E ditorial C ontents / C ontenido
Wit h t his first iss ue of Ketzal calli we i ntr o duc e a Co nstr ucte d La ndsc apes - Expl ori ng t he
ne w j o ur nal wit h a br oad a nd multi disci pli nar y Mea ni ng a nd Si g nifi c a nc e of Rec e nt
appr oac h ai me d at p ublis hi ng t he most r ec e nt Di sc overi es of Artifi ci al Caves -
r es earc h i n a ti mel y fas hi o n. De di c ate d t o t he Ja mes E. Brady 2
hu ma niti es, it will bri ng a mi x of s ubjects fr o m
t he fi el ds of a nt hr o pol o g y, arc hae ol o g y, e pi- El di ntel del < KO KO M> de C hi c h' e n Itza
gr ap hy, hist or y, li ng uisti cs, s oci ol o g y, p hil o- J ürge n Kre mer 17
s o p hy a nd r el ate d fi el ds.
The j o ur nal will appear s e mi a nnuall y wit h a n La her bol ari a y otras practi c as me di c as
additi o nal s uppl e me nt t o be de di c ate d t o a s pe- e n l as f ue ntes c ol o ni al es yuc atec as
cifi c t he me. Whil e, as its na me i mpli es, t he pri n- Rut h Gubler 34
ci pal foc us will be o n t he A meri c as, fr o mits a n-
ci e nt past t o t he pr es e nt, it will als o i ncl ude Cui us Regi o Ei us Reli gi o:
hist ori c all y- r el ate d ar eas. I n kee pi ng wit h its Yuc atec Maya Nati vi sti c Move me nts
ge o gr ap hi c al foc us. Arti cl es will be i n E nglis h a nd t he Reli gi o us Roots of Re belli o n
a nd S pa nis h. i n Col o ni al Yuc ata n, 1 5 47- 1 6 9 7
C o n este pri mer nú mer o de Ketzal calli pr es e n- Jo hn F. C huc hi ak 44
ta mos una nueva p ubli c aci ó n c o n un e nfo que
a mpli o y multi dis ci pli nari o c uyo pr o pósit o es La defi ni ci o n de una rel aci o n i nteret ni c a
dar a c o noc er de ma ner a e xpe dita l os r es ultados –Yuc atán, 1 847- 1 9 3 7 –
de l as últi mas i nvesti gaci o nes. De di c ado a l as Franc o Savari no 60
hu ma ni dades, l a publi c aci ó n tr aer á una a mpli a
ga ma de te mas del c a mpo de a ntr o pol o gí a, “ Lordi ng it Over Ot hers ” – S pai n a nd t he
ar que ol o gí a, e pi gr afí a, hist ori a, li ng üísti c a, Sti g mati zati o n of t he Fili pi no C ult ure –
s oci ol o gí a, fil os ofí a y ár eas afi nes. José M. de Mesa 88
La r e vista apar ec er á dos vec es al a ño, ade más
de un s upl e me nt o es peci al de di c ado a un te ma Otra vuelta de t uerc a e n l os est udi os
es pecífi c o. Aunque, c o mo l o i ndi c a s u no mbr e, el de adqui si ci ó n del l e ng uaj e e n Méxi c o
e nfo que pri nci pal es e n l as A méri c as, ta mbi é n s e Rebeca Barri ga Villanueva 1 02
i ncl uir á n ár eas hist óri c a me nte r el aci o nadas. Los
artí c ul os s er á n e n es pa ñol e i ngl és. I mpress u m 33
1| 2 004 1
Ketzalc alli
C onstructed L andscapes - E xploring
the Meaning and S ignificance of
Recent D iscoveries of Artificial C aves -
J a mes E. Br ady
Califor ni a St ate Uni versit y, Los Angel es
Arc haeol ogists i n t he Maya area have traditi o nall y Al o ng wit h mo untai ns, et hnographic acc o unts
s ho wn great i nterest i n public arc hitect ure, if for ge nerall y me nti o n caves as bei ng t he ot her lands-
no ot her reas o n, t han t hat it represe nts a major, cape feat ure of ce ntral i mportance i n Maya i deol o-
easil y rec og nizable acti vity area. As arc haeol ogy gy ( e. g. Vogt 1 9 81). Davi d St uart' s readi ng of t he
began foc usi ng o n i deol ogy and beliefs, public ar- ‘i mpi nged bo ne' gl yph, o ne of t he most c o mmo n
c hitect ure was o nce agai n scr uti nized as resear- gl yphs i n Maya i nscri pti o ns, as c h' e n or ‘ cave' s ug-
c hers atte mpted to read s y mbols and meani ng e n- gests t hat t here is a sec o nd nat ural feat ure t hat re-
c oded i n t he for m and layo ut of t he built s o nates stro ngl y i n anci e nt Maya c os mol ogy. It is
e nviro n me nt ( As h more 1 9 91). Rece nt i nterest i n not s ur prisi ng, but als o not well rec og nized, t hat,
sacredlandscapes has te nded to stress t he i nter pre- j ust as wit h mo untai ns, caves have t heir artificial or
tati o n of arc hitect ure wit hi n t he c o ntext of lands- arc hitect ural for ms.
cape. Advances i n hi erogl yphic deci pher me nt have
als o hel ped to erode t he dic hoto my bet wee n c ult u- Artificial C aves in the
ral as opposed to nat ural s pace. St uart' s readi ng of Archaeological L iterature
t he ka wak mo nster as witz or ‘ hill' ( St uart 1 9 87) ap- Re ports of artifi ci al c aves have o nl y appear e d i n
pears to verify Vogt' s s uggesti o n t hat pyra mi ds re- t he arc hae ol o gi c al liter at ur e i n t he l ast quarter
prese nted sacred mo untai ns ( Vogt 1 9 6 4). St uart c e nt ur y. The first c as e t o be me nti o ne d i n a ny
and Ho usto n re mar k t hat, “(. . . ) t he i di o m for re- detail is Fo x' s disc ussi o n of t he pri nci pal c ave at
ferri ng to hu man c o nstr ucti o nis ofte n a metaphor Utatl a n. He s ays: “ Fi nall y, t her e is a ma n- made
for ‘ hill' . The geography of t he Classic Maya appa- c ave i n t he west cliff si de j ust bel o wt he pl ateau
re ntl y i nvolved a c o nceit i n whic h t here existed s urfac e, e xte ndi ng for abo ut 9 0 meters a nd e n-
s ubstantial overlap bet wee n nat ural and artifici al di ng i n t he vi ci nit y of t he ci vi c pl aza. I nter e-
categori es” ( St uart & Ho usto n 1 9 94: 86). The rec o- sti ngl y, t he c ave is he wn i n t he s hape of a c or be-
g niti o n of t he cl ose relati o ns hi p bet wee n pyra mi d l e d arc h, a nd has s ever al ' dead e nd' si de
and mo untai n e nhances o ur appreci ati o n of t he i m- pass ages, eac h pr ojecti ng a s hort dista nc e fr o m
portance of landscape feat ures for t he anci e nt Ma- t he mai n t unnel” ( Fo x 1 9 7 8: 2 4) . Des pite its o b-
ya. Nor is t his a pec uli arity of Maya i deol ogy; t he vi o us mo nu me ntal sc al e a nd ass oci ati o n wit h
Nahuatl ter m for c o mmunity, altepetl, literall y t he c e ntr al pl aza, t he c ave was appar e ntl y not
means ‘ water filled mo untai n' ( Broda 1 99 6: 46 0). c o nsi der e d si g nifi c a nt e no ug h t o map.
Thus, feat ures of place for mt he poi nt of refere nce Anot her artifici al cave ass oci ated wit h a site' s
for arc hitect ure and eve n i de ntity. ce ntral plaza was disc overed byIc ho n at La Lag uni-
2 1| 2 004
Ketzalc alli
ta. I n t his case, t he cave andits c o nte nt were repor- ty, partic ularl y because it was avoi dable. We must
te d i n detail ( I c ho n & Vi el 1 9 84, I c ho n & Ar naul d ass u me, t herefore, t hat it was deli berate. Fi nall y,
1 9 85) a nd I c ho n pr o pos e d t hat t he feat ur e r e- t he aut hors note t hat “t he plazas of t hese [ pyra-
pr es e nte d t he c ave of ori gi n for La Lag unita' s i n- mi d] c o mplexes see mto be deli beratel yl ocated o n
habita nts. top of t he t unnels” ( Manzanilla et al. 1 996: 2 46).
I n a s eri es of arti cl es publis he d i n t he earl y This is i nter preted as a rit ual relati o ns hi p else where
1 9 9 0s, I pr es e nte d data o n artifi ci al c aves at Es- i n Mes oa merica. The more funda me ntal questi o nis
qui pul as a nd t he sites of Mi xc o Vi ej o a nd Utatl a n why, if t hese were si mpl y mi ni ng t unnels, wo ul d
( Br ady 1 9 9 0, 1 9 9 1, Br ady & Ve ni 1 9 9 2) . The r e- o ne positi o n arc hitect ure over an area t hat has
st udy of Utatl a n, c o ntai ne d maps of t he t wo e x- bee n destabilized t hro ug h t unneli ng?
ta nt c aves at t he site a nd a note abo ut a t hir d The Xoc hicalc o Mappi ng Project rec or ded large
t hat had c oll aps e d duri ng t he 1 9 7 6 eart hquake. nu mbers of artifici al caves of vari o us sizes. The
I c o ncl ude d t hat artifi ci al c aves s ho ul d be r ec o- most i mportant is t heir class of “large caves i n pu-
g ni ze d as a n act ual arc hitect ur al for m a nd part blic or ad mi nistrati ve areas” ( Hirt h 2 000: 1 1 2). On-
of a l ar ger patter n of c ave c o nstr ucti o n. l y o ne of t hese, t he Observatori o Cave, is rec og nized
While not Maya, Manzanilla' s et al. ( 1 994) re- as havi ng a rit ual functi o n and t he anal ysis of t his
st udy of t he cave be neat ht he Pyra mi d of t he Sun at feat ure' s multifaceted rit ual use is quite good
Teoti huacan de mo nstrati ng t hat it was als o artifici- ( Hirt h 2 000: 2 2 2- 2 2 3). While t he functi o n of t he
al has made a si g nificant c o ntri buti o n. Here, t he ot hers is left s o me what ope n, it is clear t hat Hirt h
str uct ure i n questi o n is of s uc h i mportance i n t he favors t he positi o n t hat t hey were storage areas
larger sc he me of Mes oa merican arc haeol ogy t hat ( Hirt h 2 000: 7 3, 2 1 6, 2 2 2). Co nsi deri ng t hat t he ca-
t here s ho ul d be little questi o n t hat cave c o nstr ucti- ves were c o nstr uctedi nt he site' s‘ upper cere mo nial
o n was a matter of first i mportance i n ancie nt ti- zo ne' and at tre me ndo us labor c ost, t his s uggesti o n
mes. The doc u me ntati o n of artificial caves i n Ce n- must be treated wit h s kepticis m. I n stressi ng t he
tral Mexic o als o s uggests t hat we are l ooki ng at a cave' s dry e nviro n me nt, Hirt h appears to be una wa-
pan- Mes oa merican patter n of use. re t hat s uc hfeat ures ge nerall y have hi g h hu mi dity,
It s ho ul d be noted, ho wever, t hat t wo more re- whic h makes t he storage of peris hables i mpossi ble
ce nt publicati o ns o n artifici al t unnels i n Ce ntral ( Hirt h 2 000: 7 3). Fi nall yi nstati ng t hat, “except for
Mexic o depart fro ma rit ual model but bot h have se- t he observatory, no ne of t he ot her caves appear to
ri o us proble ms. Manzanilla et al. ( 1 99 6: 2 46) propo- have had cere mo nial uses” ( Hirt h 2 000: 2 1 6), o ne is
se t hat a nu mber of t unnels fo und j ust be hi nd t he left wo nderi ng what type of model of cere mo nial
Pyra mi d of t he Sun at Teoti huacan were created be havi or is bei ng applied.
t hro ug h t he mi ni ng of volcanic sc oria for c o nstr uc-
ti o n material. If t his were an ec o no mic acti vity o ne Artificial C aves – Recent Discoveries
wo ul d expect it to obey ec o no mic la ws of efficie n- Si nc e t he publi c ati o n of my earli er arti cl es, a
c y. No atte mpt was made to explai n why t unnel mi- nu mber of ot her e xa mpl es of artifi ci al c aves
ni ng, as opposed to pit or ope n-face mi ni ng, was have c o me t o li g ht. Gui de d by Ba ncr oft' s ( 1 87 5:
used to extract t his largel y undiffere nti ated mate- 1 2 8- 1 2 9) c o mme nt t hat t he site of Zac ul e u was
ri al. On visiti ng t he caves, s peleol ogist Allan Cobb po p ul arl y kno wn as ‘ Las C uevas' , a r ec o nnaiss a n-
noted t hat t he t unnels s ubtl y undulate s o t hat o ne ce was undertake n. The c o ntact peri od Ma mcapital
quic kl y e nters t he dar k zo ne. This is t he last t hi ng is l ocated j ust o utsi de t he moder n city of Hue hue-
t hat o ne wo ul d expect i n a purel y ec o no mic acti vi- te nango o n a plateaus urro unded by barrancas. The
1| 2 004 3
Ketzalc alli
re mai ns of t hree caves were fo und appr o xi matel y
a half- kil o meter nort h of t he c e ntr al pl aza al o ng
t he ri ver t hat r uns bel o w t he site. Caves 1 a nd 2
wer e mostl y destr o ye d whe n t he fac e of t he hill
i n whi c h t he y wer e l oc ate d was bull doze d t o
cr eate a l evel ar ea o n whi c h t o buil d a ho us e ( fi g.
1) . So me 1 00 meters t o t he west of t hes e c aves is
a t hir d c ave o nl y 8- 1 0 m l o ng ( fi g. 2) .
Fi g. 2: Pla n a nd Pr ofil e vi e ws of Zac ul e u,
Hue huete na ng o, Cave 3
Draft: J o hn Fogarty
l oosel y c o mpacted mi xt ure of volcanic as h and pu-
mi c e. The walls a nd c eili ng s ho w s o me fir e bl ak-
Fi g. 1: Pl a n and Pr ofil e vi e ws of Zac ule u, Hue huete na ng o, ke ni ng a nd t he g uar d s ai d t hat c ost u mbr e was
Caves 1 and 2 still pr acti c e d her e but was mor e acti ve i n t he
Draft: J o hn Fogarty
past. The for m of t his c ave is c o nsi der abl y diffe-
r e nt t ha n t hos e at Zac ul e u a nd Utatl a n s o I a m
r el ucta nt t o pr o pos e t his c ave as a foc us of a n-
Alt ho ug h l oc al pe o pl e have me nti o ne d t he pr e- ci e nt site rit ual.
s e nc e of c aves at t he c o ntact peri o d Kaqc hi kel To s u m up, r ec e nt i nvesti gati o ns have doc u-
c apital of I xi mc he, a pr eli mi nar y s earc h has o nl y me nte d artifi ci al c aves at Utatl a n, Zac ul e u, Mi x-
bee n able to l ocate a si ngle s mall feat ure, 3 mdeep c o Vi ej o a nd per haps I x mi c he. I n additi o n, Ter-
by 5 mhi g h, called t he C ueva dela Ca mpaña. As mall mer ( 1 9 5 7: 1 7 8) me nti o ns t hat t her e was a n
pse udo- karst t unnel, 3 5 c mi n di a meter, i nt he bac k artifi ci al gall er y e xc avate d at t he fo ot of o ne of
of t he cave pe netrates several meters deeper i nto t he mo unds at t he site of Mi xc o a nd was t ol d of
t he hillsi de and may have bee nt he feat ure t hat was a not her at C hi nautl a ( Vi ej o ?). Thes e data pr e-
modifi ed to make t he cave. The excavati o n itself s e nt a n i nter esti ng patter n i n whi c h it appears
was not a major undertaki ng as t he matri x is a t hat artifi ci al c aves wer e a r e g ul ar c o mpo ne nt of
4 1| 2 004
Ketzalc alli
t he i mporta nt c o ntact peri o d s ettl e me nts i n t he a n no dul es a nd t her e is a gr eat deal of de bitage
no n- karsti c ar ea of t he Guate mal a hi g hl a nds i ndi c ati ng t hat t he hill was t he site of o bsi di a n
1
( fi g. 3) . I n additi o n, t he c ave at La Lag unita s ug- c oll ecti o n a nd pr eli mi nar y r e ducti o n. T wo caves
gests t hat t he patter n has its ori gi ns i n at least t he were e nc o untered. The first is a si ngle passage ap-
Late Pr ecl assi c. Thus, t he patter n was bot h wi- proxi matel y 3 0 mi n le ngt h t hat t ur ns s har pl y at
des pr ead a nd of l o ng dur ati o n. t he bac k of t he cave (fi g. 4). Todayt he more i ntere-
sti ng of t he caves ap-
pears to have t wo sepa-
rate t unnels at t he
e ntrance. It is appare nt
fro mt he scar o n t he hill,
ho wever, t hat t he roof
of t he cave o nce exte n-
ded o ut at least an addi-
ti o nal 6- 7 meters s o t hat
bot h branc hes were part
of t he sa me cave (fi g. 5).
The t unnels were exca-
vated al o ng a fault li ne
s o t hat water perc ol a-
ti ng t hr o ug h t he s oil
dri ps fr o m t he c eili ng.
A s hall o w po ol has
bee n e xc avate d at t he
e ntrance to t he cave to
catc h t he r un- off. All of
o ur i nfor mants agreed
t hat t he water dri ps all
year l o ng and an ol der
man stated t hat re-
si de nts at t he base of t he
hill uses to dra w water
fro m t his s o urce. On
Fi g. 3: Map of t he Guate mal an Hi g hla nds wit h t he l oc ati o n
of artifi ci al c aves
Draft: Ja mes Brady
1 Materi alist arc haeol ogists s ee m t o be e na mo ure d wit h
t he i dea t hat a ny hol e i n t he gr o und must be a mi ne.
The possi bility t hat t he t unnels were e xc avate d to
Anot her s et of artifi ci al c aves was dis c over e d at
e xtract obsi di an was e xa mi ne d but r oad c uts al o ng t he
Ll a no Lar g o o n t he o uts kirts of Guate mal a Cit y
hill a nd t he c ave walls i ndi c ate t hat t he obsi di a n
j ust off t he r oad t o t he Atl a nti c c oast. No s ettl e- occ urs o nl y o n t he s urfac e whil e t he c aves were
me nt was see n o n t he hill where t he caves are l oca- excavate d i nto a ho moge ne o us, fi ne- grai ne d white
ted but t he s urface of t he hill is c overed wit h obsi di- volc ani c as h.
1| 2 004 5
Ketzalc alli
bot h of my visits to t he site I fo undlarge nu mbers of de S[ an] ta Cr uz del Quic hé hay uno de estos. J unto
frogs and toads i n t he t unnels whic his probabl y si- a Le moa está otro, y de aquestos se podrí an c o ntar
g nificant gi ve n t heir wi des pread ass ociati o n wit h i nfi nitos que hallan a cada pas o” ( Xi me nez 1 967:
rai n i n Maya c os ml ogy. 1 44). A searc h of t he area failed to l ocate t he cave
and no ne of o ur l ocal i nfor mants were a ware of t he
existe nce of any. Gi ve n t he geol ogy of t he area, t he
cave referred to by Xi me nez wo ul d have to be artifi-
ci al. I s us pect t hat a cave may have bee n ass ociated
wit h t he i mportant lake t here but it c o ul d have
c ollapsed duri ng o ne of t he many eart hquakes si n-
ce Xi me nez' s ti me.
Anot her well –kno wn cave is t hat descri bed by
Gage ( 1 95 8: 2 80- 2 81) i n t he 1 7t h ce nt ury as bei ng
ass ociated wit h t he wors hi p of a jet blac k woode n
Fi g. 4: Pla n and Pr ofil e vi e ws Cave 1 at Ll ano Lar g o, Gua- i dol. The cave is l ocated s o me si x miles nort h of t he
te mal a Cit y, by Ja mes Brady a nd All an Cobb, 9 April 2 001. to wn of Mi xc o i n an area of Terti ary volcanic mate-
Draft: Alla n Cobb ri als and Quater nar y deri ved pu mice and volcanic
as h deposits. The descri pti o n of t he cave bei ng
I n 1 949, S mit h rec or ded t he prese nce of t wo s mall s mall, o nl y abo ut 1 0 meters deep, and of t he t unnel
caves ass oci ated wit h a s mall mo und gro up called t ur ni ng s har pl y to t he left j ust i nsi de t he e ntrance
Xabaj i n t he Depart me nt of Quic he. S mit h ( 1 95 5: is c o nsiste nt wit h an artificial cave.
43) noted t hat: “J ust bel o w t he top at t he There is good reas o n to beli eve t hat t hese caves
s o ut h west e nd of t he ri dge are t wo s mall caves, o ne represe nt o nl yt he ti p of t he iceberg and t hat t here
above t he ot her, t hat are used by t he I ndi ans for are hundreds, if not t ho usands, of artificial caves i n
wors hi p. The si des and t he ceili ngs are blac ke ned t he Maya Hi g hlands. Car mac k poi nts o ut a nu mber
fro mt he s moke of candles and i nce nse. T wo of t he of caves me nti o nedi n et hno historic s o urces. These
platfor ms, Strs. 2 and 3, eac h had a s mall moder n i ncl ude Cakapec or ‘ Beautiful Red Cave' l ocated
s hri ne o n top; t he t hir d, Str. 1, had si x. Acc or di ng s o ut h of Quetzalte nango, Tz' i ba mpec or ‘ Pai nted
to t hel ocal i nhabitants, Xabajis ani mportant place
of wors hi p today and I ndians c o me fro m Quic he,
C hic hicaste nango, and as far a way as Quetzalte n-
ango and Hue huete nango” ( S mit h 1 95 5: 43). Forty
years later, Earle ( 1 989) verified t hat t he caves are
artificial and proposed t hat Xabaj was o ne of t he
‘ da wni ng places' i n K'ic he' myt hol ogy.
Fray Francisc o Xi me nez appears to doc u me nt
anot her cave at San Sebastián Le moai n t he Depart-
me nt of Quic he. He states, “e nl os edifici os anti g uos
Fi g. 5: Pl a n a nd Pr ofil e vi e ws Cave 2 at Ll a no Largo,
Guate mal a City, by Ja mes Br ady a nd All a n Cobb, 9 April 2001.
Dr aft: All a n Cobb
6 1| 2 004
Ketzalc alli
Cave' l ocated near t he Volcán de Santa Marí a ( Car- j ust above a str ea m be d t hat appears t o c arr y wa-
mac k 1 97 3: 3 3 3, n. 1 5 4), and a cave near C hi nautla ter s eas o nall y. Thus, artifi ci al c aves stri ve t o i n-
Vi ejo called‘ El J ut' ( Car mac k 1 9 7 9: 1 6 0). The geol o- vo ke t he s a me s y mboli c el e me nts as nat ur al c a-
gy of t hese areas wo ul d s uggest t hat t he caves are ves l eavi ng littl e do ubt t hat t he f uncti o n a nd
al most certai nl y artifici al. The C ueva de Pequelá ne- mea ni ng of t he t wo wer e si mil ar.
ar Toto nicapán als o appears to be artifici al based o n Sec o nd, e no ug h e xa mpl es of artifi ci al c aves
t he photo pr ovi ded by Car mac k. This cave c o ntai ns ar e no w kno wn t hat it is o bvi o us t hat t he y wer e
an altar andis still used by K'ic he' c hi manes as a pla- c o nstr ucte d al o ng a fairl y sta ndar di ze d mo del s o
ce of rit ual ( Car mac k & Mo ndl oc h 1 9 83: 2 4; see als o t hat t he y ar e cl earl y a for mal arc hitect ur al t ype
t he unnu mbered photo bet wee n pp. 1 6- 1 7). Fi- i n t he s a me way as ar e pyr a mi ds or ballc o urts. I
nall y, t he Tít ul o de Toto nicapán me nti o ns a place, make t his poi nt bec aus e no ne of t he c aves ass o-
C hutanabal J uyup o n t he wester n si de of Cerro Sijá, ci ate d wit h maj or sites, wit h t he e xc e pti o n of
t hat is ass ociated wit h a cave ( Car mac k & Mo ndl oc h t he o ne at La Lag unita, wer e r ec or de d by t he ar-
1 9 83: 2 60). I n additi o n, Allan C hriste nse n me nti- c hae ol o gists, who nevert hel ess doc u me nte d all
o ns t hat t here are a large nu mber of caves i n t he of t he pyr a mi ds a nd ballc o urts.
area of Lake Atitlan and his photos s uggest t hat Thir d, a nu mber of t he artificial caves s ho ul d be
many may be artificial. While t hese caves have not c o nsi dered mo nu me ntal c o nstr ucti o ns. The t wo
bee n verifi ed as artifici al, t he no n- karstic terrai ni n re mai ni ng caves at Utatlan represe nt nearl y 2 00 m
whic ht hey occ ur s uggests t hat most li kel yt hey are of excavated t unnels and well over 400 m3 of mate-
not nat ural. rial re moved ( Brady 1 991: 2). The larger cave at Es-
qui pulas has over 5 0 m of t unnel but represe nts a
Discussion of Highland C ave huge c o nstr ucti o n effort because it was excavated
C onstruction i nto a har d r hyollte ( Brady & Ve ni 1 9 92: 1 62). The
The data pr es e nte d i n t he pr evi o us s ecti o n have mo nu me ntal nat ure of t he c o nstr ucti o n needs to
a nu mber of i mpli c ati o ns. First, i n dis c ussi ng be stressed because s uc h lavis h expe ndit ures
Maya c os mol o gi c al beli efs s urr o undi ng l a nds- s ho ul d alert t he arc haeol ogist to t he fact t hat t he
c ape I have s ug geste d t hat, “t he most s acr e d l o- foc us of s uc h atte nti o n is s o me ho w ce ntral to t he
c ati o ns ar e t hos e t hat c o mbi ne t he f unda me ntal c o ncer ns of t he s oci ety.
el e me nts of eart h a nd water i n a unifi e d s acr e d These ce ntral c o ncer ns are disc ussed by Garcí a-
e xpr essi o n of t he po wer of t he eart h” ( Br ady Za mbrano ( 1 994) i n his anal ysis of fo undati o n ri-
1 9 9 7: 6 03). Nat ur al c aves, as e ntr a nc es i nt o t he t uals i n Mes oa merica. The cave is repeatedl y me n-
heart of t he eart h a nd as ge ol o gi c al c o nduits for ti o ned as a key and per haps an i ndis pe nsable
t he move me nt of gr o und water, te nd t o c o mbi ne feat ure of t he settle me nt. He states t hat, “t hese ca-
t hes e el e me nts. It is i nter esti ng t hat i n t he c o n- viti es, whe n rit uall y dedicated to t he di vi nities, be-
str ucti o n of c aves t her e is a cl ear atte mpt t o uni- c o me t he pulsati ng heart of t he ne w to wn, provi-
te t hes e el e me nts as well. The C ueva de l a Lol a at di ng t he c os mogo nic refere nts t hat legiti mized t he
Mi xc o Vi ej o ( Br ady & Ve ni 1 9 9 2: 1 5 1) a nd t he c a- settlers' ri g hts for occ upyi ng t hat s pace and t he r u-
ve at Ll a no Lar g o wer e c o nstr ucte d ar o und na- ler' s aut hority over t hat site” ( García- Za mbrano
t ur al s pri ngs a nd t he c ave descri be d by Gage 1 994: 2 1 8). I hadi ndepe nde ntl yc o me to very muc h
( 1 9 5 8: 2 81) was built ne xt t o a s pri ng. The c aves t he sa me c o ncl usi o n abo ut t he role of caves i n et h-
at Es qui pul as a nd Zac ul e u wer e built al o ng ri- nographic sit uati o ns whe n I noted, “t his s uggests
vers a nd t he ot her t wo c aves at Mi xc o Vi ej o ar e an un writte n c o ntract bet wee n t he settle me nt and
1| 2 004 7
Ketzalc alli
t he eart h i n whic h t he c o mmunity' s ri g ht to t he portant data o n exactl y what t he str uct ures were
landis vali dated by cave rit ual. The cave t he nis t he desi g ned to represe nt. I have arg ued t hat t he seve n
s y mbol of t hat c o ntract and serves to legiti mize passage ter mi nati o ns i n Cave 1 at Utatlan make it a
s pace” ( Brady 1 9 9 7: 604). The tre me ndo us quanti- model of t he cave of ori gi n of t he K'ic he' people
ty of materi al fo und wit hi n t he caves at Dos Pilas ( Brady 1 991). Duri ng a rece nt tri p to t he site of
( Brady et al. 1 9 9 7: 3 5 7- 3 5 9) clearl y i ndicates t hat Acatzi ngo Vi ejo i n Puebla, Mexic o, I rec or ded si x ar-
t hose nat ural caves functi o ned as t he ‘ pulsati ng tifici al caves excavated al o ng a s mall escar p me nt
heart' of t hat ce nter. On an eve n more funda me ntal and l ocal i nfor mants verifi ed t hat a seve nt h had
level, t he need to c o nstr uct caves at sites lac ki ng bee n destroyed by t he c o nstr ucti o n of a road ( fi g.
t he m provi des t he clearest and most i ndis putable 6). The li near arrange me nt of t he caves is ver yre mi-
evi de nce of t his ce ntral i mportance. nisce nt of t he dra wi ng of t he C hic o moztoc i n t he
Fo urt h, t he expanded i nve ntory of artifici al ca- Vaticanus A( fi g. 7). These fi ndi ngs s upport García-
ves provi de us wit h data for exte ndi ng t he role of Za mbrano' s observati o n t hat, “ many ti mes, t he
caves beyo nd si mpl ylegiti mizi ng settle me nt. Whi- grotto was manuall y excavated to approxi mate its
le a large nu mber of t he artifici al caves are directl y s hape to t hat of t he myt hol ogical cave wit h i nter-
ass oci ated wit h site c ores, ot hers s uc h as Es qui pu- nal nic hes. The grotto all uded to t he myt hol ogical
las, Gage' s Cave, and Xabaj are sacred or pil gri mage place of ori gi n t hat preceded all i nte nt of mi grati-
l ocati o ns. The caves i n t hese cases appear to mar k o n: C hic o moztoc, Apoal o, Tulan Zuyua, and C hal-
t he places as sacred or legiti mize t heir clai mto t hat c hi uitlapazc o” ( García- Za mbrano 1 994: 2 1 8). I a m
stat us. un willi ng o n t he basis of s o fe wexa mples to c o ncl u-
Fift h, because t he for m of artifici al caves re- de t hat all t he caves must represe nt t he cave of ori-
flects t he decisi o ns of its makers rat her t han t he gi n but t he meager data do, at t his poi nt, favor t hat
whi m of nat ure, elaborate caves may provi de i m- positi o n
Fi g. 6: Pl a n oft he si x ext a nt caves at Acatzi ngo Vi ejo, Puebl a, Mexi co
Draft: J o hn Fogarty a nd All an C obb
8 1| 2 004
Ketzalc alli
Si xt h, an i nvesti gati o n of nat ural caves at Dos Partic ularl y for t hose not wor ki ng wit h sacred
Pilas s uggested t hat t he place me nt and c o nfi g ura- landscape, t he ulti mate poi nt of refere nce is t he l o-
ti o n of all t he major and many of t he mi nor arc hi- cal physical landscape. It is clear t hat wit hi n Mes oa-
tect ural c o mplexes were deter mi ned by t he desire merica t here is a wi del y s hared c o ncept ual landsca-
of t he Maya to ass ociate t he m wit h s ubterranean pe t hat i nteresti ngl y c o ntai ns ele me nts t hat are
feat ures ( Brady 1 997). The fiel d as a whole has bee n missi ng fro m huge secti o ns of t he regi o n. Most of
sl o wto accept t his positi o n i n part because of t he t he volcanic area of Mes oa merica will have fe wif
rel uctance of process ual arc haeol ogists to rec o- any nat ural caves. This appears to have no affect o n
g nize t he i mportance of i deol ogyi n settle me nt pat- t he s haredi deal whic h see ms to be largel yi ndepe n-
ter ns. García- Za mbrano ( 1 994: 2 1 7), ho wever, de nt of s pecific l ocal e nviro n me nts. Rat her, t he
poi nts o ut t hat eve n areas wit h t he best ec ol ogical c o ncept ual landscape is i mposed o n and reprodu-
c o nditi o ns mi g ht be passed up i n favor of less well – ced i nl ocal landscapes. I n additi o n to t he artificial
e ndo wed o nes if t heyfailed to s ufficie ntl y c o nfor m caves doc u me ntedi n t he Maya Hi g hlands, over t he
to t he sacred landscape c o nfi g urati o n. As noted last several years, I have noted t he prese nce of lite-
earli er, his wor k o n fo undati o n rit uals makes expli- rall y hundreds of artificial caves i n Ce ntral Mexic o
cit t he i deol ogical basis of t he i mportance of caves and exa mples are kno wn as far east as Te na mpua
i n site settle me nt. The disc over y of artifici al caves and t he BayIslands ( Stro ng 1 93 5: 40- 41) i n Ho ndu-
is i mportant to t he disc ussi o n of t he cave- arc hitec- ras. Clearl y, all of Mes oa merica was i nvolved i n t his
t ure relati o ns hi p because t he cave' s place me nt was type of c o nstr ucti o n.
a matter of a c o nsci o us decisi o n and, t herefore, its
s urface ass oci ati o ns must clearl y be i nte nti o nal, E xtending Artificial C aves into the
partic ularl y if si milar ass oci ati o nal relati o ns hi ps S outhern Maya L owlands
are repeatedl y doc u me nted. The relati o ns hi p of ar- To t his poi nt, t he foc us of o ur i nquir y has bee n
tifici al caves wit h s urface arc hitect ure at Utatlan, o n no n- karsti c r e gi o ns of t he Maya Hi g hl a nds
La Lag unita, Xoc hicalc o, and Teoti huacan all have wher e c aves do not nat ur all y occ ur. I nter esti n-
cl ose nat ural c o unter parts whic h s ho ul d re move gl y, a n artifi ci al c ave has bee n r e porte d i n t he
anyreas o nable do ubt abo ut t he deli berate i nc or po- karsti c l o wl a nds i n t he for m of a 1 2 c ha mber e d
rati o n of nat ural caves i nto site layo ut. s ubterr a nea n s yste mi n t he c e ntr al c or e ar ea of
Fi nall y, artifici al caves have i nteresti ng i mpli- To po xté Isl a nd ( Her mes 1 9 9 3: 2 2 8) . The arti-
cati o ns for o ur appreci ati o n of sacred landscape. facts, i ncl udi ng ma ny rit ual ite ms, all appear t o
Sacredlandscape is ofte nsee n as t he body of beli efs date t o t he Pr ot ocl assi c. This c ave is i mporta nt
or meani ng t hat are attac hed to t he physical lands- i n t hat it doc u me nts t he fact t hat artifi ci al c aves
cape. Al o ng t he sa meli ne t he c o ncept ual landscape wer e not li mite d o nl y t o no n- karsti c ar eas. The
is see n as t he i dealizati o n of t hose nat ural feat ures. pl ac e me nt wit hi n t he site c e nter wo ul d als o ap-
3 3 Fi g. 7: The C hi c o mozt oc
s ho wn as a li near arra nge-
me nt of s eve n c aves i n t he
Co de x Vati c a nus A.
1| 2 004 9
Ketzalc alli
pear t o make it a nal o g o us t o ma ny of t he c aves te d a nd c ac he d vess els i n C hult un 3 F- 6 ar e posi-
i n t he hi g hl a nds. Fi nall y, t he date of t he arti- ti o ne d i n a ma nner ofte n fo und i n c aves. I n t he
facts s ug gests t hat t he pr acti c e be ga n earl y. c apti o ns, Pul est o n c alls t he vess els bot h utilita-
Wit ho ut ot her e xa mpl es, ho wever, it is i mpossi- ri a n a nd uni que at t he site. Utilitari a n vess els
bl e t o kno wif t he pr acti c e of c ave c o nstr ucti o n ar e pr o duc e d i n qua ntit y. If t he vess els ar e i n-
was pr eval e nt a nd whet her it c o nti nue d dee d uni que t he n t he y ar e al most c ertai nl y not
t hr o ug h t he Cl assi c Peri o d. utilitari a n.
At t he mo me nt, c hult uns r e pr es e nt t he o nl y The i dea t hat c hult uns may have s er ve d as
r ec o g ni ze d cl ass of artifi ci al s ubterr a nea n fea- artifi ci al c aves was first s ug geste d by t he dis c o-
t ur es. The most wi del y accepted t heory for t he ver y i n t he liter at ur e of s ever al hybri d feat ur es
functi o n of c hult uns i n t he s o ut her n Maya l o w- t hat appeared to c o ntai n ele me nts of bot h c hul-
lands is as storage s paces. Pulesto n' s wor k ( Pu- t uns and nat ural caves. Several s mall nat ural caves
l est o n 1 9 6 5) has s ho wn t hat t he y di d not f uncti- have bee nreported t hat were probabl yi naccessi ble
o n as water cister ns as t he y di d i n t he nort her n to hu man e ntry. C hult un-style e ntrances were car-
l o wl a nds. His wor k als o de mo nstr ate d t hat al- ved t hro ug h t he bedr oc k to provi de access. The re-
most not hi ng c a n be st or e d i n t hes e pits bec aus e s ult was a feat ure s o si mil ar t o c hult uns t hat bot h
of t he e xtr e me hu mi dit y. This poi nt was o ne of e xa mpl es wer e liste d as c hult uns by t he ar-
t he c e ntr al pi ec es of evi de nc e i n his r a mo n nut c hae ol o gists. The first of t hes e was r ec or de d by
hypot hesis si nc e t he y, al most al o ne, wer e abl e Alfr e d Tozzer at Naku m ( Tozzer 1 9 1 3) . The
t o s ur vi ve i n c hult uns ( Pul est o n 1 9 7 1). As s o- e ntr a nc e of C hult un 3 was c ar ve d i nt o t he c ave' s
me o ne who as s pe nt c o nsi der abl e ti me under- c e ntr al c ha mber a nd t her e wer e s mall c ha mbers
gr o und, I have al ways fo und t he s ug gesti o n t hat o n eit her si de. The t otal l e ngt h of all t hr ee
t he Maya i nveste d r el ati vel y l ar ge a mo unts of c ha mbers was o nl y abo ut 7 meters. Tozzer states
l abor i n buil di ng s ubterr a nea n st or age units of t hat, “ not hi ng of i mporta nc e was fo und her e”
s uc h li mite d us ef ul ness t o be ri di c ul o us. Ther e ( Tozzer 1 9 1 3: 1 9 3) .
s ee ms t o be littl e c all for s uc h st or age es peci all y A s ec o nd e xa mpl e, als o desi g nate d C hult un
i n vi e w of t he fact t hat t he mo der n Maya have 3, was r e porte d at Uaxact un. The artifi ci al
far mor e vers atil e above gr o und st or age t hat r e- e ntr a nc e pr ovi de d e ntr yi nt o a c ave t hat was 7 m
quir es l ess effort t o c o nstr uct. l o ng, 6 m wi de a nd over 2 m hi g h. A s mall cr a wl-
I have s us pecte d for a nu mber of r eas o ns way at t he s o ut her n e nd gave acc ess t o a not her
t hat c hult uns wer e s mall artifi ci al c aves us e d i n s mall c ave a nd t her e wer e als o s mall pass age-
ho us e hol d, a nd s o meti mes publi c, eart h rit uals. ways i n t he nort her n a nd wester n walls. Potter y
Pul est o n di d c o nsi der t he possi bilit y t hat t he fr o m all ti me peri o ds was fo und her e a nd S mit h
feat ur es c o ul d have had a rit ual f uncti o n but ar- c har acteri zes it as “s o me of t he best potter y yet
c hae ol o g y' s understa ndi ng of what c o nstit ute d fo und at Uaxact un” ( S mit h 1 9 2 9: 3 2 6) . I n addi-
rit ual be havi or a nd a rit ual ass e mbl age was s o ti o n, a l aur el l eaf fli nt bl ade, hu ma n bo ne, a fi-
e mbr yo ni c at t he ti me t hat t he possi bilit y was g uri ne a nd a ma no a nd metate wer e r ec over e d.
disc ar de d wit ho ut gi vi ng it a r ealisti c heari ng. Bec aus e of t he l ar ge qua ntit y of c er a mi cs, S mit h
Ther e is far mor e i n t he artifact ual r ec or d t hat pr o pos es t hat t he c ave was us e d as a du mp. To
s ug gests rit ual t ha n arc hae ol o gists have appr e- t his day, I fr e que ntl y e nc o unter t he ‘ c ave as cit y
ci ate d. O ne has t o l o o k no fart her t ha n Pu- du mp' hypot hesis bec aus e arc hae ol o gists s ee m
l est o n' s o wn arti cl e ( Pul est o n 1 9 6 5) . The i nver- unpr e par e d t o beli eve t hat l ar ge c er a mi c ass e m-
1 0 1| 2 004
Ketzalc alli
bl ages c o ul d acc u mul ate i n c aves si mpl y as a r e- re t wo s kull frag me nts, o ne of an adult over 40 and
s ult of rit ual be havi or. t he ot her of an adult bet wee n 3 5- 40. There were no
A s ec o nd pi ec e of criti c al data i n my for mul a- ot her hu man bo nes to s uggest t hat t hese represe n-
ti o n was fi ndi ng a n a nal o g o us us e of s mall nat u- ted pri mary burials s o t hat t hey may had s o me part
r al c ha mbers. O ne of t he i nter esti ng dis c overi es i n a c ult of ancestor ve nerati o n.
at Dos Pil as was t hat eve n ver y s mall (l ess t ha n These artifici al c ha mbers may have had a wi der
1 0 m l o ng) nat ur al c aves wer e c o nsiste ntl y s oci al si g nificance t han si mpl y ho use hol d rit ual.
bei ng utili ze d. Thes e c aves wer e ass oci ate d wit h C hult un 5 D- 6 at Ti kal c o ntai ned an i nteresti ng
r esi de nti al pl azas or i ndi vi dual ho us e mo unds. array of artifacts, i ncl udi ng bat bo ne and 400 ani-
Str uct ur es wer e pl ac e d i n fr o nt of t he c ave mal teet h, t hat s uggested to Coe ( 1 99 0: 67 4) t hat
e ntr a nc es s o t hat t he c ave pass e d be neat h t he t he c hult un had an ‘ es oteric' functi o n. A radi ocar-
str uct ur e. The r e g ul arit y i n pl ac e me nt i ndi c ates bo n date fro m c harc oal o n t he fl oor gave a date of
patter ne d utili zati o n. Eve n t hes e ver y mo dest 42 0- 2 00 B. C. Most i mportantl y, i n c hec ki ng t he
c aves appear t o have bee n i mporta nt e no ug h t o map of t he Nort h Acropolis it appears t hat t he c hul-
str uct ur e arc hitect ur al l ayo ut ar o und t he m, as t un was dug directl y under t he ce nter of t he earli est
de mo nstr ate d by C ha mel o' s c ave. Her e t he s ur- str uct ures i nt his c o mplex. The l ocati o nis certai nl y
fac e str uct ur es wer e irr e g ul arl y s pac e d o n t he c o nsiste nt wit h arit ual functi o n andt he place me nt
bas al pl atfor m i n or der t o cr eate a pass age bet- of a s ubterranean cavity be neat h a pyra mi d' s ce n-
wee n str uct ur es N4- 1 9 & 2 0 t hat l e d t o t he c ave terli ne is exactl y what we have c o me to expect wit h
e ntr a nc e ( fi g. 8) . bot h nat ural and artifi-
Do we have artifici al ci al caves.
c o unter parts to t hese Fi nall y, t he equati o n
s mall ho use hol d caves? of c hult uns wit h caves
The possi bility t hat has not bee n made be-
s uc h feat ures do exist cause arc haeol ogists ha-
was first raised by ve te nded to c o ncept ua-
C hult un 4F- 3 at Ti kal. lize t he di ggi ng of a
The e ntr a nc e was pl a- c hult un very muc h i n
c e d be hi nd a r esi de n- t he sa me ter ms as t heir
ti al str uct ur e a nd excavati o n a test pit.
al o ng its c e nterli ne What, ho wever, were
( Havil a nd 1 9 85: 1 3) . t he i mplicati o ns of exca-
The e ntr a nc e was an- vati ng s uc h a feat ure for
gled s o t hat t he c ha m- t he Maya. We kno wt hat
ber was parti all y bel o w caves are i ncl uded li n-
t he str uct ure. I n ot her g uisticall y under t he
wor ds, t he relati o n of Maya ter m c h' e n whic h
t he c hult un to t he s ur- si g nifi es most basicall y
face str uct ure replica- a hole ( Laug hli n
Fi g. 8: Pl a n vi e w ofCha mel o' s Cave, Dos Pil as, Guate mal a. The
tes t hat of t he s mall ca- i nset sho ws t he rel ati o n oft he cave e ntr a nce to servi ce archi- 1 97 5: 1 3 2) s o we s ho ul d
ves at Dos Pilas. On t he tect ure s us pect t hat t hese t wo
fl oor of t he c hult un we- Draft: All a n C obb and J o hn Fogarty types of holes mi g ht be
1| 2 004 1 1
Ketzalc alli
see n as related. Eve n where t he di ggi ng of a hole is nu mber of c o nfir me d a nd possi bl e e xa mpl es of
for t he extracti o n of a utilitarian material s uc h as artifi ci al c aves i n t he Guate mal a n hi g hl a nds has
sascab t he res ulti ng cavity ofte n carri es rit ual si- gr o wn t o bet wee n a doze n a nd 2 0 des pite t he
g nificance. Redfiel d and Villa Rojas ( 1 962: 1 09) re- fact t hat no for mal pr oject has bee n s et up t o
port t hat t he patro nsai nt of C han Ko m was fo undi n l o o k for t he m. Cl earl y t his must be a mi nis c ul e
an abando ned sascabera. I have noted t hat caves fr acti o n of all t hat e xist. I n movi ng t o t he
ofte n functi o ned as t he place of e merge nce or ap- s o ut her n l o wl a nds a nd s ug gesti ng t hat c hul-
pearance of crosses, sai nts' i mages a nd ot her s a- t uns ar e act uall y s mall artifi ci al c aves, I a m
cr e d o bjects a nd t hat t he motif of e mer gi ng fr o m agai n pr o posi ng a par adi g m s hift o n a l ar ge s c a-
t he eart h s ee ms t o be us e d for establis hi ng t he l e. No o ne do ubts t hat t her e ar e t ho us a nds a nd
o bjects' s acr e d cr e de nti als ( Br ady 1 9 89: 5 4) . Rei- per haps te ns of t ho us a nds of c hult uns i n t he
na ( 1 9 6 6: 1 9 1) notes t hat a si mpl e clay mi ne had s o ut her n l o wl a nds. To acc e pt t hes e as artifi ci al
a cross set up next to t he e ntrance and c opal and c aves wo ul d cl earl y el evate t he c ave /eart h c ult
candles were bur ned before e nteri ng t he ‘ dange- t o a matter of first i mporta nc e t o Maya s oci et y.
ro us' place. The i mplicati o ns are clear. As feat ures I n Ce ntr al Me xi c o, t he doc u me ntati o n of artifi-
t hat pe netrated t he sacred eart h, c hult uns must ci al c aves has adva nc e d r api dl y i n t he l ast fe w
have had meani ng. I s us pect t hat t he sit uati o n may years wit h hundr e ds of c aves alr eady r ec or de d
have bee n si milar to t he ric h body of meani ng ass o- ( Go o d & Ober me yer 1 9 86, Lazc a no Sa hag ún &
ciated wit h t he ot her c o mmo n, eart h-related Maya Ro usill o- Perr et 1 9 84, Ma nza nill a et al. 1 9 9 6,
str uct ure, t he te mescal, but arc haeol ogy has yet to Me di na J ae n 2 000, Mor agas Se g ur a 1 9 9 8)
eve n c o nsi der t he questi o n of meani ng wit h c hul- alt ho ug h t he l evel of r es earc h e xpli citl y ori e n-
t uns. te d t o c aves is l ess t ha n i n t he Maya ar ea. O nc e
Pulesto n ( 1 9 6 5: 2 6) has made a c oge nt arg u- agai n, ho wever, t hes e ar e o nl y a fr acti o n of all
me nt for t here bei ng c hult uns ass ociated wit h t he c as es t hat e xist.
every ho use hol d gro up at Ti kal and fe w wo ul d The poi nt t hat is bei ng made i n all t hree areas is
disagree t hat t hey occ ur by t he hundreds i n many t hat t he rapi d expansi o n of datai n a s hort peri od of
sites. If t hese feat ures were s hri nes and t he foc us of ti me clearl y i ndicates t hat cave c o nstr ucti o n was
ho use hol d rit ual o ne wo ul d expect ever y ho use- o n a far larger scale t han c urre ntl y c o ncept ualized
hol d to have o ne. The rec og niti o n of c hult uns as ar- by arc haeol ogists. It is t hat c o ncept ualizati o n t hat
tificial caves has profo undi mplicati o ns for t he way I want to address explicitl y here. I n usi ng t he ter m
t hat we vie w Maya sites. I n l ooki ng at Ti kal, for i n- ‘ c o ncept ualizati o n' I a mreferri ng to an i mplicit as-
stance, we wo ul d see a landscape filled wit h lite- s u mpti o n hel d abo ut t he ‘ nat ure' or ‘ c o nstr ucti o n'
rall y hundreds of rit ual land mar ks. The i mportance of t he nat ural worl d. Co ncept ualizati o ns are ge ne-
of reli gi o n wo ul d be i mpossi ble to i g nore because rall y see n as bei ng based o n ‘ kno wn fact' and s o
t he evi de nce of it wo ul d be everywhere. I n s hort, exist at a level bel o wt heory, eve n t ho ug h t heyi m-
t he landscape wo ul d begi n to l ook very hu man. pact t heory at nu mero us poi nts or are t he basis o n
whic h t heories are built. Co ncept ualizati o ns be-
Discussion – A Q uestion of S cale cause t hey exist at t he level of‘ kno wnfact' are rare-
A s ec o nd t he me, ver y differ e nt fr o m t hat of t he l y explicitl y questi o ned.
