु अाथ यत ् इादीनां िशय ु ात ् यथा अाथ यामधेनमु ् (अ॰प॰ु ४.१६) ाथ िया िजान ् भो (अ॰प॰ु १८४.८) ाथ िया िवरोिधतम ् (अ॰शा॰ ८.५.२८) ाथ िया िजाृपान ् (ग॰सं॰ १०.५७.१) ाथ िया िनजेरम ् (ना॰प॰ु ६६.१४) तं ाथ िया िविधवत ् (ा॰प॰ु २.५४.२८) इािदष।ु ाथा अाथापयत ् इािदयोगाणामनपले ु । ४०३तमे पृ े ३ .१३३ ाथ यािम इित योग िवमशमिप पय।ु ३६५ ३.७९ न ेे धातु करणम ् अािप कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन ैवाऽन ेपदम।् २१४ यतो िह ााऽिप सव ं ाकृ त इव ं करोिष इित तायम।् ३.७९ न ेे अिभषे े विसा ैः पौरजानपदैः सह। नेेऽयोां रमानाथं दासः सेवऽे ितनीचवत॥् – अ॰रा॰ २.८.५१ अियोगे साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) इािदनोनाथ मान ेपदम।् २१५ सेव े इ च वतमानसामीे२१६ या  इित योगे भिवाले लट ्।२१७ ३.८० भाषयेत ् सव देवकृ तं नोचेदवे ं सा भाषयेथम।् ताजाहं तात राम िविनवतन े॥ – अ॰रा॰ २.९.४६ २१४ ँ ीायाम ् (धा॰पा॰ १४१३) →  ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  ् लट ् →  ् थास ् → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) →  ् श थास ् →  ् अ थास ् → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िहा- वियिधवििवचितवृितपृितभृतीनां िङित च (पा॰सू॰ ६.१.१६) → पृ अ  ् अ थास ् → ससारणा (पा॰सू॰ ६.१.१०८) → पृ  ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → पृ  ् अ से → पृसे। २१५ िञािभाये ियाफले त ु िसमेवानेपदम।् पर किभायो न। ियाफलं  राममेवािभ ैित न कतारं मािमित भिशरोमणेभर त भावात।् अकिभाये कथमाने- पदिमाशाः समाधानम।् णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → नी → साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → नी लृट ् → नी इट ् → नी इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → नी  इ → सावधातकु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → न े  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → न े  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → न े े → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → न े े → न ेे। २१६ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। षेवृँ सेवन े (धा॰पा॰ ५०१) → षेव ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → सेव ् → अनदािङतु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → सेव ् लट ् → सेव ् इट ् → सेव ् इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सेव ् शप ् इ → सेव ् अ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सेव ् ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → सेव।े २१७  इाहायिमित भावः। िया पूवव  त।् ३६६ धातु करणम ् ३.८१ ते इह ाथ िणिच पर ैपदम।् २१८ ३.८१ ते अरागं च सीताय ै ददौ िदं शभु ानना। न तेऽरागेण शोभा ां कमलानन े॥ – अ॰रा॰ २.९.८९ ु िचकू टं पिर दडकारयं गकामः ु या ीरामोऽिदशन ं करोित। तानसू सीताया अरागं यित। इह ते इित योगो िवमृयते। ज ्धातःु (जँ हानौ धा॰पा॰ ९८६) पर ैपदीयः। अ कमितहार आन ेपदम।् २१९ या कमकतृक योगे ामिधि शोभा यमेव न ते या िकम ् इान ेपदम।् २२० २१८ भाषँ ायां वािच (धा॰पा॰ ६१२) → भाष ् → ाथ िणच ् → भाष ् िणच ् → भाष ् इ → भािष → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → भािष िलङ् → भािष ितप ् → भािष ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भािष शप ् ित → भािष अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भाषे अ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भाषे अ यासटँ ु ् ित → भाषे अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भाषे अ यास ् सटँ ु ् ित → भाषे अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → भाषे अ या ित →अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → भाषे अ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → भाषे अ इ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भाषय ् अ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → भाषय ् ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भाषय ् ए त ् → भाषयेत।् न च चरािदगणे ु पाठाभावााथ न िणच।् िशयोगेष ु यते। यथा भारते वनपविण भीमं ित नवाकरणाथ वेा हनमान ु ् – दशवष सहािण दशवष शतािन च। रां कािरतवान ् रामतः भवनं गतः॥ (म॰भा॰ ३.१४८.१९) । अ नीलकठोऽिप – कािरतवान ् कृ तवान।् ाथ िणच ् (म॰भा॰ भा॰दी॰ ३.१४८.१९)। २१९ ज ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ्  त → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → क ्  त → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → क ्  त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ते। सामात ु ित इित पम।् यथा सोऽिप शोकसमािवो नन ु ित जीिवतम ् (वा॰रा॰ २.६६.११) इित वाीिकयोगे। ज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् ितप ् → ज ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ्  ित → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → तयक ्  ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → तयक ्  ित → ित। २२० अिधि इाहायिमित शेषः। ज ् → कमवमणा त ु ियः (पा॰सू॰ ३.१.८७) → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ज ्  त → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → तयक ्  त → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → तयक ्  त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → ते। ३६७ ३.८१ ते धातु करणम ् ॥ इयोाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे तृतीयााये थमपिरेदः। ३६८ धातु करणम ् ३.८२ गामहे ॥ अथ तृतीयााये ितीयः पिरेदः ॥ ॥ अथारयकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ३.८२ गामहे मनु े गामहे सव मिु नमडलमिडतम।् िविपनं दडकं य माातिु महाहिस॥ – अ॰रा॰ ३.१.२ इह ीरामभोऽिमाां याचते। अ गामहे इित योगोऽिप नाऽपािणनीयः। यिप पर ैपदादानेपदं न गामः२२१ इित सविविदतं तथाऽिप सम ्उपसगसयं ोजने समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इन ेनाऽनेपदम।् ात ् समपु सगः न ूयते।२२२ लडिप वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। मिु न- मडलमािाितशीं सता भिवामः इित रामभ तायम।् २२३ २२१ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् → गम ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् मस ् → गम ् अ मस ् → इषगिमयमां ु छः ् ् (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ अ मस → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतकँ ु ् छ ् अ मस ् → गत ् छ ् अ मस ् → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ मस ् → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गच ् छ ् आ मस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गच ् छ ् आ मँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → गच ् छ ् आ मः → गामः। २२२ सम ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → सम ् गम ् लट ् → सम ् गम ् मिहङ् → सम ् गम ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सम ् गम ् शप ् मिह → सम ् गम ् अ मिह → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → सम ् गछ ् अ मिह → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → सम ् गतक ँ ु ् छ ् अ मिह → सम ् गत ् छ ् अ मिह → ोः ना ु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → सम ् गच ् छ ् अ मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सम ् गच ् छ ् आ मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सम ् गच ् छ ् आ महे → िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) → गच ् छ ् आ महे → गामहे। २२३ या कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनानेपदम।् ३५२तमे पृ े ३ .५६ याे इित योग िवमश पय।ु ३६९ ३.८३ तारियामहे धातु करणम ् ३.८३ तारियामहे तारियामहे यु ायमेव णािदह। ततो नािव समारो सीतां राघवलणौ॥ – अ॰रा॰ ३.१.८ अ कमितहार आन ेपदम।् २२४ िनिखलं जगंसारसागरावान ् तारयित िक ु भवमिप वयं सिरतारियामहे इित ियाय आनेपदम।् २२५ ३.८४ आे इेव ं भाषमाणौ तौ जमतःु साधयोजनम।् ु तैका पिरयाे कारकुमदु ोलैः॥ – अ॰रा॰ ३.१.१५ आ२२६ इित योे योगे लकारः।२२७ २२४ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। २२५ तॄ वनतरणयोः (धा॰पा॰ ९६९) → तॄ → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → तॄ िणच ् → तॄ इ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → ता इ → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → तार ् इ → तािर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → तािर लृट ् → तािर मिहङ् → तािर मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → तािर  मिह → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → तािर इट ्  मिह → तािर इ  मिह → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → तारे इ  मिह → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → तारय ् इ  मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → तारय ् इ ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → तारय ् इ ा महे → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → तारय ् इ ा महे → तारियामहे। २२६ आसँ उपवेशन े (धा॰पा॰ १०२१) → आस ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → आस लङ् → आस त → आडजादीनाम ् (पा॰सू॰ ६.४.७२) → ् ् आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → आट ् आस ् त → आ आस ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ आस ् शप ् त → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → आ आस ् त → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → आस ् त → आ। २२७  इाहायिमित भावः। आसँ उपवेशन े (धा॰पा॰ १०२१) → आस ् → अनदािङत ु आन े- पदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → आस ् लट ् → आस ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आस ् शप ् त → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → आस ् त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → आस ् ते → आे। ३७० धातु करणम ् ३.८५ पलायतम ् ३.८५ पलायतम ् यिद जीिवतिु माऽि ा सीतां िनरायधु ौ। पलायतं न चेीं भयािम यवु ामहम॥् – अ॰रा॰ ३.१.२९ ु लणाऽन ेपदािनार ैपदे लोकारे ममपषे अनदाे ु िवचने थसमादेश े पलायतम ्।२२८ ३.८६ अिभुव े इाु रासः सीतामादातमु िभुव।े रामिेद ता शरेण हसिव॥ – अ॰रा॰ ३.१.३० अिभाव२२९ ु म।् अािप ियािविनमय एव इित योे अिभुव े इित य २२८ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)। परा अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) → अनदाे परा अय ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → परा अय ् लोट ् → परा अय ् थस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → परा अय ् शप ् तस ् → परा अय ् अ तस ् → तिमपां ताामः (पा॰सू॰ ३.४.१०१) → परा अय ् अ तम ् → उपसगायतौ (पा॰सू॰ ८.२.१९) → पला अय ् अ तम ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → पलाय ् अ तम ् → पलायतम।् सामात ु पलायेथाम ् इित पम।् यथा रमाणौ पलायेथां न वां जीिवतमाददे (वा॰रा॰ ३.३.८) इित वाीिकयोगे। परा अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) → परा अय ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → परा अय ् लोट ् → परा अय ् आथाम ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → परा अय ् शप ् आथाम ् → परा अय ् अ आथाम ् → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → आतो िङतः (पा॰सू॰ ७.२.८१) → परा अय ् अ इय ् थाम ् → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → परा अय ् अ इ थाम ् → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → परा अय ् ए थाम ् → उपसगायतौ (पा॰सू॰ ८.२.१९) → पला अय ् ए थाम ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → पलाय ् ए थाम ् → पलायेथाम।् २२९ यथा वािलपंु महावीयमिभाव वीयवान ् (वा॰रा॰ ६.७०.२) इित वाीिकयोगे। अिभ ु गतौ (धा॰पा॰ ९४५) → अिभ ु → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → अिभ ु िलट ् → अिभ ु ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स (पा॰सू॰ ३.४.८२) → अिभ ु णल ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → अिभ ु ु अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → अिभ  ु अ → अचो िणित (पा॰सू॰ ७.२.