mea ni ng of t he c aves whi c h was disc uss e d ear- The c o ncept ualizati o n of caves as rat her rare
li er, is dr a wn fr o m t he i mpli c ati o ns of sc al e. I n feat ures i n t he nat ural landscape gre w o ut of t he
t he dec ade si nc e t heir first r ec o g niti o n, t he paucity of reported caves and arc haeol ogists' lac k
1 2 1| 2 004
Ketzalc alli
of fa mili arity wit h t he literat ure t hat di d exist. I c o nc e pt uali zati o n bec o mes s elf- r ei nforci ng.
was forcefull y c o nfro nted by t his c o ncept ualizati- The i mpact is not li mite d t o fi el d i nvesti gati-
o n while prepari ng a ge neral article o n caves. The o n, ho wever, but stifl e d t he or y as well. It is dif-
editor, an arc haeol ogist, repeatedl y de manded do- fi c ult for arc hae ol o gists t o acc e pt t hat patter ns
c u me ntati o n for state me nts appeari ng i n my text of c ave us e wer e i mporta nt o n a s oci etal l evel if
while at t he sa me ti me restricti ng me to si x citati- t he r arit y of c aves pr ecl ude d t he bul k of t he po-
o ns. I was partic ularl y str uc k by a note i n t he mar- pul ati o n fr o m parti ci pati ng i n t he m. The r es ul-
gi n of o ne draft t hat sai d, “t his i mpli es t hat eac h ti ng c o ncl usi o n t hat c aves c o ul d not be i mpor-
c o mmunity has a sacred cave, we kno wt hat is not ta nt was wi del y e ndors e d bec aus e it als o agr ee d
tr ue i n Ce ntral Mexic o”. Ho w and whe n, I wo nde- wit h materi alist bi as es c o nc er ni ng t he r el ati ve
red, di d we c o me to ‘ kno w' s uc h a t hi ng? uni mporta nc e of r eli gi o n a nd i de ol o g y. Whe n
It is diffic ult to deter mi ne whe n t his i dea deve- t he t he or eti c al as pect was we dde d t o t he fi el d
l oped or begani mpacti ng t heory but I s us pect t hat bi as, a parti c ul arl y i nsi di o us c o mbi nati o n e mer-
it had its roots i n t he I nter- Worl d war Peri od ge d. Eve n whe n c aves wer e dis c over e d, t he y
[ 1 91 5- 1 945] whe n cave researc h all but disappea- c o ul d be i g nor e d or gi ve n c urs or y, s ubsta ndar d
red ( Brady 1 989: 1 6- 2 0). I ndeed, a searc h of t he ar- i nvesti gati o n.
c haeol ogical literat ure at t hat ti me wo ul d s uggest I n t he 1 9 9 0s t he basi c c o nc e pt uali zati o n be-
t hat landscapes lac ki ng caves were more nor mal ga n t o c ha nge a mo ng c ave arc hae ol o gists, due
t han o nes c o ntai ni ng caves. Eve n earl y projects i n part t o a gr o wi ng fa mili arit y wit h t he s pel e o-
s uc h as Mercer' s i nvesti gati o n of over 2 0 caves i n l o gi c al liter at ur e. Re ddell ( 1 9 7 7) , for i nsta nc e,
t he Puuc area ( Mercer 1 97 5) and t he Car negi e' s re- me nti o ns nearl y 2 00 c aves o n t he Yuc ata n Pe n-
porti ng of t wo doze n ce notes wit hi n t he walls of i ns ul a a nd Ree der et al. ( 1 9 9 8) dis c over e d over
Mayapan di d little to alter t his i dea. It si mpl y rei n- 1 5 0 i n a s mall r e gi o n of t he Vac a Pl ateau i n Beli-
forced a noti o nt hat caves mi g ht abo undi n a fe wre- ze. The adve nt of arc hae ol o gi c al c ave s ur ve ys of
stricted zo nes while t he majority of regi o ns lac ked s mall ar eas ( Bo nor 1 9 88, 1 9 89, Bo nor & Sa nc hez
caves alt o get her. y Pi nt o 1 9 9 1, Br ady 1 9 9 7, Me di na J ae n 2 000,
This c o nc e pt uali zati o n pos es a n o bstacl e t o Riss ol o 2 001, Sc ott 1 9 9 2) si mil arl y de mo nstr a-
t he devel o p me nt of c ave arc hae ol o g y i n a nu m- te d t hat c aves wer e bot h e xtr e mel y c o mmo n a nd
ber of ways. If c aves ar e r ar e, o ne does not devo- r e g ul arl y utili ze d. The c hall e nge r e mai ns t o
te s ur ve y ti me t o l o o ki ng for t he m bec aus e t he c o mmuni c ate t hat understa ndi ng t o t he ar-
c ha nc es of l oc ati ng o ne wo ul d appear s mall a nd c hae ol o gi c al c o mmunit y as a whol e.
li mite d r es o urc es wo ul d be better devote d t o Earli er, I made t he poi nt t hat t he l avis h e x-
tas ks c o nsi der e d as havi ng a hi g her pote nti al for pe ndit ur e of r es o urc es i n c o nstr ucti ng c ertai n
yi el di ng i mporta nt data. A s ur ve y s pecifi c all y c aves s ho ul d al ert arc hae ol o gists t o t he fact
ori e nte d t o i nvesti gati ng c aves wo ul d be o ut of t hat t he foc us of s uc h atte nti o n is s o me ho w
t he questi o n bec aus e fe wif a ny wo ul d be e xpec- c e ntr al t o t he c o nc er ns of t he s oci et y. Let me
te d t o occ ur. The beli ef t hat c aves will not occ ur no w t ur n t hat ar o und a nd s ay t hat t hes e c o n-
j ustifi es not e xpe ndi ng effort t o s earc h for c er ns wer e s o c e ntr al t o t he val ue s yste m of t he
t he m. By not s earc hi ng, fe w, if a ny, ar e fo und. s oci et y t hat t he s c al e of e xpe ndit ur es for c ave
The s ubs e que nt l ac k of c ave dis c overi es si mpl y c o nstr ucti o n far e xc ee ds a nyt hi ng t hat has eve n
vi ndi c ates t he ori gi nal decisi o n not t o mo unt a bee n s ug geste d i n t he liter at ur e. The data no w
s earc h. O ne c a n appr eci ate at a gl a nc e ho w t his cl earl y poi nt t o t heir bei ng t ho us a nds of t hes e
1| 2 004 1 3
Ketzalc alli
artifi ci al feat ur es t hr o ug h o ut Mes oa meri c a. ve wo ul d appear t o be o ne of t hos e mar kers t hat
C o nsi deri ng t heir cl ear i mporta nc e, t he gr eat al erts visit ors t o t he fact t hat t his a pl ac e of s u-
myster y is why s o fe w have bee n r ec or de d. per nat ur al po wer.
It has als o bee n note d t hat artifi ci al c aves
C onclusion appear t o be c o nstr ucte d al o ng fairl y r e g ul ar
The wor k at Dos Pil as a nd wit h artifi ci al c aves pl a ns s o t hat t he y s ho ul d be c o nsi der e d as a n ar-
s ug gests t hat t her e is a c e ntr al c o nc er n wit h c hitect ur al for m. So me of t he c aves r efl ect c o n-
eart h as a s acr e d a nd a ni mate e ntit y. This c o n- str ucti o n o n a mo nu me ntal s c al e r e quiri ng as
c er n str uct ur e d t he Maya us e of l a ndsc ape. Site muc h or mor e l abor i nput as pyr a mi dal str uct u-
l ayo ut was di ctate d by t he nee d t o i nc or por ate r es. The fail ur e t o r ec or d s uc h feat ur es s ho ul d be
nat ur al l a nd mar ks t hat wer e i mbue d wit h c os- c o nsi der e d a maj or s hortc o mi ng of a ny r e port. I
mol o gi c al si g nifi c a nc e. Artifi ci al c aves e xe m- me nti o n t his bec aus e l ar ge arc hae ol o gi c al pr o-
plify t he i mporta nc e pl ac e d o n t he r el ati o ns hi p jects had wor ke d at Mi xc o Vi ej o, Utatl a n a nd Za-
of t he site t o its p hysi c al s etti ng bec aus e t he y c ul e u wit ho ut r ec or di ng t he c aves.
doc u me nt t he gr eat effort t hat was ofte n e xpe n- I n e xa mi ni ng c hult uns i n t he So ut her n Maya
de d t o mo dify nat ur e t o bri ng it i nt o gr eater l o wl a nds, I have pr es e nte d a nu mber of r eas o ns
c o nfor mit y wit h t he i deali ze d l a nds c ape. The why t hes e feat ur es s ho ul d be c o nsi der e d s mall
fact t hat t he pl ac e me nt of t he artifi ci al c aves r e- artifi ci al c aves t hat wer e us e d for t he most part
pli c ate d ass oci ati o nal patter ns note d wit h nat u- as t he foc us es of ho us e hol d rit uals.
r al c aves is c o ncl usi ve pr o of t hat t he r el ati o n- Fi nall y, I have ar g ue d t hat artifi ci al c ave
s hi p bet wee n arc hitect ur e a nd nat ur al c aves c o nstr ucti o n is o n a tr ul y massi ve s c al e t hat r e-
was not c oi nci de ntal. Rat her, take n t o get her, fl ects t he c e ntr al i mporta nc e of c aves i n t he r e-
t he patter n of arc hitect ur al l ayo ut note d wit h li gi o n a nd s oci et y i n Pr e- C ol u mbi a n Mes oa meri-
bot h artifi ci al a nd nat ur al c aves unders c or es a c a. The ti me is over due for r ec o g ni zi ng t hat fact
pa n- Mes oa meri c a n c o nc er n wit h r el ati ng sites a nd r ec or di ng t he evi de nc e of it.
t o s acr e d a nd myt hi c s pac e. Sever al of t he el abo-
r ate artifi ci al c aves appear t o be cl ear mo dels of References
t he s eve n c ha mber e d c ave of ori gi n, c o nfir mi ng As h mor e, We ndy
Garcí a- Za mbr a no s ug gesti o n t hat t his is what 1 9 9 1 „ Site- Pl a nni ng Pri nci pl es a nd C o nc e pts of
t he c aves ar e mea nt t o r e pr es e nt. As t he pl ac e of Dir ecti o nalit y a mo ng t he Anci e nt Maya“.
ori gi n, t hes e feat ur es s er ve d t o ‘ c e nter' t he site Lati n Ameri ca n Anti quit y 2: 1 9 9- 2 2 6.
si nc e hu ma n cr eati o n al ways occ urs at t he c os- Ba ncr oft, Hubert Ho we
mi c c e nter. Fi nall y, t he c ave appears t o be criti- 1 87 5 The Nati ve Races of t he Pacifi c St ates of
c al for t he establis h me nt of r el ati o ns wit h t he Nort h Ameri ca. Vol. IV: Anti quiti es. Ne w
s uper nat ur al o wners of t he l a nd. This is f unda- Yor k: D. Appl et o n
me ntal t o t he l e giti mi zati o n of t he hu ma n occ u- Bo nor Vill ar ej o, J ua n Luis
pati o n of t hat pl ac e a nd of t he r ul er' s aut horit y 1 9 88 „ C uevas mayas e n Yuc atá n“. Hi st ori a
over it. 1 6, 1 5 1: 1 5 2- 6 0.
The ass oci ati o n of artifi ci al c aves wit h s acr e d 1 9 89 „ Las c uevas de Oxki nt o k: i nfor me pr eli mi-
l oc ati o ns a nd pil gri mage sites s uc h as Es qui p u- nar“. Me mori as Del Segu n do Col oqui o In-
l as adds a not her di me nsi o n t o o ur understa n- ter n aci o n al De Mayi st as. Mé xi c o: UNAM,
di ng of t he r ol e of c aves. The pr es e nc e of t he c a- 3 03- 09.
1 4 1| 2 004
Ketzalc alli
Bo nor Vill ar ej o, J ua n Luis & Is mael Sa nc hes y Se mi nari o de I nte gr aci ó n Soci al Gua-
Pi nt o te maltec a.
1 9 9 1 „ Las c aver nas del muni ci pi o de Oxkutz- Car mac k, Ro bert M. & J a mes L. Mo ndl oc h
c ab, Yuc atá n, Mé xi c o: Nuevas aportaci o- 1 9 83 El tít ul o de Tot o ni capán. Mé xi c o: UNAM.
nes“. Mayab 7: 3 6- 5 2. C oe, Willi a m R.
Br ady, J a mes E. 1 9 9 0 Excavati o ns i n t he Great Pl aza, Nort h
1 9 89 An I nvesti gati o n of Maya Rit ual Cave Us e Terr ace a n d Nort h Acr opoli s ofTi kal. Ti kal
wit h S peci al Refer e nc e t o Naj Tuni c h, Pe- Re port. The Uni versit y Mus e u m, Vol. 1 4.
te n, Guate mal a. PhD. Uni versit y of Cali- Phil adel p hi a: Uni. of Pe nns yl va ni a, .
for ni a, Los Angel es. Earl e, Dunc a n M.
1 9 9 0 C uevas no nat ur al es: una for ma de ar qui- 1 9 89 The Dr a wni ng Pl ac e: Sacr e d Pl ac es fr o m
tect ur a no r ec o noci da e n el alti pl a no ma- t he 1 6t h Ce nt ur y Doc u me nts a nd t heir
ya“. I n: Héct or L. Es c o be do & Sa ndr a Vill a- Us e t o day. C o nfer e nc e paper, A meri c a n
gr á n de Br ady ( e ds. ) : Tercer bi mposi o de Soci et y for Et hno hist or y Meeti ngs.
i nvesti gaci o nes archeol ógi cas. Mi nisteri o Fo x, J o hn W.
de C ult ura y Deportes, I nstit uto de Antropo- 1 9 7 8 Qui che Co nquest: Ce ntr ali s m a n d Regi o n a-
l ogí a e Histori a, As oci aci ó n Ti kal, 2 5 3- 65. li s m i n Hi ghl a n d Guate mal a n St ate Deve-
1 9 9 1 „ Caves a nd C os movisi o n at Utatl a n“. Cali- l op me nt. Al buquer que: Uni versit y of Ne w
for ni a Ant hr opol ogi st XVIII. 1: 1- 1 0. Me xi c o Pr ess.
1 9 9 7 „ Settl e me nt C o nfi g ur ati o n a nd C os mol o- Gage, Tho mas
g y: The Rol e of Caves at Dos Pil as“. Ameri- 1 9 5 8 [ 1 6 48] Tr avel s i n t he Ne w Worl d. Nor ma n:
ca n Ant hr opol ogi st 9 9, 3: 6 02- 1 8. Uni versit y of Okl a ho ma Pr ess.
Br ady, J a mes E. et al. Garcí a- Za mbr a no, Angel J.
1 9 9 7 „ Gli mps es of t he Dar k Si de of t he Pete xba- 1 9 9 4 „Earl y Col o ni al Evi de nce of Pre- Col u mbi an
t un Re gi o nal Arc hae ol o gi c al Pr oject: The Rit uals of Fo undati o n“. En: Merle Gree ne Ro-
Pete xbat un Re gi o nal Cave S ur ve y“. An- berts o n & Virgi ni a Fi el d ( eds. ), Seve nt h Pa-
ci e nt Mesoa meri ca 8, 2: 3 5 3- 6 4. l e nque Ro u n d Tabl e, 1 989. San Francisc o:
Br ady, J a mes E. & Ge or ge Ve ni Pre- Col u mbi an Art Researc h I nst. , 2 1 7- 2 7.
1 9 9 2 „ Ma n- made a nd Ps e udo- Karst Caves: The Go o d, Ke nnet h & Ger al d Ober me yer
I mpli c ati o ns of S ub- S urfac e Ge ol o gi c Fea- 1 9 86 Exc avati o ns at Oxt oti pac ( Tt 82) . E n:
t ur es wit hi n Maya Ce nters “. Geoarchaeo- Willi a m T Sa nders ( e d. ) , The Teoti h uaca n
l ogy 7, 2: 1 49- 6 7. Vall ey Pr oject: Fi n al Report – Vol. 4: The
Br o da, J o ha nna Tol tec Peri od Occ upati o n of t he Vall ey,
1 9 9 6 Cal e ndari os, c os movisi ó n y o bs er vaci ó n Part I - Excavati o ns a n d Cer a mi cs. Vol. 1 3.
de l a nat ur al eza. I n: So ni a Lo mbar do & Occ asi o nal Papers i n Ant ho pol o g y 1 3.
E nri que Nal da ( e ds. ), Te mas Mesoa meri ca- Uni versit y Par k: The Pe nns yl va ni a State
nos. Mé xi c o: I NAH, 42 7- 6 9. Uni versit y, 1 9 5- 2 6 5.
Car mac k, Ro bert M. Havil a nd, Willi a m A.
1 9 7 3 Qui chea n Ci vili zati o n: Et h nohi st ori c, Et h- 1 9 85 Excavati o ns i n S mall Resi de nti al Gr o ups at
nogr aphi c a n d Archaeol ogi cal So urces. Ti kal: Gr o up 4f- 1 a n d 4f- 2. Ti kal Re port,
Ber kel e y: Uni versit y of Califor ni a. Vol. 1 9, The Uni versit y Mus e u m. Phil adel-
1 9 7 9 Hi st ori a soci al de l os Qui ches. Guate mal a: p hi a: Uni versit y of Pe nns yl va ni a.
1| 2 004 1 5
Ketzalc alli
Her mes Cif ue ntes, Ber nar d 1 9 7 5 [ 1 89 6] The Hill- Caves of Yucat a n. Nor ma n:
1 9 9 3 „ La s e que nci a c er á mi c a de To po xté: un i n- Uni versit y of Okl a ho ma Pr ess.
for me pr eli mi nar“. Beitr äge zur all ge mei- Mor agas Se g ur a, Natáli a
ne n u n d ver gl ei che n de n Archäol ogi e 1 3: 1 9 9 8 „ C uevas c er e mo ni al es e n Te oti huac a n du-
2 2 1- 5 2. r a nte el perí o do cl ási c o“. Bol etí n Ameri ca-
Hirt h, Ke nnet h ni st a 3 8: 1 7 9- 9 5.
2 000 Anci e nt Ur ba ni s m at Xochi cal co: The Evo- Pul est o n, De nnis E.
l uti o n a n d Or ga ni zati o n of a Pre- Hi spa ni c 1 9 6 5 „ The C hult unes of Ti kal“. Expediti o n 7, 3:
Soci et y. Arc hae ol o gi c al Res earc h at Xo- 2 4- 2 9.
c hi c alc o. Vol. 1. Salt Lake Cit y: Uni. of 1 9 7 1 „ An Experi me ntal Appr oac h t o t he F unc-
Uta h. ti o n of Cl assi c Maya C hult uns “. Ameri ca n
I c ho n, Al ai n & Mari e C harl otte Ar naul d Anti quit y 3 6: 3 2 2- 3 5.
1 9 85 Le Pr ot ocl assi que à La Lagu nit a, El Re dell, J a mes R.
Qui ché, Guate mal a. Paris. Guate mal a: 1 9 7 7 A Preli mi n ar y Survey of t he Caves of t he
Pi e dr a Sa nta. Yucat a n Pe ni ns ul a. Austi n: S pel e o Pr ess.
I c ho n, Al ai n & Re né Vi el Re dfi el d, Ro bert & Alfo ns o Vill a Rojas
1 9 84 La Peri ode For mati ve à La Lagu nit a et 1 9 6 2 Cha n Ko m: A Maya Vill age. C hi c ag o: Uni-
da ns l e Qui ché Meri di o n al, Guate mal a. Pa- versit y of C hi c ag o Pr ess.
ris. Guate mal a: I mpr e nta Gar dis a. Ree der, Phili p, J a mes E. Br ady & J a mes We bster
Laug hli n, Ro bert M. 1 9 9 8 „ Ge oarc hae ol o gi c al I nvesti gati o ns o n t he
1 9 7 5 The Great Tzotzil Di cti o n ar y of Sa n Lore n- Nort her n Vac a Pl ateau, Beli ze“. Mexi co n
zo Zi n aca nt án. S mit hs o ni a n C o ntri buti- XX: 3 7- 41.
o ns t o Ant hr o pol o g y. Vol. 1 9. Was hi ng- Rei na, Rubé n.
t o n: S mit hs o ni a n I nstit uti o n. 1 9 6 6 The La w oft he Sai nts: A Poko ma m Puebl o
Lazc a no Sa hag ún, Carl os & El e na Ro usill o- Perr et a n d its Co m mu nity Cul t ure. I ndi a napolis:
1 9 84 „ Las c uevas c hi c hi mec as de Tec a m- Bo bbs- Merrill.
pa notitl a“. Méxi co Desco noci do 9 2: 3 6- 3 8. Riss ol o, Do mi ni que A.
Ma nza nill a, Li nda, Cl audi a Ló pez & AnnC ori nne 2 001 Anci e nt Maya Cave Us e i n t he Yal a hau Re-
1 9 9 6 „ Dati ng Res ults fr o m Exc avati o ns i n gi o n, Nort her n Qui nta na Ro o, Me xi c o.
Quarr y Tunnels be hi nd t he Pyr a mi d of t he PhD. Uni versit y of Califor ni a, Ri versi de.
S un at Te oti huac a n“. Anci e nt Mesoa meri- Sc ott, Ann M.
ca 7, 2: 2 45- 6 6. 1 9 9 2 Cave Reco n n ai sa nce i n t he Copa n Vall ey.
Ma nza nill a, Li nda, et al. C o pá n: I nstit ut o Ho ndur e ño de Antr o po-
1 9 9 4 „ Caves a nd Ge o p hysi cs: An Appr o xi mati- l o gí a e Hist ori a.
o n t o t he Under worl d of Te oti huac a n, Me- S mit h, A. Le dyar d
xi c o“. Archaeo metr y 3 6: 1 41- 5 7. 1 9 2 9 „ Re port of A. Le dyar d S mit h o n t he Map of
Me di na J ae n, Mi g uel E nvir o ns of Uaxact un“. E n: Car ne gi e I n-
2 000 Las c uevas de Tepeaca - Acatzi ngo, Puebla: stit uti o n of Was hi ngt o n ( e d. ) , Car negi e
est udi o arqueol ógic o, et no históric o y et no- Instit uti o n of Washi ngt o n Year Book 2 8.
gráfic o. Tesis de lice nci at ura. Esc uela Naci o- Was hi ngt o n: CI W, 3 2 5- 2 7.
nal de Antropol ogía e Histori a, Méxic o. 1 9 5 5 Reco n n ai ssa nce i n Ce ntr al Guate mal a.
Merc er, He nr y C. Car ne gi e I nstit uti o n of Was hi ngt o n. Vol.
1 6 1| 2 004
Ketzalc alli
6 08. Was hi ngt o n: CI W. 1 9 1 3 A Preli mi n ar y St udy of t he Pre hi st ori c
Str o ng, Willi a m Dunc a n Rui ns of Naku m, Guate mal a. Me moirs of
1 9 3 5 Archaeol ogi cal Investi gati o ns i n t he Bay t he Peabo dy Mus e u m of A meri c a n Ar-
Isl a n ds, Spa ni sh Ho n dur as. S mit hs o ni a n c hae ol o g y a nd Et hnol o g y. Vol. V, no. 3.
Misc ell a ni o us C oll ecti o ns. Vol. 9 2, no. 1 4. Ca mbri dge: Har var d Uni versit y.
Was hi ngt o n: S mit hs o ni a n I nstit uti o n. Vo gt, Evo n Z.
St uart, Davi d 1 9 6 4 „ Anci e nt Maya a nd C o nte mpor ar y Tzotzil
1 9 87 Te n Pho neti c Syll abl es. Was hi ngt o n: Ce n- C os mol o g y: A C o mme nt o n So me Met ho-
ter for Maya Res earc h. dol o gi c al Pr o bl e ms“. Ameri ca n Anti quit y
St uart, Davi d & Ste p he n D. Ho ust o n 3 0: 1 9 2- 9 5.
1 9 9 4 Cl assi c Maya Pl ace Na mes. St udi es i n Pr e- 1 9 81 „ So me As pects of t he Sacr e d Ge o gr ap hy of
C ol u mbi a n Art a nd Arc hae ol o g y. Vol. 3 3. Hi g hl a nd C hi apas“. E n: Eli zabet h P. Be n-
Was hi ngt o n: Du mbart o n Oaks Res earc h s o n ( e d. ), Mesoa meri ca n Sites a n d Worl d
Li br ar y a nd C oll ecti o n. Vi e ws. Was hi ngt o n: Du mbart o n Oaks Re-
Ter mer, Fr a nz s earc h Li br ar y a nd C oll ecti o n, 1 1 9- 42.
1 9 5 7 Et nol ogí a y et nogr afí a de Guate mal a. Xi mé nez, Fr ay Fr a ncis c o
Guate mal a: Se mi nari o de I nte gr aci ó n So- 1 9 6 7 Hi st ori a n at ur al del rei no de Guate mal a.
ci al Guate maltec a. Guate mal a: Edit ori al J os é de Pi ne da
Tozzer, Alfr e d M. I barr a.
E l dintel del < KO KO M>
de C hich' en I tza, Yucatá n
J ür ge n Kr e mer
Uni versi dad Aut óno ma de Yucat án, Méri da
Uni versit ät Ha mb ur g, Ha mb ur g
La i nscri pci ó n me nci o na de manera a mplia a un re- lla mado <AK' AB TS' I B> e n el c ual se e nc ue ntra el
prese ntante del li naje de l os <KOKO M>, quie nes di ntel grabado c o n s u i nscri pci ó n que aquí prese n-
oc upaban el cargo hereditari o de s upre mo j uez u oi- ta mos.
dor anteri or a la llegada de l os es pañoles. Co n las Este di ntel todaví a se l ocaliza e n s ul ugar ori gi-
fec has 87 0 y 880 d. C. , el texto re mo nta a aquella nal e n la parte s uperi or del u mbral que c o munica
época histórica c uandol os edifici os de C hic h' e nItza l os dos c uartos del ala s ur. Ya que estos c uartos ca-
f uer o nlevantados e n el estil o “ de la si errita” lla ma- rece n de ve ntanas es dificil de apreci ar l os detalles
do <PUUK>. A estas c o nstr ucci o nes ta mbi é n per- de la i nscri pci ó n aún a ple na l uz del día. Esta cir-
te nece el edifici o de la “escrit ura e n la osc uri dad” c unstanci a ha c o ntri bui do a que e n el trasc urs o del
1| 2 004 1 7
Ketzalc alli
si gl o XI X d. C. t o do el e difi ci o f ues e po pul ar me n- c uart os above dados, l a mayor c a nti dad de c uar-
te ll a mado < AK' AB TS' I B> “ escrit ur a e n l a osc uri- t os i ndi vi dual es c o noci dos de un s ol o e difi ci o de
dad”. C hi c h' e n Itza.
El no mbr e ori gi nal que e n l as últi mas déc a- E n el te xt o jer o glífi c o l a f unci ó n de l a “c as a
das del si gl o I X d. C. l e atri buyó s u due ño y maes- de t ort uga c o n muc hos pli e ges” es dada c o mo l a
tr o de o br as es “c as a de t ort uga c o n muc hos pli e- “ vi vi e nda c o ns agr ada” <K' UL- OTOT> del <K' UL-
ges ” y está a notado e n l a i ns cri pci ó n del di ntel. KO KO M> “c o ns agr ado j uez u oi dor” y e n s u ti e m-
La pal abr a “c as a de t ort uga” des cri be una c as a po f ue l a r esi de nci a y posi bl e me nte ta mbi é n l a
de un s ol o pis o si n el us ual bas a me nt o pir a mi dal s e de del j uzgado de uno de l os más alt os si no del
mi e ntras que el vocabl o “ pli eg ue” es metafóric o pa- s uperi or f unci o nari o del l ugar de per e gri naci ó n
r a l os c uart os del e difi ci o. Es un hec ho que el C hi c h' e n Itza.
e difi ci o f ue as e ntado i n me di ata me nte s o br e el Par a l a ci e nci a hist óri c a l a i nscri pci ó n que
s uel o y que pos ee tr ec e cr ují as c o n di eci oc ho aquí pr es e nta mos es de gr a n i mporta nci a por que
1 8 1| 2 004
Ketzalc alli
nos r evel a que el ori ge n del li naje de j ueces <KO- e ntr ada e n l a " Gr a n Nú mer o de Habitaci o nes
KO M> se re mo nta a C hic h' e nItza. Esto nos esclarece - Cas a Baja” ( no mbr e de l a c as a) del do mi cili o
la funci ó n y el i mportante papel que j ugó esta fa mi- de " S u Alteza” ( tít ul o) " Ma na F ue g o / El que
li a e ntre 1 1 6 0 a 1 42 0 d. C. c uando l os <KOKO M> pri- Ma na F ue g o” ( no mbr e pr o pi o) , " Car a de Sol”
mer o a s olas yl uego j unto c o nl os adve nedizos <TU- ( tít ul o) , " Pri mer Esc udo” ( tít ul o), " C o ns a-
TUL XI U> deter mi naban el c urs o del país des de gr ado Oi dor” ( tit ul o) .
Mayapan. ( 2) Es aquí l a ¿s e g unda? e ntr ada e n l a c o ns agr a-
da pi e dr a dur a de " ¿- ? S ol /Dí a” ( ¿tít ul o?) , el
¿ pri mo gé nit o? de l a " Se ñor a Mac ho Moj ó n
T rascripció n y traducció n ( parte I )
Maya
U- HUN PI S T UN T AN [ HUN] AHA W P ÄT- AH YUL [ de pi e dr a] ” ( no mbr e pr o pi o fe me ni no),
U- XUL-I L U- KA' [ * H] OL TI U- WA( K) WAK P UH AK " C o ns agr ada Se ñor a” ( tit ul o fe me ni no) .
NAH U- K' UL ' OTOT Y- AHA W- AL C HO H K' AK' K' I-
NI C H B A P AKAL K' UL KO KO M HA' -I' U- ¿ KA' ? Co mentari o
[ * H] OL T U K' UL TO K' T UN ¿- ? K' I N ¿ YAX U- NA' ? El te xt o si g ue l a estr uct ur a dis c ursi va de l a c o pl a
I XI K TO N MUL T UN K' UL I XI K. par al elísti c a ( Ed mo ns o n 1 9 7 0: 3 7- 3 8). La pri-
mer a parte de l a c o pl a ( 1) c o mi e nza c o n el pr e di-
Español c ado e n A2, des p ués de l a fec ha. El pr otag o nista
( 1) El pri mer Tun fr e nte al K' at un 1 Aha w f ue de l a pri mer a parte es " el oi dor” <KO KO M>. La s e-
hec ho l o br uñi do, l o gr abado de l a s e g unda g unda parte si g ue c o n un adver bi o de mostr ati vo
1| 2 004 1 9
Ketzalc alli
e n F2 a y c o nti nua hasta el fi n e n H2. El pr otag o- <PÄT> " for mar al go, hacer ( casa) ” se e nc ue ntra do-
nista de l a s e g unda parte es el mis mo pers o naje c u me ntado e n l os i di o mas C h' ol y C ho ntal ( Auli e &
de l a parte a nteri or c uyo apel ati vo es r e duci do al Aulie 1 97 8: 9 8, Kauf man & Nor man 1 984: 1 2 8). Co-
tít ul o <¿- ? K' I N- ¿- ? > y s u madr e. Esta s e ñor a s e mo me nci o na S mail us la <A> del C ho ntal de Acalan
ll a ma <I XI K TO N MUL T UN> " Se ñor a Mac ho ( o Pe- del si gl o XVII muc has veces c orres po nde ala <Ä> del
ne) Moj ó n” y ll eva el tít ul o <K' UL I XI K> „ C o ns a- C ho ntal y C h' ol moder no ( S mail us 1 97 3: 1 3 0). Por l o
gr ada Se ñor a“, el últi mo glifo del te xt o e n H2 b. tanto no es s or pre nde nte e nc o ntrar el mis mo lexe-
A1- B1: La fec ha i nicial del texto c orres po nde al ma e n el texto del lado i nferi or de nuestro di ntel
" año cro nol ógic o” <TUN> de 3 60 días e ntre ( texto Di ntel 1) e n D3a, escrito <PAT>.
1 0. 2. 0. 0. 0 y 1 0. 2. 1. 0. 0 que equi vale al peri odo En el i di o ma que se hablaba e n C hic h' e n Itza e n
e ntre Agosto 1 3, 869 y Agosto 8, 87 0 del cale ndari o el si gl o I X obvia me nte se utilizaro n a mbas for mas.
J uli ano. Esta fec ha perte nece al <K' ATUN OX I g ual me nte <PAT> puede expresar una i nfl ue nci a
AHAW> ( 3 Aha w) que c o ncl uye e n el día del Maya Yucatec o autócto no porque e n el Maya
1 0. 2. 1 9. 1 7. 1 9 y que equi vale alafec ha Abril 2 9, 889 Yucatec o Col o nial el lexe ma para " for mar, dar for ma
del cale ndari o J uliano. Hay dos características de a al g una c osa” ta mbi é n es <PAT> ( Barrera Vás quez
tales fec has de C hic h' e n Itza y l os siti os c o nte m- 1 980: 63 2).
poráneos del <PUUK>: A2 b- B2: El s ujeto dela oraci ó nse prese nta c o mo
( 1) Los " años cro nol ógic os” de 3 60 días <TUN> no se un doble s ustanti vo verbal <YUL> "l o br uñi do” y
i de ntifican por nu merales car di nales, c o mo por <U- XUL-I L> „l o grabado de (. . . ) “. Se trata del di ntel
eje mpl o ( HUN = uno) si no por nu merales or di- mis mo que e n efecto for ma la parte s uperi or de la
nales ( U- HUN = pri mero). Por c o nsec ue nci a el seg unda e ntrada <U- KA' [ * H] OL> c uando se e ntra a
<TUN> e n el prese nte cas o no es 1 0. 2. 1. 0. 0 si no la estr uct ura 4D1 del lado Sur ( Ruppert 1 95 2: 92,
1 0. 2. 0. 0. 0, el pri mer <TUN> del c orrie nte <K' A- 9 4). La <H> e n <HOL> es la " H si mple” del Dicci o na-
TUN>. ri o de Mot ul " que hiere muy poc o y aun se pi er de e n
( 2) Si n e mbargo, esta notaci ó n del <TUN> no se re- muc hos, quando se les antepo ne n pro no mbres”
fi ere al <K' ATUN> c orri e nte si no al <K' ATUN> ( Ac uña 1 984, I: 2 02 v, 2 08r). Aunque e n el prese nte
que si g ue. Es o se expresa clara me nte por la pre- cas o no se trata del prefijo pro no mi nal " ergati vo” de
posici ó n <TAN> que si g nifica " ante, delante” la 1 ª pers o na pl ural ante c o ns o nantes <KA- > si no
( Barrera Vás quez 1 9 80: 7 6 9). Por c o nsec ue ncia de s u ho mófo no <KA' > „el nú mero dos“, el efecto
el <K' ATUN> que sirve c o mo base de refere ncia apare nte me nte es el mis mo.
e n el prese nte texto no es el <OX AHAW> „ 3 C 1- C 2: Esta e ntr ada s e e nc ue ntr a " e n” <TI > l a
Aha w“, ( 1 0. 2. 0. 0. 0), si no el si g uie nte <K' ATUN " c as a baja” < AK NAH>, cl asifi c ada c o mo
HUN AHAW> „ 1 Aha w“, ( 1 0. 3. 0. 0. 0). Ese ti po de < WA( K) WAK P UH>. La fr as e no mi nal < AK NAH>
dataci ó n ta mbi é n se e nc ue ntra e n las i nscri p- liter al me nte si g nifi c a „c as a o c ar apac ho de t or-
ci o nes de l os siti os del <PUUK> c o mo por eje m- t uga“. Se trata de una metáfora c o nla c ual l os Maya
pl o e n Ux mal, K' abah, Labna, Xcal u mki n, Dzi bil- de Yucatán act uales califican las estr uct uras bajas
nocac y otros ( véase Gr ube 1 9 94: 3 43- 3 45). que práctica me nte s ól o c o nsiste n de un si mple
A2 a: Des pués de la fec ha si g ue el predicado de la tec ho de paja puesto directa me nte e n el s uel o.
oraci ó n c o mo la 3ª pers o na si ng. del verbo transi- Estos <AK NAH> sirve n de refugi os e n mil pas leja-
ti vo <PÄT> e n la for ma c o mpleti va, voz pasi va: nas. Des de ellas se vi gilala c osec ha e nla ulti ma fase
<PÄT- AH> que si g nifica " fue hec ho” ( Kauf man & de la sazó n ( I nfor maci ó n Faust o Uc Fl or es,
Nor man 1 984: 1 08, Sattler 1 993: 5 1). El lexe ma Telc haquill o, Ag ost o de 1 9 87) . La metáfora está
2 0 1| 2 004
Ketzalc alli
bi e n j ustificada e n el prese nte cas o. La estr uct ura <C HO' > deri vado del verbo transiti vo direcci o nal
4D1 s ól o tie ne un zócal o muy bajo de no más de un <C HOK> " tirar al go” de l os i di o mas C h' olanos ( Kauf-
metro de alt ura ( Ruppert 1 95 2: 93). Otra " casa baja” man & Nor man 1 984: 1 1 8). En éste últi mo cas o la
de este ti po se e nc ue ntra e n Ux mal, es la lla mada <K> fi nal de <C HOK> se ha c o nverti do e n un cierre
„Casa de Tort ugas“. Allá el c o ncepto <AK NAH> se gl otal <' > ante la <K' > del lexe ma si g ui e nte <K' AK' > a
e nc ue ntra expresado " por las grandes tort ugas de co nsec ue ncia de un proces o de asi milaci ó n. Los ver-
bulto que ador nan el listel de la c or nisa s uperi or” bos direcci o nales e n todos l os i di o mas Mayas no ne-
del edifici o ( Ge ndrop 1 990: 1 84, fi g. 2 08b). cesitan preposici o nes para la direcci ó n o el desti no
Ta mbi é n l a pri mer a parte del no mbr e de l a de la acci ó n que expresan. Por c o nsec ue nci a <C HO'
c as a s e e xpr es a por una metáfor a. <P UH> qui er e K' AK' > puede si g nificar " El tira fuego ( e n al g ún
decir " hal dada” y " ll evar e n l a c avi dad que for ma l ugar) ” o i g ual me nte bie n „El tira ( al g una c osa) al
l a fal da r ec o gi da” ( Barr er a Vás quez 1 9 80: 6 7 1) . fuego“.
Obvi a me nte s e c o nsi der aba a una c as a c o mo un En l os reli eves y pi nt uras murales del Gran J ue-
vesti do de l a c ual s us c uart os for maba n l os pli e- go de Pel ota ( Estr. 3 D4) de C hic h' e n Itza se e nc ue n-
g ues. < WA( K) WAK> e xpr es a " de masí a o e xc es o” tra vari as veces a uni ndi vi duo, obvia me nte de alto
( Barr er a Vás quez 1 9 80: 9 1 5). E n el pr es e nte c a- rango, del c ual manan lla mas de todas partes de s u
s o, < WA( K) WAK> c o mo atri but o, e xpr es a l a gr a n c uer po ( véase por eje mpl o Coggi ns & S hane III
c a nti dad de pli e g ues o c uart os del e difi ci o. E n 1 984: fi g. 1 7, ce ntro; para más eje mpl os del “ ho m-
efecto la estr uct ura 4D1 c ue nta c o n no me nos de bre c horreando lla mas” e n la ic o nografí a de
dieci oc ho c uartos ( Ruppert 1 95 2: 92). La frase no- C hic h' e n Itza véase Co hodas 1 97 8: 2 5 0). Aunque
mi nal e n C2 <U- K' UL‘ OTOT> expresa la funci ó n del si e mpre no es precisa me nte de qui e n se trata e n
edifici o. Se trata de un „c o nsagrado do micili o“, es estas represe ntaci o nes, un i ndi vi duo del c ual „ ma-
decir un hogar e n do nde vi ví a un i ndi vi duo de alto na fuego“, sí existe e n l os c o nceptos de C hic h' e n
rango. El lexe ma <- OTOT> es la for ma C h' olana que Itza. En vista de este hec ho prefiero la pri mera lec-
c orres po nde al Yucatec o <- OTOC H> ( Kauf man & t ura <C HO H>, aunque la seg unda, <C HO' >, deri vado
Nor man 1 984: 1 2 7, Barrera Vás quez 1 9 80: 608). de <C HO K>, es i g ual me nte plausi ble.
D2- F1: El pri mer tit ul o y el no mbre del i ndi vi duo En F1 a si g ue <K' I NI C H> " Cara de Sol” que es un
que posee este hogar, se e nc ue ntran c o mo <Y- epíteto bie n c o noci do de l os reyes Mayas de l os
AHAW- AL C HO H K' AK' >. El lexe ma <AHAW> si g nifi- " tie mpos clásic os” y e n F1 b e nc o ntra mos <B A PA-
ca " se ñor, s oberano, rey” seg ui do por la partíc ula KAL> „ Pri mer Esc udo“, obvi a me nte un tít ul o mili-
<- AL> que se ñala abstracci ó n, posi ble me nte c o n un tar. Posi ble me nte esta frase expresa el rango s upre-
si g nificado sec undari o afecti vo. J unto c o n el pro- mo e n una jerarquía militar ( Laug hli n wit h
no mbre posesi vo prevocálic o de la 3ª pers o na si ng. Haviland 1 988, I: 1 6 1, Barrera Vás quez 1 9 80: 6 2 0).
<Y- > res ulta el tit ul o " Su Se ñoría, Su Alteza” ( Kauf- E2: El tit ul o que si g ue se lee <K' UL KOKO M>
man & Nor man 1 984: 1 1 5; S mail us 1 989: 1 1 5; Satt- " Co nsagrado Oi dor” ( Tor que mada 1 986 II: 5 2; véase
ler 1 993: 64, 6 5; 1 1 6; Barrera Vás quez 1 980: 96 2). ta mbi é n Tozzer 1 941: 2 3). El si g nificado de este ti-
La pri mera parte del no mbre propi o que si g ue t ul o es de s u ma i mportanci a para c o nocer la estr uc-
parece estar for mada de la raíz ver bal tri vale nte t ura política de C hic h' e nItza. Se trata del ofici o más
<C HO H> " manar, c horrear ( “-se” o “al go”) „. J unto alto e nla autori dad yj uris dicci ó n ci vil de la ci udad
c o n el s ustanti vo <K' AK' > “fuego” res ulta el c o ncep- ( Voss & Kre mer 2 000: 1 49- 1 81).
to de una pers o na de la que „ mana fuego“. Otra po- F2- G1: En F2 c o mi e nza la seg unda parte de la
si bili dad es de que el si g no T 5 9 0b se lee c o mo c opla paralelística del texto e n el Di ntel 1 A ( 2). El
1| 2 004 2 1
Ketzalc alli
i nici o es marcado por el adverbi o de mostrati vo c orr es po nde bi e n al c o nte xt o astr o nó mi c o c o no-
<HA'-I' > “esto aquí” ( Sc hele & Gr ube 2 002: 3 6- 3 7). ci do de este c apít ul o del C ó di c e Dr es de.
En el Maya Yucatec o la for ma c orres po nde al adver- H1 a - H2: Co mo se ñala el pro no mbre posesi vo de
bi o <HE' > ( Barrera Vázquez 1 980: 1 92) más el e n- la 3ª pers o na si ng. prec o ns o nántic o <U> e nla frase
clític o de cercanía <-I' > “aquí” ( Barrera Vázquez preposici o nal <TI U>, c o ntraí da a <TU>, e n la frase
1 980: 2 61). no mi nal <TU K' UL TOK' TUN>, esta „c o nsagrada
Mie ntras la pri mera parte de la c opla paralelísti- pi edra dura“, es decir el di ntel y c o n es o, por s u-
ca descri be al puli me nto y grabado del di ntel parala puesto, la e ntrada que el di ntel c ubre y el c uarto al
seg unda e ntrada <U- ¿ KA' ? [ * H] OL>, e n A2, la se- c ual se abre la e ntrada, si ntáctica me nte debe n per-
g unda parte se refiere a la bue na cali dad lítica del te necer al i ndi vi duo no mbrado por el glifo
u mbral c o nla frase no mi nal e n G1 que se transcri be o no mástic o que si g ue e n H1 a. Seg ún l o que si g ue,
<TU K' UL TOK' TUN> „e n la c o nsagrada piedra dura se trata de untít ul o que se refi ere al pr otago nista de
de (. . . ) “. Hasta hoy dí a "la pi edra dura” <TOK' TUN- la pri mera oraci ó n del texto, el <K' UL KOKO M>
I C H>, ta mbi é nlla mada el " már mol de Yucatán”, sir- „Co nsagrado Oi dor“. Si n e mbargo, s ól o la parte i n-
ve c o mo el material preferi do para c o nstr ucci o nes feri or de s u no mbre se puede leer c o n certeza c o mo
hec has de piedra nat ural. En res u me n se puede <K' I N> " s ol” o „ dí a“. Ya que no hay propuestas de
c o ncl uir que la oraci ó n es pecifica que la seg unda lect ura para el si g no e nci ma de <K' I N> unalect ura e
e ntrada fue c ubi erta por un di ntel, c o nfecci o nado i nter pretaci ó n del tít ul o es dudosa. Probable me nte
de <TOK' TUN>, el materi al lítico yucateco de la me- el si g no <K' I N>i ndica que se trata de untít ul o sacer-
jor cali dad ( Barrera Vás quez 1 980: 805). dotal c o mo <AH K' I N> “el de l os dí as”, es decir un sa-
El val or fo néti c o <KA' > s ugeri do aquí par a el cer dote- adi vi no lla mado <TONALPO UHQUI > por l os
si g no pri nci pal T 7 2 7 e n F2 b r es ulta del pri nci pi o Mexica .
de s ustit uci ó n e ntr e l os glifos e n B2 b y F2 b. La En muc has i nscri pci o nes Mayas del lla mado
s ustit uci ó n de si g nos c o n el mis mo val or fo néti- clásic o, el fi nal de una i nscri pci ó n c o nsta de l os
c o es una de l as c ar acterísti c as de l a es crit ur a no mbres de l os padres del protago nista del texto y
Maya ( G. St uart 1 9 88: 8). Posi bl e me nte e n F2 b s e s us tít ul os. Pri mero se me nci o nala relaci ó n hijo/hi-
tr ata del l o g o gr a ma par a <KA' > „ metate“, ja- madre y l uego la relaci ó n hijo/hija- padre c o mo
ho mófo no de <KA' > " dos ” ( Barr er a Vás quez una uni dad si ntácticai ndepe ndi e nte. Si n e mbargo,
1 9 80: 2 7 7) . Si n e mbar g o, c o mo e xiste s ól o un hay una característica de este ti po de datos ge ne-
eje mpl o más de este si g no c o n que s e p ue de c o m- al ógic os e n C hic h' e n Itza y es el hec ho de que s us
pr o bar el val or fo néti c o <KA' >, si e mpr e s e de be protago nistas prefi ere n me nci o nar s ól o a s us
c o nsi der ar tal i de ntifi c aci ó n c o n r es er va. Este madres, y e n un cas o a s u abuela ( Gr ube 1 994:
s e g undo eje mpl o de T 7 2 7 s e e nc ue ntr a e n el 3 2 5- 3 2 6; Wag ner 1 99 5: 1 1 5- 1 1 7). Esto parece i ndi-
te xt o de l as tabl as de ecli ps es e n el C ó di c e Dr es- car que para ell os la desce nde nci a matrili neal te ní a
de. Allí e n Dr. 5 6 b oc urr e l a c ol oc aci ó n T más i mportanci a que la desce nde nci a patrili neal
1. 7 2 7: 84. C ua ndo s e s ustit uye el val or fo néti c o ( Kre mer 1 99 4: 3 04).