११५) → अिभ  ौ अ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अिभ  ाव ् अ → अिभाव। ३७१ ३.८७ उपवेशयत ् धातु करणम ् आन ेपदम।् २३० रामाते श किचदनिधकारात।् ३.८७ उपवेशयत ् ु  िवरेषपू वेशयत।् अिभग ससू आितमकरोेषां कमूलफलािदिभः॥ – अ॰रा॰ ३.२.३ िवश ्धातःु (िवशँ वेशने धा॰पा॰ १४२४) अ िणजः। त उपउपसगण संयोजनम।् पूव धातःु साधन ेन य ु ते पापसगण (भा॰पा॰सू॰ २.२.१९, ६.१.१३५, ८.१.७०) इित िनयमेनाडागम उपउपसगसयं ोजन े उपावेशयत ्।२३१ अ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेनाडागम लोपः। आगम- कायािनाा।२३२ ३.८८ जािम ु ब िवते। अ मपसा िसं ययं तव तव दाािम ततो मिु ं जाहं॥ – अ॰रा॰ ३.२.५ २३० कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। अिभ ु गतौ (धा॰पा॰ ९४५) → अिभ ु → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → अिभ ु िलट ् → अिभ ु त → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → अिभ ु एश ् → अिभ ु ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → अिभ ु ु ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → अिभ  ु ए → अिच धातु  ु वां ु ोिरयङु वङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → अिभ  ुवङ ँ ् ए → अिभ  ुव ् ए → अिभुव।े सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) इन ेन िङम ् िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) इन ेन ु च गणिनषे धः। २३१ िवश ् → हेतम ु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → िवश ् िणच ् → िवश ् इ → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → वेश ् इ → वेिश → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा। उप वेिश → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → उप वेिश लङ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → उप अट ् वेिश लङ् → उप अ वेिश लङ् → उप अ वेिश ितप ् → उप अ वेिश ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → उप अ वेिश शप ् ित → उप अ वेिश अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उप अ वेश े अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → उप अ वेशय ् अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → उप अ वेशय ् अ त ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → उपा वेशय ् अ त ् → उपावेशयत।् २३२ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। ३७२ धातु करणम ् ३.८९ बभूवःु वतमानसामीाट ्।२३३ शीं मिु ं िजािम२३४ इित शरभ तायम।् ३.८९ बभूवःु अ मे तवः सव बभूवःु सफलाः भो। दीघकालं मया तमनमितना तपः। तेह तपसो राम फलं तव यदचनम॥् – अ॰रा॰ ३.३.४३ शरभः ेमिवलः ीरामं ा कथयित अ मे तवः सफला अभूवन ।् ् अभूवन २३५ इित योे बभूवःु इित परोयोगोऽकायः। तथा िह भूधातोः (भू सायाम ् धा॰पा॰ १) भूवादयो धातवः (पा॰सू॰ १.३.१) इन ेन धात-ु सायां परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) इन ेन िलकारे ितिझिसथ- िमाताथासाथािमिहमिहङ ् (पा॰सू॰ ३.४.७८) इन ेन थमपषबवचनेु िझये पर ैपदानां णलतस ु लथ ु स ु ु णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) इन ेनोसादेश े भवो वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) इन ेन वग ु ागमे िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) इन ेन िे पूवऽासः (पा॰सू॰ ६.१.४) इन ेनााससायां हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) इन ेनाऽिदहेष े ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) इन ेन े भवतेरः (पा॰सू॰ ७.४.७३) इन ेनोकाराकारे अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) इन ेन जे २३३ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। जँ गतौ (धा॰पा॰ २५३) → ज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → ज ् लट ् → ज ् िमप ् → ज ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ज ् शप ् िम → ज ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ज ् आ िम → जािम। २३४ जँ गतौ (धा॰पा॰ २५३) → ज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → ज ् लृट ् → ज ् िमप ् → ज ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → ज ्  िम → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → ज ् इट ्  िम → ज ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → ज ् इ ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → ज ् इ ा िम → िजािम। २३५ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → ङ् (पा॰सू॰ ३.२.११०) → भू लङ् → भू िझ → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → अट ् भू िझ → अ भू िझ → िल िङ (पा॰सू॰ ३.१.४३) → अ भू िल िझ → लेः िसच ् (पा॰सू॰ ३.१.४४) → अ भू िसच ् िझ → गािताघपु ाभूः िसचः पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ २.४.७७) → अ भू िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → अ भू अि → भवो ु वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) → अ भू वक ् ् ँ ु अि → अ भू व अि → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अ भू व ् अ ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → अ भू व ् अन ् → अभूवन।् ३७३ ३.९० वे धातु करणम ् े िवसग च बभूवःु ।२३६ ेमिवलतया भगवताषु े वा ष  ेष ु सकल- िवृततया पारोाियोगः। ३.९० वे पवामहं वे तवैव ियकाया। मृगयायां कदािच ु याते लणेऽिप च॥ – अ॰रा॰ ३.४.५ अ ियािविनमय आनेपदम।् २३७ ३.९१ जागित आनीय ददौ रामसेवातरमानसः। ु णधरो िनं राौ जागित सवतः॥ धनबा – अ॰रा॰ ३.४.१३ योगे लट ्।२३८ २३६ भू सायाम ् (धा॰पा॰ १) → भू → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → (पा॰सू॰ ३.२.११५) → भू िलट ् → भू ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु सु - णमाः (पा॰सू॰ ३.४.८२) → भू उस → भवो ् ु वु िलटोः (पा॰सू॰ ६.४.८८) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भूवक ् ् ँ अ → भूव उस ् → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → ु भूव ् भूव ् उस ् → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → भू भूव ् उस ् → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → भ ु भूव ् उस ् → भवतेरः (पा॰सू॰ ७.४.७३) → भ भूव ् उस ् → अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) → ब भूव ् उस ् → बभूवसु ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → म ् → बभूवु ँ → अनबलोपः ु → बभूवरु ् → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → बभूवःु । २३७ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००४) → वस ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वस ् लृट ् → वस ् इट ् → वस ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वस ्  इ → सः ाधधातक ु े (पा॰सू॰ ७.४.४९) → वत ्  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → वत ्  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वत ् े → वे। सामात ु वािम इित पम।् यथा चतदु श  िह वषािण वािम िवजन े वन े (वा॰रा॰ २.२०.२९) इित वाीिकयोगे। वसँ िनवासे (धा॰पा॰ १००४) → वस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वस ् लृट ् → वस ् िमप ् → वस ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → वस ्  िम → सः ाधध ातक ु े (पा॰सू॰ ७.४.४९) → वत ्  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → वत ् ा िम → वािम। २३८  इाहायिमित भावः। जागृ िनाये (धा॰पा॰ १०७२) → जागृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → जागृ लट ् → जागृ ितप ् → जागृ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → जागृ शप ् ित → जागृ अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः ् (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → जागर ् अ ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → जागर ् ित → जागित। ३७४ धातु करणम ् ३.९२ सेवते ३.९२ सेवते आनीय सिललं िनं लणः ीतमानसः। सेवतेऽहरहः ीा एवमासन ् सखं ु यः॥ – अ॰रा॰ ३.४.१५ योगे लट ्।२३९ ३.९३ सावः ु  सावोऽ मा िचरम।् ातरु ाां परृ इाह रासी घोरा लणं काममोिहता॥ – अ॰रा॰ ३.५.१५ इह समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इन ेनाऽनेपदात ् सावहे।२४० िक ु अ शम ् इित पृथदम।् अथात ् शं शािं गावः इित तायम।् २४१ ताल- शकारो लेखनमादाु णमादा दो िलिखतो हलेखषे ु पके ु ष ु च। २३९  इाहायिमित भावः। षेवृँ सेवने (धा॰पा॰ ५०१) → षेव ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → सेव ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → सेव ् लट ् → सेव ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सेव ् शप ् त → सेव ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सेव ् अ ते → सेवते। २४० सम ् गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → सम ् गम ् लट ् → सम ् गम ् विहङ् → सम ् गम ् विह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सम ् गम ् शप ् विह → सम ् गम ् अ विह → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → सम ् गछ ् अ विह → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → सम ् गतक ँ ु ् छ ् अ विह → सम ् गत ् छ ् अ विह → ोः ना ु ःु ् ् (पा॰सू॰ ८.४.४०) → सम गच छ ् अ विह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सम ् गच ् छ ् आ विह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सम ् गच ् छ ् आ वहे → ु मोऽनारः (पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं गच ् छ ् आ वहे → वा पदा (पा॰सू॰ ८.४.५९) → सङ् गच ् छ ् आ वहे → सावहे। २४१ गम ॢँ गतौ (धा॰पा॰ ९८२) → गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → गम ् लट ् → गम ् वस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गम ् शप ् वस ् → गम ् अ वस ् → इषगिमयमां ु छः (पा॰सू॰ ७.३.७७) → गछ ् अ वस ् → छे च (पा॰सू॰ ६.१.७३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → गतक ँ ु ् छ ् अ वस ् → गत ् छ ् अ वस ् → ोः नाु ःु (पा॰सू॰ ८.४.४०) → गच ् छ ् अ वस ् → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गच ् छ ् आ वस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गच ् छ ् आ वँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → ् गच छ ् आ वः → गावः। ३७५ ु ३.९४ अनधावित धातु करणम ् ु ३.९४ अनधावित इाु िवकटाकरा जानकीमनधावित। ु ततो रामाया खमादाय पिरगृ ताम॥् – अ॰रा॰ ३.५.१९ ू म।् इहािप योगे लट ्।२४२ एवमेवतै ाशेष ु सवष ु योगेष ३.९५ पाे तयो ु िधरं पाे भय ैतौ सम ु दौ। नो चेाणािर याािम यमसादनम॥् – अ॰रा॰ ३.५.२५ अ कमिविनमयादानेपदम।् २४३ एवमािप िवभाम।् ३.९६ आनियािम अतया सहायेन गा ताणवभाम।् आनियािम िविपने रिहते राघवेण ताम॥् – अ॰रा॰ ३.६.१२ यिद मारीच एवायं तदा हि न संशयः। मृगेदानियािम सीतािवमहेतवे॥ गिमािम मृग ं बा ानियािम सरः। ं येन सि सीतासंरणोतः॥ – अ॰रा॰ ३.७.१०–११ नीधातोः (णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) अिनाृकार उमपष ु ैक- वचन े सावधातकु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) इन ेन गणे ु अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) इन ेन दीघ आदेशयोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) इन ेन षे आन ेािम २४२  इाहायिमित भावः। अन ु धाव ँ ु गितश ु योः (धा॰पा॰ ६०१) → अन ु धाव ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) → अन ु धाव ् लट ् → अन ु धाव ् ितप ् → अन ु धाव ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अन ु धाव ् शप ् ित → अन ु धाव ् अ ित → अन ु धावित। २४३ पा पान े (धा॰पा॰ ९२५) → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → पा लृँट ् → पा इट ् → पा इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → पा  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → पा  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → पा े → पाे। ३७६ धातु करणम ् ३.९७ सि इित पािणनीयम।् २४४ परम ् आनीयत इानयः।२४५ आनयमाचिराानियािम  ीवः।२४६ इानयधातोलृट ३.९७ सि गिमािम मृग ं बा ानियािम सरः। ं येन सि सीतासंरणोतः॥ – अ॰रा॰ ३.७.११ समविवः ः (पा॰सू॰ १.३.२२) इन ेनाऽनेपदं ाम।् सि२४७ इित २४४ आ णीञ ् → णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → आ नी → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आ नी लृँट ् → आ नी िमप ् → आ नी िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आ नी  िम → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → आ न े  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आ न े ा िम → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → आ न े ा िम → आन ेािम। २४५ एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) इन ेन भावेऽिच। आङ् णीञ ् ापणे धा॰पा॰ ९०१) → आ णी → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → आ नी → एरच ् (पा॰सू॰ ३.३.५६) → आ नी अच ् → आ नी अ → सावधातक ु ाध- धातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → आ न े अच ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → आ नय ् अ → आनय → िवभिकायम ् → आनयः। २४६ योगा िसिः कृ िित (बा॰म॰ २६६५) इितवत।् आनय → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → आनय िँ प ् → आनय व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → आनय → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → आनय लृट ् → आनय िमप ् → आनय िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → आनय  िम → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → आनय इट ्  िम → आनय इ  िम → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → आनय ् इ  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आनय ् इ ा िम → आदेशयोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → आनय ् इ ा िम → आनियािम। या समााये आनय इवाऽचिरािम आनियािम। आनयतीानयः। नििह- पचािदो िणचः ु  ।् नयतीित नयः इितवत।् यथा िवस (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतयच ु ह- नामोे रामो िवरामो िवरतो माग न ेयो नयोऽनयः (िव॰स॰ना॰ ५६)। अ सभाे सदेववािसाः – ‘णीञ ् ापणे’ धातोरयो ‘नयतीित नयः’ सव न ेतेथ ः (िव॰स॰ना॰ स॰भा॰ ५६)। नयशो न ेतिर इित शकुमवाचौ च। एवं तिह आनय इवाऽचिरािम आनियािम। िसिः पूवव त।् रामो न ु गित न ितित नानशोचाकाते जित नो न करोित िकित ् (अ॰रा॰ १.१.४३) इिेव  उात।् २४७ सम ् ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → सम ् ा → समविवः ः (पा॰सू॰ १.३.२२) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → सम ् ा लोट ् → सम ् ा थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → सम ् ा शप ् थास ् → सम ् ा अ थास ् → पााााादायिसिशदसदां िपब- िजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → सम ् ित ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → सम ् ित ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → सम ् ित ् अ स ् व → मोऽनारःु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं ित ् अ स ् व → वा पदा (पा॰सू॰ ८.४.५९) → ् सन ित ् अ स ् व → सि। ३७७ ३.९८ िवम धातु करणम ् योगः पािणनीयः। िक ु ित इित यावंसा२४८ पादपू थ सम ् इित िनपातः य ु ः। अतो नाऽनेपदम।् यथा ह िह न ु नन ु ख िकल ह इादयः।२४९ ३.९८ िवम कमूलफलादीिन दा ागतमवीत।् ु ॥् ु फलादीिन िवम यथासखम मनु े भ – अ॰रा॰ ३.७.३९ िदवािदात ् िवा इित योगः पािणनीयो दीघ यिन परैपदे।२५० अ २४८ ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → ा लोट ् → ा िसप ् → ा िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → ा शप ् िस → ा अ िस → पााााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनय- पयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → ित ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → ित ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → ित ् अ → ित। २४९ या सन ् इित शं पृथदम।् असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अस ् लट ् → लटः शतृशानचावथमासमानािधकरणे (पा॰सू॰ ३.२.१२४) → अस ् शतृँ → अस ् अत ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अस ् शप ् अत ् → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → अस ् अत ् → सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) → स ् अत ् → सत ् → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → सत ् स ँ ु → सत ् स ् → उिगदचां सवनामान ेऽधातोः (पा॰सू॰ ७.१.७०) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → स नम ँु ् त ् स ् → स न ् त ् स ् → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → स न ् त ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → स न ् → सन।् शतःु ितिावधातक ु म ् (पा॰सू॰ ३.४.११३) इन ेन सावधातक ु ात ् अेभःू  (पा॰सू॰ २.४.५२) इावृिः। हे लण ं येन सीतासंरणोतः सन ् ित इित ीरामतायम।् २५० िव म ँ ु तपिस खेद े च (धा॰पा॰ १२०४) → िव म ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िव म ् लोट ् → िव म ् िसप ् → िव म ् िस → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → िव म ् यन ् िस → िव म ् य िस → शमामानां दीघः यिन (पा॰सू॰ ७.३.६४) → िव ाम ् य िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िव ाम ् य िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िवा। ३७८ धातु करणम ् ३.९९ भ ु योऽंशा िवमशकोिटमि।२५१ िवमणं िवमः।२५२ िवममाचरित िवमित।२५३ तदेव लोिट िवम।२५४ हे  आीय िवम। ३.९९ भ ु शाले ािपामः पृथृथगनेकधा। भ ु पिणः सव तृो भवत ु पिराट ्॥ – अ॰रा॰ ३.८.३९ िणजिसोऽयं भय ु इित।२५५ िक ु िणजाः श ु ा अिप भवतो २५१ यतो  दीघाभावः यभाव आनेपद। २५२ िव म ँ ु तपिस खेद े च (धा॰पा॰ १२०४) → भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) → िव म ् घञ ् → िव म ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → वृिािः → नोदाोपदेश माानाचमेः (पा॰सू॰ ७.३.३४) → वृििनषेधः → िव म ् अ → िवम → िवभिकायम ् → िवमः। २५३ िवम → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → िवम िँ प ् → िवम व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िवम → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िवम लट ् → िवम ितप ् → िवम ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवम शप ् ित → िवम अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िवम ित → िवमित। २५४ िवम → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िवम लोट ् → िवम िसप ् → िवम िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िवम शप ् िस → िवम अ िस → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िवम िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िवम िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िवम। २५५ भँ अदन े (धा॰पा॰ १५५७) (ँ/भँ इित माधवीयाधातव ु िृ ः, भँ इित मैये ः) → भ ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → भ ् िणच ् → भ ् इ → भि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → भि लोट ् → भि िझ → कतिर शप ् ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भि शप ् िझ → भि अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → भि अ अि → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भे अ अि → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भय ् अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भय ् अि → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → ् भय अ ु → भय।ु ३७९ ३.१०० आकाे धातु करणम ् नापािणनीयता।२५६ ॥ इरयकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथ िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ३.१०० आकाे ु धनं रां सव ायया कृ तम।् दाराः पा े नाकाेऽसीद मे॥ अतोऽहं देवदेवश – अ॰रा॰ ४.१.७८ आकाे इ पर ैपदेन भिवतम।् धातोः पर ैपदीयात।् अतः आकाािम इित पािणनीयम।् २५७ आकाे इित त ु कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) े ाऽन ेपदम।् २५८ कमितहारो नाम ियािविनमयः। अकरणीय- इित सूण कायाेन सादनम।् यथा कौम ु ां ियािविनमये ोे कतयान ेपदं ात ् (वै॰िस॰कौ॰ २६८०)। कृ तभगवशनााणं ं ियािविनमयः। या २५६ भँ अदन े (धा॰पा॰ १५५७) (ँ/भँ इित माधवीयाधातवु िृ ः, भँ इित मैये ः) → भ ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → भ ् लोट ् → भ ् िझ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ ् शप ् िझ → भ ् अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → भ ् अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ ् अि → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → भ ् अ ु → भ।ु या भयीित भाः। नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन कतिर पचािच णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे िवभिकाय। भा इवाऽचर ु भ।ु भ → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भ िँ प ् → भ व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → ् शेषातिर पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → भ लोट ् → भ िझ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भ शप ् िझ → भ अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → भ अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भि → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) → भ।ु २५७ आ कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → आ का ् → इिदतो नम ु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → आ का नम ँ ु ्  ् → आ कान ्  ् → नापदा झिल (पा॰सू॰ ८.३.२४) → आ कां ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → आ का ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् → आ का ् िमप ् → आ का ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ का ् शप ् िम → आ का ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → आ का ् आ िम → आकाािम। २५८ आ का ् (पूवव  त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → आ का ् लट ् → आ का ् इट ् → आ का ् इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → आ का ् शप ् इ → आ का ् अ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → आ का ् अ ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → आ का ् ए → आकाे। ३८० धातु करणम ् ३.१०१ रामहे आकाणमाकाः पचाभावे।२५९ तिन ् आकाे। िवषयामी। ममाऽकाण इायाम। या आकाणमाकाा।२६० आकााऽेाकाम ।् मनः। अशआिदादच।् २६१ तिन ् आकाे शन ेावित मे मनिस नािित।् ३.१०१ रामहे चतु ारकपाटादीन ् बा रामहे परीम ु ।् वानराणां त ु राजानमदं कु भािमिन॥ – अ॰रा॰ ४.३.३ इहाऽिप कमयादान ेपदम।् २६२ या हे इित पृथदम।् हे तारे वयं नगर राम इित ाथ नायां लोट ्। से वा। लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) इन ेन।२६३ २५९ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। बालकाावे। २६० आ का ् (पूवव त)् → गरो ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) → आ का ् अ → अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) → आ का ् अ टाप ् → आ का ् अ आ → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → आ का ् आ → आकाा → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभि- कायम ् → आकाा स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → आकाा। अथ दोहदम।् इा काा ृहहे ा तृाा िला मनोरथः॥ कामोऽिभलाषष  सोऽथ लालसा योः। (अ॰को॰ १.७.२७–२८) इमरः। २६१ अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) इन ेन। आकाा → अशआिदोऽच ् (पा॰सू॰ ५.२.१२७) → आकाा अच ् → आकाा अ → यिच भम ् (पा॰सू॰ १.४.१८) → भसा → येित च (पा॰सू॰ ६.४.१४८) → आका ् अ → आका → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदकसा → िवभिकायम ् → आका स ँ ु → अतोऽम ् (पा॰सू॰ ७.१.२४) → आका अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → आकाम।् ु २६२ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। परीरणं स ैवानराणां कम न त ु सवषां वानराणाम।् अ सव वानराः (ुववु ानराः सव िकिां भयिवलाः अ॰रा॰ ४.३.१) बाला वृा िवकलाा अिप राकम कुवीित कमितहारः। रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५८) → र ् → कतिर कम- ितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → (पा॰सू॰ ३.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → र ् लृँट ् → र ् मिहङ् → र ् मिह → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → र ् शप ् मिह → र ् अ मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → र ् आ मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → र ् आ महे → रामहे। २६३ रँ पालन े (धा॰पा॰ ६५८) → र ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → र ् लोट ् → र ् मस ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → र ् शप ् मस ् → र ् अ मस ् → आडुम िप (पा॰सू॰ ३.४.