<KA' > par a T 7 2 7 e n esta c ol oc aci ó n, r es ulta < U Así ta mbi é n es el cas o e n el texto del Di ntel 1 A
KA' NAL> " l o alt o de (. . . ) l a c os a alta de ) . . . ) ” c o- del <AK' AB TS' I B>. La relaci ó n e ntre el oi dor <Y-
mo l ect ur a ( véas e Barr er a Vás quez 1 9 80: 2 9 2). AHAW- AL C HO H K' AK' > yla mujer <I XI K TO N MUL>
Si n a ho ndar más de es e as unt o, s e pue de c o nsi- se me nci o na expressis verbis e nla posici ó n H1 b del
g nar que l a l ect ur a < U KA' NAL> par a l a c ol oc a- texto del di ntel. El no mbre del oi dor e n H1 a está
ci ó n T 1. 7 2 7: 84, aunque si e mpr e hi potéti c a, c o nectado al no mbre yl os tít ul os de s u madre e n G2
2 2 1| 2 004
Ketzalc alli
y H2 por medi o de una frase no mi nal que se transcri- 7 1, Pérez Martí nez et al 1 996: 7 6) seg ui do por s u
be c o mo <YA- NA- XU> ( H1 b). Aunque esta c ol oca- no mbre propi o <TO N MULTUN> que se traduce al
ci ó n de l os ele me ntos glific os oc urre c uatro veces Es pañol c o mo " Mac ho ( o Pe ne) Mojó n [ de Piedra] ”
e n las i nscri pci o nes de C hic h' e n Itza ( Beyer 1 93 7: ( Barrera Vás quez 1 980: 806, 5 40), posi ble me nte la
9 6, fi g uras 3 7 8- 3 81), unlexe ma que c orres po nderí a palabra Maya autócto na para l os ubic uos fal os líti-
a las tres sílabas de esta sec ue ncia no se e nc ue ntra c os de las ci udades del <PUUK>i ncl us o la ci udad sa-
e n ni ng ún dicci o nari o o vocabulari o Maya ( Wag ner grada de C hic h' e n Itza mis ma. Pos puesto al no mbre
1 9 95: 1 08). Si n e mbargo, hay un eje mpl o de este se e nc ue ntra el tít ul o <K' UL I XI K> “c o nsagrada mu-
glifo e nlas i nscri pci o nes de Yaxc hilan( Di ntel 1, J1) jer”, que la marca c o mo mie mbro de la aristocraci a.
e n que la sílaba <NA> no esta escrita c o mo s uperfijo, La me ntable me nte, s u filiaci ó n de nobleza per-
si no c o mo s ufijo de la <XU> que res ulta e n la sec u- manece desc o noci da ( véase Wag ner 1 9 95: 1 1 5,
e nci a <YA- XU- NA>. Co mo mostró Bert hol d Riese 1 1 7).
hace poc o, po ni e ndo por cas o al g unos textos del Una opci ó n para explicar que el oi dor <YAHA-
Códice Madri d, la per mutaci ó n de posici o nes e ntre WAL C HO H K' AK' > prefiri ó me nci o nar s ola me nte a
l os grafe mas de una cierta c ol ocaci ó n glífica no s u madre y oc ultar s u asce nde nci a pater nal se e n-
ca mbia s u val or fo nétic o ni s u si g nificado ( Riese c ue ntra e nl os ac o nteci mie ntos que caracterizanla
1 9 98). e ntrada de l os <I TZA> a la tierra fir me de Yucatán.
E n el s upuest o de que <YA- XU- NA> es l a l ec- Seg ún el Li bro de C hila m Bala m de C hu mayel un
t ur a pr o puesta por l os esc ult or es Mayas par a gr upo de l os <I TZA> llegó a la ci udad y puerto de
i ncl uir al que c o nfecci o nó el di ntel del <AK' AB <P' OLE>. Es muy probable que llegaro n des de la isla
TS' I B>, se puede c o nsi derar esta c ol ocaci ó n c o mo de <C OZUMEL> yl uego " to maro n c o mo madres” las
una frase no mi nal que c o nsiste de <YAX> „ pri me- mujeres de allá, es decir las to maro n c o mo las
ro“, el pro no mbre de la 3ª pers o na <U> y el s ustanti- madres de s us fut uros hijos ( Kre mer 1 99 4: 3 04). Pa-
vo <NA> " madre de hijos” ( Barrera Vás quez 1 980: rece cierto, que <P' OLE> haya si do aquel i mportante
5 45). Por c o nsi g uie nte res ulta el c o ncepto <YAX- U- ase nta mi e ntolitoral c o ns u notablei nfraestr uct ura
NA' > que si g nifica, al parecer, de que aquí se trata de pre- His pánica de tráfic o terrestre i g ual que maríti-
la madre de un hijo pri mogé nito c uyo no mbre se e n- mo que e n la act uali dad se lla ma <X- KARET>, posi-
c ue ntra escrito e n l o que si g ue. ble me nte deri vado de <X- KALET> " peque ña caleta”
Se mántica me nte el c o ncepto <YAX- U- NA> pa- ( Roys 1 95 7: 1 48; Barrera Vás quez 1 980: 947; Anto-
rece c orres po nder a <YAXAL> "la pri meriza ( pri- c hi w 1 9 94: La mi na XXI X; Roys, Sc holes & Ada ms
mí para) ” del Maya Yucatec o ( Barrera Vás quez 1 980: 1 940: Fro ntis piece).
97 2). Sea c o mo sea, e n s u exposici ó n ese ncial, el gli- <P' OLE> era el punto de e mbarque para l os pere-
fo c o n el val or fo nétic o <YA- XU- NA>( <YA- NA- XU>) gri nos c o n desti no a l os sant uari os y orác ul os e n la
si n duda expresa el c o ncepto " hijo de la madre que isla de Cozu mel. Basta c o n rec or dar la i mportancia
si g ue” c o mo se le e nc ue ntra e n muc has i nscri pci o- s obresalie nte de Cozu mel y C hic h' e n Itza c o mo ce n-
nes Mayas del Clásic o ( Mat he ws 1 980: 61, 6 2; tros de peregri najes c o mo l os descri be n Landa
Kroc hoc k 1 9 88: 67- 6 9; Hopki ns 1 99 1; Gr ube 1 99 4: ( 1 982: 48) y Herrera ( Histori a Ge neral, Decada I V,
3 2 5, 3 2 6; Wag ner 1 9 9 5: 1 08). Li bro Deci mo, Capit ul o I V. ). Entre l os tres mayores
La frase o no mástica de la madre c o mi e nza e n sant uari os e n Coz u mel, el de la di osa <I X C HEL> era
G2a c o n <I XI K> que si g nifica " mujer” e n muc hos c o n muc ho el más ve nerado y frec ue ntado por el
i di o mas Mayas i ncl uye ndo al C h' ol, C h' olti y C h' orti acierto y la credi bili dad que te nía s u orác ul o. Dice
( véase Josserand & Hopki ns 1 988: 7, Sattler 1 99 3: Cogoll udo ( 1 97 1, I: 2 61):
1| 2 004 2 3
Ketzalc alli
“ Cr eí a n l os mis er abl es e nga ñados, que s u tr aí a n muc has ni ñerí as y s e ndos i dolill os de l a
í dol o l os habl aba, y cr eí a n l o que s e l es di os a de l a me di ci na que ll a maba n I xc hel y así a
decí a, y así l e ve ner aba n mas que á l os esta fi esta ll a maba n I hcil I xc hel [ I( c) hkil
otr os c o n di vers as ofr e ndas, s acrifi ci os de I xc hel] ” .
s a ngr e, aves, perr os, y aun á vec es de Otros atri butos de la i nc u mbe ncia de la di osa
ho mbr es. C o mo este si e mpr e á s u par ec er <I X C HEL> eran el e mbarazo y el parto. Dice Landa
l es habl aba, er a ta n gr a nde el c o nc urs o de ( 1 982: 5 8): “ Para s us partos ac udí an a las hec hi-
t o das partes á c o ns ultarl e y s oli citar r e- ceras, las c uales les hacían creer s us me ntiras yles
me di o á s us c ui dados ( . . . ) ” . po nían debajo de la ca ma un í dol o de un de mo ni o
E n l a Rel aci ó n de Nabal a m, Ta hc abo y C oz u mel lla mado I xc hel, que decí an era la di osa de hacer
de 1 5 7 9 s e l ee: cri at uras” .
“ Y que a ntes t o da esta ti err a e i ndi os i ba n La rec o nstr ucci ó n <I C HKI L> " baño” del I hcil de
de or di nari o a l a di c ha isl a a ador ar ci ert o Landa, s ugeri do por Roys, es muy razo nable e n vis-
í dol o que te ní a n e n ci ert os e difi ci os a nti- ta de esta funci ó n de <I X C HEL> c o mo patro na del
g uos, a qui e n ve ner aba n muc ho; que i ba n parto descrita por Landa ( Tozzer 1 941: 1 5 4, nota
a l a di c ha isl a a ador ar el di c ho í dol o c o mo 7 7 4; Barrera Vás quez 1 980: 2 64). Co mo acto i ndis-
si f uer a n a ga nar per do nes, por que i ba n pe nsable del proces o del parto, la partera des pués
des de Tabas c o y Xi c al a ng o y C ha npot o n de haber c ortado el c or dó n u mbilical del ni ño recié n
[ C ha mpot ó n] y Ca npec he [ Ca mpec he] , y naci do, i n medi ata me nte bañaba al bebé e n muc ha
de otr os pue bl os l eja nos ve ní a n a ver y ag ua ti bia para re mover la pasta cerácea blanca
ador ar el di c ho í dol o. . . . por ma ner a que ( Ver ni x caseosa) que le había protegi do del li qui do
l os i ndi os t o dos de esta ti err a i ba n a s aber a mni ótic o e n el útero de s u madre ( véase Landa
del í dol o t o do aquell o que querí a n, y el 1 982: 5 8).
i ndi o vi ej o ( el < AH K' I N> del í dol o) , E n r es u me n, s e de be c o ncl uir de l as f ue ntes
des pués de haber habl ado c o n el í dol o, l es citadas arri ba que el s a nt uari o y el or ác ul o de
daba l a r es p uesta, y l e ll evaba n de pr e- <I X C HEL> e n C oz u mel f uer o n fr ec ue ntados por
s e nte de t o do aquell o que te ní a n de s us ta n gr a n nú mer o de l a ge nte, i ncl usi ve per e gri-
c os ec has, y este í dol o s e ll a maba Ys c hel nos de „ pue bl os l eja nos“, por que últi ma me nte
[ I xc hel] , y este no mbr e ll a maba n a este es per aba n el " r e me di o á s us c ui dados ” por l a di o-
í dol o, y no me s upi er o n dar r azó n l os i n- s a. E ntr e ell os, c o mo ya i mpli c a el tér mi no " c ui-
di os qué querí a decir Ysc hel [ I xc hel] y dado” e mpl eado por La nda y l a mis ma nat ur al e-
por qué l e ll a mar o n así ( De l a Garza za de <I X C HEL> c o mo „ di os a de hac er cri at ur as“,
1 9 83, II: 1 87). l a mayorí a s e g ur a me nte er a n mujer es y e ntr e
La i nfor maci ó n ac erc a del si g nifi c ado y el papel ell as muc has e n l a e dad de e mbar azars e. De
s oci al- r eli gi os o parti c ul ar de <I X C HEL> que s us ell as, es per a ndo s u s ali da a l a isl a e n el puert o de
i nfor ma ntes Mayas no po dí a n, o posi bl e me nte <P' OLE' >, l os <I TZ A> de be n habers e s er vi do de
no querí a n, pr oveer a Di e g o de C o ntr er as, el au- una ma ner a tal vez c o mpar abl e a l a de l os Ro ma-
t or de esta r el aci ó n, ya l o habí a doc u me ntado nos c o n s u r apt o de l as Sabi nas. So n est os a nte-
Fr ay Di e g o de La nda ( 1 9 82: 9 3) 3 0 a ños a ntes. c e de ntes que pr ovee n el fo ndo hist óri c o más
Di c e La nda e n s u descri pci ó n de l os eve nt os ri- pl ausi bl e par a el par e ntesc o e ntr e el oi dor <KO-
t ual es e n el mes de <ZI P>: “ Hec ho l o c ual, s ac a- KO M> y s u madr e y el hec ho de oc ultar s u lí nea
ba n l os e nvolt ori os de s us me di ci nas e n que pater na.
2 4 1| 2 004
Ketzalc alli
Se me nci o na a l os <I TZA> e n dos i nscri pci o nes Maya
prove ni e ntes del lla mado Carac ol ( Estr. 3C1 5) de U HUNL AHUN T UN T AN ( HUN) AHA W P AT- WAN
C hic h' e n Itzá. Las fec has de estos textos s o n YUL U- XUL-I L YAHA WAL C HO H K' AK' // C HAAK
884/885 y 9 2 9/93 0 res pecti va me nte; es decir, s ól o WAY // U T UKUL B OLO N HAB- T A( L).
difi ere n por unos poc os años de las dos fec has
86 9/87 0 y 87 9 /880 e n l os textos del di ntel del Español
" Ak' ab Ts' i b” que tratan del <KO KO M>. En el deci mopri mero Tun fre nte al K' at un 1 Aha w
Por c o nsi g uie nte el oi dor <Y- AHAW- AL C HO H fue trabajado de nuevo l o br uñi do, l o grabado de
K' AK' > y l os dos i ndi vi duos masc uli nos de las i n- „Su Alteza“, „El c horrea Fuego“, “ Gi gante Br ujo ",
scri pci o nes del Carac ol, el Mp44 y el Mp5 2 e n la no- “I magi naci ó n de Nueve ve ni das de ll uvias por acá„.
me nclat ura de Wag ner, i de ntificados c o mo <AH
I TZA> e <I TZA AHAW> res pecti va me nte e n s us Co mentari o
frases o no másticas, perte nece n a la mis ma época D1- D2: La fec ha c o n que c o mi e nza el te xt o 1
te mprana de la fundaci ó n de C hic hé n Itzá ( Wag ner si g ue el patr ó n ya c o noci do de l a fec ha del te xt o
1 9 95: 7 7, 7 9- 80; Voss 2 001: 1 5 6- 1 5 7; fi g. 1 0c, d). 1 A del di ntel e n que utili za el nu mer al or di nal
Apare nte me nte eran veci nos casi c o nte mporáneos < U HUNL AHUN> “ o nc eavo” e n vez del nu mer al
de la Ci udad Sagrada. Si e n efecto la relaci ó n del oi- c ar di nal < HUNL AHUN> „ o nc e“. El deci mo pri me-
dor <Y- AHAW- AL C HO H K' AK' > ys u madre se reduce r o <T UN> " fr e nte al” <( K' AT UN HUN ) AHA W>
al „rapto de las mujeres de <P' OLE>“, el padre del ( 1 0. 3. 0. 0. 0) c orr es po nde al " a ño cr o nol ó gi c o”
<KOKO M> debe haber si do uno de l os raptores, es <T UN> de 360 dí as e ntr e 1 0. 2. 1 0. 0. 0 y
decir un <I TZA>. Probable me nte es este epis odi o de 1 0. 2. 1 1. 0. 0 y e qui val e al peri o do e ntr e J un. 2 2,
<P' OLE> que explica la razó n por qué e n la mayorí a 87 9 y J un. 1 6, 880 del c al e ndari o J uli a no. Esta
de l os cas os e nlas i nscri pci o nes de C hic hé n Itzá no fec ha s e e nc ue ntr a c asi e xacta me nte di ez a ños
se da el no mbre del padre, si no s ól o el de la madre de más tar de que l a fec ha del te xt o 1 A del di ntel.
l os se ñores. Si n e mbar g o el pr e di c ado y el s ujet o de l a
or aci ó n que si g ue e xpr es a n l a mis ma acci ó n
<P AT> " hac er, for mar” y el mis mo do bl e s usta n-
Trascri pci ón y trad ucci ó n ( parte II ) ti vo ver bal <YUL> "l o br uñi do” y < U XULI L> " l o
gr abado de (. . . ) ” c o mo el te xt o 1 A, aunque el
s ufij o ver bal <- WAN> del ver bo <P AT> ( D3 a) que
Di ntel 1 ( parte I)
1| 2 004 2 5
Ketzalc alli
descri be esta acci ó n s e ñal a un as pect o ver bal di- „f ue tr abajado de nuevo“. Pr o babl e me nte el di n-
fer e nte. La vista tr adi ci o nal ac erc a del gr a me ma tel t uvo que s er bajado par a es c ul pir s u parte i n-
<- WAN> es que i ndi c a l a for ma c o mpl eti va de un feri or. Ser á i nter es a nte i nvesti gar l a p uerta
ll a mado „ ver bo posi ci o nal“, es decir un ver bo i n- e ntr e l os c uart os no. 1 y no. 2 de l a estr uct ur a
tr a nsiti vo, que s e ñal a una posi ci ó n o un c a mbi o 4 D1 par a ver si se e nc ue ntranras gos arqueol ógic os
de posi ci ó n del c uer po hu ma no o c ual qui er otr o que puedan c o mprobar tal c o ncl usi ó n.
o bjet o e n el es paci o ( Bri c ker 1 9 86: 1 6 0- 1 6 5, Da- D4 - D5: La "i nscri pci ó n nueva” del lado i nferi or
vi d St uart 1 9 87: 42). Si n e mbar g o Kauf ma n y perte nece al mis mo <Y- AHAW- AL C HO H K' AK' >( D4)
Nor ma n ha n mostr ado que l os " ver bos posi ci o na- ya me nci o nado e nlai nscri pci ó n del lado fro ntal del
l es ” de l os i di o mas C h' ol a nos e n efect o ti e ne n un di ntel. En D5 se e nc ue ntra s u calificaci ó n c o mo
si g nifi c ado más a mpli o e n que no s ól o e xpr es a n <C HAAK WAY> " Gi gante Br ujo” ( Barrera Vás quez
un " c a mbi o de posi ci ó n” si no un " c a mbi o de 1 980: 7 7, 91 6). Otra posi bili dad teorética para tra-
estado” por l o ge ner al. Por es o l os c o mpar a n ducir esta frase es „ Br ujo de Ll uvias“. Si n e mbargo,
s e má nti c a me nte c o n l os ver bos i nc oati vos e nl os eje mpl os del Maya Yucatec o Col o ni al la es pe-
( Kauf ma n & Nor ma n 1 9 84: 1 07) . S mail us cl asifi- cificaci ó n no precede si no sie mpre si g ue el tit ul o
c a l os ver bos del C ho ntal que utili za n el s ufij o c o mo e n <AH WAY C HA' K> " ni gro mántic o que hací a
<- WAN> par a for mar el c o mpl eti vo dir ecta me nte ll over por arte del de mo ni o” o <AH WAY MI STUN>
c o mo " i nc oati vos” ( S mail us 1 9 7 3: 1 9 8). E n el " br ujo que to ma fi g ura de gato” ( Barrera Vás quez
C h' olti l as for mas de l os ll a mados " ver bos posi- 1 980: 91 6). Por es o, c o n base e n la estr uct ura de
ci o nal es ” ta mbi é n p ue de n e xpr es ar " estados de esta frase, se debe dar prefere nci a a la pri mera op-
á ni mo y otr as dis posi ci o nes ” ( Sattl er 1 9 9 3: 48). ci ó n y leer y traducir el glifo <C HAAK WAY> e n D5
Aunque l a morfol o gí a de l os ver bos posi ci o nal es co mo „ Gi gante Br ujo“. Si n e mbargo, la posi bili dad
si g ue el patr ó n de l os ver bos i ntr a nsiti vos, s us de que <C HAAK WAY> ta mbi é n puede si g nificar
r aí c es no s o n i ntr a nsiti vas. Hay r aí c es " que s e " Br ujo de Ag uas” no se debe excl uir total me nte. En
c o mporta n” c o mo posi ci o nal es y tr a nsiti vas al este cas o el tit ul o <U TUKUL BOLON HABTA> que si-
mis mo ti e mpo ( Kauf ma n & Nor ma n 1 9 84: 1 05). g ue e n D6 sería una c o nti nuaci ó n de este c o ncepto
Est o cl ar a me nte ta mbi é n es el c as o c o n el ver bo y ade más una es pecificaci ó n de la alta calificaci ó n
<P ÄT/P AT> e n l a i ns cri pci ó n del Di ntel del Ak' ab mágica del oi dor c o mo e ncantador de ll uvias.
Ts' i b de C hi c h' e n Itza. Muc hos s o ber a nos Mayas de l os ti e mpos
La fec ha más tar dí a e n el l ado i nferi or del cl ási c os s e pr es e nta n c o mo br uj os, tr a nsfi g ur a-
di ntel j unt o c o n el r es ultado del a nálisis dos e n s us for mas mági c as s o br e nat ur al es
morfol ó gi c o y s e má nti c o de l a fr as e ver bal <P AT- ( Ho ust o n & St uart 1 9 89; Gr ube & Na h m 1 9 9 4) .
WAN> hec ho arri ba, s ugi er e un " c a mbi o de esta- E n es o <Y- AHA W- AL C HO H K' AK' > o bvi a me nte
do al hac er el br uñi do y l a gr abaci ó n” <YUL U- s e g uí a l a tr adi ci ó n a nti g ua del ár ea Maya c e ntr al
XUL-I L> del di ntel. Este c a mbi o t uvo l ugar di ez al s ur. Ade más el l ugar s agr ado de C hi c h' e n Itzá,
a ños des pués de l a fec ha a notada e n el l ado fr o n- c o n s u fa mos o or ác ul o del di os de l as ll uvi as
tal. De est o s e de be c o ncl uir que el di ntel f ue tr a- <C HAAK> habrí a si do el l ugar i deal par a una per-
tado dos vec es, l a pri mer a vez e n 86 9- 87 0 c ua n- s o na c o mo <Y- AHA W- AL C HO H K' AK' > c o n s u o b-
do el te xt o 1 A de l a c ar a fr o ntal f ue i nscrit o, l a vi a e xperi e nci a c o mo e xit os o " Br uj o de Ag ua” o
s e g unda vez e n 87 9- 880 c ua ndo l a parte i nferi or " ni gr o má nti c o que hací a ll over por arte del de-
del di ntel f ue esc ul pi do. Por c o nsi g ui e nte tr adu- mo ni o” par a de di c ars e a tal acti vi dad ( Barr er a
je l a fr as e ver bal i nc oati va <P AT- WAN> c o mo Vás quez 1 9 80: 9 1 6).
2 6 1| 2 004
Ketzalc alli
D6: El fi n del texto c o nsiste de la frase no mi nal: El núcleo se mántic o dela palabra Maya < HA' AB>
<UTUKUL BOLON HABTA>. Ta mbi é n e n esta frase la " año” evi de nte me nte es <HA' > „ag ua“. Es o i mplica
tradici ó n del s ur se da a c o nocer. Un tit ul o <AH BO- una refere nci a a las estaci o nes de las ll uvias e n las
LON ( u otro nu meral más bajo) HABTA> se e nc ue n- regi o nes tr opicales, c o mparable a la c ue nta por i n-
tra frec ue nte me nte e nlas i nscri pci o nes del área del vi er nos de las zo nas te mpladas ( Lo uns bury 1 97 8:
Rí o de la Pasi ó n, Guate mala, durante la fase ter mi- 7 65). La frase <AK' YAABI L> del Maya Yucatec o que
nal del lla mado clásic o. En Sei bal <AH BOLON HAB- si g nifica "i nvier no, ti e mpo de ag ua e n esta ti erra,
TA> oc urre e nl os textos de no me nos de seis mo nu- que dura des de mayo hasta e ntrado oct ubre”
me ntos, las estelas 5, 7, 9, 1 0, 1 1, y 1 2 ( véase ( Barrera Vás quez 1 9 80: 7, 9) c o nfir ma esta deri va-
Graha m 1 996). Aunque el val or fo nétic o <AH BO- ci ó n eti mol ógica de Lo uns bur y. Literal me nte <AK'
LON HABTA> de estas c ol ocaci o nes glificas está fue- YAABI L> si g nifica „frescas, tier nas o nuevas
ra de duda, s usi g nificado es desc o noci do hasta aho- ag uas /ll uvi as“. Ade más el año nuevo Maya se cele-
ra. Hay una proposici ó n ( Sc hele & Gr ube 1 995: 1 36) braba e n el pri mer dí a del mes <POP> ( el 1 6 de j uli o
de que <HABTA> sea deri vado del lexe ma <AB AT> e nl os ti e mpos de Landa) y así más o me nos a medi a-
que si g nifica " me nsajero, s ol dado, sirvi e nte” e n el dos de las estaci o nes de ll uvias ( Landa 1 982: 88).
Tzotzil ( Laug hli n wit h Haviland 1 988, I: 1 2 8, 1 2 9). Basándose e n es o se puede s upo ner de que <HAB
Si n e mbargo, e nla Estela 1 2 de Sei bal la c ol ocaci ó n TAL> si g nifica " ve ni da de las ll uvias por acá” y <AH
e n B7 está escrita c o n el s ufijo T 82 c o mo T BOLON HAB TAL>, por c o nsec ue ncia, “i magi naci ó n
1 2. I X: 5 48: 9 6. 82, es decir que la sílaba fi nal de la pa- de las nueve ve ni das de las ll uvi as por acá„.
labra o frase no es <- TA> si no <- TAL>( véase Graha m Co mo tit ul o e nlas i nscri pci o nes del área del Rí o
1 9 96, 7: 3 5). Entodos l os otros eje mpl os la <- L>fi nal de la Pasi ó n esta frase puede i ndicar que s us
obvi a me nte se c o nvirti ó e n un ci erre gl otal <' > c o mo portadores hiciero n o fuero n capaces de hacer nue-
e n el C ho ntal moder no ( S mail us 1 97 3: 1 3 0) o fue ve, o c ual qui er otro nu mero i ndicado, de actos tras-
s ustit ui do por la <H> si mple del Dicci o nari o de Mo- ce nde ntales o es otéric os eficaces para que c o mie n-
t ul c o mo es el cas o e n el Maya Yucatec o moder no, ce n o c o nti núe n las ll uvias e n el nuevo año.
es pecífica me nte c uando se trata de las gra me mas <TUKUL> si g nifica “ me nte, vol untad, i magi-
<- B AL> y <- TAL> ( véase Ayres y Pfeiler 1 997: 9 5, naci ó n” e n el Maya Yucatec o ( Barrera Vás quez
96). 1 980: 81 6). El as pecto trasce nde ntal, es otéric o o
En todo cas o, la lect ura c o mpleta e n el eje mpl o mágic o de estelexe ma Maya se prese nta clara me nte
de la Estela 1 2 de Sei bal si n dudallega a <AH BOLON e n s u paráfrasis e n el “ Bocabulari o de Maya Than”
HABTAL>. En vista de es o, la proposici ó n <AB AT> de Vie na. Allí se lee: " Enbe ueçerse y te ner el c o-
de Sc hele y Gr ube no parece ser bie n f undada. El razó n o el pe nsa mie nto oc upado e n al go” - t uc ul
l e xe ma < HAB> c o n l a < H> si mpl e del Di cci o nari o <TUKUL> ( Ac uña 1 9 93: 2 94). En el Es pañol del si gl o
de Mot ul si g nifi c a " a ño” e n t o dos l os i di o mas XVIII <E MBEBECERSE> si g nifica " Quedarse e mbele-
C h' ol a nos y ta mbi é n e n el Maya Yuc atec o ( Kauf- sado y pas mado mirando al g una c osa, si n ec har de
ma n & Nor ma n 1 9 84: 1 2 0, Barr er a Vás quez 1 9 80: ver l o que se po ne o ofrece delante de l os ojos” ( Real
1 6 5, 1 6 6) . I g ual me nte <T ÄL / T AL> es un l e xe ma Acade mi a Es pañola 1 9 9 0, II: 3 85). Pues la frase <U
que oc urr e c o n fr ec ue nci a e n l os i di o mas C h' ol a- TUKUL BOLON HABTA( L) > se traduce mejor c o mo
nos i g ual c o mo e n el Maya Yuc atec o. S u si g nifi- „El estado de ser e mbelesado de Nueve Ve ni das de
c ado es " ve nir por ac á” ( Kauf ma n & Nor ma n las Ag uas por acá“. Co mo parte de una frase
1 9 84: 1 3 1, Auli e & Auli e 1 9 7 8: 1 1 0, Sattl er 1 9 9 3: o no mástica del <KOKO M> de C hic h' e n Itza, <U TU-
3 9, Barr er a Vás quez 1 9 80: 7 6 5) . KUL BOLON HABTA( L) > parece ser una versi ó n a m-
1| 2 004 2 7
Ketzalc alli
plificada del tit ul o <AH BOLO N HAB TAL> " El de l os f unda. S u vesti do c o nsiste s ól o de un taparr abo
Nueve Ve ni das de las Ag uas por acá “ de Sei bal. ador nado atr ás c o n l a c ol a de un feli no que c ae
Hay otro tit ul o de l os se ñores Mayas del clásic o haci a adel a nte e nfr e nte de l a s e de. No o bsta nte
que abarca una c ue nta, la c ue nta de cauti vos este mo dest o vesti do l a pers o na ll eva t o dos l os
hec hos e n s us g uerras. Hay tít ul os que i ndican dos, r as g os c ar acterísti c os de un ho mbr e de alt o
ci nc o y doce cauti vos. Si n e mbargo la c ue nta nunca r a ng o: l a s a ndali a, l os ador nos e n l os t o bill os, l a
pasa por e nci ma de vei nte. Parece que c o n vei nte la r o dill a der ec ha y l as muñec as, l a arr ac ada y,
c ue nta de cauti vos habí a llegado a una canti dad s o br e t o do, l a nari g uer a e n el tabi que. De no
mágica o una cali dad nu merol ógica que hizo s uper- me nos i mporta nci a s o n el c oll ar de c uatr o s artas
fl uo registrar más ( véase D. St uart 1 985). Al go c o m- de pi e dr as fi nas, ador nado a s u vez c o n un gr a n
parable se puede observar c o n el tit ul o „c ue nta de c ol ga nte, y el t oc ado de c ortas pl u mas verti c al es
ve ni das de ll uvi as por acá“. El nú mero nunca pasa c o n un pe nac ho de pl u mas l ar gas atr ás. Fr e nte a
por e nci ma de nueve. Es o puede i ndicar que el l a fi g ur a s e e nc ue ntr a un vas o de apr o xi mada-
portador del tit ul o <AH BOLON HAB- TAL> reg ular- me nte 5 5 c e ntí metr os de alt ur a c o n una tapa
me nte te nía éxito c o n la aplicaci ó n de s us fuerzas ador nada c o n l a efi gi e de un pájar o, pr o babl e-
me ntales para hacer ve nir las ll uvi as a s u l ugar. me nte hec ho de barro. La vesti me nta, l os ador nos y
Un c o ncepto pareci do, expresando un acto el tocado del se ñor del di ntel del Ak' ab Ts' i b se e nc u-
es otéric o de alta c o nce ntraci ó n me ntal e n el mis mo e ntran muc has veces c o n modificaci o nes li geras e n
c o ntexto meteorol ógic o y reg ular me nte c oro nado las fi g uras del os reli eves ylas pi nt uras murales e nla
de éxito, se e nc ue ntra e n el Yucatán de hoy. Es la parte norte de C hic h' e n Itza de tal ma ner a que pa-
cere mo nia de <C H' AAH C HAAK> " Asir las ll uvias” r ec e c asi c o mo un unifor me.
( véase Barrera Vás quez 1 980: 1 1 9, 1 2 1, 7 7).
Di ntel 1 ( parte II )
La seg unda parte de la i nscri pci ó n del lado i nferi or Maya
del di ntel si g ue el patró n de muc hos textos de acce- U B AH YAHA WAL C HO H K' AK' C H' AKOL B A' TE' EL
s ori o e n l os mo nu me ntos Mayas del clásic o e n que AHA W
refi ere de una manera descri pti va a una pers o na o
a un gr upo de pers o nas pr es e ntadas e n l a i c o no- Español
gr afí a o l a pi nt ur a. ( Es o es) la represe ntaci ó n de „Su Alteza“, “( El)
Mana Fuego„, “Luc hador de Hac ha„, “ Batallador„,
Iconografí a “Se ñor / Rey„.
E n el pr es e nte c as o s e tr ata de un ho mbr e s e mi-
pati za mbo s e ntado e n l o que pue de s er una al- Co mentari o
mo hada gr ues a o un asi e nt o de pi e dr a c o n A1 - A3: El te xt o c o mi e nza c o n una or aci ó n e n el
2 8 1| 2 004
Ketzalc alli
ll a mado “ estáti vo„, es decir el pr e di c ado no está Itza ( Wag ner 1 9 95: 1 04) ni e ntre las for mas equi va-
pr es e ntado por una fr as e ver bal si no por l a fr as e le ntes de l os textos clásic os analizadas por Mic hael
no mi nal < U B AH> ( S mail us 1 9 89: 1 1; Sattl er Cl oss ( 1 984). El tit ul o fi nal e n C1 es el bi e n c o noci do
1 9 9 3: 5 8, 5 9) . El l e xe ma <B AH> c o mo s usta nti vo <AHAW> " se ñor” o „rey“. C uando se c o mpara l os
es doc u me ntado e n el tzotzil c o nl os si g nifi c ados tít ul os de esta tercera parte del texto c o nl os de las
“c ar a, r ostr o, haz, pr es e nci a” ( Laug hli n wit h partes anteri ores de la i nscri pci ó n del di ntel c o mo
Havil a nd 1 9 88, I: 1 6 1). E n el maya yuc atec o s e <Y- AHAW- AL> „Su Alteza“, <KOKO M> „ Oi dor“, <B A
e nc ue ntr a el ver bo i ntr a nsiti vo <B AH- AL> " asi- PAKAL> „ Pri mer Esc udo“, <C HAAK WAY> " Gi gante
mil ars e, hac ers e s e meja nte” ( Barr er a Vás quez Br ujo” yla frase <UTUKUL BOLON HABTA( L) > „I ma-
1 9 80: 2 5). La fr as e no mi nal < U B AH> " s u pr es e n- gi naci ó n de Nueve Ve ni das de las Ag uas por acá“,
ci a, s u r e pr es e ntaci ó n, ” s e j unta c o n l a s e g unda que todos, al parecer, expresan funci o nes s oci ales,
fr as e no mi nal e n A2 y A3 del pr es e nte te xt o par a es apare nte de que allí se trata de las capaci dades
for mar l a or aci ó n. Esta fr as e no mi nal c o nsiste partic ulares de <C HO H K' AK' > c o mo g uerrero pro-
del tit ul o <YAHA WAL> y del no mbr e <C HO H fesi o nal y mi e mbro de la alta aristocraci a.
K' AK' >. Pues él es el i ndi vi duo r e pr es e ntado e n el
r eli eve y l a pri mer a parte de l a or aci ó n s e tr adu- Resu men y conclusiones
c e c o mo " Es o es l a r e pr es e ntaci ó n de s u alteza Dos de l os tr es te xt os del di ntel del < AK' AB
( El) Ma na F ue g o” ( véas e Kr e mer & Uc Fl or es TS' I B> tr ata n del di ntel mis mo y s u i ns cri pci ó n,
1 9 9 6: 81, Ho ust o n & D. St uart 1 9 89: 7 4, 7 5). i ndi c a ndo s u l ugar parti c ul ar e n el e difi ci o, el
A4, B1, C1: En estas tres c ol ocaci o nes si g ue n materi al de que c o nsiste y l a ma ner a de que f ue
más tít ul os de <YAHAWAL C HO H K' AK' >. El pri mero l abr ado. Este tr abaj o t uvo l ugar e n dos etapas, l a
es <C H' AK- OL> deri vado del verbo transiti vo pri mer a e ntr e ag ost o 1 3, 86 9 y ag ost o 8, 87 0, l a
<C H' AK> " c ortar al go c o n gol pe, c o n hac ha o otro s e g unda di ez a ños más tar de, e ntr e j uni o 2 2, 87 9
i nstr u me nto” e n el maya yucatec o ( Barrera Vás qu- y j uni o 1 6, 880 del c al e ndari o J uli a no. Est os da-
ez 1 980: 1 2 2) o <C H' ÄK> "lasti mar” e n c h' orti ( Kauf- t os per mite n ll e gar a l a c o ncl usi ó n de que l a
mann & Nor man 1 984: 1 1 9). En el c ho ntal de Acalan estr uct ur a 4 D1, el ll a mado " Ak' ab Ts' i b” de
<- OL> es el s ufijo para for mar el ger undi o de verbos C hi c h' e n Itza, f ue c o nstr ui da y posi bl e me nte
transiti vos ( S mail us 1 97 3: 1 6 4). En el c h' olti se utili- c o mpuesta dur a nte este ti e mpo.
za <- O HEL> o <- OEL> para deri var s ustanti vos de El terc er te xt o pr es e nta l a pers o na r e pr es e n-
verbos transiti vos a i ncl uir el lla mado no me n acto- tada e n el r eli eve del l ado i nferi or c o mo <YAHA-
ris ( Sattler 1 993: 67, 68). WAL> " S u Alteza” <C HO H K' AK' > „ Ma na F ue g o“.
Basándose e n esto se puede traducir <C H' AK- Esta mis ma c o mbi naci ó n de tít ul o y no mbr e
OL> c o mo " gol peando c o n hac ha” o "l uc hador de oc urr e e n c ada uno de l os tr es te xt os del di ntel.
hac ha” c o mparable tal vez al " s wor ds man” del E n est os s e e nc ue ntr a n no me nos de nueve tít u-
I nglés. El tit ul o que si g ue e n B1 se lee <B ATE>. En el l os y desi g naci o nes de r es pet o y ho nor par a
maya yucatec o <AH B A' TE' EL> si g nifica " batallador, <C HO H K' AK' > „ El ma na F ue g o“. Unos ti e ne n l a
ho mbre de g uerra” ( Barrera Vás quez 1 980: 7, 9; c ar acterísti c a ci vil- publi c a c o mo <YAHA WAL>
Cl oss 1 984). Por el mis mo proces o, c o mo s ucedi ó „ S u Alteza“, „ S u Se ñorí a“, < AHA W> „s e ñor,
c o n < HABTAL> anteri or me nte, la <- L> fi nal de r e y“, <K' UL> " c o ns agr ado” y <K' I N I C H> „ Oj o o
<B A' TE' EL> obvia me nte se per di ó, aunque no se e n- Car a del Sol“. Otr a c ate g orí a r efi er e a c alifi c aci o-
c ue ntra ni ng ún eje mpl o escrito c o nla <- L> fi nal, ni nes y posi ci o nes militar es c o mo <C H' AKOL>
e ntre las ci nc o oc urre nci as de este glifo e n C hic h' e n „ Luc hador de Hac ha“, <B A' TE' EL> " Batall ador” y
1| 2 004 2 9
Ketzalc alli
<B A P AKAL> „ Pri mer Es c udo“. Un terc er gr upo References
de tít ul os muestr a una di me nsi ó n c ha ma nísti c a Ac uña, Re né ( e d. )
e xpr es ada por l os c o nc e pt os <C HAAK WAY> 1 9 84 Ci udad Real, Cal epi no Maya de Mot ul. 3 t o-
" Gr a n Br uj o” o tal vez ta mbi é n " Br uj o de Ll u- mos. Mé xi c o: UNAM.
vi as” y < U T UKUL B OLO N HABT AL> „I magi naci ó n 1 9 85 Rel aci o nes Geogr áfi cas del Si gl o XVI: Tl ax-
de ( c o nc e ntr aci ó n e n) Nueve Ve ni das de l as cal a. 2 t o mos. Mé xi c o: UNAM.
Ag uas “. Un tit ul o parti c ul ar por fi n, ade más Ant oc hi w, Mi c hel
pr o babl e me nte el tit ul o más i mporta nte de 1 9 9 4 Hi st ori a Cart ogr áfi ca de l a Pe ní ns ul a de
t o dos, es <KO KO M> " Oi dor, J uez” que s e ñal a l a Yucat án. Ca mpec he: CI NVEST AV/ Go bi er-
posi ci ó n s oci al más alta e n l a ci udad s agr ada de no del Estado de Ca mpec he / Gr upo Tri ba-
C hi c h' e n Itza. s a.
La totali dad de l os tres textos del di ntel exhi be Auli e, H. Wil bur & Evel yn W. de Auli e
claros ras gos li ng üístic os c h' olanos. Estos se ex- 1 9 7 8 Di cci o n ari o Ch' ol- Espa ñol y Espa ñol- Ch' ol.
presan e n l os lexe mas: <- OTOT>, <P ÄT>, <I XI K> y Seri e de voc abul ari os y di cci o nari os
posi bl e me nte <C HO K>, i g ual c o mo e n l os gr a- i ndí ge nas “ Mari a no Sil va y Ac eves”, n. 2 1,
me mas: <- WAN> y <- OL> que por s u l ado par ec e n Mé xi c o: I LV.
r efl ejar más l a i nfl e xi ó n ver bal de l os i di o mas del Ayr es, Gl e nn & Bar bar a Pfeil er
oeste ( c ho ntal de Ac al a n) y del s ur ( c h' olti y 1 9 9 7 Los Ver bos Mayas. La co njugaci ón e n el
c h' orti) que l a del c h' ol pr o pi o. Si n e mbar g o, el e- Maya Yucateco Moder no. Méri da: UADY.
me nt os del maya yuc atec o s o n i g ual me nte o bvi- Barr er a Vás quez, Alfr e do
os, aunque s e ma nifi esta n pri nci pal me nte e n l a 1 9 80 Di cci o n ari o Maya Cor de mex: Maya-
s e má nti c a: <YAHA WAL>, <TO K' T UN>, < AK Espa ñol, Espa ñol- Maya. Méri da: Edi ci o nes
NAH>, <P UH> y <T UKUL>. Aunque tr aduci do al C or de me x.
maya yuc atec o o c h' ol, el no mbr e pr o pi o <C HO H Cl oss, Mi c hael P.
K' AK' > " El Ma na F ue g o”si e mpr e par ec e r efl ejar 1 9 84 “ The Maya Gl yp h Batel, ‘ Warri or' ”. Mexi-
s u nat ur al eza na hua por s er una for ma poli- co n VI, 4: 5 0- 5 2
si ntéti c a que es una de l as c ar acterísti c as de este C o g oll udo, Fr. Di e g o Ló pez de
i di o ma. E ntr e t o do, el l e ng uaje del di ntel s e pr e- 1 9 7 1 Los Tres Si gl os de l a Do mi n aci ón Espa ñol a
s e nta c o mo una vari e dad de un i di o ma c h' ol a no e n Yucat a n o sea Hi st ori a de est a Pr ovi n-
del este o s ur, e nri queci do por c o nc e pt os del ma- ci a, 2 t o mos. ( Rei mpr esi ó n i nalter ada de
ya yuc atec o y un no mbr e pers o nal que posi bl e- l a s e g unda e di ci ó n Ca mpec he 1 842 / Méri-
me nte es de ori ge n na hua. La mis ma r e gi ó n ge o- da 1 845). Gr az: Akade misc he Dr uc k- und
gr áfi c a ge ner al del s ur de l a pe ní ns ul a de Verl ags a nstalt.
Yuc atá n que r efl eja el l e ng uaje de l a i ns cri pci ó n C o ho das, Mar vi n
por l o ge ner al, ta mbi é n s e e xpr es a e n l a fr as e no- 1 9 7 8 The Great Ball Co urt ofChi che n Itza, Yuca-
mi nal < U T UKUL B OLO N HABT A( L) > que s e r e- t a n, Mexi co. Ne w Yor k: Garl a nd.
stri nge e n una for ma si mplifi c ada c o mo < AH B O- De l a Garza, Merc e des et al ( e d. )
LO N HABT A( L) > al ár ea del Rí o de l a Pasi ó n. Una 1 9 83 Rel aci o nes Hi st óri co- Geogr áfi cas de l a
c o nc e ntr aci ó n de oc urr e nci as de este tít ul o s e Gober n aci ón de Yucat án, 2 t o mos. Mé xi c o:
e nc ue ntr a e n el siti o de El Sei bal, Guate mal a. UNAM.
Ed mo ns o n, Munr o S.
1 9 7 0 Metáfor a maya e n liter at ur a y e n arte. E n:
3 0 1| 2 004
Ketzalc alli
Act as del XXXVIII. Co ngreso Inter n aci o n al Ste p he n D. Ho ust o n ( e d. ), Co ntri b uti o ns
de Ameri ca ni st as St uttgart- Mü nche n 1 969, t o Maya Hi er ogl yphi c Deci pher me nt, I.
4 t o mos. Münc he n: II: 3 7- 5 0 Ne w Have n: HRAF, 1 3- 2 5.
Ge ndr o p, Paul 1 9 89 The Way Gl yph: Evi de nce for “ Coes-
1 9 9 0 Arte Pre hi spáni co e n Mesoa meri ca. [ 5. se nces” a mo ng t he Cl assi c Maya. Res earc h
e d. ] . Mé xi c o: Trill as. Re ports o n Anci e nt Maya Writi ng 3 0.
Gr a ha m, I a n Was hi ngt o n: Ce nter for Maya Res earc h.
1 9 9 2 Cor pus of Maya Hi er ogl yphi c Inscri pti o ns, J oss er a nd, J. Kat hr yn & Ni c hol as A. Ho pki ns
Vol u me 4, 2: Ux mal. Peabo dy Mus e u m of 1 9 88 Fi n al Perfor ma nce Report: Chol ( Maya n)
Arc hae ol o g y, Ca mbri dge: Har var d Uni ver- Di cti o n ar y Dat abase Part III: Maya n Voca-
sit y. b ul ar y Survey Li st. Del Vall e ( Te xas) : e di-
Gr a ña- Be hr e ns, Da ni el, C hristi a n Pr ager & Elis a- ci ó n de l os aut or es.
bet h Wag ner Kauf ma n, Terr e nc e S. & Willi a m M. Nor ma n
1 9 9 9 “ The Hi er o gl yp hi c I nscri pti o n of t he ‘ Hi g h 1 9 85 An O utli ne of Pr ot o- C hol a n Pho nol o g y,
Pri est' s Gr ave´ ” at C hi c hé n Itzá, Yuc atá n, Mor p hol o g y a nd Voc abul ar y. I n J o hn S.
Mé xi c o”. Mexi co n XXI, 3: 6 1- 6 6 J ustes o n a nd Lyl e Ca mpbell, ( e ds. ), Pho-
Gr ube, Ni kol ai neti ci s m i n Maya n Hi er ogl yphi c Writi ng,
1 9 9 4 Hi er o gl yp hi c So urc es for t he Hist or y of Publi c ati o n No. 9. I nstit ute for Mes oa me-
Nort h west Yuc atá n. E n: Ha nns Pr e m ri c a n St udi es, Al ba ny: S UNY, 7 7- 1 6 6
( e d. ) , Hi dde n a mo ng t he Hill s. Maya Ar- Kr e mer, J ür ge n
chaeol ogy fr o m t he Nort h west Yucat án 1 9 9 4 The Put un Hypot hesis Rec o nsi dered. En:
Pe ní ns ul a. First Mal er Sy mposi u m, Bo nn Hanns Pre m( ed. ), Hi dde n a mo ng t he Hill s.
1 9 89, Acta Mes oa meri c a na 7, Möc k mühl: Maya Archaeol ogy fr o m t he Nort h west Yu-
Verl ag Vo n Fl e mmi ng, 3 1 6- 3 5 8. cat án Pe ní ns ul a. First Mal er Symposi u m,
Gr ube, Ni kol ai & Wer ner Na h m Bo n n 1 989, Acta Mes oa meri c a na 7, Möc k-
1 9 9 4 A c e ns us of Xi bal ba: A C o mpl ete I nve nt o- mühl: Verl ag Vo n Fl e mmi ng, 2 89- 3 07.
r y of Way C har acters o n Maya Cer a mi cs. 1 9 9 5 Das Ve nus- Kapitel der Dr es de ner Maya-
E n: Bar bar a Kerr & J usti n Kerr ( e ds. ), The ha nds c hrift, tesis de Magister Arti u m,
Maya Vase Book Vol. 4, Ne w Yor k: Kerr As- Uni versität Bo nn, Bo nn.
s oci ates, 6 86- 7 1 5. Kr e mer, J ür ge n & Faust o Uc Fl or es
Gr ube, Ni kol ai & Davi d St uart 1 9 9 6 The Rit ual S ui ci de of Maya Rul ers. E n:
1 9 87 Observati o ns o n T1 1 0 as t he Syll abl e ‘ ko' . Merl e Gr ee ne Ro berts o n, Mart ha Macri &
Res earc h Re ports o n Anci e nt Maya Wri- J a n Mc Har g ue ( e ds. ) , Ei ght h Pal e nque
ti ng 8, Was hi ngt o n: Ce nter for Maya Res e- Ro u n d Tabl e, 1 993. Sa n Fr a ncisc o: Pr e- C o-
arc h. l u mbi a n Art Res earc h I nstit ute, 7 9- 9 1
Herr er a, Ant o ni o de Kr e mer, J ür ge n & Al e xa nder Voss
1 9 45 [ 1 6 01- 1 6 1 5] Hi st ori a ge ner al de l os hechos 1 9 9 8a Est udi o epi gráfic o s obre dos mo nu me ntos
de l os castell a nos, e n l as i sl as, y ti err a-fi r- co n i nscri pci o nes jeroglíficas e n la Zo na Ar-
me de el mar ocea no. Bue nos Air es: Edit o- queol ógica de C hic hé n Itzá, Yucatán. I nfor-
ri al Guar a ni a. me de Trabajo prese ntado al Ce ntro Regi o nal
Ho ust o n, Ste p he n & Davi d St uart del I NAH- Yucatán. Bo nn, Telc haquill o.
1 9 83 A Readi ng for t he Fli nt- S hi el d Gl yp h. E n: 1 9 9 8b Est udi o e pi gr áfi c o s o br e al g unos mo nu-
1| 2 004 3 1
Ketzalc alli
me nt os c o n i nscri pci o nes jer o glífi c as e n el 1 9 9 8 “ Pol <sc hnitze n>. Ei ne l e gast he nisc he
Mus e o Re gi o nal de Antr o pol o gí a “ Pal aci o Maya- Sc hr ei bung i m C o de x Madri d”. So-
Ca nt ó n” e n Méri da, Yuc atá n. I nfor me de ci eté s ui sse des Améri ca ni stes Bull eti n 62:
tr abaj o pr es e ntado al Mus e o Re gi o nal de 7 7- 7 9.