९२) → र ् अ आट ् मस ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → र ् आ मस ् → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → िनं िङतः → र ् आ म → राम। ३८१ ३.१०२ िलसे धातु करणम ् ३.१०२ िलसे ाा मूपमिनशमालोचय मयोिदतम।् वाहपिततं काय कुविप न िलसे॥ – अ॰रा॰ ४.३.३५ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेनाऽसभिवाले वतमानम।् २६४ ु िवरे ३.१०३ अनसे चरं परमाानं ाा िसगणा भिव।ु ु िवरे॥ मृगपिगणा भूा राममेवानसे – अ॰रा॰ ४.४.५ िलकारयोगात ् अनिसषे ु िवरे२६५ इित योे िसलोपा िसम ् अनसे ु िवरे इित। अथात ् िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेनाऽदेहल  ोऽच लोपे२६६ अनसेु िवरे इित। या अनसेु वां कृ तवः इित भूतकाल औणािदके िडरच ् ु िवरे।२६७ या अनसे ये भावे से च अनसे ु वनमनसे ु वा।२६८ अनसे ु वामाचरन-ु २६४ िलपँ उपदेहे (धा॰पा॰ १४३३) → िलप ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िलप ् लट ् → िलप ् थास ् → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → िलप ् यक ् थास ् → िलप ् य थास ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → िलप ् य थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → ् िलप य से → िलसे। २६५ अन ु षेवृँ सेवन े (धा॰पा॰ ५०१) → अन ु षेव ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → अन ु सेव ् → अनदािङतु आनेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → अन ु सेव ् िलट ् → अन ु सेव ् झ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → अन ु सेव ् सेव ् झ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → अन ु से सेव ् झ → ः (पा॰सू॰ ७.४.५९) → एच इादेश े (पा॰सू॰ १.१.४८) → अन ु िस सेव ् झ → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → अन ु िस सेव ् इरेच ् → अन ु िस सेव ् इरे → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → अन ु िस षेव ् इरे → ु िवरे। अनिसषे २६६ बालकादपदािप लोप इित शेषः। २६७ चेः इित चााहायम।् कायािादनूबम ् (भा॰पा॰सू॰ ३.३.१) के िचदिविहता अूाः (वै॰िस॰कौ॰ ३१६९) इनसारमू ु ोऽयमिविहतो िडरच ् यः। अनसे ु वा → उणादयो बलम ् (पा॰सू॰ ३.३.१) → अनसे ु वा िडरच ् → अनसे ु वा इर → िडभानबकरणसामा ु त् (वा॰ ६.४.१४३) → अनसे ु व ् इर → अनसे ु िवर → कृ ितसमासा (पा॰सू॰ १.२.४६) → ाितपिदक- सा → िवभिकायम ् → अनसे ु िवर िङ → अनसे ु िवर इ → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → अनसे ु िवरे। २६८ अन ुपव  ात ् षेवृँ सेवन े (धा॰पा॰ ५०१) धातोः गरो ू क ु हलः (पा॰सू॰ ३.३.१०३) इन ेन भावे ियां अये तत अजाताप ् (पा॰सू॰ ४.१.४) इन ेन टािप िवभिकाय। ३८२ धातु करणम ् ३.१०४ समारभेत ् ु अनसे सेवयित।२६९ पनः ु व ् हलनपस ु त२७० इित अनसे ं ु किले।२७१ िलकारे इण ्धातोः (इण ् गतौ धा॰पा॰ १०४५) कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदम।् िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) इन ेन इरेच ् ये ईियरे।२७२ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन धािकारलोपे२७३ इरे। अनसे ु व ् इरे इित अनसेु िवरे। ३.१०४ समारभेत ् ु भोािद गपातािदकम िकं पनभ ु ।् पूजाािण सवािण सा ैवं समारभेत॥् – अ॰रा॰ ४.४.२० २६९ अनसेु वा → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → अनसे ु वा िणच ् → अनसे ु वा इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → अनसे ु व ् इ → अनसे ु िव → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अनसे ु िव ितप ् → अनसे ु िव ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अनसे ु िव शप ् ित → अनसे ु िव अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → अनसे ु व े अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → अनसे ु वय ् अ ित → अनसे ु वयित। २७० अनसे ु िव → धातस ु ा (पूवव त)् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → अनसे ु िव लट ् → अनसे ु िव त → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → अनसे ु िव यक ् त → अनसे ु िव य त → णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) → अनसे ु व ् य त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → अनसे ु व ् य ते → अनसे ु ते। २७१ अनसे ु िवधातोः सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन भावे ििप णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इित िणलोपे। बालकापस ं ु किलम।् २७२ इण ् गतौ (धा॰पा॰ १०४५) → इ → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → इ िलट ् → इ झ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → इ इ झ → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → इ इ इरेच ् → इ इ इरे → असंयोगािट ् िकत ् (पा॰सू॰ १.२.५) → दीघ इणः िकित (पा॰सू॰ ७.४.६९) → ई इ इरे → इणो यण ् (पा॰सू॰ ६.४.८१) → ई य ् इरे → ईियरे। २७३ बालकादपदािप लोप इित शेषः। धातोिरकारौ धािकारौ तयोलपः धािकारलोपिन ् धािकारलोपे। ३८३ ३.१०५ कारयेत ् धातु करणम ् समापूवक ्  ात ् रभ धातोः (रभँ राभे धा॰पा॰ ९७४) िविधिलिङ समारभेत२७४ इित योे समारभेत ् इित य ु म।् समारभत इित समारभः। पचाच।् २७५ समारभ इवाचरेत ् इित िविधिलिङ भवेत ् इव।२७६ ३.१०५ कारयेत ् दशावरणपूजां वै ागमोां कारयेत।् नीराजन ैधूप दीप ैनव े ैबिवरैः॥ – अ॰रा॰ ४.४.२९ २७४ सम ् आङ् रभँ राभे (धा॰पा॰ ९७४) → सम ् आ रभ ् → अनदािङत ु आन े- पदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → सम ् आ रभ ् िलङ् → सम ् आ रभ ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → समारभ शप ् त → समारभ अ त → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → समारभ त → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यासटँ ु ् त → समारभ यास ् त → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यास ् सटँ ु ् त → समारभ यास ् स ् त → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → समारभ या त → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → समारभ इय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → समारभ इ त → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → समारभे त → समारभेत। २७५ नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। २७६ समारभ → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → समारभ िँ प ् → समारभ व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → समारभ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसन- ाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → समारभ िलङ → समारभ ितप ् → समारभ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → समारभ शप ् ित → समारभ अ ित → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → समारभ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यासटँ ु ् ित → समारभ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → समारभ यास ् सटँ ु ् ित → समारभ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → समारभ या ित →अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → समारभ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → समारभ इ ित → आणः ु ् (पा॰सू॰ ६.१.८७) → समारभे ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → समारभे त → समारभेत। या ् ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इिप समाधानम।् अनदाे ३८४ धातु करणम ् ३.१०६ हसे  ात ् कृ धातोः (डुकृञ ् करणे धा॰पा॰ १४७२) िविधिलिङ कुयात ्२७७ पूवक इित योे कारयेत ् इित य ु म।् कारमाचीत इित कारयेत ्। आचाण- िणजाििधिलङ।् २७८ ३.१०६ हसे करोमीित िताय सीतायाः पिरमागणम।् न करोिष कृ तं हसे वािलवतम ॥् – अ॰रा॰ ४.४.४८ शीताबोधनाथ वतमानसामीे लट ्।२७९ २७७  डुकृञ ् करणे (धा॰पा॰ १४७२) →  कृ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) →  कृ िलङ् →  कृ ितप ् →  कृ ित → तनािदकृ  उः (पा॰सू॰ ३.१.७९) →  कृ उ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः ् ् (पा॰सू॰ ७.३.८४) → उरण रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) →  कर उ ित → यासट ् पर ैपदेषदू ाो ु िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →  कर ् उ यासटँ ु ् ित →  कर ् उ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →  कर ् उ यास ् सटँ ु ् ित →  कर ् उ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) →  कर ् उ या ित → अत उावधातक ु े (पा॰सू॰ ६.४.११०) →  कुर ् उ या ित → ये च (पा॰सू॰ ६.४.१०९) →  कुर ् या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →  कुर ् या त ् → कुयात।् २७८ अ हेतम ु ु िणन। अथानपपे ः। कार → तरोित तदाचे (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८७) → ् कार िणच → कार इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → कार ् इ → कािर → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविधिनमणामणाधीटसनाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) → कािर िलङ → कािर ितप ् → कािर ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → कािर शप ् ित → कािर अ ित → सावधातक ु ाधध ातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → कारे अ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → कारे अ यासटँ ु ् ित → कारे अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → कारे अ यास ् सटँ ु ् ित → कारे अ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → कारे अ या ित → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → कारे अ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → कारे अ इ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → कारय ् अ इ ित → आणः ु (पा॰सू॰ ६.१.८७) → कारय ् ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → कारय ् ए त ् → कारयेत।् २७९ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → हन ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → हन ् लट ् → हन ् थास ् → सावधातक ु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → ् ् ् ् हन यक थास → हन य थास → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → हन ् य से → हसे। ् ३८५ ३.१०७ वधियित धातु करणम ् ३.१०७ वधियित ु सीवः यमाग सववानरयूथप ैः। वधियित दैौघान ् रावणं च हिनित॥ – अ॰रा॰ ४.५.४७ वधमाचरीित वधि।२८० तान ् ेरयित वधयित।२८१ तिवाले वधियित।२८२ या वध ् इित तौरािदको धातःु । ताृिट वधियित। िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) इित ः।२८३ या अयनमय ्। भावे िप।् २८४ वध अय ् इित वधय ् शकािदारपे।२८५ इष ँ ु इायाम ् (धा॰पा॰ १३५१) िदवािदः। २८० वध → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → वध िँ प ् → वध व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → वध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → वध लट ् → वध िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → वध अि → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वध शप ् अि → वध अ अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वध अि → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → वधि। २८१ वध → धातस ु ा (पूवव त)् → हेतमु ित च (पा॰सू॰ ३.१.२६) → वध िणच ् → वध इ → णािववाितपिदक पवं ु ावरभाविटलोपयणािदपराथ म ् (वा॰ ६.४.४८) → वध ् इ → विध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → विध लट ् → विध ितप ् → विध ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → विध शप ् ित → विध अ ित → सावधातक ु ाधधातकु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → वधे अ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → वधय ् अ ित → वधयित। २८२ विध → धातस ु ा (पूवव त)् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → विध लृट ् → विध ितप ् → विध ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → विध  ित → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → विध इट ्  ित → विध इ  ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → वधे इ  ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → वधय ् इ  ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → वधय ् इ  ित → वधियित। २८३ बलमेतिदशनम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९३८) आकृ ितगणोऽयम ् (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १९९२) भूवािदेतदेष ु दशगणीष ु धातूनां पाठो िनदशनाय तेन भृ ु तयः सौाादयो ु वाकारीयाः योगिसा िववादय (मा॰धा॰वृ॰ १०.