Antr o pol o gí a “ Pal aci o Ca nt ó n”, Méri da, Ro ys, Ral p h L.
Yuc atá n. Bo nn, Telc haquill o. 1 9 5 7 The Politi cal Geogr aphy of t he Yucat án
Kr oc hoc k, Rut h Maya. CI W, Publi c ati o n 6 1 3. Was hi ngt o n:
1 9 88 The Hi er o gl yp hi c I nscri pti o ns a nd I c o no- CI W.
gr ap hy of Te mpl e of t he Fo ur Li ntels a nd Ro ys, Ral p h L. , Fr a nc e V. Sc hol es & El ea nor B.
Rel ate d Mo nu me nts, C hi c hé n Itzá, Yu- Ada ms
c atá n, Mé xi c o. M. A. - Thesis, The Uni versi- 1 9 40 Report a n d Ce ns us oft he In di a ns ofCozu-
t y of Te xas at Austi n. mel, 1 570. CI W, Publi c ati o n No 5 2 3, C o n-
La nda, Fr ay Di e g o de tri buti o n 3 0, Was hi ngt o n: CI W.
1 9 82 [ 1 5 7 4- 1 5 7 5] Rel aci o n de l as Cosas de Yuca- Ruppert, Karl
t a n. Mé xi c o: Edit ori al Porr úa. 1 9 3 5 The Car acol at Chi che n Itzá, Yucat a n,
Laug hli n, Ro bert M. wit h J o hn B. Havil a nd Méxi co. CI W, Publi c ati o n 45 4. Was hi ng-
1 9 88 The Great Tzotzil Di cti o n ar y of Sa nt o Do- t o n: CI W.
mi ngo Zi n aca nt án. 3 Vol u mes. Was hi ng- 1 9 43 The Mercado, Chi ché n Itzá, Yucat án. CI W,
t o n: S mit hs o ni a n I nstit uti o n. Publi c ati o n 5 46. Was hi ngt o n: CI W.
Lo uns bur y, Fl o yd G. 1 9 5 2 Chi che n Itza: Architect ur al Notes a n d
1 9 7 8 Maya Nu mer ati o n, C o mputati o n, a nd Ca- Pl a ns. CI W, Publi c ati o n 5 9 5. Was hi ngt o n:
l e ndri c al Astr o no my. E n: C harl es C o ulst o n CI W.
Gill es pi e ( e d. ), Di cti o n ar y of Sci e ntifi c Sattl er, Mar ei ke
Bi ogr aphy ( Suppl e me nt I, Topi cal Essays). 1 9 9 3 Anal ys e des C holti- Maya aufgr und der Ar-
Ne w Yor k: Scri bner' s, 7 5 9- 81 8. te und des Vo kabul ars vo n Fr. Mor a n. tesis
Mat he ws, Peter de Magister Arti u m, Uni versität Ha mbur g,
1 9 80 Notes o n t he Dynastic Seque nce of Bo na m- Ha mbur g.
pak, Part 1. En: Merle Gree ne- Robers o n Sc hel e, Li nda & Ni kol ai Gr ube
( ed. ), Thir d Pal e nque Ro u n d Tabl e, 1 978, 1 9 9 5 The Last T wo Hundr e d Years of Cl assi c Ma-
Part 2. Austi n: Uni v of Te xas Pr ess, 6 0- 7 3. ya Hist or y. E n Notebook for t he XIXt h Ma-
Mir a m, Hel ga- Mari a ya Hi er ogl yphi c For u m at Texas. Austi n:
1 9 83 Nu mer al Cl assifi ers i m yukateki sche n Ma- Uni versit y of Te xas.
ya. Ha nnover: Verl ag f ür Et hnol o gi e. 2 002 I ntr o ducti o n t o Readi ng Maya Hi er o-
Pér ez Marti nez, Vitali no, Fe deri c o Garci a, Feli pe gl yp hs. E n Notebook for t he XXVIt h Maya
Marti nez & J er e mi as Lo pez Hi er ogl yphi c For u m at Texas, 1- 3 8.
1 9 9 6 Di cci o n ari o Ch' orti' . Guate mal a: Pr o yect o Austi n: Maya Wor ks ho p Fo undati o n
Li ng üísti c o Fr a ncisc o Marr o quí n. S mail us, Ort wi n
Real Ac ade mi a Es pa ñol a 1 9 7 3 Das Maya- C ho ntal vo n Ac al a n. S pr ac h-
1990 [ 1 7 3 2] Di cci o n ari o de Aut ori dades. a nal ys e ei nes Do ku me ntes aus de n J a hr e n
facsí mil e del Di cci o nari o de l a Le ng ua Cas- 1 6 1 0/1 2. tesis doct or al, Uni versität Ha m-
tell a na. 1 7 3 2. Madri d. bur g, Ha mbur g.
Ri es e, Bert hol d 1 9 89 Gr a máti ca del Maya Yucateco Col o ni al.
3 2 1| 2 004
Ketzalc alli
Ha mbur g: Wayas ba h. 1 9 41 La n da' s Rel aci ón de l as Cosas de Yucat a n:
St uart, Davi d A tr a nsl ati o n. Papers of t he Peabo dy Mu-
1 9 85 The “ C o unt of Capti ves” Epit het i n Cl assi c s e u m of Arc hae ol o g y a nd Et hnol o g y, Vol.
Maya Writi ng. E n: Merl e Gr ee ne Ro berts o n VIII. Ca mbri dge: Har var d Uni versit y
& Vir gi ni a M. Fil e ds ( e ds): Fift h Pal e nque Voss, Al e xa nder
Ro u n d Tabl e, 1 9 83. Sa n Fr a ncis c o: Pr e-C o- 2 000 „ La i de nti dad s oci o-políti c a de l os Itzá de
l u mbi a n Art Res earc h I nstit ute, 9 7-1 01 C hi c hé n Itzá”. Te mas Antr opol ógi cos.
1 9 87 Te n Pho neti c Syll abl es. E n: Research Re- 2 2, 2: 2 08-2 41
ports on Anci e nt Maya Writi ng 1 4. 2 001 Los Itzaes e n C hi c hé n Itzá. Los Dat os Epi-
Was hi ngt o n: Ce nter for Maya Res earc h. gr áfi c os. E n: Uni versi dad Aut ó no ma de
St uart, Ge or ge Ca mpec he, Los I nvesti gador es de l a C ult u-
1 9 88 A g ui de t o t he St yl e a nd C o nte nt of t he s e- r a Maya 9, I: 1 5 1-1 7 3
ri es Res earc h Re ports o n Anci e nt Maya Voss, Al e xa nder & J ür ge n Kr e mer
Writi ng. E n: Research Reports o n Anci e nt 2 000 K' ak' -u-pakal, Hun-pi k-to k' a nd t he Ko-
Maya Writi ng 1 5 ( S peci al S uppl e me nt) . ko m. The politi c al Or ga ni zati o n of
Was hi ngt o n: Ce nter for Maya Res earc h. C hi c hé n Itzá. E n: C ol as, Del ve nda hl, Ku-
Tho mps o n, J. Eri c S. nert, & Sc hubart ( e ds) , The Sacred a n d t he
1 9 6 0 Maya Hi er ogl yphi c Writi ng: An Intr oducti- Pr ofa ne. Architect ure a n d Ide ntit y i n t he
o n. Nor ma n: Uni versit y of Okl a ho ma Maya Lo wl a n ds. Mar kt Sc h wabe n: Ant o n
Pr ess. Sa ur wei n, 1 49-1 81
1 9 6 2 A Cat al og of Maya Hi er ogl yphs. Nor ma n: Wag ner, Elis abet h
Uni versity of Okl a ho ma Pr ess. 1 9 9 5 Pers o ne nna me n und Rel ati o nal e Gl yp he n
Tor que mada, Fr ay J ua n de i n de n I nsc hrifte n vo n C hi c hé n Itzá. Tesis
1 9 86 Mo n ar qui a In di a n a, 3 t o mos. I nstit ut o de de Magister Arti u m, Fr ei e Uni versität Ber-
I nvesti gaci ó n Históri c a. Mé xi c o: UNAM. li n, Berli n.
Tozzer, Alfr e d M.
I mpressum Verl ag f ür Et hnol ogi e, Dac hstrift 1 4, D-3 06 5 7 Hannover
I SS N : 1 86 0-5 7 1 0
E ditors / E ditores Pri nt/ Layo ut: Cle me ns Koec hert Hannover
Rut h Gubler, Andreas Koec hert, Barbara Pfeiler Pro ducti o n: Offizi n Dr uc k Hannover
E ditori al Boar d / Co mite e ditori al: Alfredo López Austi n, Cost / Preci o: Vol u me ( t wo iss ues) / Vol u me n ( dos nú meros
M. Jill Brody, Jo hn F. C huc hi ak, Kare n Daki n, Mercedes de la anuales): E UR 3 9, --; s upple me nt/ s uple me nto: E UR 2 2, --.
Garza, Francisc o Fer nández Repetto, I ngolf Goritz, Esteban There will be an additi o nal s hi ppi ng c harge / l os gastos de
Kr otz, Enri que Martí n Brice ño, Lore nzo Oc hoa, Edgar Santi ago e nví o s o n adici o nales.
Pac hec o, Peter Sc h mi dt, Ort wi n S mail us, Alexander Voss
I nstit uti o n / I nstit uci ó n
Mes oa merican St udi es / Est udi os Mes oa mericanos © by A. a nd C. Koec hert, Méri da, Ha nnover
( Uni versität Ha mbur g, Uni versi dad Autó no ma de Yucatán) All e Rec hte vor be halte n, i ns bes o ndere di e des Nac hdr uc ks, der to ntec hni-
Address es / Direcci ó n: Andreas Koec hert, Fac ultad de Ci e n- sc he n Wi e der gabe und der Übers etz ung. O hne sc hriftli c he Zusti mmung des
ci as Antropol ógicas - Uni versi dad Autó no ma de Yucatán, Calle Verl ages ist es − auc h f ür de n Ei ge nge brauc h − ni c ht gestattet, di es es Wer k
7 6 No. 45 5-LL x 41 y 43 Ce ntr o, 9 7 000 Méri da ( Yuc), Méxic o o der Teil e daraus i n ei ne m p hoto mec ha nisc he n, di gital e n o der s o nsti ge n Re-
F AX: ( +5 2-9 9 9) 9 2 5 7 3 1 4. pr o dukti o ns verfa hre n o der unter Ver we ndung a nderer Syste me z u verar bei-
Mail: bpfeiler @avantel. net; r g ubler @s ureste. c o m te n, z u ver vi elfälti ge n und z u ver breite n.
1| 2 004 3 3
Ketzalc alli
L a herbolaria y otras practicas
medicas en las fuentes coloniales
yucatecas
Rut h Gubl er
Uni versit y of Califor ni a, Los Angel es
F uentes a n Pí o Pér ez, e ntr e ell as el Di cci o n ari o Maya
Par a el est udi o de este te ma s o n i ndis pe ns abl es, ( 1 86 6 –1 87 7) y otr os voc abul ari os o di cci o nari os
e n pri mer l ugar, l as f ue ntes i ndí ge nas que nos más que nos pr o porci o na n l os no mbr es de l as
pr o porci o na n el p unt o de vista é mi c o: vari os Li- partes del c uer po, l as e nfer me dades, l os es peci a-
br os de Chil a m Bal a m ( de Cha n Ca h, Ka ua, Ixil, listas e n el arte de l a c ur aci ó n, y al g unas pl a ntas
Tekax y Na) , el Cuader no de Teabo, unos c ort os, i ndí ge nas c o n pr o pi e dades c ur ati vas.
per o vali os os, pas ajes del Códi ce Pérez ( Solís
Alc al á, 1 9 49: Cr ai ne & Rei ndor p 1 9 7 9) y el Rit ual C oncepto má gico- religioso
de l os Bacabes ( Ro ys 1 9 6 5; Arzápal o 1 9 87). de la enfermedad
Les si g ue n e n i mportancia las fue ntes es pa- La me di ci na tr adi ci o nal s e bas a pri nci pal me nte
ñolas: Yer bas y hec hi c erí as de Yuc atá n, o br a de e n l a her bol ari a y de for ma s ec undari a e n l a
l a que s e vali ó Ral p h L. Ro ys par a s u The Et h no- pur gaci ó n y l a fl e bot o mí a. E n s us c o mi e nzos
bot a ny of t he Maya ( 1 9 3 1, 1 9 7 6); el Li br o del esta utili zaci ó n de pl a ntas s e habrí a des arr oll a-
Judí o, pr o babl e me nte l a f ue nte mej or c o noci da do de ma ner a e mpíri c a, por l a o bs er vaci ó n dir ec-
s obre el te ma de la herbolari a: l os Doc u me ntos de ta y la experi me ntaci ó n. El ho mbre dic ho „ pri miti-
Sot uta y de Me na, a mbos i néditos; una c orta sec- vo“ vi vía e n estrec ha c o muni ó n c o nla nat uraleza y
ci ó n s obre et nobotánica e n la Relasci ó n de c osas y de ella sacaba provec ho tanto para s u ali me ntaci ó n
s us no nbres desta provi ncia del Yucal pete n (. . . ) c o mo para la c uraci ó n de s us males.
( 1 7 1 0) escrita por ci erto Padre J uan Pedr o de Erara o E n aquell os ti e mpos l a me di ci na te ní a un
Erarass ( Gubler 1 99 2; Gubler & Bolles 2 001); el Li bro f uerte c o mpo ne nte mági c o- r eli gi os o, ya que el
de medici nas muy seg uro para c urar vari as dole n- ho mbr e c o nc e bí a a l a e nfer me dad c o mo un c asti-
cias c o n yerbas muy experi me ntadas y provec hosas g o e nvi ado por l os di os es. Esta i nfl ue nci a di vi na,
de esta provi nci a de Yu[ ca] t han y el Quader no de tal c o mo s e ve r efl ejada e n l os c ó di c es de Dr es de
medici nas de las yervas de la Provi ncia, experi me n- y Madri d, es un as pect o i mporta ntísi mo par a
tadas por Xtovl de Heredia; el Ra mill ete de Fl ores nuestr a c o mpr e nsi ó n del c o nc e pt o pr e- c ol o mbi-
de l a Medi ci n a par a que l os pobres se pueda n Cu- no de l a s al ud- e nfer me dad.
r ar si n oc upar otr a Perso n a ( 1 7 85) y Apu ntes so- Los di os es er a n e ntes a mbi val e ntes, c o n
bre al gu n as pl a nt as medi ci n al es de Yucat a n as pect os ta nt o be néfi c os c o mo mal éfi c os, duali-
( 1 82 0; Ste wart 1 9 3 5) . dad que ta mbi é n s e ma nifi esta e n s u r el aci ó n
A mplí a n nuestr a i nf or maci ó n al r es pect o c o n l a s al ud- e nfer me dad. A me nudo muestr a n
di cci o nari os c ol o ni al es c o mo el Cal epi no de Mo- un c ari z mal évol o; no s ól o ma nda n des gr aci as y
t ul ( Arzápal o 1 9 9 5; Ac uña 2 001) , el Bocab ul ari o padeci mi e nt os si no ta mbi é n pue de n s er l a e n-
de Maya Tha n ( Ac uña 1 9 9 3) ; vari as o br as de J u- fer me dad pers o nifi c ada. El Popol Vu h ( Reci nos,
3 4 1| 2 004
Ketzalc alli
Goetz & Morl e y 1 9 5 0: 1 1 0) cl ar a me nte no mbr a a 1 9 88: 1 3 5- 1 3 8) . E n este r es pect o, c o mo l o nota
l as dei dades del i nfr a mundo yl os padeci mi e nt os el mis mo aut or ( Tho mps o n 1 9 88: 1 43) , l as e nfer-
c o n l as que está n as oci adas: Ahal puh y Ahal- me dades de l a pi el y l os acc es os s o n c ate g orí as
ga ná c aus a n l a hi nc hazó n c o n pus y l a hi dr o- c o n una vi nc ul aci ó n parti c ul ar c o n l a di os a: por
pesí a; Xi quiri pat y C uc hu maqui c el derr a me de eje mpl o, ch' o m, marc as de vir uel a; kuch, s ar na;
s a ngr e; C ha mi abac y C ha mi a hol o m l a muerte a mo t a ncaz, acc es o g uac a maya.
c aus a de una c o ns unci ó n l e nta y Ahal mez y Los acc es os /fr e nesí es, y l os c o nj ur os par a s u
Ahalt oc o b des gr aci as e n el c a mi no que ter mi na n c ur aci ó n, s o n te ma de muc hos de l os te xt os del
c o n l a muerte. Rit ual de l os Bacabes: por eje mpl o, el Fr e nesí J a-
En el panteó n yucatec o había c uatro di oses as o- g uar- Guac a maya; Fr e nesí Er óti c o; Fr e nesí Ta-
ci ados c o nla medici na. Itza mná e I xc hel eranl os de r a nt ul a de F ue g o, etc.
pri mer i mportanci a, mie ntras que carece mos de i n- La c apaci dad de l as dei dades, ta nt o par a
for maci ó n s obre l os otros dos, Cit Bol o n Tun y Ahau ma ndar c o mo par a c ur ar e nfer me dades, que da
C ha mahes. A Itza mná se le atri buían grandes po- cl ar a me nte e xpr es ada e n el Rit ual de l os Baca-
deres c urati vos y se hací an peregri naci o nes a dos bes. Los di os es o es pírit us- vi e nt os- di os es pue-
te mpl os que le estaban dedicados e n Iza mal. De de n pers o nifi c ar, o s o n, l a mis ma e nfer me dad:
I xc hel refi ere Cogoll udo ( 1 97 1, Li bro I V, cap. VIII: Hunac Ah C hi bal es „ El- de-l as- dol or os as- mor di-
2 5 5) que era „ grande hec hicera, qui ere decir, i n- das“; Cit Ol o m Ki k, „ El- cr eador- de- s a ngr e- c o-
ve ntó o hall ó e ntre ell os la medici na“, y te ní a s u ag u*l ada“; Cac auil C hac es „ La- gr a n- fi e br e“;
sant uari o e n la isla de Coz u mel. Oc o m Kako b „ Las- vir uel as- pe netr a ntes “; C hac al
I xc hel er a una dei dad l unar, patr o na de l as Pudz „ La- di arr ea- r oja“; I x Mac Ni C oc „ As ma- de
mujer es, de l a fec undi dad, l a pr o nosti c aci ó n yl a r es pir aci ó n difi c ult os a“, etc. ( Arzápal o 1 9 87) .
me di ci na, per o e n s u as pect o ne gati vo c o mo Ac- E n l os c o nj ur os del Rit ual de l os Bacabes,
na ta mbi é n er a di os a de l a e nfer me dad. C o mo ya Itza mná e I xc hel j ue ga n un papel i mporta nte
l o i ndi c ar a Tho mps o n ( 1 9 88: 1 2 2 –1 2 8) , l as e n- c o mo di os es de l a me di ci na, a mbos as oci ados c o n
fer me dades for maba n parte i mporta nte de al g u- l os c ol ores direcci o nales: c o mo C hacal Itza mna
nos de l os al ma naques de l os c ó di c es Dr es de y ( „Itza m-rojo“), C hacal I xc hel ( „I xc hel-la-roja“),
Madri d y muestr a n a l a di os a baj o este as pect o Ekel Itza m ( „Itza m- negr o“), Ekel I x C hel ( „I xc hel-
ne gati vo. E n l os Al ma naques 3 3, 3 4, 3 9, 48–5 0 la- negra“), etc. Ta mbié n se i nvoca repeti da me nte a
del Dr es de s u r as g o más disti nti vo es el far do que Bol o n Tii Ku ( „ Nueve- dei dad“), Oxlahun Tii Ku
ll eva a c uestas, sí mbol o del desti no que l e ti e ne ( „Trece- dei dad“) y a Cant ul Tii Bacab ( „C uatro Ba-
de par ado a l a hu ma ni dad. Hay un do bl e j ue g o de cab“) y Cant ul Tii Ku ( „C uatro- dei dad“): „Trece ve-
pal abr as e ntr e c uch ( „c ar ga“ y „s uerte“) y koch ces te lla mé c o n la flauta, ¡ Oh, Bacab! . Trece veces
( „c ar ga“ y „ e nfer me dad“) y c asi t o das estas c ar- os lla mé c o nla flauta ¡ Oh, Bacabes! des de el ce ntro
gas /s uertes de l a di os a pue de n i nter pr etars e a de la ti erra ¡ Oh, Se ñores! , ¡ o h, Di oses! “ ( Arzápal o
ma ner a de r e bus c o mo e nfer me dades ( Tho mp- 1 987, texto X, f. 62: 3 1 4).
s o n 1 9 88: 1 2 8). E n l os Al ma naques 40 y 47 s e r e- No si e mpr e es r es pet uos o el tr at o c o n l as dei-
pr es e nta a l a di os a c o n una vari e dad de pájar os y dades; a me nudo s e l es habl a e n for ma ofe nsi va o
a ni mal es pos ados e n s us ho mbr os, i ndi c a ndo s e l es or de na que ll eve n a c abo una tar ea
una cl ar a r el aci ó n e ntr e l a fauna que ll eva c ar ga- es pecífi c a: „ Por tal r azó n os l a nc é pi e dr as, os ab-
da y el hec ho de que e n maya vari as e nfer me- ofeteé puest o de pi e, de r o dill as. C ortadl es l a c a-
dades ll eva n no mbr es de a ni mal es ( Tho mps o n beza vos otr os, Ca nt ul Tii Ku “ C uatr o- dei dad„,
1| 2 004 3 5
Ketzalc alli
vos otr os Ca nt ul Tii Bac ab “ C uatr o- Bac ab„ (. . . ) “ desc uarticé (. . . ) os lancé pi edras, os abofeteé pues-
( Arzápal o 1 9 87, te xt o XXI, f. 1 1 9: 3 5 6) . to de pie, de rodillas“ ( Arzápal o 1 9 87, texto XXI, fo-
El c urador a ni vel si mbólic o c o nj ura a l os es píri- li o 1 1 8- 1 1 9: 3 5 4–3 5 6). „ De c uatro secci o nes fue mi
t us mali g nos qui e nes al mis mo ti e mpo s o nl os vi e n- gran c orte; l os c orté vi gorosa me nte, l os aplasté vi-
tos que han causado la e nfer medad. Los i ndaga s o- gorosa me nte ( Arzápal o 1 987, foli o 1 2 1- 1 2 2: 3 5 6-
bre s u ori ge n y ge neal ogí a: „¿ Qui é n eres t ú, 3 5 7).
e nge ndrador? ¿ Quié n eres t ú, el de las ti ni eblas? ¿ Si bi e nl a mayorí a de l os te xt os e n el Rit ual de
Qui é n fue t u madre? ¿ quié n fue t u l uj uri os o proge- l os Bacabes s o n c o nj ur os de c ar ácter es otéri c o
nitor?“ ( Arzápal o 1 987, texto II, foli o 4: 2 7 0) . c o n múlti pl es ni vel es de s e nti do e i nter pr eta-
Por eje mpl o, e n el c as o del fr e nesí-jag uar- ci ó n, que nos muestr a n l a ma ni pul aci ó n si mbóli-
g uac a maya l a r es p uesta es que f uer o n C hac c a de l a e nfer me dad, hay otr os te xt os que s o n
Ahau, „ El gr a n- r e y- r oj o“, y C hac al I x C hel y Sa- r e me di os pr ácti c os. E n parti c ul ar l os Te xt os XL-
c al I x C hel, l a di os a r oja y bl a nc a, r es pecti va- VIII e n adel a nte s e r efi er e n a e nfer me dades
me nte ( Arzápal o 1 9 87: 7 0) . I g ual me nte s e l es es pecífi c as c o mo l a erisi pel a, l a dis e nterí a, el as-
pr e g unta r es pect o a s u as oci aci ó n c o n l os c ol o- ma, dol or de hues os, heri das, etc. No mbr a n alr e-
r es, ár bol es y dir ecci o nes c ós mi c as, mis mas que de dor de 6 0 pl a ntas me di ci nal es, e ntr e ell as ba-
está n r e pr es e ntadas e n el C ó di c e Dr es de y el Ma- cal che ( Bo urreri a pul chr a Mills p. ( Me ndi eta &
dri d. Este c o noci mi e nt o l e c o nfi er e al c ha ma n el del A mo 1 9 81: 5 6) ) ; chac mo ak ( Al ter n a nt her a
po der de do mi nar y así a ni quil ar l as f uerzas que r a mosi ssi ma ( Mart. ) C ho dat ( Me ndi eta & del
ha n c aus ado el mal. E n el te xt o par a c ur ar el fr e- A mo 1 9 81: 1 8) ) ; chacah ( Burser a si mar uba ( L. )
nesí- er óti c o s e descri be el e nfr e nta mi e nt o del Sar g. ( Barr er a Marí n et al. 1 9 7 6: 5 7) ) ; dzul ub t ok
c ur ador c o n l as mis mas y l a batall a que e ntabl a ( Ba u hi ni a di vari cat a L. . B. spat hacea DC ( Me n-
c o n ell as: „( . . . ) f uerte me nte abr azado a l as nu- di eta & del A mo, 1 9 81: 45 y 46) ) , etc.
bes, i nte ns a me nte abr azado al vi e nt o. Tr ec e ve- Otr a f ue nte te mpr a na que nos pr o porci o na
c es me er g uí y me pus e de pi e par a ll a mar al vi e n- dat os i mporta ntes ac erc a del as pect o mági c o- r e-
t o mali g no (. . . ). Tr ec e vec es me apo der é ( del li gi os o de l a e nfer me dad es el Cal epi no de Mot ul
vi e nt o) y e n muc has oc asi o nes me ec hé s o br e él; ( Arzápal o 1 9 9 5) . Re dactado a poc o de l a C o n-
f ue así c o mo l e di de puntapi és a tal vi e nt o (. . . ). quista, a pes ar de r efl ejar cl ar a me nte el pr ej uci o
Tr ec e vec es barrí, así t uve que barr er al vi e nt o de de s u aut or, el fr ail e fr a ncis c a no Ci udad Real, es
l oc ur a hasta el c or azó n y el br azo, utili za ndo mi mí ni ma l a i nfl ue nci a e ur o pea. El Cal epi no de Mo-
hac ha de es c o ba ( . . . ) “ ( Arzápal o 1 9 87, te xt o X; t ul descri be y no mbr a l as partes del c uer po, al-
f. 6 2 y 6 3: 3 1 3 –3 1 5). g unas e nfer me dades es pecífi c as, vari as pl a ntas
E n el te xt o par a c ur ar l a g ota: „ Me po ng o de medici nales i ndí ge nas ys u us o, pero s obre todo nos
pi e par a dis gr e gar a l as hor mi gas r ojas, a l as hor- proporci o na l os no mbres de l os “ hec hicer os„ que
mi gas bl a nc as, a l as hor mi gas ne gr as, a l as hor- podí an causar o c urar e nfer medades es pecíficas
mi gas a marill as. Me po ng o de pi e par a des hac er ( Arzápal o 1 995: 2 6v–2 7r): el a h pul kazab arr oja-
l os c o nfli ct os r oj os (. . . ) bl a nc os ( . . . ) “ etc. ba esta ng urri a; el ah pul n achbac l a éti c a; el ah
( Arzápal o 1 9 87, te xt o XV, f. 9 0: 3 3 4) . pul a uat hací a gritar a l os ni ños; el ah pul ue nel
El c urador no s ól o i nvoca, apre mia e i ns ulta alas hací a ador mec ers e; el ah pul ci mil hací a e nfer-
dei dades, l os hi ere, c orta, y destr uye e n s us esfuer- mar a otr o, etc.
zos por li brar al e nfer mo de s u padeci mi e nto, c o mo Por otra parte, fue ntes i ndí ge nas más tar días,
l o muestran l os si g ui e ntes eje mpl os : „así las l os Li bros de C hila m Bala m anteri or me nte me nci o-
3 6 1| 2 004
Ketzalc alli
nados, vuelve n s obre el te ma de lai nter ve nci ó n di- nac e n e n e ner o s er á n apoc ados y tristes y apr e-
vi na, si g ui e ndo l a tr adi ci ó n de l os al ma naques ci ar á n muc ho a l as mujer es; l os que nac e n e n fe-
di vi nat ori os de l os c ó di c es. Si n e mbar g o, s e ha br er o bell os de c uer po, de pel o ne gr o y pr o pe n-
s ustit ui do a l os di os es c o mo ori ge n de l a e nfer- s os a e nfer mars e si ti e ne n pes ar es o tristeza;
me dad c o n l os astr os que a hor a as u me n es a f un- ge ner os os l os que nac e n e n mayo, y r es petados
ci ó n y s e e nfoc a el efect o que s o br e el c ar ácter y e n s u c as a, etc. ( Ma n uscrit o de Tekax y Na 1 9 81:
l a s al ud ejerc e n l os si g nos zo di ac os bas ado e n el 1 5, 1 6, 1 8, r es pecti va me nte et al. ) , pr o nósti c os
c al e ndari o e ur o pe o. Los pr o nósti c os par a c ada e n l os que l as f ue ntes otr a vez muestr a n una
mes i ndi c a n l a parte del c uer po que s e ver á afec- c o nc or da nci a ge ner al.
tada mi e ntr as ri ge c ada si g no ( Ma n uscrit o de Te- Hoy e n día el c o ncepto mágic o-reli gi os o si g ue
kax y Na 1 9 81: 1 5 –2 2; 2 7 –2 8 et al. ; Ma n uscrit o vi ge nte, pero bajo otra for ma. Sól o e n cas os
de Cha n Cah 1 9 82: 5 –1 4 et al. ; Códi ce Pérez, Solís es pecífic os se atri buye el ori ge n de una e nfer me-
Alc al á, 1 9 49: 2 –49), pro nóstic os e n que por regla dad, una des graci a o la mala s uerte a l os di oses; por
ge neral c o nc uer dan las fue ntes me nci o nadas. Los eje mpl o, c uando se „carga“ un vie nto o re moli no, o
textos se redactan de ac uer do c o n una es pecie de c uando el padeci mie nto se atri buye al e nfado de l os
for mula: “En tal día del mes (. . . ) e ntra el s ol e nla ca- yu mtzil o´ ob o di oses del mo nte por no haber c u m-
sa del si g no (. . . ) [ tal] es s u no mbre. Es el tie mpo que pli do c o nlas obli gaci o nes rit uales. Ta mpoc o se cree
c o mie nza a regir el si g no e ntal parte del c uer po has- que l os astros seanl os causantes de la e nfer medad.
ta que se asi e nta el otro” ( Ma n uscrit o de Tekax y Ahora e ntra un fuerte c o mpo ne nte pers o nal y es
Na 1 9 81: 1 5). frec ue nte la atri buci ó n de e nfer medad o des gracias
Par a e ner o, c ua ndo ri ge Aquari o, s e pr e di c e a la mala vol untad o e nvi dia de un veci no, o de un
que el padeci mi e nt o s e ma nifestar á e n l a es pi- fa miliar o a mi go de qui e n se s os pec ha que ha
nill a; e n fe br er o e n l os pi es y t o do el c uer po; e n c o ntratado a un „ br ujo“ para ma ndar el mal.
marzo el dol or e mpezar á e n l a c abeza, pas a ndo Si bi e n hay un c o noci mi e nt o ge ner al de l as
des pués al r est o del c uer po; dur a nte abril afec- c aus as físi c as de l as e nfer me dades c o munes y
tar á el c uell o; e n mayo l as ma nos, etc. par a éstas e n l a mayorí a de l os c as os s e ac ude al
Ta mbi é n s e i ndi c a si es apr o pi ado o no p ur gar mé di c o al ó pata, ta mbi é n s e si g ue ac udi e ndo al
y s a ngr ar y c uá ndo de be de hac ers e. E n l a pági na c ur a nder o, ta nt o por moti vos ec o nó mi c os o por-
2 4 del Ma n uscrit o de Tekax y Na ( 1 9 81) s e lista que l os paci e ntes ( e n s u mayorí a i ndí ge nas)
e n tr es c ol u mnas l os si g nos, l as pur gas y s a n- está n más a g ust o e n s u pr o pi o me di o. Muy e n
grí as y una i ndi c aci ó n de „ es bue na“, „ no es bue- parti c ul ar s e c o ns ulta a un c ur a nder o o h- me n
no“, o „c ada una a s u ma ner a“. Hay i nstr ucci o- e n c as os de e nfer me dades de ori ge n i nci ert o o
nes par a l os s a ngr ador es r es pect o a l as ve nas que c ult ur al me nte deter mi nadas c o mo el mal de oj o,
s e ha n de s a ngr ar par a e nfer me dades es pecífi- el cirr o, el hec hi zo, el mal vi e nt o, o e n sit uaci o-
c as: „ he aquí l a c ol oc aci ó n del c a mi no de l as nes e n l as que el i ndi vi duo s e si e nte i mpote nte
ve nas que ha si do vista por l os s a ngr ador es“ fr e nte a l a adversi dad o c o nsi der a nec es ari a l a
( Ma n uscrit o de Tekax y Na 1 9 81: 2 8) , y e n el i nter ve nci ó n s o br e hu ma na.
Códi ce Pérez ( Solís Alc al á, 1 9 49: 7 8- 83) s e es pe- El c o mpo ne nte mági c o- r eli gi os o a hor a t o ma
cifi c a l as hor as apr o pi adas par a ell o. l a for ma de pl e gari as o i nvoc aci o nes, el e xorcis-
La apari e nci a y el c ar ácter de l as pers o nas mo, l a li mpi a o s a nti g ua, el c a mbi o, etc. El c u-
ta mbi é n está n deter mi nadas por l os astr os: el r a nder o i nvoc a a Di os, a l a Vir ge n y a l os s a nt os,
Ma n uscrit o de Tekax y Na i ndi c a que l os que o a pr otect or es c o mo Máxi mo Ke n, Mar uc hita
1| 2 004 3 7
Ketzalc alli
May, Nelita Ga mboa . Ta mbi é n s e us a n li br os de r e dact or de l a r el aci ó n de Mot ul r ec alc a que e n
e xorcis mo c o mo La cor o n a místi ca, El li br o de Ca- aquel p ue bl o hay “ yer vas me di ci nales de muc ha
r avacca, el Li br o de Gar dek y otr os. Es i nter es a n- birt ud„, recalcando la efecti vi dad de:
te que e ntr e l as f ue ntes c ol o ni al es, ni el Li br o de „ una que lla man cant unbus y l os es pañoles
Chil a m Bal a m de Cha n Cah ni el Li br o de Chil a m esc orc o nela, hec ha la fl or c o mo fl or de
Bal a m de Na me nci o na el hec hi zo, mi e ntr as que ma nza nill a de es pa ña - el c u mo desta yer-
sí s e r efi er e a ell o e n el Li br o del Judí o ( Barrera y va r estri ñe l a s a ngr e de qual qui er heri da
Barrera Vás quez, 1 983: 1 0 y 3 0) y el Sot uta B ( 1 8- y l a s a na e n muy br eve ti e mpo, y el ag ua
1 9). dell a s ac ada por al quitar a y c oci e ndol a
r efr es c a el hi gado, pur ga el est o mag o y
C onocimientos pragmá ticos de hace otros efetos de gran virt ud - ay una
la enfermedad rayz que lla man cabal hau, que es bue na pa-
Pas e mos a hor a a l as f ue ntes que tr ata n el ra las cale nt uras y es c o ntra be ne no, tan-
as pect o pur a me nte pr ag máti c o de l a c ur aci ó n: bi e n ay otras yerbas para las al morranas, pa-
r ec etari os i ndí ge nas y tr atados por aut or es ra quitar ync hazo nes, para mal de ojos,
es pa ñol es del si gl o XVIII que pl as ma n l os c o noci- dol or de cabeza, para llagas y para otras
mi e nt os et no botá ni c os. muc has e nfer medades, delas quales usan
Estas f ue ntes aporta n i nfor maci ó n s o br e l os nat urales, y tanbi e n las ay be ne nosas y
as pect os es pecífi c os de l a e nfer me dad- c ur aci ó n, dañosas (. . . ) “ ( Relaci o nes de Yucatán 1 89 8:
per o está n l ej os de pr es e ntar un c uadr o c o mpl e- 85- 86).
t o por que, c o n e xc e pci ó n del atis bo al r es pect o La nda, c uya Rel aci o n de l as Cosas de Yucat a n es
que nos per mite el Rit ual de l os Bacabes, no nos nuestr a f ue nte por e xc el e nci a s o br e Yuc atá n, s e
descri be n l os rit os o l as pr ácti c as mé di c as e n sí. li mita a i nfor mar nos que l os i ndi os te ní a n es pe-
La me ntabl e me nte no pas ó a Yuc atá n un r eli gi o- ci alistas par a c ur ar: cir uja nos y mé di c os, a qui e-
s o c o n l a er udi ci ó n, per o s o br e t o do l a c uri osi- nes et noc é ntri c a me nte til da de “ hec hi c er os
dad, de un Sa hag ún. [ que] c ur aba n c o n s a ngrí as hec has e n l a parte
Una f ue nte te mpr a na, l as Rel aci o nes de Yu- do nde dolí a al e nfer mo y ec haba n s uertes par a
cat án, sí nos i ndi c a l a i mporta nci a de l as pl a ntas adi vi nar e n s us ofi ci os y otr as c os as“ ( La nda
i ndí ge nas, aunque no a ho nda e n el te ma: „ Ay e n 1 9 86: 49) . Por s u parte Herr er a y Tor desill as
esta ti err a muc ha c a nti dad de yer bas me di ci na- ( Tozzer 1 9 7 8: 2 1 9) di c e que: „(. . . ) est os hec hi c e-
l es de difer e ntes pr o pi e dades (. . . ) [ y] l os yndi os r os hací a n el ofi ci o de mé di c os y c ur aba n c o n
nat ur al es no hay e nfer me dad a que no apli que n yer bas, s a ngrí as, i nc e ns aci o nes y pal abr as del
yer bas “ ( 1 89 8: 6 2) . de mo ni o ( . . . ) “.
A pes ar de que e n el c uesti o nari o de l as Rel a- Es i nter es a nte que La nda no l e de di c a más
ci o nes de Yucat án l a pr e g unta 2 6 es pecífi c a me n- que unas pági nas a l a fl or a y fauna ( ( Tozzer
te pi de i nfor maci ó n res pecto a las plantas medici- 1 9 7 8: 1 2 6- 1 3 2), c o nsi der a ndo el es paci o que l e
nales, l os ofici ales y e nc o me nder os e ncargados de de di c a a otr os as pect os de l a ci vili zaci ó n maya.
redactarlas a me nudo i g noran la pr e g unta o l a Si s e ncill a me nte es desi nter és de s u parte o
c o ntesta n de ma ner a s o mer a. Pr o babl e me nte s e des dé n por l os c o noci mi e nt os i ndí ge nas nunc a
de ba a l a poc a i mporta nci a que l e atri buí a n a l as l o s abr e mos. Si n e mbar g o, c orr es po nderí a c o n l a
pr ácti c as de unos “si mpl es i ndi os„ que c o nsi- actit ud que er a tí pi c a dur a nte l a é poc a c ol o ni al y
der aba n mer as s upersti ci o nes. Si n e mbar g o, el que t o daví a no ha des apar eci do del t o do. Se
3 8 1| 2 004
Ketzalc alli
te mí a n, y e n ci ert o mo do t o daví a s e te me n, a l os El li br o de C hil a m Bal a m de Na, por otr a par-
c ur a nder os, ya que e n l a me nte po pul ar s e l es te, nos pr o porci o na muc ha i nfor maci ó n s o br e l a
atri buye l a c apaci dad de c o nvertirs e e n way. Hay her bol ari a ya que c asi l a mitad del li br o c o nsiste
qui e n s e r efi er e a ell os c o mo „ br uj os “ y l es atri- e n r e me di os par a una gr a n vari e dad de e nfer me-
buye l a pr ácti c a de l a magi a ne gr a, actit ud que dades, des de el c atarr o, l a br o nquitis, dol or es de
de vez e n c ua ndo ta mbi é n s al e a r el ucir e n al g ún t o das cl as es, fi e br es, l esi o nes y er upci o nes de l a
artí c ul o de l a pr e ns a. Ade más, c abe r ec or dar que pi el, mor di das y pi c adas, pr o bl e mas gi nec ol ó gi-
el i nter és por l a me di ci na tr adi ci o nal, y c o n ell o c os, etc. No mbr a alr e de dor de 2 00 pl a ntas, e n s u
mayor t ol er a nci a par a l os c ur a nder os tr adi ci o- gr a n mayorí a i ndí ge nas, c o n s ól o una mí ni ma i n-
nal es, es r el ati va me nte r eci e nte. tr usi ó n de el e me nt os e ur o pe os; por eje mpl o, l as
A e xc e pci ó n de l os últi mos te xt os e n el Rit ual fr utas cítri c as, el s e bo de t or o, l a galli na, el e x-
de l os Bacabes de ti po r ec etari o, a l os que ya s e cr e me nt o de c aball o, el vi no, etc. Se r efl eja l a
ha al udi do, no s o n si no l as f ue ntes más tar dí as, doctri na de si g nat ur as o magi a si mpatéti c a e n el
ta nt o es pa ñol as c o mo i ndí ge nas, que nos pr o- us o de pl a ntas o fauna que e n al g una ma ner a,
porci o na n dat os r el ati vos a l as pr ácti c as de l a s éas e por l a for ma, el c ol or o el no mbr e mis mo, s e
me di ci na tr adi ci o nal, muy e n parti c ul ar l a her- as e meja n a l a e nfer me dad, c ur á ndos e er upci o-
bol ari a. nes de l a pi el c o n ni dos de avis pas, l as mor di das
De l os Li br os de C hil a m Bal a m que s e ha n de ví bor a c o n una pl a nta c uya for ma s e l e as e me-
me nci o nado y que c o nti e ne n materi al al r es pec- ja, l as c á mar as de s a ngr e c o n pl a ntas r ojas y l a
t o, hasta l a fec ha s ól o s e ha n tr aduci do el Li br o i cteri ci a c o n una c ás c ar a a marill e nta.
de Chil a m Bal a m de Na y el Li br o de Chil a m Ba- De l os r ec etari os de ma no es pa ñol a si n duda
l a m de Cha n Cah, a mbos al es pa ñol por el Gr upo l a f ue nte mej or c o noci da es el Li br o del Judí o,
Dzi bil ( 1 9 81, 1 9 82), y el Li br o de Chil a m Bal a m o br a atri bui da al mé di c o r o ma no J ua n Fr a ncis c o
de Na al i ngl és ( Gubl er- Boll es 2 000) , y el Li br o de Mayoli qui e n vi vi ó e n Vall adoli d e n el si gl o XVIII
Chil a m Bal a m de Ka ua al i ngl és por Bri c ker- Mi- y f ue c o noci do baj o el s e udó ni mo de Ri c ar do Os-
r a m ( 2 002) . Otr os doc u me nt os c o n te xt os me di- s ori o. C o mo l o notar a n Barr er a y Barr er a Vázqu-
ci nal es, c o mo l os Doc u me nt os de Sot uta y de Me- ez ( 1 9 83: vii), no es éste un s ol o li br o, si no que
na, y el Li br o de C hil a m Bal a m de I xil si g ue n si n s e l e da este no mbr e a difer e ntes versi o nes y c o-
tr abajars e s al vo l a i ncl usi ó n de al g unos pas ajes pi as de c o pi as de r ec etari os mé di c os. E n s u c o n-
e n el tr abaj o de Ro ys. j unt o for ma n un vol u mi nos o r ec etari o, mayor-
Estas f ue ntes s e pr e oc upa n c asi e xcl usi va- me nte a bas e de pl a ntas me di ci nal es i ndí ge nas,
me nte por l a s al ud, pr o porci o na ndo una s eri e de ( aunque ta mbi é n i ncl uye e ur o peas) . Los r e me di-
r e me di os par a una gr a n vari e dad de e nfer me- os s o n e n for ma de c oci mi e nt os, i nf usi o nes, fri c-
dades. Refl eja n l a l ar ga tr adi ci ó n me di ci nal e n ci o nes, hojas o c orteza moli das, pol vos, l avados,
Yuc atá n y l a cr ee nci a e n l a efi c aci a de r e me di os ba ños, buc hes, e mpl ast os, etc.
c o n bas e e n pl a ntas i ndí ge nas. Aún el Códi ce Ta mbi é n hay unas poc as r ec etas que utili za n
Pérez, c uyos te xt os s o n c asi e xcl usi va me nte materi as a ni mal es: l a tel a de ar a ña mezcl ada c o n
pr oféti c os, hist óri c os o mit o hist óri c os, c o nti e ne el hu mo que s e adhi er e al tec ho de l a c as a de paja
un al ma naque i nfor mati vo s o br e l a cl as e de e n- ( yabac n al ) r ec o me ndada par a l a dete nci ó n de l a
fer me dad que va a pr eval ec er dur a nte c ada uno ori na, dol or de ri ño nes y mal efi ci os de l os hec hi-
de l os si g nos del zo di ac o y no mbr a unas 3 0 pl a n- zos; el s apo ( much) par a e nfer me dades de l a ori-
tas me di ci nal es apr o pi adas par a l a c ur aci ó n. na y al g unos c as os de e nfer me dades de l a s a n-
1| 2 004 3 9
Ketzalc alli
gr e, y “ mar avill os o„ par a l a hi dr o pecí a; el ek pi p nú mer o de pl a ntas i ndí ge nas y hay poc a i ntr o-
o ag uil a t ostado c o mo c o ntr ave ne no y ne utr a- misi ó n de el e me nt os e ur o pe os. El Quader no de
li zador de l a mor de dur a de r e ptil es y a ni mal es Her e di a, por el c o ntr ari o, c o nsiste c asi e xcl u-
po nzo ños os; el s e bo del ve nado utili zado e n ma- si va me nte e n r e me di os e ur o pe os, no mbr á ndos e
sajes para ali vi ar dol ores re u mátic os; el t uétano de no mbr á ndos e r el ati va me nte poc as pl a ntas i n-
l os hues os e n untos para la parálisis parci al de las dí ge nas. E n a mbas f ue ntes es i nfr ec ue nte l a s a n-
extre mi dades; el polvo ras pado del c uer no to mado grí a y l a pur gaci ó n, que for ma n parte i mporta n-
de ntr o de lí qui dos para el mal de c ostado. Si n e m- te del Li br o de Chil a m Bal a m de Na ( Ma nus crit os
bargo, e n el Sot uta B y e n el Li bro de medici nas muy de Te kax y Na 1 9 81) y del Li br o de Chil a m Bal a m
seg uro abundanlas materias ani males: galli nas, ex- de Cha n Cah ( Ma nus crit os de C ha n Ca h 1 9 82).
cre me nto de c hi vo, perro, y caball o ( es pecial me nte El Quader no c o nti e ne r ec o me ndaci o nes muy
el morcill o), e nj undia de gato, etc. y de la fauna e xplí citas par a el mé di c o r el aci o nados c o n l a o b-
i ndí ge na el cangrejo, la tort uga, el ti grill o. s er vaci ó n de l os puls os, el di ag nósti c o por me di o
Aunque o bvi a me nte no s e p ue de ge ner ali zar de l a ori na, te mas que no e nc ue ntr a n ni e n el Li-
al r es pect o, e n aquell as versi o nes del Judí o que br o de me di ci nas, ni e n el Li br o de Chil a m Bal a m
he te ni do a ma no, pr e do mi na n l as pl a ntas de Na ( Ma nuscrit os de Te kax y Na 1 9 81) ni el Li-
i ndí ge nas y l as r ec etas va n e nc abezadas, bi e n br o de Chil a m Bal a m de Cha n Ca h ( Ma nus crit os
por el no mbr e de l a pl a nta, o por l a e nfer me dad, de C ha n Ca h 1 9 82). Par a po der r ec o noc er l a e n-
c o mo ta mbi é n es el c as o e n el Li br o de me di ci nas fer me dad que aqueja al paci e nte el Quader no r e-
muy s e g ur o y el Sot uta B. E n el Li br o de Chil a m c o mi e nda o bs er var l as s e ñal es de l os puls os: “ Los
Bal a m de Na ( Ma nus crit os de Te kax y Na 1 9 81) y g ol pes, o l ati dos de l os puls os gr a ndes y cl ar os
el Li br o de Chil a m Bal a m de Cha n Cah ( Ma nuscri- si nnifi c a n puja nza de s a ngr e. Los es pes os, y li-
t os de C ha n Ca h 1 9 82) no e xiste n tal es e nc abe- ger os, puja nza de c ol er a. Los pe que ños y cl ar os
za mi e nt os; si mpl e me nte s e descri be l a e nfer me- fl e ma. Los pe que ños y as per os, c ol er a ne gr a. Los
dad y des pués s e lista n l as pl a ntas que s e ha n de pe que ños es pes os, mel a nc oli a ( . . . ) „ ( C uader no
utili zar par a s u c ur aci ó n. Por eje mpl o: “ Se c ur a de Teabo 1 86 8: 1) .
el c atarr o bl a nc o o éti c o c o n c al e nt ur a, i nter mi- A pes ar de que est o cl ar a me nte r efl eja el c o n-
te nte que es s u c ar ga, dol or de barri ga es s u c ar- c e pt o hu mor al e ur o pe o, no nec es ari a me nte si-
ga, t o ma ndo l as hojas del hal al, muy bi e n s a n- g nifi c a que el c o nc e pt o de puls ar por sí te nga l a
c oc hadas, her vi das, par a que s e ba ñe c ada mis ma pr oc e de nci a. Por l o me nos hay que c o nsi-
c uatr o dí as. Se l e ha de ba ñar hasta que s e si e nta der ar l a posi bili dad de que l os a nti g uos mayas
que s e ali vi e y c es e de ba ñars el e c ua ndo c o mpl e- ta mbi é n haya n puls ado, es peci al me nte e n vista
te di ez vec es el ba ño Es muy s u me di ci na„ ( Ma- de que s e si g ue utili za ndo esta pr ácti c a e n vari as
n uscrit os de Tekax y Na, 1 9 81: 3 0) . partes de Mes oa méri c a. Ade más, el di ag nósti c o
Otr a f ue nte de muc ha i mporta nci a, aunque por me di o del puls o, de l a ori na etc. , ti e ne a nte-
poc o c o noci da, es el Li br o de medi ci n as muy se- c e de ntes a nti quísi mos e n l a tr adi ci ó n mé di c a de
gur o (. . . ), c uyo aut or ha per ma neci do a nó ni mo. Asi a: l a ayur vé di c a, c hi na, ti beta na, etc.