३२८) इनसारमाकृ ु ु ितगणारािदगण ऊोऽयं नामधातःु । साम य ु े (धा॰पा॰ १९२२) संवर संवरणे (धा॰पा॰ १९९२) इितवत।् वृभावात ् पँ ानापनमारणतोषणिनशानिनशामन ेष ु (धा॰पा॰ १६२४) इितविदयम।् वध ् → साप- पाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → वध ् िणच ् → वध ् इ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → वाध ् इ → िमतां ः (पा॰सू॰ ६.४.९२) → वध ् इ → विध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषा िया पूवव त।् २८४ अयँ गतौ (धा॰पा॰ ४७४) → अय ् → सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) → अय ् िँ प ् → अय ् व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → अय ् → िवभिकायम ् → अय ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → अय ्। २८५ शकािदष ु परपं वाम ् (वा॰ ६.१.९४) इन ेन। ३८६ धातु करणम ् ३.१०८ धष थ वधय ् वधाििमतीित वधियित।२८६ ३.१०८ धष थ कुतो वा क ता वा मानं िकं धष थ। ु तुा हनमानाह ृण ु वािम देिव ते॥ – अ॰रा॰ ४.६.४२ यजागे पिमदम।् २८७ ३.१०९ मृगयम ् मृगयिमित ाह ततो वयमपु ागताः। ततो वनं िविचो जानक जलकािणः॥ – अ॰रा॰ ४.६.४६ अ ीरामेणाऽीयाियाफल वानरपकतृग ािम आन ेपदम।् २८८ २८६ िलमिशं लोकायाि (भा॰पा॰सू॰ २.१.३६) इित िनयमेन अय ् इित शं नपस ं ु किले ् ् पिठा ितीयायां िवभौ अय अम इित िते मोन पस ् ं ु कात (पा॰सू॰ ७.१.२३) इन ेनािक ु अय ् इेव। ३४९तमे पृ े ३.५१ विधािम इित योग िवमशमिप पय।ु २८७ धृष ्धातःु (धृष ँ सहन े धा॰पा॰ १८५०) आधृषीयागण े पिठतः। त आ धृषाा (धा॰पा॰ ग॰सू॰ १८०६) इित गणसूािधकाराैकिकिणयः। िणजभावे धष थ इित पम।्  धृष ँ सहन े →  धृष ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  धृष ् लट ् →  धृष ् थ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  धृष ् शप ् थ →  धृष ् अ थ → पग- ु लघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) →  धष  ् अ थ → धष थ। िणिच त ु धष यथ इित पम।् धृष ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → धृष ् िणच ् → धृष ् इ → पगलघूु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → धष  ् इ → धिष  → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा।  धिष  → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  धिष  लट ् →  धिष  थ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  धिष  शप ् थ →  धिष  अ थ → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →  धष अ थ → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →  धष य ् अ थ → धष यथ। २८८ मृग अेषणे (धा॰पा॰ १९००) चौरािदकधातरु ागवयादान ेपदी। पर ु मृगणां कुत इित ाकृ तेऽथ िणिच कृ ते तूभयपदी। यथा – िनवृेषणाातोः ाकृ तेऽथ िणजते ु (वा॰प॰ ३.७.६०)। ् तान ेपदाेः कारणिमदं ादिश कारैः। मृग िणच → मृग इ → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → मृग ् इ → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → िणच (पा॰सू॰ १.३.७४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → मृग ् इ लोट ् → मृग ् इ म ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → मृग ् इ शप ् म ् → मृग ् इ अ म ् → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → मृग ् ए अ म ् → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → मृग ् अय ् अ म ् → मृगयम।् ३८७ ३.११० ाामहे धातु करणम ् ३.११० ाामहे ु ाामहे वयम।् ु कुठमासा सखं पनव इदमथाऽा गता िवं महाचलम॥् – अ॰रा॰ ४.७.२२ सीताेषणेऽसफलान ् मरणे कृ तिनयान ् वानरान ् हनमान ु ् ितबोधयित वैकुठे ु ाामहे। इह उपाकरणे (पा॰सू॰ १.३.२५) इन ेनाऽनेपदम।् २८९ उप- सखं श लोपः।२९० ३.१११ नयम ् वासाहां किरेऽहं भवतां वगेराः। ातःु सिललदानाय नयं मां जलािकम॥् – अ॰रा॰ ४.७.४८ इह साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) इन ेनाऽनेपदम।् सानन ेऽयं योगः। नयम ्।२९१ सानं कुत। तिदापालनमेव साननम।् उन े वाऽऽन ेपदम।् ३.११२ इयात ् ु पराेण बु दु ाकारतािमयात।् तनः सराेण तदिप मांसपेिशमायातु ॥् – अ॰रा॰ ४.८.२३ २८९ उप ा गितिनवृौ (धा॰पा॰ ९२८) → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) → िनिमापाये न ैिमिकापायः → उप ा → उपाकरणे (पा॰सू॰ १.३.२५) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → उप लृँट ् → उप ा मिहङ् → उप ा मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → उप ा  मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → उप ा ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → उप ा ा महे → उपाामहे। २९० िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन। २९१ णीञ ् ापणे (धा॰पा॰ ९०१) → णो नः (पा॰सू॰ ६.१.६५) → नीञ ् → नी → साननोनाचायकरणानभृितिवगणनयेष ु िनयः (पा॰सू॰ १.३.३६) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → नी लोट ् → नी म ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → नी शप ् म ् → नी अ म ् → सावधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → न े अ म ् → एचोऽयवायावः ु ाधध ातक (पा॰सू॰ ६.१.७८) → नय ् अ म ् → नयम।् ३८८ धातु करणम ् ३.११३ ियेत ् इित। आशंसावचने िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) एित२९२ इित योे इयात २९३ इन ेन िललकारः।२९४ ३.११३ ियेत ु नािभसूारेण मातृभासारतः। वधत े गभतः िपडो न ियेत कमतः॥ – अ॰रा॰ ४.८.३२ ियते२९५ इित योे ियेत इित योग ु शिक िलङ ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) े शाथ िलयोगे साध।ु २९६ इित सूण २९२ इण ् गतौ (पा॰सू॰ १०४५) → इ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इ लट ् → इ ितप ् → इ ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → इ अ ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → इ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → ए ित → एित। २९३ इण ् गतौ (पा॰सू॰ १०४५) → इ → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आशंसावचने िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१३४) → इ िलङ् → इ ितप ् → इ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → इ यासटँ ु ् ित → इ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → इ यास ् सटँ ु ् ित → इ यास ् स ् ित → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → इ या ित → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → गणिनषे ु धः → इ या ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → इ या त ् → इयात।् २९४ एवमेव आयात ु ् इािप बोम।् २९५ मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) → मृ → ियतेिङ्लङो (पा॰सू॰ १.३.६१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → मृ लट ् → मृ त → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → मृ श त → मृ अ त → िरङ् शयिल ु (पा॰सू॰ ७.४.२८) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → म ् िरङ् अ त → म ् िर अ त → अिच धात ु  ु ोिरयङु वङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → म ् र ् इयँङ ् अ त → ु वां म ् र ् इय ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → म ् र ् इय ् अ ते → ियते। २९६ मृङ ् ाणागे (धा॰पा॰ १४०३) → मृ → ियतेिङ्लङो (पा॰सू॰ १.३.६१) → शिक िलङ् च (पा॰सू॰ ३.३.१७२) → मृ िलङ् → मृ त → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → मृ श त → मृ अ त → िरङ् शयिल ु (पा॰सू॰ ७.४.२८) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → म ् िरङ् अ त → म ् िर अ त → अिच धात ु ु वां ु ोिरयङु वङौ (पा॰सू॰ ६.४.७७) → िङ (पा॰सू॰ १.१.५३) → म ् र ् इयँङ ् अ त → म ् र ् इय ् अ त → िलङः सीयटु ् (पा॰सू॰ ३.४.१०२) → म ् र ् इय ् अ सीयटँ ु ् त → म ् र ् इय ् अ सीय ् त → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → म ् र ् इय ् अ सीय ् सटँ ु ् त → म ् र ् इय ् अ सीय ् स ् त → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → म ् र ् इय ् अ ईय ् त → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → म ् र ् इय ् अ ई त → आणः ु ् ् (पा॰सू॰ ६.१.८७) → म र इय ए त → ियेत। ् ३८९ ३.११४ िपािम धातु करणम ् ३.११४ िपािम लां सपवतां धृा रामाे िपाहम।् या ैव याािम जानक शभु लणाम॥् – अ॰रा॰ ४.९.२४ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन लयोगः।२९७ ॥ इित िकिाकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ु ॥ अथ सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ३.११५ पयािम ु ं महाबाणिमवािखलाः। अमोघं रामिनम पया ैव राम प जनकनिनीम॥् – अ॰रा॰ ५.१.३ ु पयािम राघवम।् कृ ताथऽहं कृ ताथऽहं पनः ाणयाणसमये य नाम सकृ रन॥् – अ॰रा॰ ५.१.४ अ शीताोतनाय वतमानसमीपे भिवित वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन लट ्।२९८ २९७ िपँ ेरणे (धा॰पा॰ १२८५) → िप ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िप ् लट ् → िप ् िमप ् → िप ् िम → तदु ािदः शः (पा॰सू॰ ३.१.७७) → िप ् श िम → िप ् अ िम → सावधातकु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषे ु धः → िप ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → िप ् आ िम → िपािम। २९८ िशँर ेणे (धा॰पा॰ ९८८) → श ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान- सामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → श ् लट ् → श ् िमप ् → श ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → श ् शप ् िम → श ् अ िम → पाा- ााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → पय ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → पय ् आ िम → पयािम। ३९० धातु करणम ् ३.११६ िववे े ३.११६ िववे े ु े देिह मे माग सरसाय िववे २९९ ै नमोऽ ु ते। ु पनरे इा ु िु धताहम॥् ु वाह सरसा – अ॰रा॰ ५.१.१६ कमितहार आन ेपदम।् ३०० ३.११७ भयेत ् िसंिहका नाम सा घोरा जलमे िता सदा। आकाशगािमनां छायामााऽकृ  भयेत॥् – अ॰रा॰ ५.१.३५ अ िविधिनमणामणाधीसाथ न ेष ु िलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) इन ेन हेतहु त े मु तोिलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१५६) इन ेन वा िललकारः।३०१ २९९ िनवे े इित पाठभेदः। त त ु न ेिवशः (पा॰सू॰ १.३.१७) इन ेनानेपदम।् ३०० कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। िव िवशँ वेशन े (धा॰पा॰ १४२४) → िव िवश ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → िव िवश ् लृट ् → िव िवश ् इट ् → िव िवश ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → िव िवश ्  इ → ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → िव वेश ्  इ → जसृजमृजयजराजाजशां षः (पा॰सू॰ ८.२.३६) → िव वेष ्  इ → षढोः कः िस (पा॰सू॰ ८.२.४१) → िव वेक ्  इ → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → िव वेक ्  इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → िव वेक ्  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िव वेक ् े → िववे।े ३०१ भँ अदन े (धा॰पा॰ १५५७) → भ ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवण- चूणच ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) → भ ् िणच ् → भ ् इ → भि → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → िविध- िनमणामणाधीसाथ न ेष ु िलङ् (पा॰सू॰ ३.३.१६१) हेतहु त े मु तोिलङ ् (पा॰सू॰ ३.३.१५६) वा → भि िलङ → भि ितप → भि ित → कतिर शप (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भि शप ् ित → ् ् भि अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) → भे अ ित → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भे अ यासटँ ु ् ित → भे अ यास ् ित → सटु ् ितथोः (पा॰सू॰ ३.४.१०७) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → भे अ यास ् सटँ ु ् ित → भे अ यास ् स ् ित → अतो येयः (पा॰सू॰ ७.२.८०) → भे अ इय ् ित → लोपो ोविल (पा॰सू॰ ६.१.६६) → भे अ इ ित → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) → भय ् अ इ ित → आणः ु ् (पा॰सू॰ ६.१.८७) → भय ए ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → भय ए त → भयेत। ् ् ् ३९१ ३.११८ सारयत ् धातु करणम ् ३.११८ सारयत ् यते न ैव कोऽ िवयो मे जायते। एवं िविच हनूमानधो िं सारयत॥् – अ॰रा॰ ५.१.३७ अ िवनाऽिप यं पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेनाकार- लोपः। आगमकायािनाा।३०२ माणं चा इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इ ङमडु ागमाभावः।३०३ ३.११९ सीदताम ् धाहम िचराय राघव ृितममासीवपाशमोिचनी। तसोऽितलभो मम सीदतां दाशरिथः सदा िद॥ – अ॰रा॰ ५.१.५७ ३०२ आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२)। अडागमे कृ ते सामातः ासारयत ् इित पम।् यथा तत॒ ो वै स ॒जान॒ ाि॑ण ं ब॒ ां ासा॑रयत ् (कृ ॰य॰ त ै॰ा १.६.४.२) इ। सृ गतौ (धा॰पा॰ ९३५) → हेतमु ित च → सृ िणच ् → सृ इ → अचो िणित → उरण ् रपरः → सार ् इ → सािर → सनाा धातवः → धातस ु ा।  सािर → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) →  सािर ितप ् →  सािर ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) →  अट ् सािर ित →  अ सािर ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  अ सािर शप ् ित →  अ सािर अ ित → सावधातक ु ाधधातक ु योः ् (पा॰सू॰ ७.३.८४) →  अ सारे अ ित →  अ सारय अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) →  अ सारय ् अ त ् → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ा सारय ् अ त ् → ासारयत।् ३०३ यागमकाय िनमभिविह इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) इित सू े यण ् अिच इित िते ङमो ादिच ङमिु नम ् (पा॰सू॰ ८.३.३२) इन ेन ङमडु ागमं कृ ा इको यणिच इेवासूियन ् सूकाराः। अत एव वाीकीयरामायणे सरकाडे ु ु नवाकरणाथ वेा हनमान ् लिङ िवशम ् इित य ु े – दोषकाले िवशं भीतयाऽहं तयोिदतः (वा॰रा॰ ५.५८.५०)। अ ितलकिशरोमिणटीकाकारौ च – िवशं ािवशम ् (वा॰रा॰ ित॰टी॰ ५.५८.५०, वा॰रा॰ िश॰टी॰ ५.५८.५०)। ३९२ धातु करणम ् ३.१२० भोित सीदत ३०४ु इित योे सीदताम ्३०५ इित योगः। कमितहार आन ेपदम।् ३०६ ३.१२० भोित िमासारे सीता यिद मे वशगा भवेत।् ु ता रां भोित सा मया॥ तदा सवसखोपे – अ॰रा॰ ५.२.४१ ु अ भजोऽनवन े (पा॰सू॰ १.३.६६) इन ेनाऽनेपदे सित भोते इित ३०४  षद ्ऌँ िवशरणगवसादन ेष ु (धा॰पा॰ ८५४, १४२७) →  षद ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) →  सद ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →  सद ् लोट ् →  सद ् ितप ् →  सद ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  सद ् शप ् ित →  सद ् अ ित → पााााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनय- पयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) →  सीद ् अ ित → एः (पा॰सू॰ ३.४.८६) →  सीद ् अ त ु → सीदत।ु ३०५  षद ्ऌँ िवशरणगवसादन ेष ु (धा॰पा॰ ८५४, १४२७) →  षद ् → धाादेः षः सः (पा॰सू॰ ६.१.६४) →  सद ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) →  सद ् लोट ् →  सद ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  सद ् शप ् त →  सद ् अ त → पााााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) →  सीद ् अ त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) →  सीद ् अ ते → आमेतः (पा॰सू॰ ३.४.९०) →  सीद ् अ ताम ् → सीदताम।् ३०६ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। सताभाव ु जीव ैव धम न ण इित नियत ं ु कमितहार आन ेपदयोग इित भावः। मानसे गोािमपादा – सतां या न गताऽिभषेकतथा न मौ वनवासःखतः। मख ु ाजु ी रघन ु न मे सदाऽ ु सा मलमलदा॥ ु (रा॰च॰मा॰ २.म॰२)। एतेन ीमागवतेऽमे पमााये तौ ादशवारं यं सीदताम ् ु ु इिप ाातम।् यथा – सीदतां  महािवभूितः (भा॰प॰ु ८.५.३२) सीदतां नः स महािवभूितः (भा॰प॰ु ८.५.३३.४३)। ३९३ ३.१२० भोित धातु करणम ् पािणनीयः।३०७ िक ु भोजनं भोजः।३०८ भोजमाचरतीित भोजित।३०९ त लृकारे भोित।३१० याऽावनाथ भ ु ्धातःु ।३११ रावणािभायोऽयम ् मशगा सती सीता  ज रां भोिधाी भूा तितपालियित। ३०७ भज ु ् → भजोऽनवने ु (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → भज ु ् लृँट ् → भज ु ् त → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → भज ु ्  त → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भोज  त → ् चोः कः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → भोग  त → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → भोग ्  त → ु ् खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → भोक ्  त → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → भोक ्  ते → भोते। ३०८ भज ु ्धातोः नििहपचािदो िणचः ु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन अच ्ये िवभिकाय। बालकाावेऽच।् तेन भोजः भोगः इित ाविप समानाथ कौ। यथा भागवते यािचवे भूयि प भूिरभोजः (भा॰प॰ु १०.८१.३४) इ। अ टीकाकाराः – भूिरभोजो बभोगवान ् (भा॰प॰ु गू॰दी॰ १०.८१.३४, भा॰प॰ु अ॰॰ १०.८१.३४) भूिरभोजो बभोगः (भा॰प॰ु िन॰॰ १०.८१.३४)। भोगः इित त ु भज ु ्धातोः भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन घिञ पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन गणे ु चजोः कु िघयतोः (पा॰सू॰ ७.३.५२) इन ेन कुे िवभिकाय िसम।् ३०९ भोज → सवाितपितके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → भोज िँ प ् → भोज व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → भोज → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → भोज लट ् → भोज ितप ् → भोज ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → भोज शप ् ित → भोज अ ित →अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → भोज ित → भोजित। ३१० आगमशामिनम ् (प॰शे॰ ९३.२) इित पिरभाषयाऽऽगमकायािनाालकािदडभावः। या भोजनं भोक ्। िणजात ् भज ् ु धातोः (भज ु ् िणच ् → भोिज) सदािदयः िप ् (वा॰ ३.३.१०८) इन ेन भावे ििप णेरिनिट (पा॰सू॰ ६.४.५१) इन ेन िणलोपे भोज ् इित ाितपिदकं िनम।् त थमािवभावेकवचने भोक ् भोग ् इित पयम।् भोज ् स ँ ु → हाो दीघािु तपृं हल ् (पा॰सू॰ ६.१.६८) → भोज ् → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) → भोग ् → वाऽवसान े (पा॰सू॰ ८.४.५६) → भोक,् भोग।् यथवदसंिहतायाम ् यवु ा॑नो ॒ ा अ॒ जरा॑ अभ॒ ोघनो॑ (ऋ॰वे॰सं॰ १.६४.३) इित मे पदपाठे अ॒ भ॒ ोकऽ् हन॑ सायणभाे अभोघनः। भोजयीित भोजः। न भोजः अभोजः। तेषां हारः। ‘बलं छिस’ (पा॰सू॰ ३.२.८८) इित हेः िप।् ‘झयो होऽतराम’् (पा॰सू॰ ८.४.६२) इित हकार घम।् ‘इूषायां शौ’ (पा॰सू॰ ६.४.१२) इित िनयमाीघाभावः। तदाचिरित भोित। नामधातोरनदा ु ैकाात ् एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) इित सूण े ड े ागमिनषेधः। ३११ भजँ ु पालनावहारयोः (धा॰पा॰ १४५४)। भज ु ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → भज ु ् लृँट ् → भज ु ् ितप ् → भज ु ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → भज ु ्  ित → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → ु पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → भोज  ित → चोः कुः (पा॰सू॰ ८.२.३०) भोग ्  ित → ् आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → भोग ्  ित → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → भोक ्  ित → भोित। ३९४ धातु करणम ् ३.१२१ अगाहत ् ३.१२१ अगाहत ् ु अगाहपौै  कृ ा वदनमािलकाम।् िवभीषण ु राम सिधौ मानसः॥ – अ॰रा॰ ५.२.५२ आन ेपदािनायोगोऽयं पर ैपदी।३१२ ३.१२२ िनदिहित िनदिहित रौघांृ ते ना संशयः। ु देिह मे देिव गािम रयाऽितः॥ अनां – अ॰रा॰ ५.३.४९ ु म।् िनदहतीित िनदहः।३१४ िनदह िनधित३१३ इित योे िनदिहित इित य ३१२ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इन ेन। गाह ्धातःु (गाँ िवलोडने अनदाे धा॰पा॰ ६४९) आन ेपदी। त ललकारे थमपष ु एकवचन े अगाहत इित पम।् गाँ िवलोडने (धा॰पा॰ ६४९) → गाह ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → अनतन े लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → गाह ् लङ् → गाह ् त → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → अट ् गाह ् त → अ गाह ् त → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ गाह ् शप ् त → अ गाह ् अ त → अगाहत। ीकृ त आन ेपदािने पर ैपदे अगाहत ् इित पम।् गाँ िवलोडने (धा॰पा॰ ६४९) → गाह ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → गाह ् लङ् → गाह ् ितप ् → गाह ् ित → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → अट ् गाह ् ित → अ गाह ् ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अ गाह ् शप ् ित → अ गाह ् अ ित → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → अगाहत।् एतेन यूय ं िववा यदपो धृतता गाहत ैत देवहेलनम ् (भा॰प॰ु १०.२२.१८) इित भागवते ु रासपााां गोपीवापहारे ममपषबवचनिववायां कृ तः गाहत इित पर ैपदयोगोऽिप ाातः। ३१३ िनस ् दहँ भीकरणे (धा॰पा॰ ९९१) → िनस ् दह ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → िनस ् दह ् लृट ् → िनस ् दह ् ितप ् → िनस ् दह ् ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → िनस ् दह ्  ित → दादेधातोघः (पा॰सू॰ ८.२.३२) → िनस ् दघ ्  ित → एकाचो बशो भष ् झष ोः (पा॰सू॰ ८.२.३७) → िनस ् धघ ्  ित → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → िनस ् धक ्  ित → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → िनस ् धक ्  ित → ससजषो ु ः → (पा॰सू॰ ८.२.६६) → िनँ धक ्  ित → िनर ् धक ्  ित → िनधित। ३१४ नििहपचािदो िणचःु (पा॰सू॰ ३.१.१३४) इन ेन। ३९५ ३.१२३ िनाित धातु करणम ् इवाऽचिरतीित िनदिहित३१५ इित योगे पिरहारः। ३.१२३ िनाित अिभानाथ म वदािम तव सत। ु  क िचकू टिगरौ पूवम े दा रहिस ितः। ु मदे िशर आधाय िनाित रघननः॥ – अ॰रा॰ ५.३.५३ इह  इित योजनीयम।् एवं लट ् े (पा॰सू॰ ३.२.११८) इन ेन भूतकाले लकारः।३१६ ३.१२४ वद ु ततः हो हनममादरा के न िहतोऽिस वानर। भयं च ते माऽ ु िवमोसे मया सं वदािखलराजसिधौ॥ – अ॰रा॰ ५.४.६ अ भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७) इन ेनोपसाषायां ान े वाऽऽन ेपदम।् ३१७ ३१५ योगा िसिः कृ िित (बा॰म॰ २६६५) इितवत।् िनदह → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → िनदह िँ प ् → िनदह व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िनदह → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → िनदह लृट ् → िनदह ितप ् → िनदह ित → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → िनदह  ित → आधधातक ु ेलादेः (पा॰सू॰ ७.२.३५) → िनदह इट ्  ित → िनदह इ  ित → अतो लोपः (पा॰सू॰ ६.४.४८) → िनदह ् इ  ित → आदेशयोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → िनदह ् इ  ित → िनदिहित।  ात ् ाधातोः (ा कुायां गतौ धा॰पा॰ १०५४) लकारे थमपष ३१६ िनपूवक ु एकवचन े िनाित। िन ा → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िन ा लट ् → िन ा ितप ् → िन ा ित → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन ा शप ् ित → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िन ा ित → िनाित। ३१७ वदँ ायां वािच (धा॰पा॰ १००९) → वद ् → भासनोपसाषाानयिवमपमणे ु ष ु वदः (पा॰सू॰ १.३.४७) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → वद ् लोट ् → वद ् थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → वद ् शप ् थास ् → वद ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → वद ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → वद ् अ स ् व → वद। ३९६ धातु करणम ् ३.१२५ पयम ् ३.१२५ पयम ् शेन ैव िवजानीमः कृ तकायः समागतः। हनूमान ेव पयं वानरा वानरष भम॥् – अ॰रा॰ ५.५.१३ अ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन ियािविनमय आनेपदम।् ३१८ ु ॥ इित सरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ु काडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ अथ य ३.१२६ िनवस ु चेमािन पािन फलािन तदनरम।् भ िनवस सखे ु ना िनामेिह राऽ ु मा॥ – अ॰रा॰ ६.७.१६ ३१८ पर ैपिदनः श ्धातोः (िशँर ् ेणे धा॰पा॰ ९८८) लोकारे ममपषे ु बवचन े पयत इित ् ् ् पम। श → शेषातिर पर ैपदम (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → श ् लोट ् → श ् थ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → श ् शप ् थ → श ् अ थ → पाा- ााादायिसिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → पय ् अ थ → लोटो लत ् (पा॰सू॰ ३.४.८५) → िङम ् → तिमपां ताामः (पा॰सू॰ ३.४.१०१) → पय ् अ त → पयत। आनेपदे च पयम ् इित। श ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → श ् लोट ् → श ् म ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → श ् शप ् म ् → श ् अ म ् → पााााादायि- सिशदसदां िपबिजधमितमनयपयधौशीयसीदाः (पा॰सू॰ ७.३.७८) → पय ् अ म ् → पयम।् ३९७ ३.१२७ िनबोध धातु करणम ् अ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनाऽनेपदम।् ३१९ ३.१२७ िनबोध तमाह रावणो राजा ातरं दीनया िगरा। कुकण िनबोध ं महमपु ितम॥् – अ॰रा॰ ६.७.५१ अ िनपूवक  ोऽवगमाथ को बधु ्धातःु (बधँ ु अवगमन े धा॰पा॰ ११७२)। ताऽन ेपदाोकारे ममपष ु ैकवचन े िनब ु इित पािणनीयम।् ३२० िक ु बोधनं बोधः भावे घिञ३२१ तत गणे ु ।