C ost ur ado j unt o c o n el Quader no de me di ci nas E n el Quader no ta mbi é n s e l e advi erte al
de l as yer vas de l a Pr ovi nci a, e xperi me ntadas mé di c o que no pr es cri ba me di ci nas si n a ntes ha-
por Xt ovl de Her e di a, l os dos for ma n un pe que ño ber vist o l a ori na del paci e nte “ par a que pue das
vol u me n. De l os dos, el pri mer o par ec e s er de c o nos er el acci de nte que pades e ( . . . ) si pr os e de
mayor a nti g üe dad, ya que c o nti e ne mayor de c al or o frí o (. . . ) „, j uga ndo un papel deter mi-
40 1| 2 004
Ketzalc alli
na nte el c ol or de l a mis ma: “ La ( . . . ) mor ada es di zaci ó n de l os mis mos. Fi nal me nte, l a cr eci e nte
s e ñal de muc ha c al or e n el pec ho c o n tiri ci a r e- e xposi ci ó n de l os c ur a nder os y h- me no´ ob al
buelta; l a bl a nc a [ i ndi c a] fri al dad; l a ber meja c a- mundo e xteri or, s ea a un si e mpr e mayor nú mer o
l or, l a r os a a marill a s al ud, l a bl a nc a t ur bi a c o mo de i nvesti gador es o de t uristas, o l as visitas que
l ec ha poc a di gesi o n, y l a ne gr a c ar de na pr o nos- s e or ga ni za n de l os c ur a nder os al e xteri or ti e n-
ti c a muerte (. . . ) „ ( C uader no de Teabo 1 86 8). de n a de bilitar l a tr adi ci ó n. To do ell o hac e te mer
Si g ue el de bate e ntr e l os i nvesti gador es s o- por el f ut ur o de l a me di ci na tr adi ci o nal.
br e el ori ge n del c o nc e pt o de frí o /c al or. Al g unos
c o mo Foster ( 1 9 87) si g ue n i nsisti e ndo e n s u pr o-
c e de nci a e ur o pea, mi e ntr as que Ló pez Austi n References
( 1 9 89), e ntr e otr os, abo ga por un ori ge n i nde- Ac uña, Re né ( e d. )
pe ndi e nte i ndí ge na, o pi ni ó n que c o mpart o. 2 001 Cal epi no maya de Mot ul. Edi ci ó n críti c a y
Estos recetari os e n las fue ntes c ol o niales tanto a notada por Re né Ac uña. Mé xi c o: Pl aza y
es pañolas c o mo i ndí ge nas, s o n pr ueba de que, lejos Val dés, Edit or es.
de haber caí do e n olvi do, este saber se ha mante ni- 1 9 9 3 Bocab ul ari o de Maya Tha n. Edit or: Re né
do vi vo. Es de s u mo i nterés s u c o nte ni do et no- Ac uña. I nstit ut o de I nvesti gaci o nes Fi-
botánic o, ya que per mite c o mparaci o nes e ntre las l ol ó gi c as, Mé xi c o: UNAM.
difere ntes fue ntes e n c uanto a las plantas que se Andr e ws Heat h de Zapata, Dor ot hy
utilizan, la for ma e n que se e mplean y la mayor o 1 9 7 9 El li br o del Judí o o Medi ci n a do mésti ca,
me nor i ntro misi ó n de la medici na e uropea. Al mis- Méri da.
mo tie mpo, se puede c o nstatar la persiste nci a e n el Arzápal o Marí n, Ra mó n
us o de las plantas medici nales i ndí ge nas por l os c u- 1 9 9 5 Cal epi no de Mot ul: di cci o nari o maya-
randeros e n nuestros dí as. es pa ñol, 3 vols. . I nstit ut o de I nvesti ga-
Si n e mbar g o, a pes ar de esta persiste nci a, es ci o nes Antr o pol ó gi c as, Mé xi c o: UNAM.
pr e oc upa nte el e mbate de l a mo der ni dad ya que 1 9 87 Rit ual de l os bacabes. Ce ntr o de Est udi os
t o dos l os i ndi ci os ap unta n al peli gr o que c orr e el Mayas, I nstit ut o de I nvesti gaci o nes Fi-
f ut ur o de l a me di ci na tr adi ci o nal. La c ada vez l ol ó gi c as, Mé xi c o: UNAM.
mayor destr ucci ó n del me di o a mbi e nte r es ulta Arzápal o Marí n, Ra mó n & Rut h Gubl er ( c o mps. )
e n l a des apari ci ó n de l a fl or a y fauna e n l a que 1 9 9 7 Persi ste nci a c ul t ur al e ntre l os mayas fre n-
está bas ada l a me di ci na tr adi ci o nal. Por otr a par- te al ca mbi o yl a moder ni dad. Méri da: UA-
te, ho y e n dí a s e ac ude c ada vez más a l as clí ni- DY.
c as y c e ntr os de s al ud y hay una cr eci e nte utili- Barr er a, Alfr e do & Alfr e do Barr er a Vás quez
zaci ó n de fár mac os. Los j óve nes „ ya no cr ee n“ y 1 9 83 El li br o del Judí o. Xal apa ( Ver) : I nstit ut o
l os c ur a nder os tr adi ci o nal es ya no ti e ne n a qui- Naci o nal de I nvesti gaci o nes s o br e Rec ur-
e n her e dar s us c o noci mi e nt os, l o que gr adual- s os Bi óti c os.
me nte r es ultar á e n l a pér di da de l a tr adi ci ó n. Barr er a Marí n, Alfr e do, Alfr e do Barr er a Vás quez
Otr o pr o bl e ma es que e n l os e nc ue ntr os or ga- & Ros a Marí a Ló pez Fr a nc o
ni zados y e n l as clí ni c as i ndí ge nas l os c ur a nde- 1 9 7 6 No me ncl at ur a et nobot áni ca maya. Mé xi-
r os y yer bater os i nterc a mbi a n o adapta n r e me di- c o: I NAH, Ce ntr o Re gi o nal del S ur este.
os de s us c o ngé ner es, y ti e ne n acc es o a li br os Bri c ker, Vi ct ori a R. & Hel ga- Marí a Mir a m
po pul ar es de me di ci na, l o que forzos a me nte r e- 2 002 An Enco u nter of Two Worl ds: The Book of
s ulta e n una cr eci e nte ho mo ge ni zaci ó n o hi bri- Chil a m Bal a m of Ka ua, tr aduci do y e dita-
1| 2 004 41
Ketzalc alli
do por Bri c ker & Mir a m. Mi ddl e A meri c a n ti n A meri c a“. Medi cal Ant hr opol ogy Quar-
Res earc h I nstit ute, Publi c ati o n 6 8, Ne w terl y 1: 3 5 5 –3 9 3.
Orl ea ns: Tul a ne Uni versit y. Gar de k, All a n
Ci udad Real, Ant o ni o de 1 9 5 3 Li br o de l os Medi u ms. Mé xi c o: Edit ori al
Cal epi no maya de Mot ul, véas e Ac uña ( 2 001) y Di a na.
Arzápal o Marí n ( 1 9 9 5) . Gubl er, Rut h
Códi ce Dresde 1 9 9 1 „ C o nc e pts of Ill ness a nd t he Tr aditi o n of
1 9 7 5 Facsi mil e C o de x Dr es de nsis. Edit or: Fer- Her bal C uri ng i n t he Bo o k of C hil a m Bal a m
di na nd Anders. Gr az: Akade misc he Dr uc k- of Na h“. Lati n Ameri ca n In di a n Liter at u-
und Verl ags a nstalt. res Jo ur n al: 1 7 2- 2 1 4.
Códi ce Madri d 1 9 9 2 Ma nuscrit o i né dit o del Padr e J ua n P. de
1 9 6 7 Facsi mil e C o de x Tr o- C ortesi a nus. Edit or: Herr er a. Revi st a de l a Uni versi dad Aut ó-
Fer di na nd Anders. Gr az: Akade misc he no ma de Yucat á: 1 80: 2 5- 2 9.
Dr uc k- und Verl ags a nstalt. 1 9 9 5 „ Tr aditi o nal Me di ci ne i n Yuc atá n: What of
Códi ce Pérez, véas e Solís Alc al á ( 1 9 49) its F ut ur e? “. E n: Rut h Gubl er & Ueli Ho-
C o g oll udo, Fr ay Di e g o Ló pez de stettl er ( e ds. ) , The Fr ag me nted Prese nt.
1 9 7 1 [ 1 6 3 3] Los tres si gl os de l a do mi n aci ón Möc k mühl: Ant o n Saur wei n, 6 3- 7 3.
espa ñol a e n Yucat án o sea hi st ori a de est a 1 9 9 6 a „The Rit ual of t he Bacabs: Spells and I ncan-
pr ovi nci a. Gr az: Akade misc he Dr uc k- und tati o ns for Rit ual Heali ng“. En: Mary H.
Verl ags a nstalt. Pre uss ( ed. ) , Beyo n d In di ge no us Voi ces,
Cor o n a místi ca La nc aster ( C A): Labyri nt hos, 3 7- 41.
s. f. Mé xi c o: Edit ori al Sel ecci ó n. 1 9 9 6 b „ El papel del c ur a nder o y l a me di ci na tr a-
Cr ai ne, E uge ne R. & Re gi nal d C. Cr ai ne di ci o nal e n Yuc atá n“. Al teri dades: Antr o-
1 9 7 9 The Codex Pérez a n d t he Book of Chil a m pol ogí a de l a c ur aci ón, 6( 1 2) : 1 1- 1 8.
Bal a m of Ma ní. Nor ma n: Uni versit y of 1 9 9 7 „ The I mporta nc e of t he Nu mber Fo ur as a n
Okl a ho ma Pr ess. Or deri ng Pri nci pl e i n t he Worl d Vi e w of
Cuader no de Teabo t he Anci e nt Maya“. Lati n Ameri ca n In di-
1 86 8 Ma nuscrit o e n Uni versit y Mus e u m Li br a- a n Liter at ures Jo ur n al. 1 3. : 2 3- 5 7.
r y, Uni versit y of Pe nns yl va ni a. 2 000a „ El li br o de me di ci nas muy s e g ur o: Tr a n-
C uevas, Be nja mí n scri pt of a n Ol d Ma nus cri pt ( 1 7 5 1) “. Mexi-
1 9 1 3 Pl a nt as medi ci n al es de Yucat án y Guí a co n XXII, 1: 1 8- 2 2.
médi ca do mésti ca. Méri da: I mpr e nta de l a 2 000b „ Anti g uos doc u me nt os de me di ci na ma-
Loterí a del Estado. ya“. An al es de Antr opol ogí a, vol. 3 4: 3 2 2-
Doc u me nt o de Me n a 335
Ma nus crit o e n Pri nc et o n Uni versit y Li br a- e n pr e ns a An 1 8t h- ce nt ury Yucatec Her bal: El li-
r y. Rec etas mé di c as del si gl o XVIII c o pi a- br o de medi ci n as muy segur o. La nc aster
das por un s e ñor Me na de Ti c ul. ( C A) : Labyri nt hos.
Doc u me nt o de Sot ut a Gubl er, Rut h & Davi d Boll es ( tr ad. , e ds. )
Ma nus crit o e n Pri nc et o n Uni versit y Li br a- 2 000 The Book of Chil a m Bal a m of Na. Facsi mi-
r y. Rec etas mé di c as del si gl o XVIII. l e, e di ci ó n y tr aducci ó n a notada al i ngl és
Foster, Ge or ge M. por Gubl er y Boll es La nc aster ( C A) : Laby-
1 9 87 „ O n t he Ori gi n of Hu mor al Me di ci ne i n La- ri nt hos.
42 1| 2 004
Ketzalc alli
2 001 Herrer a Ma n uscri pt: Rel aci ón de l as cosas Ló pez Austi n, Alfr e do
y s us no mbres de est a pr ovi nci a del Yucal- 1 9 89 Cuer po h u ma no e i deol ogi a: Las co ncep-
Pete n. Facsi mil e, e di ci ó n y tr aducci ó n ci o nes de l os a nti guos Nah uas. I nstit ut o
a notada al i ngl és por Gubl er y Boll es. , de I nvesti gaci o nes Antr o pol ó gi c as, Mé xi-
Ha nnover, Guate mal a: Verl ag f ür Et hnol o- c o: UNAM.
gi e. Ma n uscrit o de Cha n Cah
Herr er a, Fr ay J ua n P. de 1 9 82 Tr aduci do al es pa ñol por el Gr upo Dzi bil.
véas e Gubl er & Boll es ( 2 001) . Mé xi c o: C o mpa ñí a Edit ori al I mpr es or a y
Herr er a y Tor desill as, Ant o ni o de Distri bui dor a.
1 7 2 6- 1 7 3 9 Hi st ori a ge ner al de l os hechos de l os Ma n uscrit os de Tekax y Na
castell a nos e n l as i sl as y ti err a fir ma del 1 9 81 Tr aduci do al es pa ñol por el Gr upo Dzi bil.
Mar Océa no. La Ofi ci na Real de Ni c ol ás Ro- Mé xi c o: C o mpa ñí a Edit ori al I mpr es or a y
drí g uez Fr a nc o, c o n pri vil e gi o de s u Maje- Distri bui dor a.
stad, Madri d. Me ndi eta, Ros a Marí a y Sil vi a del A mo R.
La nda, Fr ay Di e g o de 1 9 81 Pl a nt as medi ci n al es del est ado de Yu-
1 9 82 [ 1 5 7 4- 1 5 7 5] Rel aci o n de l as Cosas de Yuca- cat án. I nstit ut o Naci o nal de I nvesti gaci o-
t a n. Mé xi c o: Edit ori al Porr úa. nes s o br e Rec urs os Bi óti c os. Xal apa ( Ver):
Li br o de medi ci n as muy segur o, par a c ur ar va- C o mpa ñí a Edit ori al C o nti ne ntal.
ri as dol e nci as, co n yer bas muy experi me n- Pér ez, J ua n Pí o
t adas y pr ovechosas, de est a Pr ovi nci a de 1 86 6- 1 87 7 Di cci o n ari o de l e ngua maya. Méri da:
Yucat ha n ( 1 751 ). Ma nuscrit o e n el Ce ntr o I mpr e nta Liter ari a de J ua n F. Moli na Solís.
de Apo yo par a l as I nvesti gaci o nes Hist óri- Ra mír ez, Fr a ncis c o Xavi er
c as, Méri da. 1 9 3 0 [ 1 7 85] Ra mill ete de Fl ores de l a Medi ci n a
Li br o de Chil a m Bal a m de Cha n Cah par a que l os pobres se pueda n c ur ar si n
Ma nuscrit o e n l a Bi bli otec a del Mus e o oc upar a otr a perso n a, Méri da.
Naci o nal de Antr o pol o gí a e Hist ori a, Mé xi- Reci nos, Adri á n, Deli a Goetz & Syl va nus G. Mor-
c o. ley
Li br o de Chil a m Bal a m de Ixil 1 9 5 0 Popol Vu h. Nor ma n: Uni versit y of Okl a ho-
Ma nuscrit o e n l a Bi bli otec a del Mus e o ma Pr ess.
Naci o nal de Antr o pol o gí a e Hist ori a, Mé xi- Rel aci o nes de Yucat án
c o. 1 89 8- 1 9 00 C ol ecci ó n de doc u me nt os i né dit os,
Li br o de Chil a m Bal a m de Ka ua vol. 1 1 y 1 3. Madri d: Establ eci mi e nt o Ti-
Ma nuscrit o e n Pri nc et o n Uni versit y Li br a- po gr áfi c o „ S uc es or es de Ri vade ne yr a“.
r y, véas e ta mbi é n Bri c ker- Mir a m ( 2 002) . Rit ual de l os Bacabes, véas e Arzápal o ( 1 9 87) y
Li br o de Chil a m Bal a m de Na Ro ys ( 1 9 6 5) .
Ma nuscrit o e n l a Bi bli otec a del Mus e o Ro ys, Ral p h L.
Naci o nal de Antr o pol o gí a e Hist ori a, Mé xi- 1 9 6 5 Rit ual oft he Bacabs. Nor ma n: Uni versit y
c o. of Okl a ho ma Pr ess.
Li br o de Chil a m Bal a m de Tekax 1 9 7 6 [ 1 9 3 1] The Et h nobot a ny of t he Maya
Ma nuscrit o e n l a Bi bli otec a del Mus e o ( 1 931 ). I nstit ute for t he St udy of Hu ma n
Naci o nal de Antr o pol o gí a e Hist ori a, Mé xi- Iss ues. [ Re pri nts o n Lati n A meri c a a nd
c o. t he Cari bbea n] , Phil adel p hi a.
1| 2 004 43
Ketzalc alli
Solís Alc al á, Er mil o Tho mps o n, J. Eri c S.
1 9 49 Códi ce Pérez. Tr aduci do por Er mil o Solís 1 9 88 Un co me nt ari o al Códi ce Dresde. Tr aduc-
Alc al á. Méri da: I mpr e nta Ori e nte. ci ó n de J or ge Ferr eir o Sa nta na. Mé xi c o:
Ste wart, Eli zabet h C. FCE.
1 9 3 5 Apu ntes sobre al gu n as pl a nt as medi ci n a- Yer bas y hec hi c erí as de Yuc atá n ( 1 6 47- 1 6 48)
l es de Yucat án (i n facsi mil e). Tr a nsl ate d Ma nus crit o i né dit o e n Tul a ne Uni versit y
a nd e dite d by Eli zabet h C. Ste wart. Balti-
mor e: The Maya Soci et y.
Cui us Regi o Ei us Reli gi o:
Yuc atec Maya Nativistic Movements
and the Religious Roots of Rebellion
in C olonial Yucatan, 1 5 47- 1 6 9 7
J o hn F. C huc hi ak
So ut h west Mi sso uri St ate Uni versit y, Spri ngfi el d
„ Wit h a l ack of respect a n d littl e fear of ris hi o ners c o nti nue d t o offer s acrifi c es a nd wor-
God, Our Lor d, i n ope n rebelli o n agai nst s hi p t heir tr aditi o nal g o ds. Ma ny of t he ver y s a-
t he wor ds of t he Hol y Gospel t hat was me Maya i n his c hurc h had bee n punis he d for
bei ng preached t o t he m, t hese n ati ves he- t he cri me of i dol atr y. Eve n pr o mi ne nt Maya s uc h
re rebell ed a n d t ook up ar ms agai nst us as t he l oc al c aci que a nd t he me mbers of t he
a n d agai nst t he Majest y ofGod. . . “ ( Bal t a- t o wn c o uncil had bee n punis he d r e peate dl y for
zar de Herrer a, Pari sh Pri est a n d vi cari o t he s a me cri me.
oft he Isl a n d of Cozu mel, 1 590) O n t hat mor ni ng, t he c o nfli ct bet wee n t he
t wo r eli gi o ns r eac he d a boili ng poi nt i n t he
O n t he mor ni ng of Dec e mber 2, 1 5 9 0, t he Maya vill age of Sa n Mi g uel. Fat her Herr er a har a ng ue d
r esi de nts of t he cah or t o wn of Sa n Mi g uel o n t he t he Maya fr o m t he pul pit. He r e buke d t he m for
isl a nd of C oz u mel gat her e d i n t heir vill age t heir i dol atr y a nd e xhorte d t he m t o „l eave be-
c hurc h. The S pa nis h pri est a nd eccl esi asti c al hi nd what he c all e d t heir fals e g o ds“ ( AGI 1 5 9 7) .
j udge of t he isl a nd, Baltazar de Herr er a forc e d The Maya t o wns pe o pl e who s at a nd liste ne d t o
t he m t o c o me a nd hear mass. Whil e gi vi ng t he t heir pri est had r eac he d t heir li mit of t ol er a nc e.
s er vi c es, t he pri est l ost his te mper. Duri ng t he The y had alr eady r ec ei ve d a hars h punis h me nt.
pr ec e di ng t wo mo nt hs he had c o nducte d a vi o- Sever al of t he t o wn' s offi ci als had l ost t heir offi-
l e nt c a mpai g n agai nst Maya i dol atr y. Herr er a c es a nd ot her pr o mi ne nt Maya r ec ei ve d p ubli c
had disc over e d t hat ma ny of his l oc al Maya pa- fl o g gi ngs a nd had t o pay stiff fi nes ( AGI 1 5 9 0) .
44 1| 2 004
Ketzalc alli
Their r es e nt me nts fester e d as t he y s at o n t heir Heari ng t he c o mmoti o n, A mbr osi o de Ar g uell es
wo o de n be nc hes. Whil e Vi c ari o Baltazar de a nd his c o mpa ni o ns qui c kl y r us he d t o his ai d,
Herr er a c o nti nue d t o pr eac h, s ever al of t he Ma- dr a wi ng t heir s wor ds a nd p us hi ng bac k t he a n-
2
ya offi ci als who had bee n punis he d for i dol atr y gr y mo b of Maya. After s ettli ng t he cr o wd, t he
st o o d up fr o m t heir be nc hes a nd s ho ute d o ut S pa ni ar ds arr este d t he ri oters a nd hel d a not her
pr otests. Do n Marti n C uza mil a nd his br ot her s u mmar y tri al for dis o be di e nc e a nd r e belli o n
Di e g o C uza mil de ma nde d t hat he st o p his pe da n- ( AGI 1 5 9 0). The pri est s e nte nc e d t he g uilt y par-
ti c a nd c o nde mnat or y l ect ur e, but fat her Herr e- ti es t o mor e fl o g gi ngs a nd t o t he publi c hu mili a-
ra r ef us e d. The n t wo pri nci pal r esi de nts of t he ti o n of havi ng t o hear a mass whil e stri ppe d na-
t o wn, Pe dr o Tas a nd J ua n Ma h als o st o o d up a nd ke d above t he waist. This littl e kno wn a nd l o ng
a ngril y s ho ute d t heir dis appr oval at t he pri est. for g otte n r e belli o n o n t he isl a nd of C oz u mel
So o n ot her t o wns pe o pl e st o o d up a nd t wo of ill ustr ates t he te nsi o ns a nd dis c o nte nt t hat t he
t heir l eaders, t he regi dores or t o wn c o uncil me n, Maya har bor e d agai nst t he S pa nis h cl er g y. The
Fr a ncisc o Pat a nd Marti n Cab gr e w o pe nl y vi o- r e belli o n als o r e veals o ne of t he c e ntr al moti-
l e nt, overt ur ni ng t heir wo o de n be nc hes. Fr a n- vati ng c aus es of ma ny if not all of t he c ol o ni al
1
cis c o Pat s mas he d t he be nc h a nd pi c ke d up o ne Maya r evolts a nd r e belli o ns : r eli gi o n.
of t he l e gs as a weapo n. He s ho ute d wor ds of e n- 2
c o ur age me nt t o t he ot her Maya. So o n t he e ntir e I. C olonial Rebellions and their
c o ngr e gati o n of i nf uri ate d Maya be ga n t o s ho ut Religious Motivations
bl as p he mo us state me nts agai nst t he C hristi a n I n t he past, Maya r e belli o ns have ofte n bee n
g o d a nd t heir paris h pri est. I n a matter of mi nu- st udi e d as is ol ate d e pis o des wit h fe w c o nnecti-
tes t he e ntir e t o wn of Sa n Mi g uel had ris e n up i n o ns bet wee n t he m e xc e pt for t he c o mmo n t he-
vi ol e nt de mo nstr ati o n. Wit h littl e fear t he y r us- me of E ur o pea n e xpl oitati o n of i ndi ge no us pe o-
3
he d at t he pri est a nd attac ke d hi m wit h st o nes pl es. The traditi o nal e xpl a nati o ns for t hes e
a nd cl ubs t o p ut a n e nd t o his unr el e nti ng pers e- e pis o des have bee n t he abus e a nd e xpl oitati o n
c uti o n of t heir tr aditi o nal r eli gi o n. by S pa nis h s ettl ers a nd offi ci als c o mbi ne d wit h
Luc kil y for Padr e Herr er a, s ever al S pa ni ar ds t he heavy tri bute bur de n t hat t he c ol o ni al s y-
4
had arri ve d t hat mor ni ng t o visit t he isl a nd. ste mi mpos e d upo n t he Maya. Mor e r ec e nt i nve-
1 Acc or di ng to t he testi mo ny of Ambr osi o de Ar g uell es, 3 Most of t he earli er literat ure o n Maya re belli o ns
„t he y wo ul d have kille d hi m if it were not for c ertai n descri bes cl ass c o nfli ct a nd ec o no mi c o ppressi o n as t he
s pani ar ds who defe nde d hi m, a mo ng t he m was t his wit- o nl y moti vati ng factors for c ol o ni al revolts. For
ness who was t here at t he sc e ne i n t he s ai d vill age who i nstanc e vi d. Bart ol o mé & Barabas ( 1 9 7 7). Thes e
at t he s o und of t he nois e a nd voi c es c a me to t he de- aut hors, vi e wi ng t he c ol o ni al Maya as peas a nts, fo und
fe ns e of t he Padre. “ Vi d. AGI ( s. f. ). Es peci all y i nter- t hat cl ass rel ati o ns s er ve as t he c e ntral c aus e of Maya
esti ng are t he testi mo ni es of Ambr osi o de Ar g uell es, rebelli o n.
He má n Guti errez de Ang ul o a nd Bartol o mé Tol os a, all of 4 For a goo d arti cl e whi c h s ynt hesi zes t hes e ar g u me nts
who m were pres e nt at t he ti me of t he re belli o n. a nd posits ot her res ulti ng a nd c o ntri buti ng factors s ee
2 For t he pur pos es of t his paper, t he ter m „ evolt“ refers Beatri z Re petto Ti ó, „ Al g unas for mas de resiste nci a
to l oc ali ze d s po nta neo us ar me d i ns urrecti o ns occ urri ng ado ptadas por el puebl o maya yuc atec o dura nte l a
wit hi n a s pecifi c t o wn or c o mmunity. Si mil arl y, t he c o nquista y c ol o ni zaci ó n E ur o pea“ ( 1 9 9 2: 43- 5 9). For
ter m „ Re belli o n“ refers to pl a ne d ar me d i ns urrecti o ns or ot her disc ussi o ns of t he moti vati o ns and nat ure of
vi ole nt attac ks by or ga ni ze d gr o ups o n a l oc al, re gi o nal Maya re belli o n vi d. Huerta & Pal aci os ( 1 9 7 6). Als o for
or pr ovi nci al l evel. t he c as e of Yuc atá n vi d. Farriss ( 1 9 7 6: 6 6- 7 2).
1| 2 004 45
Ketzalc alli
sti gati o ns s ug gest t hat t hes e r e belli o ns wer e o nl y defe ns e agai nst t he er adi c ati o n of t heir
not hi ng mor e t ha n s oci al p he no me na i n whi c h tr aditi o nal r eli gi o n. Vi ol e nt de mo nstr ati o ns r e-
t he Maya dealt wit h t he cl as h of c ult ur es i nhe- pr es e nte d t he l ast or ga ni ze d c ha nc e for t he Ma-
r e nt i n t he c o nquest. I n t his t he or eti c al li g ht, ya t o r esist t he r e pr essi ve cl as h of c ult ur es
atte mpte d Maya r evitali zati o n or nati visti c mo- kno wn as t he „ S pirit ual C o nquest. “ O nl y by r e-
ve me nts r e pr es e nte d a fi nal a nd ofte n des per ate belli o n a nd t he s ubs e que nt destr ucti o n of t he
5
atte mpt t o pr es er ve t heir tr aditi o nal c ult ur e. S pa nis h c ol o nists a nd cl er g y c o ul d t he Maya ho-
As state d earli er, t his paper ar g ues t hat al- pe t o fr eel y wors hi p t heir tr aditi o nal deiti es s o
most all of t he Maya r e belli o ns duri ng t he peri o d i nti matel y c o nnecte d t o t he alli mporta nt agri-
under e xa mi nati o n ste mme d fr o mt he Maya' s at- c ult ur al c ycl e.
te mpt t o e ns ur e t he c o nti nuati o n of tr aditi o nal The r e belli o n o n t he isl a nd of C oz u mel i n
Maya r eli gi o n, whi c h had c o me under attac k 1 5 9 0 s er ves as a wi ndo wi nt o t he t ort ur e d Maya
fr o m t he c ol o ni al Cat holi c C hurc h. Whe n t heir s o ul. As t his c as e ill ustr ates, t he S pa nis h c ol o ni-
r o ot c aus es ar e a nal yze d, t hes e c ol o ni al r e belli- al s yste mi n t he pr ovi nc e of Yuc ata n pr es e nte d
o ns appear t o have t heir ori gi ns i n Maya at- t he Maya wit h a di c hot o my. Tor n bet wee n l o yal-
te mpts t o pr es er ve t he wors hi p of t heir tr aditi o- t y t o t he S pa nis h c ol o ni al s yste m or t he c o nti-
nal g o ds agai nst t he c a mpai g ns of e xtir pati o n nuati o n of t heir tr aditi o nal r eli gi o n, ma ny
c o nducte d by t he paris h cl er g y a nd Fr a ncisc a n t ho us a nds of Maya c hos e t heir r eli gi o n. What
6
fri ars. Po werl ess t o attac k t he C hurc h or c ha nge per pl e xe d t he Maya a nd c aus e d muc h of t he
c ol o ni al l e gisl ati o n, r e belli o n bec a me t he Maya' s c o nf usi o n over t he cl as h of c ult ur es was t he fact
5 Several ot her sc holars have c o mbi ne d t he traditi o nal moti vati o n a nd c ol o ni al re belli o n appears to e xpl ai n
ar g u me nts of ec o no mi c e xpl oitati o n wit h t he c o nc e pt t he hi g h nu mber of I ndi a n re belli o ns a nd uprisi ngs i n
of c ult ural s ur vi valis m as dual c aus es of c ol o ni al t he pr ovi nc e of Yuc atan c o mpare d t o t he rest of Ne w
re belli o ns. For i nsta nc e, Wass erstr o m ar g ues t hat t he Spai n. The pr ovi nc e of Yuc atan experi e nce d si x major
1 7 1 2 Tzeltal Maya revolt i n C hi apas was c aus e d by t he c ol o ni al re belli o ns a nd a l ar ge nu mber of s mall er
c o nti nuo us e xpl oitati o n of i ndi ge no us gr o ups by ci vil l oc ali ze d revolts. Acc or di ng to Huerta & Palaci os
a nd eccl esi asti c al aut horiti es. He ar g ue d t hat i n t his ( 1 9 7 6), t he pe ni ns ul a experi e nc e d more re belli o ns t ha n
„cl ass str uggl e, “ Mayas rejecte d acc ult urati o n and a ny ot her pr ovi nc e i n Ne w Spai n. Per haps t his tre nd is
rebell e d ( 1 9 80: 1 1 9). explai ne d by t he exce pti o nall y re pressi ve s yste m of t he
6 Ot her more rec e nt sc hol ars, s uc h as Gos ner ( 1 9 9 2) have c ol o ni al eccl esi asti c al c o urts i n t he pr ovi nc e t hat
dee mphasi ze d t he r ol e of ec o no mi c abus e a nd s oci al punis he d t he Maya for t heir i dolatr y. The s a me c o urts
i ne quality and i nstead have ar g ue d t hat i n ma ny i n ot her pr ovi nc es were more li mite d i n t heir acti o ns
si milar i nstanc es, t he iss ue of reli gi o n a nd move me nts a nd l ess abl e to c o nduct r ut hl ess c a mpai g ns of
of nati ve revitali zati o n were pri mar y c aus es of e xtir pati o n wit ho ut t he i nter ve nti o n of t he s ec ul ar
r e belli o n. Gos ner' s e xc ell e nt st udy of t he C hi apas' aut horiti es. The ad mi nistrati ve distanc e fr o m Spai n
Tzeltal revolt ( 1 7 1 2- 1 3) ac kno wl e dges t he r ol e t hat tax a nd t he s eat of vi c ere gal gover n me nt i n Ne w Spai n
a nd l abor gri eva nc es pl aye d, but he s ees t he pri mar y gave t he Yuc atec an bis ho ps a free hand to attac k
moti vati ng factors c o nnecte d wit h reli gi o n a nd a Maya traditi o nal Maya reli gi o n wit h unbri dl e d re pressi o n.
s pirit ual revi valist move me nt. I n t he c as e of t he Therefore, it is not a c oi nci de nc e t hat major Maya
Yuc atec Maya, si mil ar reli gi o us moti vati o ns are als o rebelli o ns occ urre d duri ng t he s a me peri o ds whe n
appare ntl y t he pri mar y moti vati ng factor i n rebelli o ns. e xtre mel y zeal o us bis ho ps of t he di oc es e a nd t heir
Duri ng t he c ol o ni al peri o d, t he Yuc atec Maya c o urts l aunc he d re pressi ve c a mpai g ns of e xtir pati o n.
te naci o usl y persiste d i n t heir traditi o nal reli gi o n i n t he For more i nfor mati o n o n t his to pi c vi d. C huc hi ak
fac e of pers ec uti o n. The c o nnecti o n bet wee n reli gi o us ( 1 9 9 9 b).
46 1| 2 004
Ketzalc alli
t hat S pa nis h Cat holi cis m a nd t he S pa nis h g o- The S pa nis h cl er g y vi e we d t he Maya deiti es
ver n me nt wer e s o i ntert wi ne d as t o be o ne. No a nd t heir i mages, whi c h t he y c all e d „i dols, “ as
s e par ati o n e xiste d i n t he S pa nis h s yste m bet- t heir pri mar y o bstacl e t o a f ull c o nversi o n t o
wee n C hurc h a nd State. The politi c al po wer of C hristi a nit y. The c ol o ni al C hurc h br o ug ht t he
t he S pa nis h c ol o nists e ns ur e d t hat S pa nis h s ec ul ar aut horiti es i nt o t he fi g ht agai nst tr adi-
Cat holi cis m wo ul d be t he o nl y acc e pte d r eli gi o n. ti o nal Maya r eli gi o n. Fr o mt he mi ddl e of t he si x-
S pa nis h he ge mo ny e ns ur e d t he do mi na nc e of tee nt h c e nt ur y until t he e nd of t he c ol o ni al pe-
Cat holi cis m a nd pr ove d t he ol d Lati n adage, C ui- ri o d, bot h C hurc h a nd State c o or di nate d attac ks
us Re gi o, E ui us Reli gi o, „ Whos ever Re gi o n, His o n t he Maya' s o ng oi ng wors hi p of t heir ol d
8
t he Reli gi o n. “ As l east no mi nall y, t he S pa ni ar ds g o ds. The Cat holi c C hurc h, ho wever, di d not of-
c o ntr oll e d t he r e gi o n a nd as l o ng as S pai n c o n- fer t he Maya a ny agri c ult ur al rit uals, nor di d it
tr oll e d t he pr ovi nc e t her e was no acc e pte d r eli- e ns ure t he c o mi ng of t he rai ns. This cl as h of r e-
gi o n or r eli gi o us beli efs o utsi de of Cat holi cis m. li gi o ns pl ac e d a n uni magi nabl e pr ess ur e o n
Ther efor e, if a Maya r ejecte d Cat holi cis m, he at tr aditi o nal Yuc atec Maya s oci et y a nd its r eli-
t he s a me ti me r ejecte d t he S pa nis h c ol o ni al s y- gi o us rit uals, es peci all y t hos e r el ate d t o agri c ul-
ste mt hat it s upporte d. I n r e belli ng agai nst t heir t ur e. As t he cl er g y l aunc he d c a mpai g ns of e xtir-
pri ests a nd fri ars, t he Maya wer e perc ei ve d t o r e- pati o n a nd punis he d c o untl ess t ho us a nds of
ject t he e ntir e c ol o ni al s yste m. Maya for what t he y vi e we d as „i dol atr y, “ t he y
Alt ho ug h Maya t o wn l eaders li ke Fr a ncisc o forc e d t he Maya t o c ho os e o pe n r e belli o n i n or-
Pat mi g ht have be nefite d ec o no mi c all y fr o mt he der t o e ns ur e t he s ur vi val of t heir tr aditi o nal r e-
ne w S pa nis h c ol o ni al s yste m, t he y wer e forc e d li gi o us beli efs. At t he heart of t his c o nfli ct was a
t o r eject it ti me a nd agai n bec aus e wit h it c a me dee pl y i ngr ai ne d c ult ur al fear t hat t o offe nd
t he de ma nd for abs ol ute c o nversi o n t o t he tr aditi o nal g o ds wo ul d l ead t o agri c ult ur al fail u-
e xcl usi vel y mo not heisti c Cat holi c r eli gi o n. It is r e, a nd ulti matel y star vati o n. I n effect, j ust as
unli kel y t hat Maya li ke Pat r ejecte d t he c ol o ni al t hat Lati n p hr as e s ai d, „ Whos ever Re gi o n, his
s yste m of tri bute a nd l abor, bec aus e a si mil ar s y- t he Reli gi o n, “ i n or der t o pr es er ve t heir tr aditi o-
7
ste m had e xiste d befor e t he c o nquest. An alter- nal r eli gi o n, t he Maya' s o nl y o pti o n was t o take
nati ve e xpl a nati o n is t hat t he y str ug gl e d, ofte n bac k t he e ntir e r e gi o n t hr o ug h a vi ol e nt r e belli-
vi ol e ntl y, agai nst t he S pa nis h Cat holi c C hurc h' s o n. O nl y by destr o yi ng t he S pa nis h c ol o ni al s y-
atte mpts t o er adi c ate t he wors hi p of t heir tr adi- ste m, a nd by e xte nsi o n t he Cat holi c cl er g y,
ti o nal deiti es. c o ul d t he Maya preserve t heir traditi o nal reli gi o n.
7 Spa nis h c ol o ni al tri bute a nd l abor de mands were ofte n petiti o ns a nd petiti o nar y for ms i nvol vi ng c o mplai nts
hi g h, but t he y s el do m s ur pass e d t he pre his pa ni c agai nst tri bute abus es vi d. Restall ( 1 9 9 7: 5 2- 5 3; 1 81-
tri bute and l abor re quire d fr o m t he Maya. I n fact, by 1 88). As t he c ol o ni al arc hi ves reveal, t he Maya bec a me
la w tri bute quotas or tas aci o nes de tri butos were s et at qui c kl y liti gi o us and fille d t he c o urts wit h s uits agai nst
levels e qual t o or less t han t hos e c oll ecte d by t he Spanis h e nc o me nder os and offi ci als. For a detail e d
Maya' s pre His pani c r ulers. Vi d. t he earli er wor k of disc ussi o n of tri bute, bot h l e gal a nd ill e gal vi d.
C ha mberlai n ( 1 9 5 1). Ho wever, i n many c as es Spa ni ar ds C huc hi ak ( 1 9 9 8: 1 07- 2 1 8).
require d ill egal a mo unts of tri bute and s er vi c es, but 8 For a disc ussi o n of t he moti vati o ns, mec hanis ms a nd
t he Maya had l e gal rec o urs e to c o mpl ai n and fi g ht hist or y of t he extir pati o n of i dol atr y i n t he pr ovi nc e of
t he m i n c o urts. For i nteresti ng e xa mpl es of Maya Yuc ata n vi d. C huc hi ak ( 1 9 9 9 a).
1| 2 004 47
Ketzalc alli
II. Religious Motivation and C olonial have her e befor e us ar e t he tr ue g o ds. . . ” ( Sc ho-
Maya Rebellions, 1 5 45 –1 6 00 l es & Ada ms 1 9 3 8: 84).
An e xa mi nati o n of c ol o ni al Maya r e belli o ns of- Ma ny ot her Maya Ah Ki nob r esiste d t he cl er-
fers evi de nc e t hat al most all Maya r e belli o ns a nd g y' s doctri ne, o pe nl y pr eac hi ng agai nst t he ne w
mi nor r evolts ste mme d fr o m s o me t ype of r eli- r eli gi o n, a nd ur gi ng t he Maya t o kee p t heir
gi o us c o nfli ct. The 1 5 9 0 r e belli o n o n t he isl a nd c hil dr e n fr o m atte ndi ng t he r e g ul ar doctri ne cl-
of C oz u mel was not uni que i n t his r es pect. I n ass es taug ht by t heir paris h pri ests. Ot her Ah Ki-
ma ny c as es, nati visti c move me nts of Maya r evi- nob vi ol e ntl y r esiste d Cat holi cis m by pers ec u-
tali zati o n si multa ne o usl y ar os e or c a me abo ut ti ng Cat holi c cl er g y a nd C hristi a n Maya
as a r es ult of i niti al r e belli o n. The ver y first c ol o- c o nverts. I n most of t hes e r e belli o ns, t he Maya
ni al r e belli o n occ urr e d s hortl y after t he i niti al pri ests a nd foll o wers of t he i dol c ult t o o k o ut
c o nquest. I n 1 5 47, t he Maya of t he c e ntr al pe n- t heir wr at h o n Maya who wer e eit her ass oci ate d
i ns ul a near t he S pa nis h s ettl e me nt of Vall adoli d wit h or l o yal t o t he pri ests a nd S pa ni ar ds.
9
r os e up i n vi ol e nt r e belli o n. Acc or di ng t o c ol o-
ni al acc o unts, t he Maya pri est ho o d or Ah Ki nob, Reli gi o us Persec uti on and
wer e t he mai n pr o moters of t he pr ovi nci al r e- Maya Rebelli ons, 1 580- 1 600
10
belli o n. Wit h t he arri val of t he first Fr a ncisc a n Over t he ne xt t hirt y years, t he Maya of t he pe n-
fri ars i n 1 5 45, t he Maya pri est ho o d l ost its c o n- i ns ul a s por adi c all y r os e up i n l oc al r e belli o ns.
tr ol over t he Maya' s r eli gi o n. It is t her efor e not Ma ny Maya c hos e t o fl ee t heir t o wns a nd es c ape
s ur prisi ng t hat t he gr eat Maya r evolt of i nt o t he r el ati ve s afet y of t he j ungl e fr o nti er t o
1 5 46 1 5 47 occ urr e d i n t he r e gi o n wher e t he li ve a mo ng t he r e mai ni ng paga n Maya of t he i n-
12
Fr a ncis c a ns foc us e d t heir c a mpai g n of e xtir pati- teri or. Ho wever, t he S pa nis h cl er g y a nd t he
11
o n agai nst Maya i dol atr y. That t he Ah Ki nob pr ovi nci al g over n me nt s e nt militar y e xpe diti-
first r ejecte d bot h C hristi a nit y a nd t he fri ars' o ns t o hunt t he m do wn a nd bri ng t he m bac k. By
doctri ne als o c o mes as no s ur pris e. As l ate as t he dec ade of t he 1 5 80s, t he s ec ul ar aut horiti es
1 5 6 2, t he ah ki n Gas par C hi m fr o m Sot uta pr o- a nd t he cl er g y had br o ug ht bac k t ho us a nds of
cl ai me d t o t he Maya: “ Do not beli eve i n what t he Maya fr o m t he i nteri or.
fri ars s ay bec aus e t he y li e t o us . . . a nd t heir i ma- Sever al maj or Maya r e belli o ns for me d duri ng
ges [ of s ai nts] t hat ar e her e o n t his r etabl e of t he dec ade of t he 1 5 80s. I n 1 5 82 a ne w bis ho p
t he altar wher e t he y s ay mass ar e not hi ng be- arri ve d i n t he pe ni ns ul a, Bis ho p Fr. Gr e g ori o de
c aus e t he y li e t o us. Thes e g o ds [ i dols] t hat we Mo ntal vo [ 1 5 82- 1 5 87] . Upo n his arri val t he bis-
9 For i nfor mati o n o n t he great Maya re belli o n of 1 5 46-
1 5 47 and its c o nnecti o n t o reli gi o us resista nc e vi d. Francisc an or der foc us e d o n t he destr ucti o n of t he
Sanc hez de Ag uil ar ( s. f. : 1 3 5 1 3 6). O ne of t he Spanis h s hri nes a nd te mpl es of t he Maya and t he o utri g ht
victi ms of t his re belli o n was t he aut hor' s grandfat her, eradi c ati o n of t he „i dols“ or i mages of t heir go ds.
Francisc o de Ag uil ar. For ot her descri pti o ns of t he Acc or di ng to Roys ( 1 9 5 2), t his „ destr ucti o n of
re belli o n a nd its reli gi o us moti vati o n vi d. Moli na Solis mo nu me nts“ was c e ntral to t heir pr oc ess of
( 1 9 43). Als o vi d. Carrill o & Anc o na ( 1 9 3 7); as well as missi o ni zati o n. For more i nfor mati o n o n t he
Anc o na ( 1 9 1 7). Franciscans met ho ds and t he eva ngeli zati o n of t he
1 0 For a disc ussi o n of t he s ur vi val of t he Maya pri est hoo d, Maya of t he c e ntral pe ni ns ul a vi d. Go nzál ez Ci c er o
or Ah Ki nob, a nd its c o nti nue d resista nc e to Col o ni al ( 1 9 7 8); als o vi d. C huc hi ak ( 1 9 9 4).
Cat holi cis m vi d. C huc hi ak ( 2 000). 1 2 O n t he s ubject of fli g ht vi d. Farriss ( 1 9 7 6: 6 3 7 5, 1 2 1-
1 1 As a c e ntral part of t heir missi o nar y experi me nt, t he 1 3 1).
48 1| 2 004
Ketzalc alli
ho p c o nducte d wi des pr ead c a mpai g ns agai nst vi nc e hundr e ds of Maya i dol aters r ec ei ve d p u-
Maya i dol atr y duri ng his vari o us e pis c o pal visi- nis h me nts of i mpris o n me nt a nd fl o g gi ng. The
tati o ns of t he pr ovi nc e, t hes e c a mpai g ns of e x- bis ho p ba nis he d t he Maya pri ests, or Ah Ki nob
tir pati o n had a dir ect i mpact o n t wo s ubs e que nt fr o m t he pr ovi nc e a nd or der e d t heir tr a ns porta-
Maya r e belli o ns. I n 1 5 82 i n t he r e gi o n of Ca mpe- ti o n t o Hava na or t he pris o n at Sa n J ua n de Ul úa
c he, t he bis hop punis hed a large nu mber of Maya ( Anc o na 1 9 1 7, t o mo 1 1: 88- 89; als o vi d. Sa nc hez
for t he cri me of i dolatry. The bis hop i nvesti gated, de Ag uil ar 1 9 3 7: 3 2). I n 1 5 84, bis ho p Mo ntal vo
appre he nded, jailed and fl ogged hundreds of Maya disc over e d a l ar ge c o mmunit y of I ndi a n i dol a-
fr o mt he regi o n ( Sánc hez de Ag uilar 1 93 7: 3 2). Du- ters i n t he vill age of Sot uta. He or der e d t heir
ri ng t he i nvesti gati o n, t he bis hop disc overed t hat arr est a nd al o ng wit h ot hers he s e nte nc e d t he m
t he caci que of Ca mpec he, o ne Do n Fransic o C hi, had t o forc e d l abor i n Sa n J ua n de Ul ua a nd Hava na,
c o mmitted i dolatr y. Befor e he c o ul d be arr este d, s e ndi ng t he m under esc ort t o t he port of Ca mpe-
Do n Fr a ncisc o C hi fl e d wit h s ever al . hundr e d c he for t heir e mbar kati o n ( Anc o na 1 9 1 7, t o mo
Maya a nd pl a nne d a n ar me d r e belli o n. O nc e 1 1: 89) . This r eli gi o us pers ec uti o n l e d t o a no-
agai n, r eli gi o us r e pr essi o n was a dir ect c aus e of t her maj or Maya r e belli o n. A Maya no bl e ma n
a Maya r e belli o n. Captai n J ua n Vázquez Andr a- fr o m Sot uta na me d Andr és C oc o m, a c o nvi cte d
da, a r esi de nt of Méri da a nd t he e nco me n der o of Ah Ki n a nd do g mati zer, esc ape d earl y i n 1 5 84
t he vill age of Moc oc ha near Ca mpec he, hel pe d a nd l a unc he d a wi des pr ead Maya r e belli o n
or ga ni ze a militar y e xpe diti o n i n or der t o c apt u- ( Ló pez de C o g oll udo, t o mo II: 6 5- 6 6) . C oc o m had
r e t he Caci que a nd his I ndi a n c aptai ns ( AGI o pe nl y pr eac he d agai nst t he C hristi a n r eli gi o n.