३२२ िनतरां बोधो िनबोधः। िनबोधमाचर इित िनबोध इमाचारिबाातोलट ्। ममपष ु एकवचन े से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) इं िह आदेश े अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) इन ेन हेिक िनबोध इिप पािणनीयम।् ३२३ ्  याऽ बधु धात ु ािदपर ैपदी (बधँु अवगमन े धा॰पा॰ ८५८)। त लोकारे ३१९ िनपूवक ार ैपिदनो वस ्धातोः (वसँ िनवासे धा॰पा॰ १००५) लोकारे ममपष ु एकवचने िनवस इित पम।् िन वस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िन वस ् लोट ् → िन वस ् िसप ् → िन वस ् िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन वस ् शप ् िस → िन वस ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िन वस ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िन वस ् अ → िनवस। आनेपदे च िनवस इित। िन वस ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िन वस ् लोट ् → िन वस ् थास ् → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन वस ् शप ् थास ् → िन वस ् अ थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → िन वस ् अ से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → िन वस ् अ स ् व → िनवस। अिप च – राऽ ु मा इित कथम ् मािङ ङ् (पा॰सू॰ ३.३.१७५) इन ेन सवलकारापवादेन ङो िवधानात।् अ समाधानं दीित ैबालमनोरमायाम ु म ् – ‘माऽ’ु इादौ त ु ‘मा’ इयारं ितषेधाथ किमाः। ‘आाङो’ (पा॰सू॰ ६.१.७४) इित सूभाे त ु िङतो माश िनदशामा इ त ु न भवतीम ु ।् ‘मा’शायार से त ु ु ु ु तदेवोदाियेत। ‘माऽ’ इ त ‘अ’ इित िवभिितपकमयिमे (बा॰म॰ २२१९)। ३२० िन बध ु ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िन बधु ् लोट ् → िन बधु ् थास ् → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → िन बधु ् यन ् थास ् → िन बधु ् य थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → िन बधु ् य से → सवाां वामौ (पा॰सू॰ ३.४.९१) → िन बधु ् य स ् व → िनब। ु ३२१ भावे (पा॰सू॰ ३.३.१८) इन ेन। ु ३२२ पगलघू पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) इन ेन। ३२३ िनबोध → सवाितपिदके  आचारे िा वः (वा॰ ३.१.११) → िनबोध िँ प ् → िनबोध व ् → वेरपृ (पा॰सू॰ ६.१.६७) → िनबोध → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िनबोध लोट ् → िनबोध िसप ् → िनबोध िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िनबोध शप ् िस → िनबोध अ िस → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िनबोध िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िनबोध िह → अतो हेः → िनबोध। ३९८ धातु करणम ् ३.१२८ हनन ् ममपषु एकवचनपिमदम ् िनबोध।३२४ एतेन तािबोध िजोम (भ॰गी॰ १.७) इित गीतावचनमिप ाातम।् ३.१२८ हनन ् दशकोः वानां गा मिररकान।् ु  गजां हनन ् णात॥् चूणय ामासरां – अ॰रा॰ ६.१०.१७ न ्३२५ इित योे हनन ् इित योग ु गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३)  ात ् हन ्धातोः (हनँ िहंसागोः धा॰पा॰ १०१२) लिङ िझ- इित िनयमात ् िनपूवक ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) येऽडागमे शिप झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) इन ेनाादेश े अतो गणे इन ेन परपे इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) इन ेन ेकारलोपे संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) इन ेन तकारलोपे हनन ्।३२६ ३२४ िन बधु ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लोट ् च (पा॰सू॰ ३.३.१६२) → िन बधु ् लोट ् → िन बधु ् िसप ् → िन बधु ् िस → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → िन बधु ् शप ् िस → िन बधु ् अ िस → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → िन बोध ् अ िस → से िप (पा॰सू॰ ३.४.८७) → िन बोध ् अ िह → अतो हेः (पा॰सू॰ ६.४.१०५) → िन बोध ् अ → िनबोध। ३२५ िन हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → िन हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → िन हन ् लङ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िन अट ् हन ् लङ् → िन अ हन ् लङ् → िन अ हन ् िझ → ितिावधातक ु म ् (पा॰सू॰ ३.४.११३) → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) → िन अ हन ् िझ → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → गम- हनजनखनघसां लोपः िङनिङ (पा॰सू॰ ६.४.९८) → िन अ ह ् न ् िझ → हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) → िन अ घ ् न ् िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → िन अ घ ् न ् अि → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → िन अ घ ् न ् अ ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → िन अ घ ् न ् अन ् → िन अन ् → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → न।् ३२६ गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) इित िनयमाद अिदभृितः शपः (पा॰सू॰ २.४.७२) इित सू ं न वतत।े शपः िपा ् सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) इावृौ शपो िङं न। अिङित शिप परे गमहनजनखनघसां लोपः िङनिङ (पा॰सू॰ ६.४.९८) इित सू ं न वतत े यतो हनोऽकारलोपाभावः। अकारलोपाभावे हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) इािप वृिन । अतः कुाभावः। िन हनँ िहंसागोः (धा॰पा॰ १०१२) → िन हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → अनतने लङ् (पा॰सू॰ ३.२.१११) → िन हन ् लङ् → ललृडुदाः (पा॰सू॰ ६.४.७१) → आौ टिकतौ (पा॰सू॰ १.१.४६) → िन अट ् हन ् लङ् → िन अ हन ् लङ् → िन अ हन ् िझ → ितिाव- धातक ु म ् (पा॰सू॰ ३.४.११३) → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → गणकायमिनम ् (प॰शे॰ ९३.३) → शगभावः → िन अ हन ् अ िझ → झोऽः (पा॰सू॰ ७.१.३) → िन अ हन ् अ अि → इत (पा॰सू॰ ३.४.१००) → िन अ हन ् अ अ ् → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → िन अ हन ् अ ् → संयोगा लोपः (पा॰सू॰ ८.२.२३) → िन अ हन ् अन ् → िन अहनन ् → इको यणिच (पा॰सू॰ ६.१.७७) → हनन।् ३९९ ३.१२९ योािम धातु करणम ् ३.१२९ योािम घातिया राघवेण जीवािम वनगोचरः। ु रामेण सह योािम रामबाण ैः सशीग ैः॥ – अ॰रा॰ ६.१०.५६ आन ेपदािनायोगोऽयम।् ३२७ ३.१३० ससृज े अं रासराज जघान परमािवत।् तत ु ससृज े घोरं रासं चामिवत।् ोधेन महताऽऽिवो रामोपिर रावणः॥ – अ॰रा॰ ६.११.२८ सृज ँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) पर ैपदी धातःु । ततः ससज इित पम।् ३२८ अ ३२७ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४)। आन ेपदे त ु यधु ँ सहारे (धा॰पा॰ ११७३) अनदाे इित धातोलृ ु  मप ु एकवचने योे इित पम।् यथा गीतायाम ् – न यो इित गोिवम ष ु ा तू बभूव ह (भ॰गी॰ २.९)। यधु ् → अनदािङत ु आन ेपदम ् (पा॰सू॰ १.३.१२) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → यधु लृँट ् → यधु इट ् → यधु ् इ → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → ् ् यधु ्  इ → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघूु पध च ् ् (पा॰सू॰ ७.३.८६) → योध  इ → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → चम → योत  इ → िटत ् आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → योत ्  ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → योत ् े → योे। यधु ् → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → यधु ् लृँट ् → यधु ् िमप ् → यधु ् िम → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → यधु ्  िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → यधु ् ा िम → एकाच उपदेशऽे नदाात ु ् (पा॰सू॰ ७.२.१०) → इडागमिनषेधः → पगलघूु पध च ु ् (पा॰सू॰ ७.३.८६) → लघू पधगणः → योध ा िम → खिर च (पा॰सू॰ ८.४.५५) → योत ा िम → ् योािम। ३२८ सृजँ िवसग (धा॰पा॰ १४१४) → सृज ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → सृज ् िलँ ट ् → सृज ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स (पा॰सू॰ ३.४.८२) → सृज ् णल ् → सृज ् अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → सृज ् सृज ् अ → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → सज ् सृज ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → स सृज ् अ → पगलघू ु पध च (पा॰सू॰ ७.३.८६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → स सज ् अ → ससज। ४०० धातु करणम ् ३.१३१ िलसे कमितहारादान ेपदम।् ३२९ ३.१३१ िलसे भूत ं भिवदभजतमानमथाचरन।् िवहर यथाायन ् भवदोष ैन  िलसे॥ – अ॰रा॰ ६.१२.२७ अ िलप ्धातोः (िलपँ उपदेहे धा॰पा॰ १४३३) कमवाे लकारे ममपषु एकवचनपम।् ३३० वतमानसामीािवित वतमानता।३३१ ३.१३२ गिमामहे अल सह ाता ो गिमामहे वयम।् िवभीषणवचः  ु ु ा वाच रघूमः॥ – अ॰रा॰ ६.१३.४२ गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) इन ेन ेिधानात ् गम ्धातो (गम ँ ॢ गतौ धा॰पा॰ ९८२) पर ैपदात ् गिमामः।३३२ समपु सगसयं ोजने त ु समो गृिाम ् ३२९ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। ा आनेपदे िलिट थमपष ु एकवचन े ससृजे इित पम।् सृज ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → सृज ् िलँ ट ् → सृज ् ितप ् → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → सृज ् एश ् → सृज ् ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → सृज ् सृज ् ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → सृ सृज ् ए → उरत ् (पा॰सू॰ ७.४.६६) → उरण ् रपरः (पा॰सू॰ १.१.५१) → सर ् सृज ् ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → स सृज ् ए → सावधातक ु मिपत ् (पा॰सू॰ १.२.४) → िङम ् → िङित च (पा॰सू॰ १.१.५) → लघू पधगणिनषेु धः → स सृज ् ए → ससृजे। ३३० िलप ् → भावकमणोः (पा॰सू॰ १.३.१३) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → िलप ् लँ ट ् → िलप ् थास ् → सावधातकु े यक ् (पा॰सू॰ ३.१.६७) → िलप ् यक ् थास ् → िलप ् य थास ् → थासे (पा॰सू॰ ३.४.८०) → िलप ् य से → िलसे। ३३१ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। ३३२ गम ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → गम ् लृँट ् → गम ् मस ् → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → गम ्  मस ् → गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) → गम ् इट ्  मस ् → गम ् इ  मस ् → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → गम ् इ ा मस ् → आदेशययोः (पा॰सू॰ ८.३.५९) → गम ् इ ा मस ् → ससजषो ु ः (पा॰सू॰ ८.२.६६) → गम ् इ ा मँ → खरवसानयोिवसजनीयः (पा॰सू॰ ८.३.१५) → गम ् इ ा मः → गिमामः। ४०१ ३.१३२ गिमामहे धातु करणम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) इन ेनाऽनेपदे सं ामहे३३३ उपसगलोपेऽिप गंामहे िक ु गिमामहे इित मसामावहिमित चेत।् गमनं गिम इ िघनण ु ् यः। शिमाो िघनण ु ् (पा॰सू॰ ३.२.१४१) इ इितशयोगामेरिप िघनण ु ।् ु िघनये ु ऽनबकाय नपसं ु किले ियािवशेषणाितीया। हे इित सोधनम।् ाम ् इित अस धातोः ु धा॰पा॰ १०६५) िवथ िललकार उमपषबवचनम (असँ भिव ु ।् ३३४ अथात ् हे जना अयोां ित वयं गिम गमनं ित ामोता भवेम। या गम ् इित डयाम।् ३३५ इष ुधातःु (इषँ गतौ धा॰पा॰ ११२७) िदवािदः। त वतमानकाले कमितहार आन ेपदम।् ३३६ ः इित सिधान ेनािप वतमानसमीपे लट ्।३३७ ो गं गमनिमामहेऽिभलषामः३३८ योगेऽिियमेव मे मनीषा। ३३३ सम ् गम ् → समो गृिाम ् (पा॰सू॰ १.३.२९) → लृट ् शेष े च (पा॰सू॰ ३.३.१३) → सम ् गम ् लृँट ् → सम ् गम ् मिहङ् → सम ् गम ् मिह → तासी लृटोः (पा॰सू॰ ३.१.३३) → सम ् गम ्  मिह → गमेिरट ् पर ैपदेष ु (पा॰सू॰ ७.२.५८) → इडभावः → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → सम ् गम ् ा मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → सम ् गम ् ा महे → मोऽनारःु ु (पा॰सू॰ ८.३.२३) → सं गं ा महे → अनार यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → सं ामहे। ३३४ असँ भिव ु (धा॰पा॰ १०६५) → अस ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → आिशिष िललोटौ (पा॰सू॰ ३.३.१७३) → अस ् िलङ् → अस ् मस ् → यासटु ् पर ैपदेषदू ाो िङ (पा॰सू॰ ३.४.१०३) → अस ् यासटँ ु ् मस ् → अस ् यास ् मस ् → िलङः सलोपोऽन (पा॰सू॰ ७.२.७९) → अस ् या मस ् → सोरोपः (पा॰सू॰ ६.४.१११) → स ् या मस ् → िनं िङतः (पा॰सू॰ ३.४.९९) → स ् या म → ाम। ु ३३५ गम ॢँ धातोः अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) इन ेन भावे डये िडभानबकरण- सामात ् (वा॰ ६.४.१४३) इन ेन िटलोपे िवभिकाय गम ्। अेिप इन ेन बालकाावेऽिप। अिपशः सवपािधिभचाराथ ः (का॰वृ॰ ३.२.१०१)। गं गीतिमितवत।् यथा शकुम े – गं, ी॰, गीयते इित (ग ै गान े + भावे बालकात ् डः) गीतम, ् इेकारकोषः। गम ् → अेिप यते (पा॰सू॰ ३.