1 6 03) . Do n Fr a ncisc o atte mpte d t o i ncite t he S upporte d by s ever al hundr e d dis gr untl e d Maya
r e mai ni ng Maya of t he r e gi o n i nt o r e belli o n. He who had bee n p unis he d for i dol atr y, C oc o m pr o-
s e nt mess e ngers a nd s ever al Maya pri ests t o ga- cl ai me d hi ms elf ki ng of t he pr ovi nc e. As t he
t her s upport for t he r e belli o n. After a bri ef mo nt hs pass e d he s e nt mess e ngers t hr o ug ho ut
fi g ht, t he S pa nis h e xpe diti o n c apt ur e d t he c aci- t he r e gi o n a nd eve n c oll ecte d tri bute fr o m t he
que a nd his foll o wers. After a n i niti al i nvesti ga- Maya ar o und t he port t o wn Ca mpec he. C oc o m
ti o n a nd t heir s u mmar y tri al as i dol aters, t he g o- a nd his gr o up of c oc o ns pir at ors c oll ecte d a gr eat
ver nor Fr a ncisc o de Solis ai de d t he bis ho p i n nu mber of weapo ns a nd st oc kpil e d t he m i n c a-
e xec uti ng t he s e nte nc es. For t he cri mes of i do- ves near Ca mpec he ( vi d. Anc o na 1 9 1 7, t o mo II:
l atr y a nd c o ns pir ac y t o r e bel, t he c aci que Do n 89; als o vi d. Ló pez de C o g oll udo 1 9 7 1, t o mo II:
Fr a ncisc o, a nd t wo ot her Maya offi ci als wer e 6 6). Whil e ar mi ng t he ms el ves, t he r e bels r e-
hung, dr a wn a nd quarter e d ( Anc o na 1 9 1 7, t o mo veal e d t he tr ue c aus e of t heir r e belli o n: r eli gi o n.
1 1: 86- 87). The Pr ovi nci al g over nor s ho we d his Andr és C oc o mc o nti nue d t o act as a n Ah Ki n, a nd
s upport by pers o nall y g oi ng t o Ca mpec he t o he i nstr ucte d t he Maya of t he Ca mpec he r e gi o n
overs ee t he e xec uti o ns. The heads of t he c o ns pi- a nd c o nvi nc e d ma ny of t he m t o c o nti nue t heir
r at ors wer e t he n pl ac e d upo n posts i n pr o mi ne nt i dol atri es a nd r esist t he Cat holi c cl er g y. He l e d
pl ac es as a war ni ng t o ot her I ndi a n i dol aters a nd pr oc essi o ns i nt o t he hills t o s hri nes a nd i dols
c o ns pir at ors. t hat had l o ng bee n hi dde n fr o m t he pri ests a nd
By April 1 5 83, bis ho p Mo ntal vo t ur ne d bac k fri ars.
t o war ds Méri da t o c o nti nue t he visitati o n of his The r e belli o n qui c kl y c aus e d t he s ec ul ar aut-
bis ho pri c t o t he east ( Anc o na 1 9 1 7, t o mo 1 1: horiti es t o c o me t o t he ai d of t he C hurc h. The li-
88) . Thr o ug ho ut t he easter n porti o n of t he pr o- e ute na nt g over nor of t he pr ovi nc e, Le o n de Sa-
1| 2 004 49
Ketzalc alli
l azar, i n t he c o mpa ny of Captai n J ua n Vázquez had t o r e duc e t he paga n a nd i dol atr o us i ndi a ns
Andr ada l aunc he d a not her militar y c a mpai g n who li ve d al o ng t he fr o nti er ( AGI 1 6 01 a). Mo-
agai nst t he r e belli o us Maya. After s ever al s kir- r e over, it was appar e nt t hat t hes e paga n a nd
mis hes, t he S pa nis h forc e s ucc essf ull y arr este d apostate I ndi a ns had fr e que nt c o ntact wit h t he
C oc o m a nd his acc o mpli c es. After a for mal a nd s uppos e dl y C hristi a n I ndi a ns of nort her n pe ni n-
s ol e mn tri al, Do n Andr és C oc o m was hung a nd s ul a. Eve n mor e fri g hte ni ng, ma ny C hristi a n Ma-
his head was c ut off a nd dis pl aye d at t he e ntr a n- ya fl e d eccl esi asti c al a nd ci vil j usti c e i n or der t o
c e t o t he gates of t he t o wn of Ca mpec he as a war- li ve a mo ng t he m a nd c o nti nue t o c o mmit i dol a-
ni ng t o ot her I ndi a ns who wis he d t o r e bel ( AGI tr y. This paga n „s afe have n“ s o cl os e t o t heir
13
1 5 9 8). o wn bor ders l e d t he g over nors a nd cl er g y t o
T wo years l ater i n 1 5 86, t he g over nor of Yu- c o ncl ude t hat c o nqueri ng t he „ paga n fr o nti er“
c ata n c o mmissi o ne d Captai n Marti n Rui z de Arze r e mai ne d t he o nl y way t o st o p t he c o nsta nt
t o c o nduct a s ec o nd militar y e xpe diti o n. The e x- fli g ht of t he Maya fr o m t heir paris hes.
pe diti o n' s pur pos e was t o r e duc e t he apostate At t he s a me ti me, devo ut C hristi a n Maya
Maya a nd i dol aters who had fl e d t he pr ovi nc e al o ng t he fr o nti er fr e que ntl y dis appear e d or
a nd li ve d i n t he r e gi o n ar o und t he Ba hi a de l a t ur ne d up mur der e d. A ver y s eri o us c as e of r eli-
As c e nci ó n ( AGN 1 5 88). The apostate Maya r ai- gi o usl y moti vate d mur der c a me t o t he noti c e of
de d a nd attac ke d S pa nis h s ettl ers i n t he r e gi o n t he ci vil aut horiti es i n t he t o wn of Vall adoli d o n
a nd r esiste d all atte mpts t o bri ng t he m bac k t o May 1 0, 1 6 01. T wo Maya caci ques i nfor me d t he
t heir t o wns. Captai n Rui z de Arze a nd his e xpe- al cal de, Ant o ni o Maza, t hat t hr ee unbapti ze d
diti o n fi nall y arri ve d at t he Bay of Asc e nci ó n o n Maya Ah Ki nob, Na Pul Ca nc he, Na Bat un Caui-
Marc h 1 5, 1 5 87. Duri ng t he ne xt te n days, t he c he a nd Na Dzi b Ek, mur der e d t wo C hristi a n Ma-
e xpe diti o n r o unde d up s ever al hundr e d r e- ya me n fr o m t he vill age of Ti x mukul i n a n appa-
belli o us Maya i dol aters who had bee n li vi ng a nd r e nt hu ma n s acrifi c e. The vi cti ms, Fr a ncisc o Uc
c o mmitti ng i dol atr y i n t he r e gi o n. a nd Di e g o Dzi b wer e mur der e d o n t he isl a nd of
S hortl y after t his e xpe diti o n, ne ws arri ve d of Nitzuc and t heir bodies t hro wn i nto a cave ( AGI
t he Maya r e belli o n o n t he isl a nd of C oz u mel i n 1 601 b). The t hree Maya priests were tryi ng to or ga-
1 5 9 0. The l oc al paris h pri est, Baltazar de Herr er a nize an uprisi ng agai nst t he clergy i n t he regi o n.
had j ust c o mpl ete d a t wo year c a mpai g n agai nst One of t he s us pected mur derers, Na Pul Canc he, was
Maya i dol atr y whe n t he Maya of t he isl a nd r os e quic kl y caug ht near t he village of Ti xhol op and
up i n rebelli o n. This ill ustrati ve case of Maya reli- co nfessed under tor me nt ( AGI 1 601c). The planned
gi o us rebelli o n wo ul d be far fro mt he last ofits ki nd. uprisi ng was quic kl y s ur pressed.
III. E xtirpation, F light and the Aborti ve Yobai n Rebelli on, 1 606- 1 607
Religious Motivation of The Maya pri est ho o d a nd tr aditi o nal Maya r eli-
S ubsequent Rebellions, 1 6 00- 1 6 5 6 gi o n als o pl aye d a n i mporta nt part i n a not her
By t he e nd of t he si xtee nt h c e nt ur y, i n or der t o pl a nne d r e belli o n i n 1 6 07. I n t hat year, t he Ma-
es c ape r eli gi o us pers ec uti o n a nd hars h c ol o ni al
1 3 Captai n Gó mez de Castill o testifi e d t hat he had hel pe d
tri bute, t ho us a nds of Maya fl e d i nt o t he j ungl e
Vázquez de Andrada and t he te ni e nte de gobe mador
i nteri or t o t he s afet y of unc o nquer e d paga n Ma- a nd t hat c o nc er ni ng Andrés C oc o m „(. . . ) l e a horc ar o n y
ya c o mmuniti es. As earl y as 1 6 01, t he cl er g y a nd quito l a c abeza y c asti ga ndo a l os de mas c o mpli c es e n
t he ci vil offi ci als of Yuc atá n r eali ze d t hat t he y l a di c ha re belli o n (. . . ) “ ( AGI 1 5 9 8).
5 0 1| 2 004
Ketzalc alli
ya Ah Ki nob fr o mt he t o wn of Yo bai n hel d s ecr et deit y. I n his zeal, Fr. Porr as s mas he d t he i dol
meeti ngs at ni g ht. Dri nki ng t he rit ual i nt o xi- a nd br o ke t he altar pl ac e wit h his bar e ha nds.
c a nt balc hé, t he y tal ke d abo ut t heir pl a ns for Re ports of his acti o ns a nd t he destr ucti o n of
killi ng t he pri ests a nd all ot her S pa ni ar ds ( AGI t he i dol s we pt t hr o ug ho ut t he c o untr ysi de. Ma-
1 6 07; si mil arl y vi d. AGN 1 6 07). Mor e over, t he Ah ny Maya fl e d i nt o t he j ungl es i n a n atte mpt t o
Ki nob fr o m Yo bai n had c o ntacts i n t he ot her es c ape fr o m t he c ol o ni al C hurc h' s wr at h. Ot her
vill ages of t he r e gi o n. Rec ei vi ng r u mors of t he Maya t o o k up weapo ns t o defe nd t heir i dols. By
pl a nne d r e belli o n, t he g over nor of Yuc atá n t he s u mmer of 1 6 2 1, Fr. Porr as r ec ei ve d r e ports
qui c kl y or der e d t heir arr est a nd punis h me nt. t hat mor e t ha n s eve nt y I ndi a ns fr o m t he nei g h-
After bei ng punis he d i n a publi c a ut o de fe, seve- bori ng t o wn of C hal a mte had r e bell e d agai nst
ral of t he ah ki ns angril y bl urted o ut t hat t he „e nd t he fri ars. The y had s et up a j ungl e c a mp i n a s e-
of t he worl d was c o mi ng and t he Spani ar ds wo ul d cr et c ave i n or der t o pr otect a maj or s hri ne a nd
be eli mi nated, and t he priests and fri ars were to be altar t o t heir r ai ng o d, C hac. The Maya t he n at-
t he first, and eve n t he i n di os l adi nos a nd C hristi- tac ke d s ever al fri ars a nd kill e d a fe w un war y
a n Maya wo ul d be destr o ye d ( . . . ) “ ( AGI 1 6 07) . S pa ni ar ds who wa nder e d i nt o t he ar ea. The y we-
Afe w years later i n 1 6 1 0, traditi o nal Maya reli- r e heavil y ar me d a nd pr e par e d t o defe nd t heir
gi o nlay be hi nd anot her act of rebelli o n. The paris h i dols agai nst c ol o ni al aut horiti es. Mor e Maya
priest Gregori o Marti n de Ag uilart he first c o usi n j oi ne d t he m as t he r e belli o n s pr ead. Al oc al S pa-
and l o ngti me assistant of t he e mi ne nt Dr. Pedro nis h offi ci al, Capita n Ger ó ni mo de Ya ng uas, ar-
Sánc hez de Ag uilar disc overed t hat o ne Ah Kki n i n g ue d t hat t he y s ho ul d al ert t he g over nor of t he
parti c ul ar, Di e g o Pec h, was a vir ul e ntl y a nti- r e belli o n a nd as k hi m for s ol di ers t o st or m t he
C hristi a n i dol ater. Pec h had mur der e d t hr ee nati ve' s str o ng hol d ( AGI 1 6 43) .
C hristi a n Maya a nd was a kno wn e ne my of t he I n t he c o mpany of anot her fri ar and several
cl er g y. O n o ne occ asi o n Ah Ki n Pec h eve n tri e d Spaniar ds, Fr. Porras fo und t he cave, o nl yto be c o n-
t o kill t he vi cari o Ag uil ar duri ng his i nvesti gati- fro nted by sc ores of Maya ar med wit h bo ws and
o n. After pl a nni ng a r e belli o n, t he l oc al s ec ul ar arro ws. The fri ar als o fo und t hat t he nati ves were
al cal de or di n ari o, arrested hi m and se nt hi m i n c o nducti ng a rit ual to t he i dols. Angered byt he Ma-
c hai ns to t he gover nor i n Méri da ( vi d. AGN s. f. ). ya' s i dolatr y, Fr. Porras made a move to s mas h t he
i dols as he had do ne before. A cro wd of t he Maya
Maya Reli gi on and quic kl y s urro unded t he fri ar and his c o mpani o ns.
t he Chal a mte Rebelli on, 1 621 They t hreate ned t he fri ar and ot hers moved to
Pers ec uti o n of Maya r eli gi o n i ns pir e d yet a no- s hoot t heir arro ws at t he gr o up. The Spaniar ds tried
t her maj or act of r e belli o n i n 1 6 2 1. Duri ng t he to pus h t heir way bac k to t he e ntrance to t he cave,
pr ec e di ng year, t he g uar di a n of t he Fr a ncis c a n but t he Maya bl oc ked t heir retreat. One of t he Spa-
c o nve nt of I za mal, Fr. Ger ó ni mo de Porr as, had ni ar ds was s hot wit h an arro w. While his ot her c o m-
c o nducte d a vi ol e nt a nd r e pr essi ve c a mpai g n pani o ns te nded to t he wo unded Spani ar d, Fr.
agai nst Maya i dol atr y. I n t he c o mpa ny of a no- Porras we nt a mo ng t he ot her I ndians, preac hi ng
t her fri ar a nd s ever al I ndi a n fi scal es, Fr. Porr as t he Hol y Gos pel i n Maya, urgi ng t he mto lay do wn
s earc he d for nati ve s hri nes a nd i dols hi dde n i n t heir ar ms and s urre nder t he i dols. Acc or di ng to
t he wo o ds. O n o ne of his missi o ns i nt o t he wit nesses, after several te nse mi nutes, t he fri ar ran
j ungl e, Fr. Porr as disc over e d a l ar ge st o ne altar up to t he i dols and s mas hed t he m ( vi d. AGI
14
a nd s hri ne, whi c h hel d a st o ne i dol of a Maya 1 62 4b) . Upo n t he destr ucti o n of t heir i dols,
1| 2 004 5 1
Ketzalc alli
ma ny of t he nati ves fl e d t he c ave a nd melte d i n- O n Fe br uar y 2, 1 6 2 4, t he feast day of t he Pu-
t o t he de ns e j ungl e gr o wt h. rifi c ati o n of t he Vir gi n Mar y, Capita n Mir o nes
a nd all of his s ol di ers wer e at mass wit ho ut a ny
The Sacal u m Rebelli on and t he Massacre of of t heir weapo ns. The Maya s ei ze d t he o pport u-
Capit an Francisco de Miro nes, 1 624 nit y. The y pai nte d t heir fac es, t o o k up t heir
Re pr essi ve e xtir pati o n of i dol atr y c o mbi ne d weapo ns a nd under t he c o mma nd of t he Maya
wit h ot her abus es of aut horit y l e d t o a r e mar- pri est, Ah Ki n Ppol, t he y we nt t o t he c hurc h.
kabl y bl o o dy Maya r e belli o n at t he r ec e ntl y The Maya easil y over po wer e d t he unar me d S pa-
fo unde d Fr a ncisc a n missi o nar y t o wn of Sac a- ni ar ds. Anot her fri ar, Fr. J ua n E nri quez, c all e d
l u m. Fr. Di e g o Del gado had establis he d t he mis- o ut t o Ah Ki n Ppol, war ni ng hi m t o t hi nk of t he
si o nar y c o mmunit y at Sac al u m i n 1 6 2 2. The l o- evil he was doi ng a nd t o at l east gi ve t he S pa ni-
c ati o n of t he missi o nar y r e gi o n i ns pir e d a ar ds a c ha nc e t o c o nfess t heir si ns. Feari ng
c ol o nist a nd S pa nis h Captai n, Fr a nsi c o de Mir o- deat h, t he S pa ni ar ds cri e d o ut t heir si ns qui c kl y
nes Lezc a no, t o pl a n a c a mpai g n agai nst t he pa- as t he Maya faste ne d t he m t o t he pol es hol di ng
15
ga n Itza Maya of t he i nteri or. up t he vill age c hurc h. Ah Ki n Ppol we nt t o Cap-
Gai ni ng t he c o mmissi o n t o c o nduct t he mili- tai n Mir o nes a nd c ut o pe n his c hest a nd ri ppe d
tar y c o nquest of t he Itza Maya, Capita n Fr a ncis- o ut his heart. All of t he ot her S pa ni ar ds wer e
c o de Mir o nes pl a nne d for his e xpe diti o n i n t he s acrifi c e d i n a si mil ar way.
s pri ng of 1 6 2 2. E nlisti ng t we nt y S pa nis h s ol- Thr o ug ho ut t heir bl o o dy r e belli o n, Fr. E nri-
di ers a nd a l ar ge nu mber of I ndi a n auxili ari es, quez pr eac he d t o t he m i n Maya o n t he evils of
t he e xpe diti o nl eft Méri da for t he ne w missi o n at t heir i dol atri es. Fi nall y, Ah Ki n Ppol sl as he d
16
Sac al u m ( AGI 1 6 2 4). Capita n Mir o nes a nd his o pe n Fr. J ua n E nri quez' s c hest a nd rit uall y t o o k
r e mai ni ng me n deci de d t o wait i n Sac al u m for o ut his heart ( Sc hol es & Ada ms 1 9 9 1: 3 6). The
t he r ei nforc e me nts t hat wer e bei ng gat her e d i n Maya dr ag ge d t he bo di es fr o m t he c hurc h a nd
Méri da for t he act ual c o nquest of t he Itza. Mir o- be heade d t he m. Their c or ps es wer e t he n i mpa-
nes pl a nne d t o us e t he t o wn of Sac al u m as his l e d upo n posts at t he t o wn' s e ntr a nc e. T wo wo-
bas e of o per ati o ns. Mir o nes a nd his me n t he n me n wer e als o c apt ur e d a nd kill e d, t heir he-
be ga n t o e xt ort l ar ge a mo unts of tri bute fr o m adl ess bo di es i mpal e d t hr o ug h t heir vagi nas.
t he nati ves of t he Sac al u m missi o n. He de ma n- The Maya t he n bur ne d t he c hurc h a nd t he e ntir e
de d t hat t he y fee d t he S pa ni ar ds a nd pr ovi de vill age, fl eei ng under t he c o mma nd of Ah Ki n
materi als for t he c o mi ng c o nquest. Mir o nes als o Ppol i nt o t he s urr o undi ng j ungl e. The missi o n at
ai ded t he l ocal friars i n extir pati ng i dolatry. I nlate Sac al u m was aba ndo ne d. Sever al days l ater, t he
Janurar y 1 62 4 a Maya arri ved wit h ne ws t hat t he r ei nforc e me nts under t he c o mma nd of Captai n
pagan Itza had mur dered Fr. Di ego Del gado. Capi- J ua n Ber nar do, arri ve d at Sac al u m a nd disc ove-
tan Miro nes di d not beli eve t he nati ve and he had r e d t he gr ues o me s pectacl e of i mpal e d c or ps es
hi mtort ured i n or der to c o nfess what he beli eved a nd t he still s mol deri ng t o wn. The buri al of t he
was t he tr ut h. The nati ves of Sacal u m, heari ng of headl ess c or ps es e nde d t he first atte mpt t o mili-
t he tort ure of t he Maya, passed t he poi nt of accep-
1 5 The best descri pti o n a nd act ual tra nscri pti o n of t he
tance and moved to ope n rebelli o n.
doc u me nts of t he e xpe diti o n was publis he d i n Sc hol es
1 4 The e ntire dra mati c eve nt was wit ness e d by s everal & Ada ms ( 1 9 9 1).
Spa ni ar ds a nd s wor n to i n writte n testi mo ni es i n AGI 1 6 Vi d. an E nglis h tra nscri pti o n of t he doc u me nt i n
( 1 6 43). Sc hol es & Ada ms ( 1 9 9 1: 1 82 9).
5 2 1| 2 004
Ketzalc alli
taril y c o nquer t he Itza Maya. Neit her Captai n all o wt he mt o addr ess t he sit uati o n. The y pr e pa-
Mir o nes' nor Fr. J ua n E nri quez' s heads wer e ever r e d t o dis patc h o ne of t heir best cl er g y me n t o
fo und ( Sc hol es & Ada ms 1 9 9 1: 3 6- 3 7) . Alt ho ug h quell t he r e belli o n a nd bri ng t he Maya bac k t o
t he c ul prits wer e eve nt uall y arr este d a nd e xec u- t he o be di e nc e of t he Cr o wn a nd t he C hurc h.
te d, r esista nc e t o t he e xtir pati o n of i dol atr y l e d The y ho pe d t hat by s e ndi ng Padr e A mbr osi o de
t o f urt her r e belli o ns i n ot her ar eas. Fi g uer oa t o bri ng t he nati ves bac k, t he y c o ul d
avoi d l osi ng c o ntr ol over t he r e gi o n. The Cat he-
The Ti pu Rebelli on and dr al C hapter had r eas o n t o beli eve t hat Padr e Fi-
Maya Reli gi on, 1 639- 1 656 g uer oa c o ul d s ucc essf ull y c o nduct t he reducci ón
To war ds t he e nd of 1 6 3 9 si mil ar c a mpai g ns of of t he r e bel Maya.
e xtir pati o n a nd c o nfli cts bet wee n fri ars a nd Ma- I n 1 6 2 4, Padr e Fi g uer oa had s ucc essf ull y
ya l e d t o f urt her a nd eve n l ar ger r e belli o n by t he c o mpl ete d t he reducci ón of t he r e belli o us a nd
Maya fr o mt he Bac al ar r e gi o n ( Ló pez de C o g oll u- hostil e Maya ar o und his paris h of Po pol a. Ro un-
17
do 1 9 7 1, t o mo 1 1 1: 2 6 1- 2 6 6) . The t o wns of Ti- di ng t he nati ves up fr o m t heir j ungl e str o ng-
pu, La ma nai a nd s ever al nei g hbori ng vill ages hol d, Padr e Fi g uer oa br o ug ht t he m bac k by for-
br o ke a way fr o m S pa nis h c o ntr ol. 1 n r ealit y t he c e. What t he Cat he dr al C hapter di d not c o nsi der
mai n r e pr es e ntati ve of S pa nis h c o ntr ol was was t hat per haps it was Padr e Fi g uer oa hi ms elf
t heir l oc al paris h pri est. As earl y as 1 6 3 6, t he who was t he r eas o n why t he Maya had fl e d his
Maya of t he Ti p u r e gi o n be ga n t o r un a way i n paris h of Po pol a. The Apostate Maya of his pa-
l ar ge nu mbers fr o m t he c a mpai g ns of e xtir pati- ris h, i n a l etter t o t he Fr a ncis c a n pr ovi nci al i n
o n i n t heir paris h ( Ló pez de C o g oll udo 1 9 7 1, t o- 1 6 2 4, had c o mpl ai ne d t hat it was bec aus e of
mo III: 2 6 1). The l oc al pri est a nd eccl esi asti c al Padr e Fi g uer oa' s hars h e xtir pati o n of i dol atr y
j udge, Gr e g ori o de Ag uil ar had c o nducte d hars h t hat had c aus e d t he m t o fl ee ( vi d. AGI 1 6 2 4b).
c a mpai g ns agai nst i dol atr y i n t he r e gi o n a nd The Cat he dr al C hapter disr e gar de d Padr e Fi g ue-
ma ny of t he Maya of his j uris di cti o n fl e d i nt o r oa' s r e putati o n a mo ng t he Maya. The y c o mmis-
t he hills a nd j ungl es. So me eve n we nt t o j oi n up si o ne d hi mt o g o i nt o t he j ungl es ar o und Ti pu i n
wit h t he paga n Itzaes. I n a vi ol e nt act of r esi- t he c o mpa ny of s ever al alli e d nati ves a nd forc e
sta nc e, t o war ds t he e nd of 1 6 3 9, t he Maya fr o m t he Maya t o o be y t he C hurc h a nd Cr o wn.
t he Ti pu r e gi o n r e bell e d a nd destr o ye d t heir pa- Padr e Fi g uer oa arri ve d i n Bac al ar a nd s el ec-
ris h c hurc hes. The y des ecr ate d t he s acr e d i ma- te d a fe wl oc al Maya as a n e mbass y a nd he gave
ges, destr o ye d t he altars, st ol e t he c hurc h bells t he m a sil ver or na me nt a nd a br evi ar y as a gift
a nd sil ver c hali c es, a nd r aze d t he c hurc hes of for t he l eaders of t he r e bel Maya ( vi d. Ano ny-
t he t o wns of Ti pu a nd La ma nai t o t he gr o und. mo us Fr a ncisc a n Fri ar, Guar di a ní a of Mot ul
The g over nor Do n Di e g o de Car de nas, c o ns ul- 1 6 3 4) . He i nstr ucte d t he m t o tell t he nati ves
te d t he Cat he dr al C hapter as acti ng g over nors of t hat he was abo ut t o c o me a mo ng t he mt o teac h
t he bis ho pri c i n t he vac a nt s eat. The Cat he dr al t he m abo ut C hrist. The nati ve e miss ari es l eft Ba-
C hapter, feari ng a t otal l oss of eccl esi asti c al c al ar a nd we nt i nt o t he j ungl es. The y met wit h
c o ntr ol i n t he ar ea, c o nvi nc e d t he g over nor t o t he r e bel Maya who i nstead of liste ni ng, jeer e d
a nd taunte d t he m, a nd eve n c ut t he m wit h t heir
1 7 For t he best st udy of t he Ti pu Maya re belli o n s ee J o nes
( 1 9 89). Als o s ee by t he s a me aut hor a g oo d arti cl e o n s pears. The y t hr eate ne d t he e miss ari es t hat if
t he re belli o n „ The Last Maya Fr o nti ers of Col o ni al t he y r et ur ne d t her e t hat t he y wo ul d kill bot h
Yuc ata n“ ( J o nes 1 9 83). t he m a nd t he Padr e. Rec ei vi ng t his o mi no us
1| 2 004 5 3
Ketzalc alli
mess age, Padr e Fi g uer oa deci de d it best not t o Si na nc he. He pr ocl ai me d t hat he a nd s ever al
pr oc ee d wit h his r e ducti o n. He was a zeal o us ot hers wo ul d be tri e d for i dol atr y.
ma n, but he di d not desir e t he cr o wn of mart yr- Whe n t he l oc al fri ar tri e d t o r e pri ma nd t he
do m. Seei ng t he r e bel' s ill dis positi o n t o war ds Maya for t heir publi c dis pl ays of i dol atr y, t he y
S pa ni ar ds a nd C hristi a nit y, Padr e Fi g uer oa deci- be ga n t o r e bel. The y gat her e d at t he c hurc h a nd
de d t o r et ur n t o Méri da. The Maya of t he Ti pu r e- de ma nde d a ngril y t hat t he fri ar r el eas e Pec h.
gi o n r e mai ne d o utsi de c ol o ni al aut horit y until The fri ar r ef us e d a nd he l oc ke d hi ms elf i n t he
after 1 6 5 6. c hurc h. The Maya of Si na nc he be ga n t o ar m
t he ms el ves a nd take positi o ns i n t he c o urt yar d
The Si nanche Rebelli o n, 1 64 3 of t he t o wn, o utsi de of t he s mall c hurc h. Wit h
Onl y a fe w years after t he Ti pu rebelli o n, t he Maya t he fri ar barri c ade d i nsi de t he y s cr ea me d a nd
of t he nort her n to wn of Si nanc he rose up vi ole ntl y yell e d for hi m t o c o me o ut. The y had by t hat ti-
agai nst t heir Franciscanfriars. I n 1 643, t he Francis- me br o ug ht t heir weapo ns, bo ws a nd arr o ws a nd
cans of t he to wn of Si nanc he experie nced great dif- eve n wo o de n s hi el ds. Acc or di ng t o wit ness es,
fic ulties i n ad mi nisteri ng t heir regi o n. They c o n- t he Maya pr e par e d for war. The y s o unde d c o nc h
stantl y punis hed t he l ocal Maya for i dolatry, but s hell tr u mpets a nd t he wit ness es hear d t he m
t hey persistedi n wors hi ppi ng t heir ol d gods. Acc or- po und t he t u nkul, or dr u ms, c alli ng t he ot her
di ng to t he clergy me n, t he Maya beca me i ncreasi n- Maya t o battl e. The nati ves r e porte dl y cri e d o ut
gl y unr ul y, dis obeyi ng t he friar' s or ders. The fri ars t o t heir o wn g o ds, „t he yu mes, n aco nes a nd
c o mplai ned to t heir Provi nci al and re mar ked t hat chacs, i nvoki ng t heir gods wit h yells, l o ud voices
t he nati ves c o mmitted t heir i dolatries publicl y i n and great blas phe my(. . . ) “ ( Ano ny mo us Franciscan
fro nt of t he fri ars wit ho ut anyfear. One fri ar wrote Fri ar, Guar dianí a of Mot ul 1 6 43, foli o 4).
t hat: „(. . . ) t he I ndi a ns of t hes e pr ovi nc es ar e be- Thes e de mo nstr ati o ns we nt o n for s o me ti-
c o mi ng belli c os e a nd t he y r esist heari ng t he me, but a l oc al S pa ni ar d had notifi e d t he aut ho-
tal ks abo ut o ur Hol y Fait h (. . . ) a nd t he y ar e c o n- riti es a nd t he Fr a ncis c a n fri ars i n t he nei g hbo-
ducti ng di vers e i dol atri es a nd per versi o ns ( . . . ) ri ng Guar di a ni a of Dzi ndza nt un. Befor e l o ng,
t he y perfor m rites a nd i dol atri es wit h i dols of Fr. Fr a ncisc o Ant o ni o arri ve d o n t he sc e ne. He
ma ny di vers e fac es, fi erc e a nd s ata ni c“ ( Ló pez pl unge d i nt o t he a ngr y cr o wd a nd be ga n t o
de C o g oll udo 1 9 7 1, t o mo III: 2 6 2) . s peak t o t he m. The Maya di d not wa nt t o hear
The Maya wer e foll o wi ng t he or ders of t heir a nyo ne but No h Uc a n Pec h. The y s ho ute d a nd
l oc al c aci que who was not eve n a bapti ze d C hri- scr ea me d at Fr. Ant o ni o. So me eve n moti o ne d
sti a n. The c aci que, who m t he y c all e d No h Uc a n t hr eate ni ngl y at hi m wit h t heir bo ws a nd
Pec h, had bee n under mi ni ng t he Fr a ncisc a ns' arr o ws. Befor e t he nati ves c o ul d mur der Fr. An-
efforts i n t he r e gi o n ( Ano ny mo us Fr a ncisc a n t o ni o, a l o ud tr u mpet s o unde d. The l oc al Cap-
Fri ar, Guar di a ní a of Mot ul 1 6 43, foli o 3). Pec h tai n a nd e nco me n der o, Melc hor Qui ño nez, arri-
not o nl y e nc o ur age d t he nati ves t o dis o be y t he ve d mo unte d o n hors e bac k wit h a n ar que bus i n
fri ars, he eve n s e nt Maya pri ests a nd rit ual s pe- his t wo ha nds. He had r ec ei ve d r e ports abo ut
ci alists t hr o ug ho ut t he r e gi o n as far a way as t he t he r e belli o n. Be hi nd hi m wer e his heavil y ar-
t o wn of Dzil a m t o c o nduct for bi dde n rit uals of me d t wo s o ns, a nd a gr o up of a doze n heavil y ar-
i dol atr y. The l oc al fri ar deci de d t o arr est No h me d Maya auxili ari es. The Captai n fir e d his g un
Uc a n Pec h. Wit h t he ai d of t he l oc al offi ci als he above t he r e bels' heads a nd or der e d his me n t o
pl ac e d Pec h i n t he r o yal jail i n t he t o wn of c har ge at t he m. Reacti ng t o t he g un s hot a nd
5 4 1| 2 004
Ketzalc alli
t he c har gi ng s ol di ers, t he Maya r etr eate d i nt o hi nd t heir c hurc hes and doctri n as, a nd t he n t he y
t he t o wn. Wit h t he ai d of t he Captai n a nd t he l eave be hi nd t heir Fait h whi c h t he y had pr ofes-
s ol di ers No h Uc a n Pec h was s e nt t o Méri da i n s e d i n Go d, taki ng up ar ms a nd g oi ng i nt o t he fo-
c hai ns. The bis ho p pers o nall y ha ndl e d t he c as e. r ests t o bec o me i dol aters (. . . ) t he y take wit h
The r e belli o n of Si na nc he had fail e d, but Maya t he m all of t heir ho mes a nd bel o ngi ngs as has
r eli gi o us disc o nte nt c o nti nue d. bee n c o nsta ntl y s ee n i n t he e ntir e r e gi o n c all e d
Sa hc abc he n“ ( AGI 1 6 6 8b).
I V. L ater C olonial Rebellions Bis ho p Cif ue ntes bl a me d t he i dol atr y a nd
and Maya Religion, 1 6 6 7- 1 6 9 7 t he fli g ht of t he Maya o n t he g over nor Do n
Duri ng t he l ater c ol o ni al peri o d, Maya r es e nt- Ro dri g o Fl or es de Al da na a nd his abus es. He ar-
me nt over t he Cat holi c C hurc h' s r e pr essi o n of g ue d t hat it was t he „ yo ke of t hes e da mne d ta-
t heir tr aditi o nal r eli gi o n l e d t o s ubs e que nt r e- xes whi c h t he g over nors i mpos e“ t hat c aus e d
belli o ns. I n 1 6 6 8, t he pr ovi nc e of Yuc atá n fac e d t hes e „fli g hts of t he I ndi a ns a nd t heir gr eat i do-
a not her l ar ge r e belli o n moti vate d by r eli gi o us l atri es. “ Ho wever, t he Maya pr ovi de d a not her
dis c o nte nt, t his ti me i n t he s o ut her n c o nve nt r eas o n for t heir r e belli o n i n t heir c o mmuni c ati-
ar ea of Sa hc abc he n al o ng t he paga n fr o nti er. o ns wit h t he bis ho p. The y state d t hat it was t he
Late i n 1 6 6 8 after i ncr easi ng c a mpai g ns agai nst hars h e xtir pati o n of i dol atr y t hat had dri ve n
i dol atr y, t he Maya of t he Sa hc abc he n r e gi o n r e- t he m t o r e bel. Eve n a year l ater, Fr. Crist o bal
bell e d agai nst t heir fri ars a nd fl e d i nt o t he Sá nc hez c o nti nue d t o write r e ports t hat hi nte d
j ungl e i n gr eat nu mbers. Mor e t ha n t hr ee t ho u- at t his r eal r eas o n for t he r e belli o n. Fearf ul for
s a nd Maya aba ndo ne d t heir missi o n r e gi o n a nd his o wn life after t hr eats fr o mt he Maya of his r e-
18
r e verte d t o t heir paga nis m. Wors e yet, a paga n gi o n, t he fri ar l oc ke d hi ms elf wit hi n t he c o n-
Maya ki ng i n t he hi nterl a nd or ga ni ze d a r e belli- ve nt of Sa hc abc he n a nd wr ote a l o ng r e port i n
o n t o attr act ot her C hristi a n Maya i n r ejecti ng J ul y 1 6 6 9. Fr. Sá nc hez state d t hat it was not t he
C hristi a nit y ( AGI 1 6 6 8a) . S pa nis h g over nor, but r at her a paga n c aci que,
The l ocal Guar di an of Sahcabc he n, Fr. Cristobal t he bat ab Ya m, who r uled t he to wn of Tzuctokt hat
Sánc hez, franticall y wrote to t he bis hop and t he was t he cause of t he rebelli o n. The caci que e nticed
ki ng, descri bi ng t he sit uati o ni n his regi o n. Bis hop t he Maya of t he e ntire regi o n to c o mmit i dolatry
Cifue ntes no w began to foc us more atte nti o n o n and rebelli o n and t he Maya obeyed hi m, „ beli evi ng
t he iss ue of Maya i dolatry, steppi ng up t he ca m- t hat he was t heir mo narc h“ ( AGI 1 6 6 9 a) .
pai g n of extir pati o n. He iss ued or ders to his J uez Acc or di ng t o t he fri ar, t his nati ve ki ng s e nt a
Pr ovi sor, Dr. Escalante, to dili ge ntl yi nquire, i nve- paga n pri est, Ah Ki n Kuyoc, t o t he t o wn of Sa h-
sti gate and punis h Maya i dolatry t hro ug ho ut t he c abc he n i n or der t o c o nduct a maj or festi val of
provi nce. As more and more reports filtered bac k to i dol atr y. Ah Ki n Kuyoc arri ve d i n Sa hc abc he n
Méri da fro mSahcabc he n, t he bis hop beca me i ncre- wit h mor e t ha n 2 2 0 ar me d I ndi a n g uar ds, eac h
asi ngl y alar med. He wrote to t he Cro wn: „(. . . ) Not c arr yi ng t heir bo ws a nd arr o ws. The fri ar wr ote
o nl y t he I ndi ans fro mt he to wns, but e ntire to wns t hat „ all of t he s ai d me n atte nde d t his c er e mo ny
t he mselves and whole districts have sadl y left be- i n whi c h t her e was gr eat dr unke nness a nd i dol a-
tr y (. . . ) a nd t he y hel d a gr eat festi val for t heir
1 8 For a detail e d descri pti o n of t he e ntire eve nt wit h i dols wit h po mp a nd c er e mo ny a nd offeri ngs of
testi mo ny o n t he militar y e xpe diti o n agai nst t he fo o d a nd dri nk ( . . . ) “ ( AGI 1 6 6 9 b) I n his r e port,
s everal t ho us a nd Maya re bels vi d. AGI ( s. f. b). Fr. Sá nc hez als o i mpli e d t hat t he Maya of Sa h-
1| 2 004 5 5
Ketzalc alli
c abc he n wer e not al o ne i n t heir i dol atri es ( AGI t he ar ea of r ef uge, t he S pa nis h c ol o ni al s yste m
1 6 6 9c). He unc over e d a gr eat nu mber of Maya als o cl os e d t he es c ape val ve t hat had per mitte d
fr o m ot her s urr o undi ng t o wns who had arri ve d disc o nte nte d Maya t o fl ee r eli gi o us pers ec uti o n.
wit h i dols i n ha nd as well as offeri ngs t o c o mmit Wit h no way of evadi ng t he i ncr easi ng c a m-
i dol atr y i n t he j ungl es ar o und t he c o nve nt of pai g ns of e xtir pati o n, t he Maya of t he nort her n
Sa hc abc he n. Mor e over, a ny C hristi a n Maya who pe ni ns ul a wo ul d fac e mo unti ng pr ess ur es. The-
atte mpte d t o st o p t he m wer e take n i nt o t he s e pr ess ur es, al o ng wit h moti vati ng r eli gi o us
j ungl e a nd mur der e d. The r e belli o n i n t he Sa h- fact ors l e d t o eve n l ar ger pr ovi nci al wi de r e belli-
c abc he n r e gi o n wo ul d not be fi nall y quell e d un- o ns i n t he ei g htee nt h a nd l ater ni netee nt h c e n-
til a militar y e xpe diti o n t o o k c o ntr ol of t he r e gi- t uri es. I n ot her wor ds, as r eli gi o us pers ec uti o n
o n i n 1 6 7 2. i ncr eas e d a nd t he Maya l ost t he o pti o n of es c a-
pi ng, r e belli o n bec a me t he o nl y o pti o n for pr e-
Conquest of the Peten Itza, 1 69 7 s er vi ng tr aditi o nal Maya r eli gi o n.
The most i mporta nt eve nt i n s uppr essi ng Maya
r e belli o n occ urr e d wit h t he fi nal e xpe diti o n a nd V. C onclusion:
militar y c o nquest of t he Ta h Itza Maya i n 1 6 9 7. T he Religious Roots of Rebellion
After s ever al bri ef a nd uns ucc essf ul atte mpts at As we have s ee n, duri ng t he si xtee nt h a nd s e-
r eli gi o us reducci o nes by t he Fr a ncis c a ns, t he ve ntee nt h c e nt uri es t he Yuc atec Maya e ngage d
Cr o wn agr ee d t o per mit t he militar y c o nquest of i n nu mer o us vi ol e nt r e belli o ns a nd l oc al r evolts
t he Pete n r e gi o n. The g over nor of Yuc atá n, Cap- agai nst t he S pa nis h. The t hr ead t hat c o nnects
tai n Marti n de Urs úa y Ari z me ndi was gi ve n t he t hes e r evolts over a wi de ge o gr ap hi c al r e gi o n
pate nt for t he militar y c o nquest of t he r e gi o n a nd a c e nt ur y of ti me is t he defe ns e of t he Ma-
a nd t o o pe n a r oad bet wee n Yuc atá n a nd t he ya' s tr aditi o nal r eli gi o n agai nst a n ag gr essi ve
19
pr ovi nc e of Guate mal a. The fall of t he Itza Ma- for m of S pa nis h Cat holi cis m. Alt ho ug h ot her
ya c apital of Tayas al si g nal e d a n e nd t o t his r e- fact ors undo ubte dl y pl aye d a r ol e i n fo me nti ng
f uge for r e belli o us Maya fr o m t he nort her n pr o- vi ol e nt de mo nstr ati o ns agai nst t he c ol o ni al s y-
vi nc e of Yuc atá n. No l o nger c o ul d t he Maya ste m, it is unde ni abl e t hat t he maj orit y of t hes e
es c ape t he e xtir pat ors of i dol atr y or t he r e pr es- eve nts r e pr es e nte d a r eacti o n t o parti c ul arl y ag-
si o n of t he c ol o ni al s yste m. Wher e o nc e t he y gr essi ve cl eri cs or t he ma ny well or ga ni ze d c a m-
c o ul d fl ee i nt o t he for ests bet wee n t he pr ovi n- pai g ns of e xtir pati o n. Whet her i n Sa n Mi g uel i n
c es of Yuc atá n a nd Guate mal a, no w wit h t he 1 5 9 0 or t he Sac al u mr e belli o n of 1 6 2 4, t he Maya
c o nquest of Tayas al a nd t he o pe ni ng of t he r o yal r eacte d vi ol e ntl y o nl y whe n t he y felt t hat t he y
r oad, t his ave nue of es c ape was eli mi nate d. The- had e xhauste d all ot her mea ns of r esista nc e t o
r e wer e still unkno wn f or ests ar o und Ca mpec he what t he y s a w as a n ali e n a nd o ppr essi ve s yste m
a nd west of Po pol a, but t he territ or y r e mai ni ng of beli efs. Gi ve n t hat Maya n r eli gi o n was bo und
o utsi de of t he dir ect c o ntr ol of t he S pa ni ar ds s o cl os el y t o agri c ult ur e, a nd t her efor e ec o no-
gr e w s mall er eac h year. mi c s ur vi val, t he y str o ngl y r esiste d c ha nges
The C o nquest of t he Itza Maya e ns ur e d t otal t hat mi g ht t hr eate n t he pl a nti ng a nd har ve-
S pa nis h c o ntr ol over t he pe ni ns ul a. Re duci ng sti ng of t he all i mporta nt c or n cr o p. Cat holi c
1 9 For t he best mo der n disc ussi o n of t his whol e affair vi d. cl eri cs, o n t he ot her si de, c o ul d not t ol er ate
J o nes ( 1 9 9 8); vi d. als o t he doc u me nts c o nc er ni ng t he what t he y c o nsi der e d i dol atr y a nd s o ug ht t o
e ntrada agai nst t he Ta h Itza Maya ( AGI s. f. c). er adi c ate all evi de nc e of pr eC ol u mbi a n r eli gi o us
5 6 1| 2 004
Ketzalc alli
pr acti c es. The irr ec o ncil abl e de ma nds t hat r eli- C uc u ma haz, Muc hi c u, Ti ki k y Ti c a nc aba y
gi o n a nd c ult ur al tr aditi o n pl ac e d o n bot h si des l a apr e he nsi ó n de l os matador es de l os dos
g uar a ntee d a pr ol o nge d str ug gl e bet wee n t he i ndi os fi el es, 3 0 de mayo, Audi e nci a de
Maya a nd t he Cat holi c C hurc h. This str ug gl e Me xi c o, 1 40, foli os 1 9 2 1.
t o o k pl ac e o n a vari et y of l evels but t o day I have 1 6 07 Aut os y dili ge nci as que s e hi ci er o n s o br e
c hos e n t o s peak of vi ol e nc e as a mea ns of c ult u- la j unta, platicas yi dolatrias de al g unos i ndi-
r al defe ns e o n t he part of Maya. It is no c oi nci- os del puebl o de Yobai n, 3 0 de marzo, Audi-
de nc e, t her efor e, t hat t his vi ol e nc e er upts at e ncia de Mexic o, 3 048, foli os 2 05- 2 1, 1.
t he ver y mo me nts whe n t he Cat holi c C hurc h, i n 1 6 2 4a Me mori al y di ari o de l a e xpe di ci ó n del Ca-
part ners hi p wit h c ol o ni al aut horiti es, was most pita n Fr a ncisc o de Mir o nes, Audi e nci a de
ag gr essi ve i n atte mpti ng t o err adi c ate t heir tr a- Me xi c o, 1 41.
diti o nal r eli gi o n. 1 6 2 4b Carta e n le ng ua Maya de l os i ndi os pri nci pa-
les del puebl o de E mau yl os de mas i ndi os i do-
References latras de l os ranc heri as de las mo ntañas, 1 de
AGI e nero, Audi e ncia de Mexic o, 3 01, 5 foli os.
1 5 9 0 Aut o y s e nte nci a hec ha por el Vi c ari o de 1 6 43 Testi mo ni o de Capita n Ger ó ni mo de Ya n-
C oz u mel c o ntr a unos yndi os al bor ot os del g uas, e n el pr o ba nza de l os mérit os y s er-
pue bl o de Sa n Mi g uel, 3 de di ci e mbr e, Au- vi ci os de Fr. Ger ó ni mo de Porr as, Audi e n-
di e nci a de Me xi c o, 2 9 2, 3 foli os. ci a de Mé xi c o, 3 01, 4 foli os.
1 5 9 0 Auto y se nte ncia c o ntra unos yndi os al boro- 1 6 6 8a Carta y defi nit ori o de l os c apell a nes del
tos del puebl o de San Mi g uel, 3 de dici e mbre, or de n de Sa n Fr a nsisc o de Yuc atá n s o br e
Audie nci a de Mexic o, 2 92, 3 foli os. l a ydol atri a de l os yndi os y l os c apit ul os
1 5 9 7 Testi mo ni o de Her na n Guti err ez de Ang u- c el e br ados e n este a ño, Audi e nci a de Me-
l o, 4 de marzo, Audi e nci a de Me xi c o, 2 9 2, xi c o, 3 06, 2 2 foli os.
5 foli os. 1 6 6 8b Carta del o bis po de Yuc atá n, Fr. Luis de Ci-
1 5 9 8 Testi mo ni o del Capita n Go mez de Castill o, f ue ntes de Sot o mayor, al r e y, s o br e l a
veci no de Méri da, e n l a pr o bp nza de l os ydol atri a y f uga de l os yndi os del parti do
mérit os y s er vi ci os del Capita n J ua n Vaz- de Sa hc abc he n, 2 8 de j uli o, Audi e nci a de
quez de Andr ada, 1 1 de abril, Audi e nci a Me xi c o, 3 07, 3 foli os.
de Mé xi c o, 1 2 2, foli os 8- 1 2. 1 V. 1 6 6 9 a Rel aci ó n de t o do t o que ha pas ado y pas a
1 6 01 a Carta del g o ber nador Do n Di e g o de Vel as- e n el pue bl o de Sa n Ant o ni o de Sa hc ab-
c o, s o br e l os yndi os ydol atr as y t o que s e c he n, des de el 2 2 de fe br er o hasta el 2 5 de
c o nve nga a s u r e ducci ó n, 1 de oct ubr e, J uli o, 1 6 6 9, 2 6 de J uli o, Audi e nci a de Me-
Audi e nci a de Me xi c o, 3 5 9, 1 foli o. xi c o, 3 07, 7 foli os.
1 6 01 b Carta del g o ber nador Do n Di e g o de Vel as- 1 6 6 9 b Rel aci ó n del fr ail e g uar di a n de Sa hc ab-
c o, s o br e l os yndi os ydol atr as y t o que s e c he n, Audi e nci a de Me xi c o, 3 07, foli o 2 3.
c o nve nga a s u r e ducci ó n, 1 de oct ubr e, 1 6 6 9c Rel aci ó n de Fr. Crist o bal Sa nc hez, Audi-
Audi e nci a de Me xi c o, 3 5 9, 1 foli o 1 8. e nci a de Me xi c o, 3 07, foli o 1.
1 6 01 c C o misi ó n del Go ber nador de Yuc atá n Do n s. f. a Aut os y Testi mo ni o al i nterr o gat ori o de l a
Di e g o Fer na ndez de Vel asc o al Capita n pr o ba nza de merit os del Baltazar de
Do n J ua n C ha n par a l a r e ducci ó n de l os Herr er a, c ur a be nefi c ado de Pet u, Audi e n-
pue bl os de Te g ui c e h, Xa ma nake, Ti cc oc h, ci a de Me xi c o, 2 9 2, 1 9 foli os.
1| 2 004 5 7
Ketzalc alli
s. f. b Aut os s o br e l a r e ducci ó n de l os i ndi os r e- 1 9 9 8 „ Ca nu mi ae, l ay a c al c axtl a n pata n l ae' . El
bel des de Sa hc abc he n, AGI, Audi e nci a de tri but o c ol o ni al y l a nutri ci ó n de l os Ma-
Mé xi c o, 1 5 8, 2 00 foli os yas, 1 5 42- 1 81 2: Un est udi o s o br e l os efec-
s. f. c Ta h Itza Maya, Guate mal a, 3 5 3. t os de l a c o nquista y el c ol o ni alis mo e n l os
AGN Mayas de Yuc atá n”. I n: Ce ntr o C o or di na-
1 5 88 Carta de Marti n Rui z de Arze al o bis po de dor y Dif us or de Est udi os Lati noa meri c a-
Yuc ata n s o br e s us mérit os y s er vi ci os e n l a nos ( e d. ) , Igl esi a y soci edad e n Améri ca
r e ducci ó n de l os ydol atr as y aposl atas e n Lati n a col o ni al, Mé xi c o: UNAM.
l a r e gi o n de l a Ba hi a de As c e nci ó n, Ra mo 1 9 9 9 a The I ndi a n I nquisiti o n a nd t he Extir pati-
de I nquisi ci ó n, 2 1 3, Exp. 1 0, foli os 1- 5 3. o n of I dol atr y: The Pr oc ess of Punis h me nt
s. f. Carta de Fr. Go nzal o de Moli na, I nquisi- i n t he Pr ovis or at o de I ndi os i n t he Di oc es e
ci ó n, Vol. 2 9 0, Exp. 2, Foli o 81. of Yuc ata n, 1 5 6 3- 1 81 2, unpubl. PhD, Tu-
Anc o na, Eli gi o l a ne Uni versit y, Austi n.
1 9 1 7 Hi st ori a de Yucat án desde l a epoca más re- 1 9 9 9 b The Extir pati o n of I dolatry and I nter- Et hnic
mot a hast a n uestr os di as, I V t o mos, [ 3 Relati o ns: Maya- C hristian Co nflicts o n a Co-
e d. ] , Méri da: Go b. del Estado de Yuc atá n. l o nial Fro nti er, 1 5 84- 1 5 9 9. American Soci e-
Ano ny mo us Fr a ncis c a n Fri ar, Guar di a ní a of Mo- ty for Et hno history, panel „ Maki ng Do: Nati-
t ul ve Mes oa merican and Col o ni al /Nati o nal Era
1 6 43 De l os mit os a cr o ni cas de l os yn di os bar- C hristanity“, Mas hant uc ket CT, 1 999 ( 2 0- 2 4
bar os a xe ntil es de est as ti err as, foli o 4 October ).
Bart ol o mé, Mi g uel Al bert o & Ali ci a Mabel Bar a- 2 000 Pr e- C o nquest Ah Ki no b i n a C ol o ni al
bas Worl d: The Extir pati o n of I dol atr y a nd t he
1 9 7 7 La resi ste nci a maya: rel aci o nes i nterét ni- S ur vi val of t he Maya Pri est ho o d i n C ol o ni-
th
cas e n el ori e nte de l a pe ní ns ul a de Yu- al Yuc ata n, 1 5 6 3- 1 6 9 7, 5 0 I nter nati o nal
cat án, Mé xi c o: SEP, I NAH- Ce ntr o Re gi o nal C o ngr ess of A meri c a nists, Pa nel „ Fi ve
del S ur este. Hundr e d Years of Maya S ur vi valis m, 1 5 00-
Carrill o y Anc o na, Cr ec e nci o 2 000“, Wars a w, 2 000 ( 1 7- 2 0 J ul y).
1 9 3 7 Los Mayas de Yucat a n: Breve Est udi o Farriss, Na nc y
Hi st óri co sobre l a r aza In di ge n a de Yu- 1 9 7 6 „ Maya Soci et y Under C ol o ni al Rul e ”. I n:
cat án, Méri da: Registr o de C ult ura Yucateca Mari a Ter es a Huerta & Patri ci a Pal aci os
VIII. ( e d. ) , Rebeli o nes i n dí ge n as y de l a época
C ha mberl ai n, Ro bert S. col o ni al, Mé xi c o: I NAH.
1 9 5 1 The Pre- Co nquest Tri b ute a n d Servi ce Sy- 1 9 84 Maya Soci et y Un der Col o ni al Rul e. Pri nc e-
ste m oft he Maya as Prepar ati o ns for The t o n: Pri nc et o n Uni versit y.
Spa ni sh Reparti mi e nt o- Enco mi e n da i n Yu- Go nzál ez Ci c er o, Stell a Mari a
cat a n. His pa ni c A meri c a n St udi es, no. 1 0, 1 9 7 8 Perspecti va reli gi osa e n Yucat án, 1 51 7-
Mi a mi: Uni versit y of Mi a mi Pr ess. 1 571. Mé xi c o: El C ol e gi o de Me xi c o.
C huc hi ak, J o hn F. Gos ner, Kevi n
1 9 9 4 I n t he Pat h of t he Rai n- Go d C hac: Maya 1 9 9 2 Sol di ers oft he Vir gi n: t he Mor al Eco no my
Resista nc e t o t he Fr a ncisc a n Missi o nar y ofa Col o ni al Maya Rebelli o n, Tucs o n: Uni v.
Efforts i n Yuc ata n, 1 5 45- 1 7 82, unpubl. of Arizo na.
M. A. , Tul a ne Uni versit y, Austi n. Huerta, Mari a Ter es a & Patri ci a Pal aci os ( e d. )
5 8 1| 2 004
Ketzalc alli
1 9 7 6 Rebeli o nes i n dí ge n as y de l a época col o ni- a ños de Co nt act os In do Ibéri cos, Me mori as
al, Mé xi c o: I NAH. del Se mi n ari o, Méri da: UADY, 43- 5 9.
J o nes, Gr a nt Restall, Matt he w
1 9 83 „ The Last Maya Fr o nti ers of C ol o ni al Yuc a- 1 9 9 7 The Maya Worl d: Yucatec Cul t ure a n d So-
ta n" . I n: Mur do J. Mac Le o d & Ro bert Was- ci et y, 1 550- 1 850. Sta nfor d: Sta nfor d Uni-
s erstr o m ( e ds. ) , Spa ni ar ds a n d In di a ns i n versit y.
So ut heaster n Mesoa meri ca, Li nc ol n: Uni- Ro ys, Ral p h L.
versit y of Ne br as ka. 1 9 5 2 Co nquest Sites and t he Subseque nt
1 9 89 Maya Resi st a nce t o Spa ni sh Rul e: Ti me Destr ucti o n of Maya Architect ure i n t he
a n d Hi st or y o n a Col o ni al Fr o nti er, Al bu- Interi or of Nort her n Yucat a n. CI W, C o ntri-
quer que: Uni versit y of Ne w Me xi c o. buti o ns t o A meri c a n Ant hr o pol o g y a nd
Ló pez de C o g oll udo, Di e g o Hist or y 1 1, Was hi ngt o n: CI W.
1 9 7 1 [ 1 6 88] Los tres si gl os de l a do mi n aci ón Sá nc hez de Ag uil ar, Pe dr o
espa ñol a e n Yucat án o sea Hi st ori a de est a 1 9 3 7 [ 1 6 3 9] Infor me co ntr a i dol or u m c ul t ores
pr ovi nci a, r ee di ci ó n [ 1 842 –1 845] , 2 t o- del obi spado de Yuacat án, Méri da: E. G.
mos, Gr az: Akade misc he Dr uc k- und Ver- Tri ay e hij os.
l ags a nstalt. Sc hol es, Fr a nc e V. & El ea nor B. Ada ms
Mac Le o d, Mur do J. & Ro bert Wass erstr o m ( e ds. ) 1 9 3 8 Do n Di ego Quijada, al cal de mayor de Yu-
1 9 83 Spa ni ar ds a n d In di a ns i n So ut heaster n cat án, 1 561- 1 565, Bi bli otec a Hist óri c a
Mesoa meri ca. Li nc ol n: Uni versit y of Ne- Me xi c a na de Obr as I né ditas, 1 4, 1 5, Mé xi-
br as ka. c o: Porr úa.
Moli na Solis, J ua n Fr a ncis c o 1 9 9 1 Doc u me nts rel ati ng t o t he Mi r o nes Expedi-
1 9 43 Hi st ori a del Desc ubri mi e nt o y Co ngui st a ti o n t o t he i nteri or ofYucat a n, 1 621- 1 624.
de Yucat a n. Méri da: Edi ci o nes Me ns aje. C ul ver Cit y: Labyri nt hos.
Re pett o Ti ó, Beatri z Wass erstr o m, Ro bert
1 9 9 2 „ Al g unas For mas de Resiste nci a Ado pta- 1 9 80 „ Et hni c vi ol e nc e a nd i ndi ge no us pr otest:
das por el pue bl o maya yuc atec o dur a nte t he Tzeltal ( Maya) Re belli o n of 1 7 1 2 ”,
l a c o nquista y c ol o ni zaci ó n E ur o pea”, I n: Jo ur n al ofLati n Ameri ca n St udi es Vol. 1 2:
Luis A. Vár g uez Pas os ( e d. ), Qui ni e nt os 1- 1 9.
F orthcoming C ontributions /
P ró ximas contribuciones
c e ño: Una dis o na nci a e n el c o nci erto porfiri ano: Art ur o Cos-
Peter Sc h mi dt: C hi c hé n Itzá – Una e ntrevista s obre l as gaya y s u zarz uel a Rebeli ó n· Ma nfre d Kudl e k: Nu mber Na me
últi mas e xc avaci o nes – · Ale xa nder Voss: Sac er dotes e n Syste ms· Andreas Koec hert, Bar bara Pfeil er: Ge ner o de c o-
C hic hé n Itzá – El establ eci mi e nt o de ofi ci os reli gi os os e n la muni c aci ó n: oraci o nes c akc hi quel es· Sa muel Sil va Gotay:
s oci e dad maya del clási c o ter mi nal –· Elis abet h Wag ner
: Nu- Pr otesta ntis mo y políti c a port orri que ña e n el c o nte xt o de
dos, bultos, muert os y s e mill as: Al g unas obs er vaci o nes e n 1 89 8 · Francisc o Fer ná ndez Re petto, Ge nny M. Ne gr oe Si erra:
tor no al tit ul o BOLO N TZ' AK( BU) AJAW
· E nri que Martí n Bri- Ori ge n e i mporta nci a de l as fi estas patr o nal es e n Yuc atá n
1| 2 004 5 9
Ketzalc alli
L a definicion de u na relacion
interetnica
–Yucatá n, 1 847- 1 9 3 7 –
Fr a nc o Savari no
Esc uel a Naci o n al de Antr opol ogí a
e Hi st ori a, Méxi co
*
P reá mbulo i ndí ge nas y c o nquistador es es pa ñol es des de el
1
Los est udi os s o br e Yuc atá n ha n pr o duci do e n el si gl o XVI. El mo del o pr o puest o s e sit úa e n una
si gl o XX una c a nti dad apr eci abl e de mo del os a n- pers pecti va et no hist óri c a, e ntr e dos fec has si-
tr o pol ó gi c os y et no hist óri c os, al g unos de l os g nifi c ati vas par a l a et no gé nesis r e gi o nal: l a
c ual es muy c o noci dos e n el á mbit o de es as disci- Guerr a de Castas de 1 847 y l a r efor ma agr ari a-
2
pli nas. Es s ufi ci e nte pe ns ar e n Ro ys, Re dfi el d, c ult ur al c ar de nista de 1 9 3 7.
Vill arr ojas y Farriss, s ól o par a citar al g unos no m- C o ncr eta me nte, i ni ci ar e mos c o n una críti c a
br es más fa mos os. Es c o mún, e n est os est udi os, te óri c a, pas a ndo l ue g o a e xa mi nar al g unos pr o-
ado ptar una pers pecti va multi dis ci pli nari a, i n- bl e mas hist óri c os parti c ul ar es: pri nci pal me nte
tr o duci e ndo el e me nt os di acr ó ni c os ( hist óri c os) el de l a i ncl usi ó n de l os gr upos ét ni c os de ntr o
que e nri quec e n l a i nter pr etaci ó n de l a c o nfi g u- del siste ma ét ni c o r e gi o nal, y el de l a i nte gr a-
r aci ó n c ult ur al, ét ni c a y s oci al act ual. Los „ yu- ci ó n del s ect or i ndí ge na maya e n el estado
c atec ól o g os“ r ar as vec es ado pta n e nfo ques y naci o nal, te ni e ndo e n c ue nta l a pr o gr esi va di-
herr a mi e ntas „ p ur as “, más bi e n cr uza n fácil- na mi zaci ó n y l a i ntr o ducci ó n de el e me nt os te n-
me nte el u mbr al que di vi de a l as ci e nci as s oci a- de nci al me nte i g ualitari os c o n el pr oc es o de mo-
l es e ntr e sí. der ni zaci ó n. Est os fe nó me nos s e sit úa n e n un
E n este e ns ayo me pr o po ng o, pri mer o, disc u- perí o do te mpor al parti c ul ar, e ntr e l a Guerr a de
tir al g unos mo del os y c o nc e pt os pr o pi os de l os Castas del si gl o XI X yl a c o ns oli daci ó n del estado
est udi os s o br e Yuc atá n, c o n r efer e nci a e n parti- r evol uci o nari o e n l a pri mer a mitad del XX.
c ul ar a l as r el aci o nes i nter ét ni c as y al po pul ar E n es e marc o te mpor al, a nali zar e mos el
c o nc e pt o de „r esiste nci a“. E n s e g undo l ugar, des arr oll o de siste mas de r el aci o nes i nter ét ni c as
pr o po ng o un mo del o disti nt o, que desc a ns a e n a partir de l a é poc a c ol o ni al, e xa mi na ndo pri me-
un c o nc e pt o r adi c al me nte difer e nte de l as r el a- r o, l a r el aci ó n parti c ul ar, jer ár qui c a, establ eci da
ci o nes i nter ét ni c as, l as c ual es s o n sit uadas e n e ntr e el gr upo diri ge nte cri oll o y l os s ect or es
una dis posi ci ó n jer ár qui c a y di ná mi c a a l a vez, i ndí ge nas dur a nte el si gl o XI X, e n el mo me nt o
e n el punt o de i nters ecci ó n e ntr e a ntr o pol o gí a e de l a for maci ó n y c o ns oli daci ó n del estado i nde-
hist ori a. Esta dis posi ci ó n r es po nde a un siste ma pe ndi e nte y el s ur gi mi e nt o paul ati no de una
de or ga ni zaci ón de l a difere nci a, ge ner ado por i de nti dad r e gi o nal disti nti va. Posteri or me nte,
un pact o de s ubor di n aci ón establ eci do e ntr e o bs er var e mos l a evol uci ó n de a mbos, baj o el i m-
* Qui er o agradec er l os c o me ntari os de Marc o Belli ngeri y 2 La elaboraci ó n del mo del o s e bas a e n una i nvesti gaci ó n
de Rafael Pérez Tayl or, y el apoyo ec o nó mi c o del I NAH. e mpíric a detall ada, que abarc a el perí o do 1 880- 1 9 40: l a
1 Este e ns ayo es l a c o nti nuaci ó n de una obra a nteri or apli c aci ó n retr os pecti va s e bas a e n la revisi ó n ri g ur os a
( Savari no 1 9 9 9: 6 5- 87). de l as f ue ntes s ec undari as dis po ni bl es.
6 0 1| 2 004
Ketzalc alli
pact o del auge ec o nó mi c o porfiri a no y del s uc e- ti c ul ar l a s oci e dad yuc atec a de l os si gl os XVI-
si vo movi mi e nt o r evol uci o nari o, i ntr o duct or de XX– no c o nti e ne, e n s u i nteri or, el pri nci pi o f un-
el e me nt os i g ualitari os, c o n l a c o nsi g ui e nte el a- da me ntal del c o nfli ct o. Más bi e n c o nsi der o i m-
bor aci ó n de nuevos es que mas de r el aci o nes i n- porta nte s e ñal ar que l os est udi os s o br e Yuc atá n
ter ét ni c as. El o bjeti vo es e nc o ntr ar una cl ave ha n si do do mi nados por un e nfo que c o nfli cti vo
par a e nte nder l a for maci ó n hist óri c a de l a et ni- c asi unil ater al, r e ducci o nista, bas ado ade más e n
ci dad, s us c o mpo ne ntes jer ár qui c os y s u pec uli a- una visi ó n ge ner al me nte duali st a de la s oci edad
ri dad r e gi o nal e n Yuc atá n. (l os do mi nadores /l os do mi nados; l os expl otadores
/ l os expl otados; l os „ opres ores“ / l os „ opri mi dos“;
Resistencia, conflicto e igualitarismo l os cri oll os / l os i ndi os, es decir: l os „ mal os“ y l os
El c o nc e pt o de „r esiste nci a“, de cl ar a deri vaci ó n „ bue nos“).
mar xista, ha si do ado ptado hasta ho y por un Por eje mpl o Bart ol o mé ( 1 9 88) s e ñal aba que,
gr a n nú mer o de est udi os os de hist ori a y et no hi- fr e nte al do mi ni o es pa ñol, l os mayas des arr oll a-
st ori a yuc atec a, i ncl us o por aquéll os que no s e r o n una „c ult ur a de r esiste nci a“, que er a e xpr e-
3
ads cri be n, a ri g ori, a l as c orri e ntes mar xistas. si ó n de una „l uc ha acti va“ e n c o ntr a de l a do mi-
Ge ner al me nte s e as oci a a l os c o nc e pt os de „ do- naci ó n- e xpl otaci ó n c ol o ni al, l uc ha que se
mi naci ó n“ y „ e xpl otaci ó n“, que c o mpl eta n el es- c o ncr etaba es e nci al me nte e n l a or ga ni zaci ó n r e-
4
que ma i deal –tel e ol ó gi c o – pr e dil ect o por l os li gi os a ( Bart ol o mé 1 9 88: 3 3) . La i dea de una r e-
mar xistas, de do mi naci ó n / e xpl otaci ó n- r esi- bel día ét nica per mane nte c o ntrasfo ndo reli gi os o es
ste nci a- r e beli ó n- ( r evol uci ó n) . ta mbi é n el moti vo funda me ntal del c o noci do traba-
Est os c o nc e pt os pr es upo ne n un apar at o jo de Bric ker ( 1 9 89). Más reci e nte me nte, Jo nes
te óri c o que des c a ns a e n una visi ó n co nfli cti va de ( 1 990) y Restall ( 1 997) se ñalan co n fuerza un mo-
l a c o nvi ve nci a s oci al. Los est udi os os que l os uti- del o resiste nci alista e n s us est udi os s o br e Yu-
li za n está n más atr aí dos por l as s e ñal es de i n- c atá n.
c o nfor mi dad, desc o nte nt o, te nsi ó n, vi ol e nci a, Entre l os autores reci e ntes, Braca mo nte y Solis
etc. que s e e nc ue ntr a n nor mal me nte e n t o das han utilizado frec ue nte me nte el c o ncepto de „resi-
l as s oci e dades – no s ol a me nte l as c ol o ni al es –, ste ncia“ e n s us rec o noci dos trabajos s obre Yucatán.
que e n el e nfo que e n l a vi da or di nari a, pacífi c a y En ge neral, reto man el c o ncepto sit uándol o e n un
c o ns e ns ual e ntr e l os s er es hu ma nos. Ge ner al- horizo nte más c o mplejo, que no re husa i ncl uir la
me nte as oci a n este e nfo que c o n una per or aci ó n negociaci ó n. Sostie ne n, e n efecto que:
e xplí cita o i mplí cita, más mor al que ci e ntífi c a, „ Los c a mbi os vi ol e nt os que f uer o n i m-
e n pr o de l os pue bl os, et ni as, cl as es, o „ mi- puest os s o br e l a s oci e dad c o nquistada
norí as“ s upuesta me nte „ o pri mi das “. Later al- di er o n l ugar a una sit uaci ó n de r el ati va
me nte, s e pue de i ncl us o s e ñal ar el si g nifi c ado estabili dad, que per dur ó por tr es si gl os y
politi call y correct de l as post ur as c o nfli cti vas s e e xpr es ó e n l a do mi naci ó n c ol o ni al.
pr o- o pri mi dos.
Es i ndudabl e que es a difer e nte ma ner a de ver 3 El mo del o de l a „resiste nci a“ ha si do i nfl ue nci ado, e n
é poc a más reci e nte, por l as obras de Sc ott ( 1 9 85) y
l as c os as ti e ne bas es i de ol ó gi c as, fil os ófi c as o
( 1 9 9 0). E n Mé xi c o ha si do i mporta nte l a i nfl ue nci a de
i ncl us o psi c ol ó gi c as, muy pr of undas. No es mi
l as obras de, por eje mpl o Bo nfil Batalla ( 1 9 9 0) y de
pr o pósit o c uesti o nar aquí l a l e giti mi dad o l a va- Dí az Pol a nc o ( 1 9 87).
li dez de tal es actit udes ta n ge ner al es, de fo ndo. 4 Cfr. ta mbi é n una obra a nteri or ( Bartol o mé & Barabás
Ta mpoc o qui er o decir que l a s oci e dad –y e n par- 1 9 7 7).
1| 2 004 6 1
Ketzalc alli
Esta estabili dad f ue pr o duct o del establ e- ac e ptados, es i nterr u mpi da es por ádi c a me nte
ci mi e nt o de un c o nci ert o s oci al e ntr e por crisis estr uct ur al es que i nduc e n a una br us-
es pa ñol es e i ndí ge nas, que pr o duj o mec a- c a r eadaptaci ó n del siste ma. Sól o e n est os mo-
nis mos de c o nvi ve nci a e ntr e l as dos s o- me nt os de crisis ( por eje mpl o: l a „s e g unda c o n-
ci e dades y una apar e nte ac e ptaci ó n de quista“ del si gl o XVIII- XI X), pue de n dars e
l os mayas yuc atec os de una sit uaci ó n de fe nó me nos de „r esiste nci a“. E n perí o dos „ nor-
e xpl otaci ó n, s o meti mi e nt o y de pe nde n- mal es “, e n c a mbi o, l as s e ñal es de desc o nte nt o
5
ci a“ ( 1 9 9 6: 2 3; s ubr ayado FS). des apar ec e n e n un „r ui do de fo ndo“ que no
El r ec o noci mi e nt o de l a i dea de un pact o, y por l o est or ba l a vi da, bási c a me nte pacífi c a, del or de n
6
ta nt o de un c o ns e ns o, que da así s ubor di nado a s oci al r e gi o nal ( Farriss 1 9 9 2: passi m).
l a persiste nci a de una f uerte duali dad e ntr e „ dos Más r eci e nte me nte Rugel e y ( 1 9 9 6) ta mpoc o
s oci e dades “ f unda me ntal me nte disti ntas. La s o- ado pta el c o nc e pt o de l a „r esiste nci a“ e n s u c o n-
ci e dad maya ac e ptarí a l a „ do mi naci ó n“, per o vi nc e nte a nálisis de l os orí ge nes de l a Guerr a de
s ól o e n „ apari e nci a“. Castas. Bus c a, e n c a mbi o, c aus as i n me di atas,
Reci e nte me nte Br ac a mo nte ( 1 9 9 9) ha pr eci- c o ncr etas, c o mo el i ncr e me nt o de l os i mpuest os
s ado que l a „r esiste nci a“ parte de ci ert os gr upos y el des c o nte nt o de l a élite maya de l os„ bata-
al i nteri or del s ect or i ndí ge na, mi e ntr as que f ue- bes“. „ El Yuc atá n r ur al“ - di c e el aut or- „ nunc a
r o n l as élites l as que s e arti c ul ar o n c o n más faci- vi o una s e ncill a di visi ó n bi nari a e ntr e maya y
li dad c o n el s ect or do mi na nte his pá ni c o. Se g ún es pa ñol es, e ntr e ' l adi nos' y' mac e hual es' , o ri c os
7
el a ut or, „l os p ue bl os, c o nstit ui dos e n r e públi- y po br es“ ( 1 9 9 6: 1 83 y passi m). Si tal di visi ó n
c as de i ndi os, f uer o n (. . . ) l os artífi c es de l a pr o- no e xistí a o er a dé bil, po de mos a ñadir, ¿ c ó mo s e
ducci ó n y ta mbi é n de l a per ma ne nte ne g oci a- puede hablar de una „resiste nci a“ de un s upuesto
ci ó n c o n l as i nsta nci as del po der c ol o ni al“ estrato ho mogé neo de „ do mi nados“ e n c o ntra de
( 1 9 9 9: 40- 41) . E n est os pue bl os di vi di dos „s e l os „ do mi nadores“?
p ue de n hall ar l os sí nt o mas yl as ma nifestaci o nes El perí o do s uc esi vo a l a Guerr a de Castas r e-
más evi de ntes de l a r esiste nci a acti va y el ori ge n pr o po ne c o n t o da f uerza el mo del o c o nfli cti vo
de l as s ubl evaci o nes“ ( 1 9 9 9: 41; s ubr ayado FS). de l a r esiste nci a a tr avés de l a duali dad oli gar-
Una notabl e e xc e pci ó n e n esta ado pci ó n c asi quí a / c a mpesi nado. Aquí el tr asfo ndo mar xista
ge ner al de e nfo ques „r esiste nci alistas “ s erí a s e hac e aún más evi de nte, pues s e pue de mostr ar
Farriss, c uyo tr abaj o ( 1 9 9 2), ya cl ási c o, desc a ns a el pr o gr esi vo ava nc e del más fa mili ar mo del o c a-
e n un c o nc e pt o de „ adaptaci ó n cr eati va“ y pitalista de „ e xpl otaci ó n“, y evi de nci ar l a „ do-
„c a mpo mag néti c o“ par a des cri bir l as r el aci o nes mi naci ó n“ ejerci da por una élite oli gár qui c a c o n
e ntr e mayas y es pa ñol es. C orr ecta me nte l a aut o- r as g os „ bur g ues es “.
r a, e n l ugar de s upo ner una qui méri c a „r esiste n- El tr abaj o más si g nifi c ati vo par a este perí o do
ci a“ s e ñal a que l a c o nvi ve nci a e ntr e s ect or es es el de J os e p h y Wells ( 1 9 9 6) . Ado pta ndo un es-
ét ni c o- s oci al es, cristali zada e n ví nc ul os s oci al es que ma ne o mar xista c o n bas e gr a msci a na e i nfl u-
5 Brac a mo nte y Solís rec o noc e n l a pres e nci a de un 6 Otr os est udi os poc o i nfl ui dos por el mo del o
„c o nci erto s oci al“ i nterét ni c o e n el á mbito de l o que c o nfli cti vo- resiste nci alista s o n, por eje mpl o: Garcí a
lla man „ pact o s oci al c ol o ni al“ ( 1 9 9 6: 2 3). Si n e mbar g o, Ber nal ( 1 9 7 8); Fer ná ndez Teje do ( 1 9 9 0); Belli ngeri,
no des arr oll an el c o nc e pto e n un s e nti do jerár qui c o, y ( 1 9 9 0) y Quezada ( 1 9 9 7).
l o mati za n c o n otr os el e me ntos no c o ns e ns ual es. Vi d. 7 Rugel ey s e ñal a, ade más, l a existe nci a de un evi de nte
ta mbi é n Brac a mo nte ( 1 9 9 4). “c o ns e ns o e ntre c a mpesi nos y cri oll os” ( 1 9 9 6: 89).
6 2 1| 2 004
Ketzalc alli
e nci as pos mo der nistas, l os dos aut or es pr o po- hi potec a de l a r esiste nci a pasi va, al g o que no es
ne n „ una bús que da detall ada del estado de i n- posi bl e de mostr ar. Este ti po de r esiste nci a es
ter acci ó n e ntr e l as c ult ur as políti c as do mi na n- más una de ducci ó n a pri ori de l a te orí a –„ vete-
tes y l as po pul ar es, [ evi de nci a ndo] una r o“, „ ne o“ o „ post“ mar xista– que un hall azg o
9
di al écti c a de l uc ha que vi nc ul aba a mbas e ntr e efecti vo e n el dat o e mpíri c o. E n t o da i nvesti ga-
sí, y s upe ditaba l os pr o yect os de tr a nsfor maci ó n ci ó n ri g ur os a, l a bal a nza s e i ncli nar á si e mpr e
y apr o pi aci ó n el abor ados por l a élite y por el muc ho más haci a l a c o nfor mi dad que haci a l a i n-
estado, a ci ert o gr ado de ne g oci aci ó n des de aba- c o nfor mi dad.
8
j o“ ( 1 9 9 6: 1 2 7) . E n otr as pal abr as, l a „ do mi- E n una tr abaj o a nteri or ( 1 9 9 7) he mostr ado,
naci ó n“, e n l ugar de s er ejerci da br utal me nte, e n efect o, que l as c o ntr aposi ci o nes y te nsi o nes
des c a ns aba e n r es ortes de ti po c ult ur al y, s o br e s oci al es que s e ge ner ar o n por el c a mbi o del mo-
t o do, de pe ndí a de un es que ma de c o mpr o mis o del o ec o nó mi c o e n l os si gl os XI X y XX, f uer o n
–s o br e nte ndi e ndo si e mpr e ci ert o gr ado de „r esi- c o mpe ns adas y ate nuadas por efi ci e ntes arti c u-
ste nci a pasi va“ de fo ndo, es decir, de no- ac e pta- l aci o nes c ult ur al es y políti c as e ntr e l as élites di-
ci ó n del siste ma por parte de l os „s ubalter nos “ –. ri ge ntes his pa nas y el c a mpesi nado de habl a ma-
C ua ndo este c o mpr o mis o s e que br aba, s e acti va- ya. La r evol uci ó n de 1 9 1 0 s erí a el r es ultado de l a
ba aut o máti c a me nte el mec a nis mo de l a r esi- qui e br a de tal es arti c ul aci o nes, de l a r upt ur a de
ste nci a acti va, bajo la for ma de sabotaje, rebeli ó n y, un e quili bri o, más que el des e nl ac e l ó gi c o de un
por e nde, revol uci ó n, la c ual es prese ntada, mar- l ar g o pr oc es o i de ntitari o- r esiste nci alista ( Sava-
xi ana me nte, c o mo una teodicea s ocial. ri no 1 9 9 7) .
A pes ar de que el es que ma de J os e p h y Wells En fi n, queda por se ñalar la gran populari dad
es más arti c ul ado y te ntador que l os que ge ne- que ti e ne el c o ncepto de „resiste nci a“, c o n todos
r al me nte s e ado pta n par a el perí o do de l a pos- s us c orolari os, e n la i nvesti gaci ó n „ me nor“, e n l a
g uerr a de c astas, que da gr ave me nte li mitado por pr o ducci ó n di vul gati va y e n el dis c urs o políti c o
l a adhesi ó n al es que ma r esiste nci alista. E n efec- ofi ci al. La pri mer a que da atr apada fr ec ue nte-
t o, aún i ntr o duci e ndo el e me nt os de ne g oci a- me nte e n un veter o mar xis mo de c ar ácter r esi-
ci ó n, y por l o ta nt o parci al me nte c o ns e ns ual es, dual, i de ol ó gi c o, que pue de i nfl ue nci ar l a di-
e n el es que ma de l as r el aci o ne s oci al es, que da l a vul gaci ó n, pr es e nta ndo una vul gata politi call y
8 La s e nsi bili dad de l os mar xistas haci a el c o mpr o mis o, y
hasta ci ert o grado de c o ns e ns o, deri va pri nci pal me nte perfecta me nte e n l a visi ó n dual de l a s oci e dad tí pi c a
de l a lect ura de Gra msci. La „ he ge mo ní a“ gra msci a na es del pe ns a mi e nt o mar xista. Estas es que mati zaci o nes a
el po der c ult ural que deti e ne n l os gr upos do mi nantes pri ori ti e ne n poc a c o nsiste nci a, y de pe nde n de
fre nte a l os s ubalter nos, po der que utili za n e n post ul ados pri nci pal me nte ec o nó mi c os, que re duc e n la
c o mbi naci ó n c o n el po der directo, de la f uerza br uta. i mportanci a de l os c o mpo ne ntes pr o pi a me nte c ult ural es
9 La de pe nde nci a de una te orí a relati va me nte rí gi da, y políti c os, y s ubesti ma n l a c apaci dad de l os siste mas
as u mi da c asi c o mo un dog ma, ha si do por l ar g o ti e mpo s oci al es de e nc o ntrar e quili bri os i nter nos. E n el c as o
un pr obl e ma para l os mar xistas, tant o para l os es pecífi c o, l os mar xistas han distorsi o nado
parti dari os del c o nc e pt o de “ he ge mo ní a”, así c o mo para frec ue nte me nte l as c ate g orí as s oci al es, crea ndo una
aquéll os que i ntr o ducí a n c o mo de us ex mac hi na la fals a ho moge nei dad e ntre l os “c a mpesi nos”, por un
c ate gorí a de “resiste nci a c oti di ana” ( o “c ult ura de l ado, y las élites cri ollas, por el otr o, y, ade más, han
resiste nci a”). Estas e xtrapolaci o nes i nte ntaba n busc ar ter gi vers ado, mi ni mi zado o pas ado por alt o l as
e n las esc as as e xpresi o nes doc u me ntables de l a rel aci o nes de patr o naje y cli e ntel ares, l as for mas de l a
vi ve nci a s ubalter na l os sí nto mas de un rec hazo más o vi da reli gi os a y políti c a l oc al y las i de nti dades
me nos explí cit o del siste ma s oci al, que e nc ajarí a c ol ecti vas muni ci pal, re gi o nal y naci o nal.
1| 2 004 6 3
Ketzalc alli
correct e n gr a n me di da ac e ptabl e por l a visi ó n buci ó n de r ec urs os políti c os, ec o nó mi c os y c ul-
políti c a ofi ci alista. Ésta, por e nde, ac e pta c o n t ur al es. No era una s ociedadi g ualitaria, nos g uste o
agr ado el es que ma c o nfli cti vo- r esiste nci alista no rec o nocerl o. Y producía, ade más, cierto grado de
c o mo „ ge neal o gí a del po der“, es decir, c o mo a n- i nc o nfor mi dad y desc o nte nto e n perí odos deter mi-
tec e de nte l ó gi c o y l e giti ma nte del Estado her e- nados, por causas es pecíficas y l oc ali zadas. Si n
der o de l a r evol uci ó n s oci al de 1 9 1 0. La „ pri mer a e mbar g o, es e qui voc ado c o nvertir i nc o nfor mi-
c his pa“ de l a Revol uci ó n, pr e ndi da e n Vall ado- dades y des c o nte nt os es por ádi c os e n una c ate-
li d, s e c o nvi erte así e n el pri mer destell o del f ue- g orí a metafísi c a c o mo l a de „r esiste nci a“.
g o s agr ado del Levi atá n „r evol uci o nari o“. E n últi ma a nálisis, el e nfo que r esiste nci ali-
La gr a n dif usi ó n que ha te ni do, e n t o dos l os sta y c o nfli cti vo r e mite a una c o nc e pci ó n a pri o-
á mbit os, es e mo del o i nter pr etati vo, alc a nza un ri i g ualitari a de l a s oci e dad. Esta c o nc e pci ó n ll e-
ni vel que bi e n po drí a mos ll a mar, c o n Gr a msci, va a no r ec o noc er l os as pect os es pecífi c os,
10
„ he ge mó ni c o“. Lo pe or de est o es que l a „r esi- f undados e n l a jer ar quí a, de l a s oci e dad c ol o ni al
ste nci a“ ll e ga a s er as u mi da c o mo i mplí cita, es y posti nde pe ndi e nte. Ll eva, e n c a mbi o, a r es al-
más, ni si qui er a es c uesti o nada e n c ua nt o c o n- tar, a e xager ar l as te nde nci as dis gr e gador as,
c e pt o: es, más bi e n, un el e me nt o o bvi o, el e me n- pr otestatari as e i g ualitari as, c o mo si f uer a n
tal. La „r esiste nci a“, si n duda, ha si do y es una éstas l as más „ auté nti c as “ y „ nat ur al es“ y no l as
cl ave de l ect ur a pri vil e gi ada que s e ado pta e n l os pri mer as. Ade más i nduc e a s o br eval or ar el s ec-
11
est udi os s o br e Yuc atá n. El pr o bl e ma del us o s u- t or i ndí ge na, s upuesta me nte „ e xpl otado“, e nfo-
per abunda nte y he ge mó ni c o de este c o nc e pt o, c a ndo e n él t o do el esf uerzo a nalíti c o, ol vi da ndo
c o n t o dos s us c or ol ari os, es que pr o duc e efect os o deja ndo e n el tr asfo ndo el est udi o de otr os s ec-
defor ma ntes e n l a i nter pr etaci ó n de l a hist ori a t or es et nos oci al es y de l a s oci e dad poli ét ni c a e n
r e gi o nal. s u c o nj unt o. Asi mis mo, pue de pr o ducir una fal-
No ha per miti do, por eje mpl o, po ner e n evi- s a visi ó n a- hist óri c a, e nvi a ndo al i ndi o i n ill o
de nci a el di na mis mo cr eati vo de l os i ndí ge nas te mpore c o n l a cr eaci ó n de c o nti nui dades i magi-
s o meti dos, al s er pr es e ntados fr ec ue nte me nte nari as. Por eje mpl o, Bart ol o mé s e ñal aba que l a
c o mo ví cti mas, r esiste ntes pasi vos o r e bel des maya es „ una et ni a que dur a nte c e nte nar es de
fr ac as ados –i mage n que, l ater al me nte, no hac e a ños ha l uc hado acti va me nte por r ec uper ar s u
j usti ci a de s u di g ni dad c ult ur al –. Ta mpoc o p ue- a ut o no mí a, y c uyas r es p uestas políti c as s e ha n
de n visl u mbr ars e l os l azos or gá ni c os que arti c u- expresado e n ni veles de acci ó n que van des de la i n-
l a n l os di vers os c o mpo ne ntes de l a s oci e dad r e- s urrecci ó n ar mada, hasta la resiste ncia estratégica
gi o nal, por e nci ma de l as difer e nci as i nter nas. y apar e nte me nte pasi va“ ( 1 9 88: 2 0; s ubr ayado
La „r esiste nci a“, e n ge ner al, no per mite val or ar FS).
s ufi ci e nte me nte l os el e me nt os co nse ns ual es e Par a evitar l a c aí da e n una peli gr os a il usi ó n
i ntegr adores que ha ve ni do ge ner a ndo l a nueva metafísi c a s erí a útil c uesti o nar y r e pe ns ar r adi-
s oci e dad c ol o ni al des de el si gl o XVI. Es ci ert o c al me nte l as c ate g orí as utili zadas más o me nos
que l a nueva s oci e dad er a asi métri c a e n l a distri- c o ns ci e nte me nte, baja ndo l os pi es e n el terr e no
1 0 Di vers os otr os autores utili zan el c o nc e pto de
„resiste nci a“ u otr o e qui val e nte, as oci á ndol o ge neral- 1 1 Es i nc orrecto, por l o tant o, s e ñal ar que „ e n la
me nte al de „ e xpl otaci ó n“. Cfr. por eje mpl o el est udi o histori ografí a, l a resiste nci a maya a l a c ol o ni zaci ó n ha
–que i ncl uye t o da el área maya y s e refi ere al perí o do si do s osl ayada o mi ni mi zada“ ( Brac a mo nte 1 9 9 9:
c ol o ni al – de Ruz ( 1 9 9 2: 85- 1 6 2). 3 9- 6 3).
6 4 1| 2 004
Ketzalc alli
e mpíri c o y evita ndo ge ner ali zaci o nes i nde bi das. pri nci pal, r ec o noci do, de l a s oci e dad novo his pa-
Otr os c o nc e pt os p ue de n ayudar e n es a tar ea. na y me xi c a na. „ Adaptaci ó n“ s erí a, e n este c as o,
12
Por eje mpl o, l a „r esiste nci a“ pr es upo ne una un tér mi no más apr o pi ado.
i de nti dad, for mada a tr avés de l a me mori a c ol ec- E n fi n, a ntes de utili zar l a pal abr a „r esiste n-
ti va. Si n i de nti dad no pue de haber r esiste nci a, ci a“ c o nvi e ne si e mpr e hac er el esf uerzo de una
puest o que l os pr otag o nistas de ésta no r ec o no- ri g ur os a c o nte xt uali zaci ó n. De ¿cuál „r esiste n-
c erí a n el di scri me n e ntr e „ nos otr os “ y „ ell os“, y ci a“ habl a mos ? Resiste nci a ¿ de qui é n? Y e n
por l o ta nt o, una difer e nci a i nher e nte de ti po c o ntr a ¿ de qui é n? ¿ E n dó nde? ¿ C uá ndo? ¿ E n
13
dual. La pr es e nci a de i de nti dades – no de „i de n- c uál es as pect os? etc. Una vez pl a nteadas estas
ti dad“ al si ng ul ar – de be s er nec es ari a me nte e n- pr e g untas, es muy pr o babl e que l a „r esiste nci a“
fr e ntada c o mo hi pótesis, c o mo pr o bl e ma, y no deje de s er pr es e ntada c o mo un fe nó me no ho-
si mpl e me nte c o mo un dat o. Pér ez Tayl or i ndi c a mo gé ne o, c o her e nte, c o nti nuo y c o ns ci e nte.
muy bi e n c ó mo l as i de nti dades c ol ecti vas s o n Más bi e n apar ec er á n cl ar os, por e nci ma de l os
múlti pl es y s o n el r es ultado de un pr oc es o de oc asi o nal es e pis o di os c o nfli ct ual es, otr os
co nstr ucci ón, de „creaci ón de u n i magi n ari o“, fe nó me nos r el aci o nados con la estr uct ur a
por parte de l os difer e ntes s ujet os s oci al es or gá ni c a y l a or ga ni zaci ó n jer ár qui c a de l a s oci e-
( 1 9 9 6: 1 3 1- 1 5 3) . La i de nti dad no es i n mutabl e, dad r e gi o nal.
ti e ne una di ná mi c a, una tr ayect ori a e ntr e ol vi-
do, mit os, r ec uer dos e hist ori a vi va. E l principio jerá rquico:
Por otr o l ado, c o nve ndrí a s e par ar l a „r esi- la organizació n de la diferencia
ste nci a“ de l a ( vol untad de) „ per ma ne nci a“, que El cl ási c o est udi o de Du mo nt ( 1 9 80) s o br e el si-
no s o n l a mis ma c os a. Bo nfil e xpr es aba esta c o n- ste ma de l as c astas hi ndúes qui zás pue da s er
f usi ó n c o nc e pt ual e n un pas aje de s u fa mos a útil, mut ati s mut a n di s, c o mo i ntr o ducci ó n al
o br a „ Mé xi c o pr of undo“: „ Pue de habl ars e (. . . ) est udi o del c o nte xt o r e gi o nal yuc atec o.
de una c ul t ur a de resi ste nci a, par a c ar acteri zar Du mo nt muestr a e n t o da s u pr of undi dad l a
l a ori e ntaci ó n de l as c ult ur as i ndi as haci a l a per- difer e nci a e ntr e el mo del o s oci al i ndi vi dualista-
ma ne nci a, que no es i n movili dad si no ado pci ó n i g ualitari o do mi na nte e n el Occi de nte mo der no,
de l os c a mbi os i ndis pe ns abl es c o n el fi n últi mo y el mo del o s oci al o puest o, el holista-jer ár qui c o,
de per ma nec er“ ( 1 9 9 0: 1 9 1; s ubr ayado FS) . que s e e nc ue ntr a cristali zado e n l a for ma más
Que l as c ult ur as i ndi as qui er a n per ma nec er ac e nt uada e n el siste ma de l as c astas hi ndúes.
no i mpli c a nec es ari a me nte que esté n li br a ndo El aut or pr oc e de pri mer o a mostr ar t o da l a r e-
una l uc ha, una „r esiste nci a“, e n c o ntr a de l a lati vi dad del i g ualitaris mo occi de ntal, c o nres pecto
c ult ur a pr e do mi na nte his pa no mesti za. Si g nifi c a a mo del os difer e ntes. Es más, c o ntr ari a me nte al
s ol a me nte que bus c a n pr es er var un núcl e o de si- pr ej ui ci o et noc e ntrista do mi na nte, que el eva el
g nos y val or es, una es pecifi ci dad, e n el c o nte xt o i g ualitaris mo a paradi g ma, es el pri nci pi o jerárqui-
1 2 Dos trabajos des arr olla n e il ustra n c orrecta me nte el 1 3 Por eje mpl o, es i mporta nte s e parar l a resiste nci a
si g nifi c ado de l a adaptaci ó n di ná mi c a de l os i ndí ge nas ( militar y c ult ural) que pres e ntar o n l os mayas rebel des
e n la s oci e dad ge nerada por l a Co nquista: el de Farriss de 1 847 e n el Ori e nte ( Cr uz<ob>) de la muc ho me nos
( 1 9 9 2) y el de Car mag nani ( 1 9 88). E n a mbos trabajos l a evi de nte „resiste nci a“ que s upuesta me nte persistí a e n
jerar quí a es vi nc ul ada c o n el siste ma reli gi os o y c o n l a l as zo nas occi de ntal es de l a pe ní ns ul a. La pri mera
et ni ci dad; Car mag na ni e nfati za, ade más, l a i mportanci a pue de s er ac e ptada c o mo un hec ho, la s e g unda ti e ne
de l a jerar qui zaci ó n políti c o- territori al. que s er c o mpr obada e mpíri c a me nte.
1| 2 004 6 5
Ketzalc alli
c o que c o nstit uye una reali dad pri mari a, mi e ntr as de l a s oci e dad. Cada i ndi vi duo o gr upo ti e ne una
que el siste ma i ndi vi dualista-i g ualitari o es más c ol oc aci ó n es pecífi c a, una f unci ó n, dosifi c a ndo
14
bi e n s ec undari o y artifi ci al. ni vel es de i mporta nci a s e g ún l os c o nte xt os y l os
E n s e g undo l ugar, Du mo nt criti c a l a i de ntifi- difer e ntes á mbit os de l a vi da s oci al. La or ga ni za-
c aci ó n aut o máti c a e ntr e jer ar quí a y po der. La ci ó n jer ár qui c a pr o pe nde a dar s e nti do y ace n-
jer ar qui zaci ó n es difer e nci a de gr ado, de st at us, t uar las difere ncias s oci ales, e n l ugar de ate nuar-
no de acc es o al po der. La jer ar quí a no es nec es a- las, creando una fuerte i ntegraci ó n funci o nal de
ri a me nte una c ade na de ma ndo más o me nos si- ele me ntos que for man parte de la c o muni dad e n ge-
mil ar a l a pr o pi a de un ejércit o, más bi e n es una neral.
gr adaci ó n r eli gi os a - es decir: c ult ur al-, e n el E n Yuc atá n s e pue de n fácil me nte r ec o noc er
c ual c ada „c asta“ - o „ gr upo /s ect or s oci al“- s e di- el e me nt os de jer ar quí a c o mo l os que e nc ue ntr a
fer e nci a e ntr e sí, perte neci e ndo si n e mbar g o a Du mo nt e n l a I ndi a. Par a el perí o do pr e his pá ni-
un siste ma i nter de pe ndi e nte. La jer ar quí a r ec o- c o s e ac e pta ge ner al me nte l a i nter pr etaci ó n de
noc e el pr esti gi o más que el po der, y l a aut ori- l a s oci e dad maya c o mo un mundo muy jer ar-
dad, más que l a do mi naci ó n. qui zado e n t o dos l os ni vel es, a partir de s u f un-
15
El pri nci pi o jer ár qui c o, e n r eali dad, no es da me nt o c os mol ó gi c o. Per o ta mbi é n l a é poc a
pr ecis a me nte el predo mi ni o de un ho mbr e s o br e c ol o ni al pr es e nta c ar acterísti c as r ec o noci bl es de
16
otr o ni de un gr upo s o br e otr o, ya que i mpli c a l a or ga ni zaci ó n jer ár qui c a. Por eje mpl o, l a defi ni-
pree mi ne nci a del t o do s o br e s us partes, e n el ci ó n de „c asta“ pr o puesta por Du mo nt s ue na,
á mbit o de una l ó gi c a or ga ni cista e i mpers o nal. mut ati s mut a n di s, fa mili ar par a el i nvesti gador
Du mo nt s e ñal a, e n efect o, que el siste ma holi- de l a pe ní ns ul a s ur e ña: „ El siste ma de c astas di-
sta- or ga ni cista „(. . . ) es s o br e t o do un as unt o de vi de t o da l a s oci e dad e n un gr a n nú mer o de gr u-
or de n, de jer ar quí a; c ada ho mbr e parti c ul ar ti e- pos her e ditari os, disti nt os uno de otr o y vi nc u-
ne que c o ntri buir, e n s u pr o pi o l ugar, al or de n l ados e ntr e sí por tr es c ar acterísti c as: separ aci ón
gl o bal, y l a j usti ci a c o nsiste e n as e g ur ar que l as e n c uesti o nes de matri mo ni o y c o ntact o (. . . ); di-
pr o porci o nes e ntr e f unci o nes s oci al es s ea n ad- vi si ón del tr abaj o (. . . ) ; y, fi nal me nte, jer ar quí a,
aptadas al c o nj unt o“ ( 1 9 80: 9) . que dis po ne l os gr upos e n r a ng os r el ati va me nte
E n un c o nte xt o s oci al e n do nde disti nt os s uperi or es o i nferi or es uno c o n r es pect o a otr o“
ho mbr es y gr upos pos ee n una gr adaci ó n dife- ( 1 9 80: 2 1) .
r e nci ada, jer ár qui c a, de st at us y de acc es o al po- Las „c astas “ c ol o ni al es yuc atec as –y l as dife-
der, c ada uno de ell os r ec o noc e l a pr ee mi ne nci a r e nci as et nos oci al es posteri or es – pos eí a n, e n
del siste ma que l os i ncl uye, a ntes y más bi e n que ge ner al, tal es c ar acterísti c as. Ade más, estaba n
l a pr e do mi na nci a del ho mbr e o gr upo s oci al s u- i nte gr adas e n un siste ma s oci al c o her e nte, arti-
peri or. c ulado, que s obree nte ndía ci erto grado de rec o no-
E n fi n, es i mporta nte o bs er var c o mo el pri n- ci mie nto mut uo, c o nse ns o, cooper aci ón or gáni ca
ci pi o jer ár qui c o act úa c o mo mo del o or ga ni zador e ntr e s us partes. Ta mbi é n, i g ual que el siste ma
1 4 La i mportanci a de Du mo nt e n la críti c a al 2 5).
et noc e ntris mo i g ualitari o occi de ntal ha si do s e ñal ada 1 6 Farriss ( 1 9 9 2) y, para Oaxac a, Car mag nani ( 1 9 88), s o n
por Ve nezi a ni ( 1 9 9 6). l os autores que, para Mé xi c o, i ntr o duc e n c o n más
1 5 Cfr. por eje mpl o Farriss: „la s oci e dad maya estaba c o here nci a y c o n mayor é xito el el e me nto jerár qui c o
or ga ni zada e n una estr uct ura c or porati va y a la vez –vi nc ul á ndol o c o n la et ni ci dad– e n l a i nter pretaci ó n de
jerar qui zada, re pr o duci da e n c ada ni vel s oci al“ ( 1 9 9 2: l a s oci e dad c ol o ni al.