२.१०१) → गम ् ड → गम ् अ → टे ः (पा॰सू॰ ६.४.१४३) → िडसामादभािप टे लपः (ल॰िस॰कौ॰ ३४३) → ग ् अ → ग → िवभिकायम ् → ग अम ् → अिम पूवः (पा॰सू॰ ६.१.१०७) → गम।् ३३६ कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेन। ३३७ वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) इन ेन। ३३८ इष ् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमानसामीे वतमानवा (पा॰सू॰ ३.३.१३१) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → इष ् लट ् → इष ् मिहङ् → इष ् मिह → िदवािदः यन ् (पा॰सू॰ ३.१.६९) → इष ् यन ् मिह → इष ् य मिह → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → इष ् या मिह → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → इष ् या महे → इामहे। ४०२ धातु करणम ् ३.१३३ ाथ यािम ३.१३३ ाथ यािम ाथ यािम जगाथ पिवं कु मे गृहम।् िा भा ु सबलः ो गिमिस पनम॥् – अ॰रा॰ ६.१४.३६ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इित चिङ ् (धा॰पा॰ १०१७) अनदाे इ िङरणेन ाते। अतः ाथ यािम।३३९ ु काडीययोगाणां िवमशः ॥ ॥ इित य ॥ अथोरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ ३.१३४ िनजे ाणानृिषमु ां देवदानविकरान।् ु  िनजे समहोरगान॥् देवियो मनां – अ॰रा॰ ७.२.४७ आङो यमहनः (पा॰सू॰ १.३.२८) इन ेनानेपदे ाजे।३४० िवनाऽिप यं ३३९ ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) इन ेन।  अथ उपयाायाम ् अनदाे (धा॰पा॰ १९०५) →  अथ  ् → सापपाशपवीणातूलोकसेनालोमचवमवणचण ू च ु  रािदो िणच ् (पा॰सू॰ ३.१.२५) →  अथ  ् िणच ् →  अथ  ् इ →  अिथ  → सनाा धातवः (पा॰सू॰ ३.१.३२) → धातस ु ा → अनदाे ु लणमान ेपदमिनम ् (प॰शे॰ ९३.४) → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) →  अिथ  लट ् →  अिथ  िमप ् →  अिथ  िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) →  अिथ  शप ् िम →  अिथ  अ िम → सावधातक ु ाधधातक ु योः (पा॰सू॰ ७.३.८४) →  अथ अ िम → एचोऽयवायावः (पा॰सू॰ ६.१.७८) →  अथ य ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) →  अथ य ् आ िम →  अथ यािम → अकः सवण दीघः (पा॰सू॰ ६.१.१०१) → ाथ यािम। ३६३तमे पृ े ३ .७७ ाथ य इित योग िवमशमिप पय।ु ३४० ा हन ् → आङो यमहनः (पा॰सू॰ १.३.२८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → ा हन ् िलँ ट ् → ा हन ् त → िलटझयोरेिशरेच ् (पा॰सू॰ ३.४.८१) → ा हन ् एश ् → ा हन ् ए → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → ा हन ् हन ् ए → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → ा ह हन ् ए → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → ा झ हन ् ए → अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) → ा ज हन ् ए → असंयोगािित ् (पा॰सू॰ ६.४.९८) → िकम ् → गमहनजनखनघसां लोपः िङनिङ (पा॰सू॰ ६.४.९८) → ा ज ह ् न ् ए → हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) → ा ज घ ् न ् ए → ाजे। ४०३ ३.१३५ काे धातु करणम ् पूवरपदलोपो वः (वा॰ ५.३.८३) इन ेन आङ ् इ लोपे िनजे।३४१ ३.१३५ काे ु सेन च शपे नाहं ां िवना िदिव वा भिव। ु  शपे ादयोः भो॥ काे रां रघे – अ॰रा॰ ७.९.५ काािम इित योे काे ३४२ ३४३ इित योग ु कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) इन ेनानेपदे सित।३४४ ु ॥ इरकाडीययोगाणां िवमशः ॥ इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे तृतीयााये ितीयपिरेदः। इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशनामके शोधबे तृतीयोऽायः। ३४१ पर ैपदे त ु िनजघान इित पम।् िन हन ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → परोे िलट ् (पा॰सू॰ ३.२.११५) → िन हन ् िलँ ट ् → िन हन ् ितप ् → पर ैपदानां णलतस ु लथ ु ु णमाः स ् ् (पा॰सू॰ ३.४.८२) → िन हन णल ् → िन हन अ → िलिट धातोरनास (पा॰सू॰ ६.१.८) → िन हन ् हन ् अ → हलािदः शेषः (पा॰सू॰ ७.४.६०) → िन ह हन ् अ → कुहोःु (पा॰सू॰ ७.४.६२) → िन झ हन ् अ → अासे चच (पा॰सू॰ ८.४.५४) → िन ज हन ् अ → हो हेिणषे ु (पा॰सू॰ ७.३.५४) → िन ज घन ् अ → अत उपधायाः (पा॰सू॰ ७.२.११६) → िन ज घान ् अ → िनजघान। ३४२ कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → का ् → इिदतो नम ु ् धातोः (पा॰सू॰ ७.१.५८) → िमदचोऽारः (पा॰सू॰ १.१.४७) → का नम ँ ु  → कान ्  ् → नापदा झिल ् ् (पा॰सू॰ ८.३.२४) → कां ् → अनार ु यिय परसवणः (पा॰सू॰ ८.४.५८) → का ् → शेषातिर पर ैपदम ् (पा॰सू॰ १.३.७८) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → का ् लट ् → का ् िमप ् → का ् िम → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → का ् शप ् िम → का ् अ िम → अतो दीघ यिञ (पा॰सू॰ ७.३.१०१) → का ् आ िम → काािम। ३४३ कािँ काायाम ् (धा॰पा॰ ६६७) → का ् (पूवव  त)् → कतिर कमितहारे (पा॰सू॰ १.३.१४) → वतमान े लट ् (पा॰सू॰ ३.२.१२३) → का ् लट ् → का ् इट ् → का ् इ → कतिर शप ् (पा॰सू॰ ३.१.६८) → का ् शप ् इ → का ् अ इ → िटत आन ेपदानां टे रे (पा॰सू॰ ३.४.७९) → का ् अ ए → अतो गणे ु (पा॰सू॰ ६.१.९७) → का ् ए → काे। ु ३४४ एवमेव न काे िवजयं कृ  न च रां सखािन ु च (भ॰गी॰ १.३२) इ। िवजयरासखानामकाा न राजोिचता। ४०४ धातु करणम ् ३.१३५ काे बा ु ु ीगपादपरजसा संशु या सादरं कृ ा लेखकमाशीलयशसं िशं िशश ं ु राघवम।् बालो निवलोचनो िगिरधरः शान ् िवभााऽना बाित  िनबमेतममलं तोषाय सीतापतेः॥ इारामायणेऽपािणनीययोगाणांिवमशः। ४०५ से तारसूची अ॰को॰ अमरकोषः अ॰को॰ ा॰स॰ु ु अमरकोषे ाासधा अ॰प॰ु ु अिपराणम ् अ॰रा॰ अारामायणम ् अ॰शा॰ अिभानशाकुलम ् अग॰सं॰ अगसंिहता अिह॰सं॰ ु संिहता अिहब आ॰रा॰ आनरामायणम ् आ॰ौ॰सू॰ आपौतसूम ् आ॰स॰श॰ आयासशती आ॰सं॰ आनसंिहता ई॰उ॰ ईशावाोपिनषद ् उ॰को॰ उणािदकोषः (दयानसरतीाासिहतः) उ॰रा॰च॰ उररामचिरतम ् ऋ॰वे॰सं॰ ऋवेदसंिहता ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ ऋवेदसंिहतायां सायणभाम ् ऋ॰वे॰सं॰ सा॰भा॰ उ॰॰ ऋवेदसंिहतायां सायणभा उपोातकरणम ् ए॰को॰ एकारकोषः क॰उ॰ कठोपिनषद ् क॰उ॰ रा॰कृ ॰भा॰ कठोपिनषिद ीराघवकृ पाभाम ् क॰प॰ु ु किपराणम ् क॰स॰सा॰ कथासिरागरः का॰ कादरी का॰िव॰प॰ कािशकािववरणपिका (ासः) से तारसूची का॰वृ॰ कािशकावृिः का॰वृ॰वा॰ कािशकावृिवािकम ् का॰सू॰वृ॰ काालारसूवृिः िक॰ िकराताजनु ीयम ् िक॰ घ॰ा॰म॰ िकराताजनु ीये घटापथाायां मलाचरणम ् कु॰स॰ कुमारसवम ् कु॰स॰ स॰ा॰ कुमारसवे सीिवनीाा कू ॰प॰ु ु कू मपराणम ् कृ ॰य॰ त ै॰आ॰ कृ यजवु दत ैिरीयारयकम ् कृ ॰य॰ त ै॰ा कृ यजवु दत ैिरीयाणम ् कृ ॰य॰ त ै॰सं॰ कृ यजवु दत ैिरीयसंिहता ग॰प॰ु गडपराणमु ् ग॰सं॰ गगसिं हता गी॰गो॰ गीतगोिवम ् गो॰गृ॰सू॰ गोिभलगृसूम ् गो॰पू॰ता॰उ॰ ु गोपालपूवत ािपपिनषद ् च॰सं॰ सू॰ा॰ चरकसंिहतायां सूानम ् चा॰नी॰ चाणनीितः त॰बो॰ तबोिधनी (ान ेसरतीकृ ता) त॰वा॰ तवाितकम ् त॰स॰ तक सहः त॰स॰ ा॰बो॰ा॰ तक सहे ायबोिधनीाा त॰स॰ प॰ा॰ तक सहे पदकृ ाा त ै॰उ॰ त ैिरीयोपिनषद ् द॰उ॰ ु दशपाणािदपाठः द॰उ॰वृ॰ ु दशपाणािदवृ िः (यिु धिरमीमांसकसािदता) द॰॰ दशपकम ् (धनयकृ तम)् ॰स॰श॰ ु गाससती (माक डेयपराणाग ता) दे॰भा॰प॰ु ु देवीभागवतपराणम ् धा॰पा॰ धातपु ाठः धा॰पा॰ ग॰सू॰ धातपु ाठे गणसूम ् ४०८ से तारसूची ॰ ालोकः न॰उ॰ नलोपाानम ् न॰का॰ निके रकािशका नर॰प॰ु ु नरिसंहपराणम ् ना॰प॰ु ु नारदपराणम ् नाी॰प॰ु ु नाीपराणम ् न ै॰च॰ न ैषधीयचिरतम ् ा॰सू॰ ायसूम ् प॰उ॰ ु पपाणािदपाठः प॰उ॰ े॰वृ॰ ु पपाणािदपाठे ेतवनवािसवृिः प॰त॰ पतम ् प॰त॰ अ॰टी॰ पतेऽिभनवराजलीटीका प॰म॰ पदमरी प॰ल॰म॰ परमलघमूु षा प॰ल॰म॰ ो॰टी॰ परमलघमू ु षायां ोाटीका (कािलकासादश ु कृ ता) प॰शे॰ पिरभाषेशेखरः प॰ृ॰ पराशरृितः परा॰उ॰ ु पराशरोपपराणम ् पा॰सू॰ पािणिनसूम ् (अाायी) ॰ना॰ ितमानाटकम ् ौ॰म॰ ौढमनोरमा बा॰म॰ बालमनोरमा बृ॰उ॰ बृहदारयकोपिनषद ् बृ॰॰सं॰ बृहसंिहता बृ॰सं॰ बृहंिहता ॰उ॰ िबपिनषद ् ॰प॰ु ु पराणम ् ॰सू॰ सूम ् ा॰प॰ु ु ाडपराणम ् भ॰का॰ भिकाम ् भ॰गी॰ भगवीता ४०९ से तारसूची भ॰गी॰ रा॰भा॰ ु भगवीतायां रामानजभाम ् भ॰नी॰ भतृह िरनीितशतकम ् भा॰उ॰ पा॰सू॰ भा उोते पािणनीयसूम ् भा॰प॰ भाे पशािकम ् भा॰पा॰सू॰ भाे पािणनीयसूम ् भा॰प॰ु ीमागवतपराणमु ् भा॰प॰ु अ॰॰ ीमागवतेऽिताथ कािशका भा॰प॰ु गू॰दी॰ ीमागवते गूढाथ दीिपका भा॰प॰ु िन॰॰ ीमागवते िनगूढाथ काशः भा॰प॰ु बा॰॰ ीमागवते बालबोिधनी भा॰प॰ु वं॰टी॰ ीमागवते वंशीधरटीका भा॰प॰ु वी॰रा॰ा॰ ीमागवते वीरराघवाा भा॰प॰ु ी॰टी॰ ीमागवते ीधरटीका भा॰प॰ु िस॰॰ ीमागवते िसादीपः भा॰॰ भाे दीपः (कै यटकृ तः) भा॰॰ पा॰सू॰ भाे दीपे पािणनीयसूम ् भा॰रा॰ ीभागवराघवीयम ् भा॰िश॰ भाे िशवसूम ् भा॰िश॰सू॰ भाे िशवसूम ् भृ॰॰ भृतम ् म॰अ॰ ु मधराकम ् म॰प॰ु ु मपराणम ् म॰भा॰ महाभारतम ् म॰भा॰ भा॰दी॰ महाभारते भारतदीिपका (नीलकठकृ ता) ु म॰स॰स॰ ु महासभािषतसहः म॰ृ॰ मनृ ु ितः म॰ृ॰ कु॰टी॰ मनृु तौ कुूकभटीका म॰ृ॰ मे॰टी॰ ु तौ मेधाितिथटीका मनृ म॰ृ॰ राघ॰टी॰ ु तौ राघवानटीका मनृ मा॰भा॰ ु मानसभारती (रामचिरतमानस संृतपानवादः) मा॰धा॰वृ॰ माधवीया धातवु िृ ः ४१० से तारसूची मी॰सू॰ मीमांसासूम ् मे॰को॰ मेिदनीकोषः मे॰॰ मेघतम ् या॰ृ॰ यावृितः यो॰सू॰ योगसूम ् यो॰सू॰ भो॰वृ॰ योगसू े भोजवृिः यो॰॰ दी॰टी॰ योिगनीदये दीिपकाटीका र॰वं॰ रघवंु शम ् र॰वं॰ द॰टी॰ रघवंु श े दप णटीका (हेमािकृ ता) र॰वं॰ स॰ा॰ रघवंु श े सीिवनीाा र॰वं॰ स॰ा॰म॰ रघवंु श े सीिवनीाायां मलाचरणम ् रा॰उ॰ता॰उ॰ रामोरतािपपिनषद ु ् रा॰च॰मा॰ रामचिरतमानसम ् रा॰मी॰ रामायणमीमांसा (करपाािमकृ ता) रा॰र॰ो॰ रामराोम ् ल॰म॰ ु षा लघमू ल॰िव॰ृ॰ लघिव ु ु िृ तः  ल॰शे॰ लघशेु शेखरः ल॰शे॰ म॰ लघशे ु शेखरे मलाचरणम ् ल॰िस॰कौ॰ ु लघिसाकौम दु ी ल॰िस॰कौ॰ भ ै॰टी॰ ु लघिसाकौम  ु ां भ ैमीटीका (भीमसेनशािकृ ता) िल॰ ु िलानशासनम ् वा॰ वािकम ् वा॰प॰ वापदीयम ् वा॰प॰ हे॰टी॰ वापदीये हेलाराजटीका वा॰रा॰ वाीकीयरामायणम ् वा॰रा॰ क॰टी॰ वाीकीयरामायणे कतकटीका वा॰रा॰ ित॰टी॰ वाीकीयरामायणे ितलकटीका वा॰रा॰ भू॰टी॰ वाीकीयरामायणे भूषणटीका वा॰रा॰ िश॰टी॰ वाीकीयरामायणे िशरोमिणटीका वा॰सं॰ वाराहसंिहता ४११ से तारसूची वाम॰प॰ु वामनपराणम ु ् वाम॰प॰ु स॰मा॰ वामनपराणे ु सरोमाहाम ् वाय॰ु प॰ु वायपु राणम ु ् िव॰प॰ु िवपु राणम ु ् िव॰स॰ना॰ िवस ु हनामोम ् िव॰स॰ना॰ स॰भा॰ िवस ु हनामोे सभाम ् वे॰सा॰ वेदासारः वै॰भू॰सा॰ वैयाकरणभूषणसारः वै॰िस॰का॰ वैयाकरणिसाकािरका वै॰िस॰कौ॰ वैयाकरणिसाकौमदु ी ु ॰वा॰ का॰॰ ु िवादे कारके थमा श॰ा॰ शतपथाणम ् श॰र॰ शरः िश॰प॰ु ु िशवपराणम ् िश॰म॰ िशवमिहःोम ् िश॰व॰ िशशपु ालवधम ् िश॰व॰ स॰ा॰म॰ िशशपु ालवधे सवषााायां मलाचरणम ् िश॰सू॰ िशवसूम ् (माहेरसूम)् श॰ु य॰वा॰मा॰ शु यजवु दवाजसन ेियमािनसंिहता ो॰वा॰ ोकवािकम ् े॰उ॰ ेतातरोपिनषद ् स॰र॰ सीतराकरः ु स॰र॰ स॰टी॰ ु सीतराकरे सधाकरटीका सा॰का॰ साकािरका सा॰का॰गौ॰भा॰ साकािरकायां गौडपादभाम ् सा॰द॰ सािहदप णः ु सी॰स॰िन॰ ु ीसीतासधािनिधः ु सी॰स॰िन॰ भ॰टी॰ ु ीसीतासधािनधौ भिटीका ॰प॰ु ु पराणम ् ॰िश॰ राकिशा ह॰च॰िच॰ हरचिरतिचामिणः ४१२ से तारसूची ह॰ना॰ ु हनमाटकम ् ह॰ना॰ा॰ हिरनामामृताकरणम ् ह॰व॰ हिरवंशः िह॰ िहतोपदेशः ४१३ Originally authored in 1981, this book is the PhD dissertation of the polyglot and polymath Hindū saint Jagadguru Rāmānandācārya Svāmī Rāmabhadrācārya (then known as Ācārya Giridharalāla Miśra Prajñācakṣu). Svāmī Rāmabhadrācārya is the founder of Tulsi Peeth, a social and religious organization at Chitrakoot, and the founder and lifelong chancellor of a university for the diferently abled at Chitrakoot. Without eyesight since the age of two months and without formal education till the age of 17 years, Svāmī Rāmabhadrācārya speaks 22 languages and has authored more than 100 books in Sanskrit and Hindi. In this work, Svāmī Rāmabhadrācārya has examined ‘non- Pāṇinian’ usages in the Adhyātma Rāmāyaṇa using traditional and novel methods drawing from the Pāṇinian framework. This edition of the book is edited and annotated by Nityānanda Miśra, a Sanskrit enthusiast who works in the investment banking industry at Mumbai. He is an initiated disciple of Svāmī Rāmabhadrācārya. “By authoring this gem of a work, Rāmabhadrācārya has opened a new direction of research in the science of Vyākaraṇa.” —Madhav Deshpande “Svāmī Rāmabhadrācārya has examined many principles of Pāṇinian grammar with acute discernment.” —Devarshi Kalanath Shastri “Deserves wide distribution. Clearly relects a mastery of Pāṇinian methods and tradition.” —George Cardona Shri Tulsi Peeth Seva Nyas Aamodavana, Post Naya Gaon Chitrakoot, Satna, MP, India http://jagadgururambhadracharya.org