6 6 1| 2 004
Ketzalc alli
de l a I ndi a, habí a naci do c o n una i nvasi ó n e x- ca me nte jerárquic o, puede llevar a c o ncl usi o nes
tr a njer a. Los es pa ñol es, a nál o ga me nte a l os unil ater al es, parci al es, r e ducci o nistas y, al fi n y
pue bl os ari os e n l a I ndi a, s e s uper pusi er o n a l a al c abo, e qui voc adas.
estr uct ur a s oci al nati va c o mo élite or ga ni zado-
r a, i ntr o duci e ndo s us pr o pi os sí mbol os c ult ur a- Modelos de etnicidad
l es c o mo siste ma de r efer e nci a par a t o da l a s o- C o mo ya diji mos a ntes, l os mo del os i nter pr eta-
ci e dad que s e i ba cr ea ndo. Ell os oc uparí a n e n ti vos que s e ha n ado ptado par a el est udi o de Yu-
c ali dad de s ac er dotes, e nc o me nder os, c o merci- c atá n, muc has vec es que da n li mitados por l a
a ntes, f unci o nari os y militar es, el vérti c e de l a ado pci ó n de es que mas e xc esi va me nte c o nfli c-
pir á mi de jer ár qui c a c ol o ni al. E n fi n, es i mpor- t ual es, dualistas y a- hist óri c os. Otr o lí mite i m-
ta nte s e ñal ar el val or de l as jer ar quí as políti c as y portante que se puede se ñalar, es el punto de vista
r eli gi os as r ec o noci das: l as que c ol oc aba n por e n- pri vil e gi ado a partir del s ect or i ndí ge na. Si
ci ma de l a s oci e dad c ol o ni al al r e y y al Di os cri- t o ma mos al i ndi o maya c o mo l a qui ntaes e nci a de
sti a no –c o n s us r e pr es e nta ntes r es pecti vos – c o- l a et ni ci dad, que da e nc ubi ert o el siste ma ét ni c o
mo s e ñor es s upr e mos del nue vo c os mos. ge ner al e n el c ual el maya s e ads cri be; ade más,
C o n est o no pr ete ndo decir, nat ur al me nte, s e atri buye esc as a r el eva nci a a l a et ni ci dad es pe-
que el siste ma de l as c astas c ol o ni al es yuc atec as cífi c a del s ect or diri ge nte his pa no- cri oll o, que
s e aj ustar a al mo del o de l a I ndi a. De masi adas di- ta mbi é n e xiste.
fer e nci as di vi de n l as dos e xperi e nci as hist óri c as Par a s uper ar esta defi ci e nci a a nalíti c a es ne-
y c ult ur al es par a s upo ner una i de ntifi c aci ó n. E n c es ari o ado ptar una post ur a difer e nte, que val o-
parti c ul ar l a r eli gi ó n marc a una difer e nci a f un- r e l os el e me nt os de et ni ci dad ta nt o de l os mayas
da me ntal. Mi e ntr as que el siste ma de l as c astas c o mo de l os cri oll os, e i ncl uya a a mbos e n un si s-
de l a I ndi a des c a ns a e n el siste ma r eli gi os o i n- te ma regi o n al de rel aci o nes ét ni cas. A este siste-
dostá ni c o, ac e nt uada me nte jer ár qui c o, e n l as ma, c ar acteri zado por l a i nter acci ó n e ntr e s ect o-
c ol o ni as es pa ñol as el r efer e nte r eli gi os o, el cris- r es s oci al es difer e nci ados ét ni c a me nte, l e ll a mo
ti a no, r e mite más bi e n a un siste ma i deal me nte
17
siste ma s oci al poli ét ni co.
i g ualitari o –t o dos l os cristi a nos s o n i g ual es Asi mis mo, es i mporta nte defi nir qué es l a et-
fr e nte a Di os –, que t ol er a y ac e pta l as difer e n- ni ci dad, c ó mo i nte gr a difer e ntes et ni as e n un
ci as jer ár qui c as e ntr e l os ho mbr es s ól o c o mo li- c o nj unt o poli ét ni c o yjer ár qui c o establ e, y c ó mo
mitaci o nes terr e nal es a l a perfecci ó n es pirit ual, o per a e n el ti e mpo hist óri c o. Los c o mpo ne ntes
no c o mo difer e nci as o nt ol ó gi c as. E n el mundo ét ni c os de l a s oci e dad s e dis po ne n e n una es c al a
cristi a no- occi de ntal l a jer ar quí a s oci al de be e n- jer ár qui c a de st at us, r es po ns abili dades y f unci o-
te nders e más bi e n c o mo un siste ma i de ol ó gi c o nes. La i nter acci ó n e ntr e es os c o mpo ne ntes ti e-
de or ga ni zaci ón de l a difere nci a, e n r el aci ó n di- ne, ade más, una trayectori a te mporal deter mi nada,
al écti c a c o n el f unda me nt o r eli gi os o de l a s oci e-
dad, que es más i g ualitari o. Es e siste ma evol u- 1 7 Utili zo aquí el tér mi no “ poli ét ni c o” para i ndi c ar un
ci o na haci a for mas más i g ualitari as –per di e ndo siste ma s oci al i ntegrado por s ectores c aracteri zados
ét ni c a me nte ( e n l ugar de s erl o, por eje mpl o,
al g unas c ar acterísti c as or gá ni c as y jer ár qui c as –
ec o nó mi c a me nte). Ti e ne l a ve ntaja de una mayor
c o n el ava nc e de l a mo der ni dad.
precisi ó n li ng üísti c a, si e ndo c o mpuesto por dos raí c es
Si n e mbar g o mi ni mi zar, mali nter pr etar o no gri e gas. El tér mi no “ multi ét ni c o”, e n c a mbi o, hí bri do
r ec o noc er si qui er a aquell os el e me nt os – que a ún l ati no- gri eg o, es más i mprecis o y deteri orado ade más
persiste n – de difere nci aci ó n s ocial de ti po es pecífi- por el us o frec ue nte e n el l e ng uaje políti c o y vul gar.
1| 2 004 6 7
Ketzalc alli
c o n un acta de naci mie nto, fases de c o ns oli daci ó n, fi c ultades s e má nti c as o l a de pe nde nci a que
mo me nt os de r e defi ni ci ó n, a me nudo c o n s ac u- –i g ual que otr as muc has c ate g orí as – ti e ne c o n
di das, y un des e nl ac e e n el ti e mpo pr es e nte. r es pect o al c o nte xt o s oci al ( Wade 1 9 9 7: 5).
Po de mos abor dar el te ma de l a et ni ci dad baj o El us o “s oci al ” del c o nc e pt o de “ et ni ci dad”
el p unt o de vista te óri c o, c o me nza ndo c o n decir ti e ne dos verti e ntes: una positi va, que apar ec e
que ésta es, f unda me ntal me nte, un fe nó me no c ua ndo l a et ni ci dad es c o nsi der ada c o mo parte
c ult ur al, que si g nifi c a difer e nci aci ó n, i de ntifi- de l os der ec hos c ol ecti vos de l os p ue bl os, y otr a
c aci ó n y cl asifi c aci ó n de s ect or es y gr upos s oci a- ne gati va, c ua ndo s e as oci a c o n el c o nfli ct o, l a
18
l es. Ll a ma l a ate nci ó n c ó mo es e fe nó me no, agr esi ó n y l a i nt ol er a nci a. A mbas perc e pci o nes,
c o nsi der ado por l ar g o ti e mpo c o mo una mer a r e- des afort unada me nte, i nfl uye n e n el c a mpo
li qui a del pas ado, adqui er e e n c a mbi o una cr e- ci e ntífi c o, ll eva ndo al g unos i nvesti gador es a
ci e nte visi bili dad, si g nifi c ado e i mporta nci a e n per or ar r o má nti c a me nte l a c aus a ét ni c a de mi-
el mundo act ual. Lej os de des apar ec er c o n l a mo- norí as y p ue bl os “ o pri mi dos ” y otr os, a de pl or ar
der ni zaci ó n, l a et ni ci dad apar ec e c ada vez más l a „ et ni ci zaci ó n“ de l as r el aci o nes s oci al es e n
19
c o mo una de l as di me nsi o nes más i mporta ntes c ua nt o fo me ntador a de c o nfli ct os. La di visi ó n
de l a i de nti dad s oci al e n el mundo gl o bali zado. pol é mi c a e ntr e l as i nter pr etaci o nes “ pri mor di a-
C o mo c ate g orí a c o nc e pt ual, ha c o nquistado listas ” y l as “i nstr u me ntalistas ” de l a et ni ci dad
20
ta mbi é n una posi ci ó n de f uerza e n el á mbit o r efl eja tal es perc e pci o nes.
ac adé mi c o. C o nvi e ne dejar de l ado estas c o ntr oversi as,
E n el mo me nt o de defi nir qué es l a et ni ci dad, e n bue na me di da estéril es. Es más i mporta nte,
si n e mbar g o, no s e e nc ue ntr a una des cri pci ó n par a el a nálisis, i nte ntar establ ec er al g unos
ho mo gé nea por parte de l os i nvesti gador es. Est o par á metr os par a el est udi o de l as s oci e dades po-
s e de be e n gr a n me di da a l a nat ur al eza el usi va, li ét ni c as e n A méri c a Lati na y e n el c o nte xt o
polis e má nti c a y a mbi g ua del tér mi no, que p ue de es pecífi c o de Yuc atá n. Las pr e mis as te óri c as y
i ncl uir ta mbi é n f uertes c o mpr o mis os políti c os. met o dol ó gi c as par a establ ec er tal es par á metr os,
Fr e nte a este pa nor a ma, es tar ea de l as ci e nci as s e pue de n c o nc e ntr ar e n s eis punt os:
s oci al es busc ar una defi ni ci ó n ac e ptabl e del Pri mer o, l a et ni ci dad s e p ue de i nter pr etar
c o nc e pt o, i ndi c a ndo l a apli c abili dad yl a f unci ó n c o mo una red de sí mbol os c ul t ur al es ( Geertz
es pecífi c a que ti e ne e n el est udi o de l as s oci e- 1 9 9 3), r el aci o nada í nti ma me nte c o n otr as –por
dades, más all á del mer o s e ñal a mi e nt o de l as di- eje mpl o, l a r eli gi ó n–, que cl asifi c a n y defi ne n
1 8 No s e ha for mado hasta hoy un c o ns e ns o e n l a
c o muni dad ci e ntífi c a s obre l o que es e xacta me nte la de Yuc atá n c abe e n el pri mer ti po de siste mas.
“ et ni ci dad” . E n este e ns ayo me r efi er o a ell a c o mo un 1 9 Vi d. Devalle ( 1 9 9 2: 3 1- 5 2).
fe nó me no c ult ural que pr o duc e difere nci aci ó n, 2 0 Los „i nstr u me ntalistas“ ( por eje mpl o: Fre dri k Bart h)
i de ntifi c aci ó n y cl asifi c aci ó n de ntr o de una s oci e dad o cree n que l a et ni ci dad es un rec urs o c ult ural
e ntre s oci e dades c erc a nas e ntre sí, marc ando lí mites, pri nci pal me nte i nter no de l os gr upos, que es ado ptado
s e ñal ando tareas e i ndi c a ndo cl ara me nte una posi ci ó n c o nsci e nte me nte para obte ner ve ntajas ec o nó mi c as y
jerár quic a para c ada gr upo o s ector. La et ni ci dad pue de políti c as. Los „ pri mor di alistas“ ( por eje mpl o: Cliffor d
pr o ducir un siste ma de c ate g orí as ét ni c as de ntr o de Geertz), e n c a mbi o, s osti e ne n que la et ni ci dad es un
una s oci e dad deter mi nada –es decir, un siste ma de ras g o c ult ural bási c o, arrai gado e n la psi c ol ogí a
cl asifi c aci ó n jerár qui c o i nter no–, o bi e n et ni as y gr upos pr of unda de l os gr upos y l os i ndi vi duos, que ti e ne
ét ni c os cl ara me nte difere nci ados –es decir, siste mas f unci o nes ante to do cl asifi c adoras ( cfr. Je nki ns 1 9 9 6:
c ult ural es c o mpl etos, o perati vos y or gá ni c os –. El c as o 81 1- 81 3).
6 8 1| 2 004
Ketzalc alli
l as i de nti dades c ol ecti vas y, es peci al me nte, l a ( “r aza”), l a r eli gi ó n, etc. Tal es el e me nt os s o n fi-
posi ci ó n de un gr upo r es pect o a otr os ( Epstei n jados e n estereoti pos co mparti dos, visi bl es y ac-
1 9 83: 1 80- 1 81; Bart h 1 9 7 6: passi m; Pér ez Tayl or ti vos e n el c o ntact o i nter ét ni c o, c ua ndo act úa n
1 9 9 6: 1 3 1- 1 5 3) . De est o deri va que l a et ni ci dad par a c ar acteri zar al “ otr o ” c o n r es pect o a sí mis-
22
s e acti va c o n el c o ntact o e ntr e gr upos disti nt os, mos. C o mo s e ñal a Hoeti nk ( 1 9 6 7) por eje mpl o,
no pudi e ndo s ubsistir e n c o ndi ci o nes de r el ati vo l os ras gos s o mátic os depe nde n de c o nsi deraci o nes
aisl a mi e nt o. De pe nde e nt o nc es de circ unsta n- estéticas y si mbólicas e n gran medi da i nc o nscie n-
ci as y de un c o nte xt o parti c ul ar. tes, que re mite n a i deal-ti pos; ést os s o n parte del
Segu n do, l a et ni ci dad es un fe nó me no c ult u- “ mapa” si mbóli c o que ayuda a l os i ndi vi duos y
r al e n parte espo nt áneo y e n parte co ntr ol ado, gr upos a cl asifi c ars e ét ni c a me nte e ntr e sí.
c o n una verti e nte i nco nsci e nte y otr a co nsci e n- Qui nt o, l a et ni ci dad, l ej os de s er un pri nci pi o
te. No es, des de l ue g o, una i nve nci ó n ex ni hil o, eter no e i n mutabl e, pr es e nta una te nsi ó n e ntr e
ya que par a acti vars e nec esita dat os pr ee xiste n- di na mis mo de c o nte ni dos y estabili dad de
tes, que s o n r eel abor ados l ue g o e n un c o nj unt o lí mites, s e g ún el cl ási c o mo del o de Bart h. Las di-
21
c o her e nte y r el ati va me nte establ e. visi o nes nos otr os / ell os ti e ne n, evi de nte me nte,
Tercer o, l a et ni ci dad es una di me nsi ó n sit ua- un pr of undo val or f unci o nal e n sit uaci o nes poli-
da e n el ti e mpo y e n el espaci o. To das l as ét ni as ét ni c as. Est o per mite e nte nder por qué l as dis-
ter mi na n por r evestir el territ ori o e n do nde vi- ti nci o nes ét ni c as persiste n, aunque c a mbi e n l a
ve n de si g nifi c ados i n materi al es, i nte gr á ndol o s oci e dad que l as e nci err a y al g unos de l os par á-
e n el es paci o pec uli ar que r e pr es e nta s u es e nci a, metr os que l as defi ne n.
s u l oc ali zaci ó n c ós mi c a, meta-físi c a. Lo mis mo Sext o, l a et ni ci dad i mpli c a jer ar quí a, st at us y
23
s uc e de c o n el ti e mpo, que ter mi na si e ndo un poder. Los gr upos s oci al es s e sit úa n e n un es pa-
ti e mpo c ult ur al, míti c o, meta- cr o nol ó gi c o. Las ci o c ult ur al jer ar qui zado e n do nde adqui er e n
et ni as s e sit úa n, e nt o nc es, e n una t opogr afí a posi ci o nes difer e ntes de st at us ( tí pi c a me nte, l os
c ul t ur al y e n un deve nir c ul t ur al marc ados por cri oll os fr e nte a l os mesti zos / i ndi os / ne gr os e n
l ugar es – mo nta ñas, rí os, ci udades, etc. – y por A méri c a Lati na) . Por otr o l ado, ti e ne n acc es o di-
eve nt os si mbóli c a me nte r el eva ntes – por eje m- fer e nci ado a l as f ue ntes del po der políti c o,
pl o, una i nvasi ó n e xtr a njer a, una di ás por a, el l o- ec o nó mi c o, r eli gi os o, etc. Stat us y po der pue de n
gr o de l a i nde pe nde nci a, una g uerr a ci vil –. c oi nci dir, aunque est o no si e mpr e es ci ert o
Cuart o, l a et ni ci dad s e ali me nta de fue ntes ( pi é ns es e e n el „ bl a nc o po br e“ del Cari be fr e nte
c ul t ur al es múl ti pl es, al g unas de l as c ual es adqu- a una élite de c ol or). De es o deri va que l a c ate g o-
i er e n una r el eva nci a parti c ul ar, s e g ún el c o n- ri zaci ó n ét ni c a s ea a me nudo c o nfli cti va, s ujeta
te xt o. Estas s o n, por eje mpl o, el i di o ma, el tr aba- a r e defi ni ci o nes e n oc asi ó n de f uertes s ac udi das
j o, l as r el aci o nes fa mili ar es, l os r as g os s o máti c os del siste ma s oci al.
2 1 Es s or pre nde nte c ó mo al g unos i nvesti gadores si g ue n
s e ñal a ndo que hay el e me ntos c o nstr ui dos e n l a Cari be, de una gradaci ó n jerár qui c a del c ol or de l a pi el,
et ni ci dad. Per o, ¿ no es l a c ult ura to da, e n si mis ma, el des de el ne gr o (i nferi or) hasta el bl a nc o ( s uperi or).
pr o duct o de una c o nstr ucci ó n? Que el ho mbre s e 2 3 Para una a mpli a disc usi ó n de l o que si g nifi c a n stat us y
i nve nte di os es y mit ol ogí as no dis mi nuye e n nada l a po der e n rel aci ó n a l a jerar quí a s oci al, vi d. El carácter
reali dad de estas el aboraci o nes para qui e nes l as vi ve n. jerár qui c o de la s oci e dad, que s e ñal a Du mo nt ( 1 9 80),
Las et ni as s o n real es, pri mer o por que l a ge nte cree que dis mi nuye c o n l a mo der ni zaci ó n, que es portadora de
e xiste n y act úa e n c o ns ec ue nci a. un pri nci pi o s oci al i g ualitari o –ori gi nari o de Occi de nte –
2 2 Hoeti nk ( 1 9 6 7) s e ñal aba l a dif us a perc e pci ó n, e n el o puesto al jerár qui c o –pr o pi o del mundo i ndostá ni c o–,
1| 2 004 6 9
Ketzalc alli
A c o nti nuaci ó n s e il ustr ar á e n qué ma ner a s e s o n parte del proces o de i ntegraci ó n de l os difere n-
for ma, c ó mo evol uci o na y c ó mo act úa l a et ni ci- tes c o mpo ne ntes ét nic os de la s ociedad e n la mo-
dad dur a nte el pr oc es o de des arr oll o hist óri c o de der na c o muni dad naci o nal, medi ante una for ma
l a pe ní ns ul a de Yuc atá n. me nos c o nflicti va y más exitosa de la que han expe-
ri me ntado otras regi o nes circ unveci nas.
Antecedentes: de la colonia Dur a nte l a pri mer a etapa s e pr o dujer o n l a
a la guerra interétnica C o nquista ( 1 5 2 7- 47) y l a c ol o ni zaci ó n es pa ñol a.
La c o nfi g ur aci ó n ét ni c a de l a pe ní ns ul a de Yu- Los es pa ñol es s o meti er o n a una nu mer os a
c atá n s e disti ng ue por l a persiste nci a de un f uer- po bl aci ó n c ult ur al me nte ho mo gé nea, per o fr ag-
te c o mpo ne nte i ndí ge na i ns ólita me nte ho- me ntada políti c a me nte e n nu mer os os c aci c az-
mo gé ne o – alr e de dor de 3 8 % de l a po bl aci ó n g os i nde pe ndi e ntes, que s o br evi vi er o n baj o l a
pe ni ns ul ar habl a el maya yuc atec o e n l a act uali- do mi naci ó n es pa ñol a hasta fi nal es del si gl o
24 25
dad -, aunque s u defi ni ci ó n s oci oc ult ur al es XVI. Poc os c ol o ni zador es s e as e ntar o n e n Yu-
disti nta c o n r es pect o a l as r e gi o nes circ unveci- c atá n, por l a f uerte r esiste nci a que pr es e ntaba n
nas. l os nati vos y, más aún, por l a esc as ez de r ec ur-
26
Esta sit uaci ó n es el r es ultado de un l ar g o pr o- s os. Los es pa ñol es f undar o n s u ec o no mí a l oc al
c es o hist óri c o, que s e pue de di vi dir e n c uatr o e n el apr ovec ha mi e nt o del tr abaj o i ndí ge na, me-
etapas, c ada una c ar acteri zada por difer e ntes di a nte l a e nc o mi e nda y l os r e parti mi e nt os,
c o nfi g ur aci o nes poli ét ni c as: l a pri mer a, r es ulta- establ eci e ndo una s oci e dad estr atifi c ada por
do de l a C o nquista, ter mi nó c o n l a I nde pe nde n- „r azas“ disti ntas. I ndi os, mesti zos y afr o mesti-
ci a; l a s e g unda abarc ó l as pri mer as déc adas del zos ( “ par dos ”), agr upados e n l a de no mi naci ó n
27
si gl o XI X hasta l a Guerr a de 1 847; l a terc er a e m- de “cast as”; er a n or ga ni zados y diri gi dos por l a
pezó e n l a pos g uerr a, gr osso modo e n 1 85 0 y ter- élite his pánica, heredera de la Co nquista y deposi-
mi nó c o n l a Revol uci ó n, e n 1 9 1 0- 1 9 1 5; una tari a de l os pri nci pi os legiti mantes de la c o muni dad
c uarta etapa, post- r evol uci o nari a, marc ada por regi o nal. En otras palabras, „ de las tres razas, la
l as tr a nsfor maci o nes de l os a ños vei nte y tr ei n- es pañola mandaba, obedecía la i ndia y la negra
ta, es l a que aún persiste ho y dí a. Tal es etapas s ufría la esclavit ud“ ( Go nzález Navarro 1 97 9: 1 1).
2 7 Es evi de nte que estos s ectores s oci ales tan e nfoc ados e n
2 4 El i di o ma no es, des de l ue g o, el i ndi c ador f unda me ntal la difere nci aci ó n ét ni ca no s o n ni l os „esta me ntos“ de
o axi al de l a i de nti dad ét ni c a. E n Yuc atán, ade más, E ur o pa ni, muc ho me nos, l as „c astas“ hi ndúes, a pes ar
des e mpe ña un papel difere nte c o n res pect o al resto de de l as rel aci o nes jerár qui c as que l os une n. Co mo
Mé xi c o, y ha si do por l ar g o ti e mpo un ras g o c o mún de s e ñal aba We ber e n „ Ec o no mí a y Soci e dad“ ( 1 9 9 2: 6 89),
cri oll os, mesti zos e i ndi os. Si n e mbar g o s e si g ue existe una estrec ha as oci aci ó n e ntre „c asta“ y et ni a. La
to ma ndo e n c ue nta, c o nve nci o nal me nte, e n l os c e ns os „c asta“, ade más, pue de evol uci o nar a partir del
ofi ci al es y es, si n duda, uno de l os el e me ntos más esta me nto, ac e nt uando l os ele me nt os de excl usi ó n,
c o nfi ables e n tér mi nos estadísti c os, mut ati s mut a ndis, rit ual es y jerár quic os que l o c aracteri zan. E n otras
para te ner una i dea de l as pr o porci o nes rel ati vas, pal abras, el esta me nto bas ado e n ras g os ét ni c os ti e ne,
grosso modo, de c ada gr upo ét ni c o. ya e n sí mis mo, l a pote nci ali dad para c o nvertirs e e n
2 5 La sit uaci ó n políti c a de l a pe ní ns ul a al c o mi e nzo de l a una c asta o ac erc ars e muc ho a ésta. El tér mi no „c asta“,
c ol o ni zaci ó n es pa ñol a es est udi ada por Ser gi o Quezada por l o ta nt o –acl arada l a difere nci a c o n res pecto a la
( 1 9 9 3). sit uaci ó n de l a I ndi a– per mite una mejor apreci aci ó n
2 6 El tér mi no „resiste nci a“ es c orrect o s ola me nte si nos del as pecto jerár qui c o de l a estratifi c aci ó n s oci al e n l as
referi mos al si gl o XVI, c o mo rec hazo directo e Améri c as, e n l ugar del tér mi no „ esta me nto“, más pr o pi o
i n me di ato de l a C o nquista es pañola. de l as s oci e dades e ur o peas del Anti g uo Ré gi me n.
7 0 1| 2 004
Ketzalc alli
La i mposi ci ó n vi ol e nta del do mi ni o es pa ñol c o mo s e g me nt o, l e giti ma ndo un nuevo pr o yect o
est uvo mati zada, si n e mbar g o, por el e me nt os de que gar a nti zarí a s u r e pr o ducci ó n; el s e g me nt o
negoci aci ón, adapt aci ón y acept aci ón vol untari a bl a nc o f undó s u s upr e mací a s o br e el s e g me nt o
28
de l a nueva sit uaci ó n por parte de l os mayas. i ndi o y fi nal me nte l a c or o na afir mó y ma nt uvo
C o n l a s uper aci ó n del i mpact o i ni ci al de l a C o n- s u s o ber a ní a s o br e a mbos. Gr aci as al pact o i ndi a-
quista, ést os e mpr e nderí a n el c a mi no de l a s u- no l os dos s ubsiste mas de l a for maci ó n i nter ét ni-
pervi ve ncia, buscando unl ugar e n el nuevo c o ntex- c a s e arti c ul ar o n e n for ma asi métri c a y per ma-
to produci do por la i nvasi ó n his pánica. Entre ne nte, ya que el pr e do mi ni o del s e g me nt o
es pañoles e i ndí ge nas, que c o nstit uí an ahora la bl a nc o f ue c o nc e bi do c o mo una deri vaci ó n di-
c u mbre yla base, res pecti va me nte, del nuevo edifi- r ecta de l as dos fi deli dades cr uzadas del pri miti-
ci o s oci al, se estableci ó e nto nces un pact o de vo pacto de c o nquista: hacia el rey y haci a el Di os
30
s ubor di n aci ón, que i mplicaba deberes y res- cristiano“ ( Belli geri 1 9 9 5: 1 2).
po nsabili dades recí procas, matizadas por una pre- C o n el pact o establ eci do e ntr e c o nquistado-
cisa distri buci ó n de tareas s oci ales, c ult urales y r es y c o nquistados s e c o ns oli dó gr adual me nte
29
políticas, e n una escala jerárquica rec o noci da. „ una nueva for maci ó n i nter ét ni c a f unda me nta-
Marc o Belli ngeri ha i ndi c ado de ma ner a es- da e n el e quili bri o e ntr e aut o no mí a y s ubor di-
cl ar ec e dor a l os as pect os l e gal es e i nstit uci o na- naci ó n e ntr e s us s e g me nt os, el i ndi o y el bl a nc o“
l es s o br e l os c ual es desc a ns aba el pact o de ( Belli geri 1 9 9 5: 1 8).
s ubor di naci ó n - que él ll a ma „ pact o i ndi a no“- y El siste ma s oci al poli ét ni c o deri vado de l a
c ó mo s e j ustifi c aba l a nueva arti c ul aci ó n e ntr e s ubor di naci ó n de l os mayas a l os es pa ñol es er a
gr upos ét ni c os e n Yuc atá n: c ar acteri zado por l os lí mites e xplí cit os, níti dos y
„(. . . ) l o que ll a ma mos pact o i ndi a no (. . . ) r el ati va me nte establ es i nter puest os e ntr e c ada
evol uci o nó par a s oste ner l a te nsi ó n e ntr e l os c o mpo ne nte de éste y una gr adaci ó n jer ár qui c a
esta me nt os que s e for mar o n, e ntr e ést os y l a et- de stat us por c ada gr upo ét ni c o que l o i nte gr aba.
ni a y e ntr e l a for maci ó n i nter ét ni c a y s u mo nar- Cada c ual r eci bi ó difer e ntes de no mi naci o nes
c a l eja no. (. . . ) e n es o l a et ni a pudo c o nstit uirs e es pecífi c as: l os des c e ndi e ntes de l os c o nquista-
2 8 Cfr. Brac a mo nte y Solís ( 1 9 9 6: 2 7 1) s e ñala n el arti c ul aba a través de las élites maya y l os pue bl os por
estableci mi e nto de un „ pact o s oci al asi métri c o“ que un l ado, y l os f unci o nari os, s ac er dotes, e nc o me nder os
a mi nor ó l as te nsi o nes y reg ul ó la c o nvi ve nci a y c o merci antes es pañol es por el otr o; e n tér mi nos
i nterét ni c a. Cfr. ta mbi é n Brac a mo nte ( 1 9 9 0: 40). c ult ural es, si g nifi c aba ta mbi é n l a s ubor di naci ó n de l a
2 9 El c o nc e pt o de “ pact o de s ubor di naci ó n” i mpli c a una reli gi osi dad maya – re duci da a ni vel de c ulto po pul ar y
i nter pretaci ó n c o ns e ns ual de l as rel aci o nes jerár qui c as „s upersti ci ó n“ al cristi anis mo. El „ pacto de
e ntre “s ubalter nos” y “ do mi nantes” –si quere mos s ubor di naci ó n“ excl uye l a i dea de una „resiste nci a“
utili zar las vi ejas de no mi naci o nes gra msci a nas –, que ge nerali zada, pasi va o acti va, al siste ma.
s obree nti e nde ci erto grado de c oo peraci ó n y apr obaci ó n 3 0 Belli geri ( 1 9 9 5: 1 2) e nfoc á ndos e e n l os as pectos j urí di-
i mplí cita por a mbas partes, c uyos l azos, i nteres es c o-i nstit uci o nal es, marc a una difere nci a e ntre dos pac-
c o munes, i de ntifi c aci ó n y c o mpe netraci ó n mut ua t os: el i ni ci al pacto de co nqui st a ( c o ntrato fe udal e ntre
rebas a n posi bl es c o ntraposi ci o nes. Este c o nc e pto me el rey y la nobleza / hi dal g uí a c o nquistadora y c o nqui-
parec e útil e n c ua nto po ne e n evi de nci a precis a me nte stada) y el s uc esi vo pacto i ndi a no ( el que i ntegra l a
el as pecto jerár qui c o de l a s oci e dad ( cfr. Du mo nt 1 9 80). et ni a / pobl aci ó n c o nquistada a l a c o nquistadora e n el
Se refi ere, c o nc e pt ual me nte, a l as dos c astas pri nci pal es siste ma c ol o ni al, estableci e ndo el e quili bri o e ntre
de l a s oci e dad, e n l a rel aci ó n que c ada una establec e s ubor di naci ó n y auto no mí a). El „ pacto i ndi a no“, más
c o n la otra, y no a s ujetos parti c ul ares y élites de ntr o e nfoc ado e n l a relaci ó n i nterét ni c a, s e ac erc a a mi
de c ada c asta. Co ncreta me nte, si n e mbar go, el pacto s e pr o pi o c o nc e pt o de „ pact o de s ubor di naci ó n“.
1| 2 004 7 1
Ketzalc alli
dor es his pá ni c os s e ll a maba n a sí mis mos, 2 1 3- 2 2 5). Ade más, estaban fuerte me nte relaci o na-
“ es pa ñol es ”, ll a maba n “i ndi os ” a l os nati vos y dos c o nl os patro nes c ult urales pec uli ares del á mbi-
f uer o n ll a mados por ést os c o n el no mbr e maya to ét nic o i ndí ge na. A este propósito, Braca mo nte
31
de “ dzul <ob>”. Más tar de l os tér mi nos s e c a m- se ñala que:
bi arí a n e n el de “l adi nos ” par a i ndi c ar l os bl a n- „Se e nc o ntraban esfer as de i de nti dad col ecti-
c os y mesti zos his pa ni zados, mi e ntr as el de ma- va (. . . ) e ntre las que hay que destacar el us o de la
ce h ual <ob> i ndi c ó el c o mún de l a po bl aci ó n le ng ua maya que posee s ól o al g unas vari antes
32
c a mpesi na maya. Todos l os gr upos rec o nocían, di alectales e n el i nteri or de la pe ní ns ula; la recrea-
fi nal me nte, sí mbol os, pri nci pi os rectores, autori- ci ó n c o mparti da de un c o nj unto rit ual de tradici ó n
dades yleyes c o munes que l os i ncl uían e n un siste- pre his pánica c o nlai ncl usi ó n de anti g uas dei dades;
ma únic o, s uperi or a las difere ncias i nter nas. la reproducci ó n de l os c o noci mi e ntos de la mil pa
La di visi ó n e ntr e l as c astas er a defi ni da por l a que per maneciero n práctica me nte i nalterados, así
l e y, c o n dis posi ci o nes que difer e nci aba n l os i m- c o mo el oc upar una posici ó n si milar de s upuesta i n-
p uest os ( tri but o) , asi g naba n difer e ntes c ar gas feri ori dad fre nte a l os c ol o nizadores“ ( Braca mo nte
33
de tr abaj o ( te qui os, r e parti mi e nt os) , pr escri bí a n 1 999: 3 4; s ubrayado FS).
una r esi de nci a parti c ul ar ( e n el á mbit o ur ba no: Estas i de ntificaci o nes e n peque ña escala – una
l os barri os) e i ndi c aba n i ncl us o el ti po de i ndu- escal a jer ár qui ca, por s up uest o –, se i ntegraban
me ntari a que c ada c asta te ní a que ll evar. La di vi- e n la i de ntificaci ó n e n gran escala basada e n la ca-
si ó n s oci al por castas era fortaleci da por el siste ma sta y, e n mayor escala aún, e n una i de nti dad regi o-
rec o noci do de autogobier no de l os i ndí ge nas, agr u- nal (la pr ovi ncia de Yucatán), i mperial ( Es paña) y
pados e n “r e públi c as de i ndi os ”, l as c ual es s o- ec u mé nica (la Cristiandad), e n do nde se e ntre-
br evi virí a n e n Yuc atá n hasta me di ados del si gl o cr uzaban l os ni veles jerárquic os más elevados de
XI X. es paci o y territ ori os, da ndo si g nifi c ado a l as
Las c astas pr o porci o naba n una i de nti dad s o- i de nti dades i nferi or es a partir del ni vel fa mili ar.
ci al e n el s e nti do más a mpli o. Si n e mbar g o, l a C o mo í ndi c a Car mag na ni:
mayor c o hesi ó n y aut o-i de ntifi c aci ó n, e n el c as o „ La or ga ni zaci ó n territ ori al es s uperi or al
de l os i ndi os, s e verifi c aba e n el á mbit o de l a fa- c o nj unt o de l as or ga ni zaci o nes i nter me di as y
mili a, el li naje y l a c o muni dad, e n do nde s e éstas al c o nj unt o de l as or ga ni zaci o nes fa mili a-
e ntr ecr uzaba n l azos f uertes de r eci pr oci dad y de r es. Di c ho e n otr as pal abr as, l as acci o nes c oti-
o be di e nci a/s ubor di naci ó n. Est os ví nc ul os s e e x- di a nas s e or de na n si g ui e ndo el mis mo pri nci pi o
te ndí a n ta nt o verti c al me nte – de l os mac e hua- del es paci o y del territ ori o: r ec o noc e n que el
l es a l a élite –, así c o mo hori zo ntal me nte – e n el t o do es s uperi or a l as partes y, por l o ta nt o, l as
siste ma del li naje patrili neal – ( Farriss 1 992: acci o nes c oti di a nas ( . . . ) de be n c o ntri buir a de-
3 1 La clasific aci ó n era ori gi nari a me nte tri parti da: perte ne nci a ét nic a de ésta, y f uer o n el aboradas y uti-
es pañoles, i ndi os y c astas. Cada gr upo si n e mbar go s e li zadas tant o por l os es pañol es y s us desc e ndi e ntes, así
difere nci aba e n s u i nteri or e ntre nobl es y ge nte c o mún: c o mo por l os s ectores ét ni c os s ubor di nados. Al g unos
l os i ndi os nobl es eran “ hi dal gos” ( al me he n<ob>), cl ara- autores, si n e mbar g o, prete nde n que l a adscri pci ó n
me nte s e parados de l os maceh ual <ob>. “ Maya”, f ue una ét ni c a f ue de “ poc a i mportanci a” para l os i ndí ge nas
e xpresi ó n poc o utili zada hasta el si gl o XI X. ( Restall 1 9 9 7: 1 5 y passi m).
3 2 Vi d. Bartol o mé ( 1 9 86: 3- 1 3). Las difere ntes c ate gorí as 3 3 No c o mpart o, nat ural me nte, el adjeti vo „s upuesta“ para
utili zadas para cl asifi c ar a l a poblaci ó n durante y i ndi c ar l a „i nferi ori dad“ de l os i ndí ge nas, que era
des pués del perí o do c ol o ni al, s e refi ere n cl ara me nte a l a ac e ptada c o mo parte del siste ma jerár qui c o re gi o nal.
7 2 1| 2 004
Ketzalc alli
fe nder el territ ori o y ho nr ar a l as di vi ni dades. siste ma c ol o ni al. Est o s e e nc ue ntr a, más bi e n,
Sól o a tr avés de esta s ubor di naci ó n a l as di vi ni- e n el pr oc es o de adaptaci ó n c ult ur al ge ner ado a
dades y al territ ori o s e as e g ur a l a uni dad del gr u- partir del pact o de s ubor di naci ó n.
po ét ni c o y l as or ga ni zaci o nes i nter me di as y fa- Existí a n, por otr o l ado, fe nó me nos l ocal es de
mili ar es o bte ndr á n, e n r eci pr oci dad, s e g uri dad y i nc o nfor mi dad y desc o nte nt o, ge ner al me nte al
parti ci paci ó n e n una e mpr es a c o mún“ ( Car ma- i nteri or de l os pue bl os, ge ner ados por l a c o mpe-
g na ni 1 9 88: 1 6). te nci a por l os c ar g os c o munal es y l os c aci c azg os
E n l a vi da c oti di a na, l as esfer as o ni vel es ( Restall 1 9 9 7: 7 8- 83) . Otr as c aus as de desc o n-
c o nc é ntri c os de i de nti dad partí a n de una bas e te nt o f uer o n: l as r e ducci o nes, l a pr esi ó n eva n-
35
f uerte, e n pe que ña es c al a, y ll e gaba n a de bili- geli zador a, l os r e parti mi e nt os y el siste ma tri-
tars e a es c al a mayor. Ade más, c o mo t o da i de nti- butari o. La mi norí a que, por al g ún moti vo,
dad, s e e nfati zaba n o miti gaba n s e g ún l as cir- estaba i nc o nfor me, si mpl e me nte s e des pl azaba
c unsta nci as y c o nte xt os. haci a el des po bl ado, l a „ mo nta ña“, más all á de l a
La i de nti dad jer ar qui zada de l os mayas pr o- fr o nter a c ol o ni al. Otr os fl uj os alc a nzaba n l as
porci o naba s ufi ci e nte s e nti do y s e g uri dad par a esta nci as de ga nado de l os es pa ñol es, que nec e-
que ést os si g ui er a n c oe xisti e ndo c o mo c asta e n sitaba n ma no de o br a adi ci o nal par a s us acti vi-
l a s oci e dad poli ét ni c a de Yuc atá n. Est o ge ner aba dades agr oc o merci al es.
c o ndi ci o nes establ es, de paz r el ati va, e n l a r e- Las relaci o nes jerárquicas pacíficas e ntre l os
gi ó n. La c o nvi ve nci a pacífi c a de l os s ect or es gr upos ét nic os eran si n duda favoreci das por la es-
ét ni c os de l a po bl aci ó n no f ue est or bada, e n casa i nci de nci a del ele me nto do mi nante his pánic o
efect o, por ni ng una r e beli ó n o l eva nta mi e nt o fre nte a la prese ncia abr u madora de l os i ndi os. En
i mporta nte, c o n poc as e xc e pci o nes. Las gr a ndes efecto, l os i ndí ge nas mayas, aun si estaban s ubor di-
r e beli o nes del si gl o XVI hay que c o nsi der arl as nados a l os es pañoles, for maban un ele me nto c ul-
más bi e n c o mo c or ol ari o de l a C o nquista, y for- t ural me nte fuerte e nla s oci edad poli ét nica yucate-
marí a n un gr upo aparte; e n l a pri mer a mitad del ca. Al fi nalizar el perí odo c ol o nial c o nstit uí an
si gl o XVII hubo al g unas, más li mitadas, y e n el todaví a el 7 5 % de la poblaci ó n, mante ní an un ex-
si gl o XVIII destac a s ol a me nte l a r e beli ó n de J a- te ns o siste ma c o munitari o c o njerarquías s ociales y
34
ci nt o Ca ne k ( 1 7 6 1), c o n alc a nc es li mitados. políticas pr opi as, c o nservaban tradici o nes, cree n-
Estas r e beli o nes oc asi o nal es no pue de n s er t o- ci as reli gi osas parcial me nte paganas, el únic o i di o-
madas c o mo pr ue ba de que l os mayas ma nte ní a n ma no es pañol de la pe ní ns ula, y s u propi a ec o-
una es peci e de „c o nci e nci a“ l ate nte de r ec hazo no mí a de autos ubsiste nci a, basada e n el maíz;
haci a l os „i nvas or es “ his pá ni c os. No s o n l as r e- ade más, rete nían un vesti gi o de c o ncie nci a ét nica
beli o nes, ni una hi potéti c a „r esiste nci a“, el el e- anteri or alallegada de l os es pañoles, c ulti vando re-
me nt o di ná mi c o de l a i ns erci ó n de l os maya e n el c uer dos de un pasado lege ndari o.
3 4 Se pue de n s e ñal ar unos c ua ntos l eva nta mi e ntos
i mportantes e n el si gl o XVI, que f uer o n el c or ol ari o de revol uci o nari o, c o mo si hubi era si do una a nti ci paci ó n
la Co nquista y eva ngeli zaci ó n ( pri nci pal me nte de l a Guerra de Castas. No es c orrecto to mar est os
Vall adoli d, Sot uta- Ma ní y Ca mpec he), y s ól o tres, e pis o di os es porádi c os y l oc ali zados c o mo sí nt o mas de
me nores, e n el si gl o XVII ( Te kax, 1 6 1 0, Ti pú, 1 6 2 1 y una actit ud ge nerali zada de rec hazo al siste ma
Bac al ar, 1 6 3 6- 3 9). El movi mi e nto de Ca ne k e n Quisteil c ol o ni al.
es el úni c o del si gl o XVIII. Posteri or me nte este 3 5 Sobre l a presi ó n eva ngeli zadora del si gl o XVI ( vi d.
i nci de nte l oc al f ue e nfati zado por el gobi er no Belli ngeri 1 9 9 1: 1 2 1- 1 5 2).
1| 2 004 7 3
Ketzalc alli
La c o nsi derable fuerza c ult ural del sector La nueva sit uaci ó n s e c ar acteri zaba por l a di-
i ndí ge na, aunada a la débil pe netraci ó n de la c ult u- f u mi naci ó n r el ati va de al g unas difer e nci as ét ni-
ra his pánica haci a abajo, produjo una „ hege mo nía“ c as a ntes marc adas –r esi de nci a, vesti me nta– y
maya e n el á mbito regi o nal, que i ncl uí a a l os me- por una ac el er aci ó n de l a movili dad s oci al, pues
36
sti zos e i ncl us o a l os es pa ñol es. J unt o c o n Pa- l as barr er as j urí di c as del a nti g uo r é gi me n
r ag uay, Yuc atá n f ue l a r e gi ó n l ati noa meri c a na habí a n des mor o nado, favor eci e ndo l a ho mo-
e n do nde l os c ol o ni zador es i béri c os f uer o n más l o gaci ó n de l os dos s ect or es s ubor di nados, el i n-
39
i ndi a ni zados c ult ur al me nte. Así e n Yuc atá n, a di o y el de l as c astas mesti zas y „ par das “. La
difer e nci a de l o que s uc e di ó e n el veci no Gua- ado pci ó n de el e me nt os de l a i de ol o gí a li ber al por
te mal a, e n do nde l os s ect or es ét ni c os te ní a n el nuevo estado i nde pe ndi e nte, e n efect o, p us o
gr osso modo l as mis mas pr o porci o nes, no pudo e n e ntr e di c ho el si g nifi c ado mis mo del siste ma
s e par ars e y c oag ul ars e un s ect or mesti zo no-i n- de l as c astas c ol o ni al es, que s e f unda me ntaba e n
di o que p udi er a i mpo ners e y do mi nar a l a po bl a- l as difer e nci as jer ár qui c as de st at us fijadas por
37
ci ó n i ndí ge na r ur al. Ade más, al g unas carac- l a l e y. Des pués de 1 82 1 s e i ni ci aba el difí cil c a mi-
terísticas ori gi naria me nte s ol o i ndí ge nas (i di o ma, no de l a bús que da de nuevos r es ortes par a j usti-
ali me ntaci ó n, vest uari o, etc. ) se dis pers ar o n e n el fi c ar y or ga ni zar l as difer e nci as ét ni c as y s oci a-
c o nj unt o de l a po bl aci ó n, per di e ndo s u c ar ácter l es.
de r as g os ét ni c os disti nti vos. Esta er a una tar ea difí cil, pues l as movili za-
La for maci ó n del siste ma poli ét ni c o yuc atec o ci o nes de l a é poc a de l a I nde pe nde nci a habí a n
f ue r e ori e ntada dr a máti c a me nte dur a nte el si gl o p uest o e n crisis l os e quili bri os a nteri or es. Los
XI X por dos eve nt os: la I nde pe nde nci a gr upos et nos oci al es i nferi or es e xperi me ntar o n
( 1 81 2- 1 82 1) y l a Guerr a de Castas ( 1 847- 1 9 01). una mo me ntá nea movili dad que c o nll evaba el
La pri mer a s ac udi ó el siste ma de l as c astas, de bi- cr eci mi e nt o de s us a mbi ci o nes y el tr ast or no de
lita ndo l as barr er as j urí di c as e ntr e éstas y pr o- l as r el aci o nes jer ár qui c as i nter nas e n t o dos l os
movi e ndo políti c a y s oci al me nte a l os s ect or es ni vel es de l a s oci e dad. Las élites i ndí ge nas tr adi-
i ndí ge nas y mesti zos. Ést os s e volc ar o n a l a e x- ci o nal es, e n parti c ul ar, f uer o n afectadas por l a
40
peri e ncia de la I ndepe nde nci a, es perando c o nse- de bilitaci ó n de l as r e públi c as de i ndi os, la
g uir mejoras e n s u artic ulaci ó n s ocial c o n el sector pér di da del apo yo de l as aut ori dades c ol o ni al es y
cri oll o, s u mándose al se nti mie nto fundador de la por l os nuevos l azos dir ect os que s e establ ecí a n
nueva “ patria” y a las nuevas regl as del j ue g o e ntr e l os c a mpesi nos mayas y el s ect or diri ge nte
políti c o r e gi o nal, establ eci e ndo una nueva for- cri oll o, l os c ual es des e mboc aba n e n ali a nzas i n-
ma del pact o de s ubor di naci ó n c ol o ni al c o n l as ter ét ni c as s u ma me nte peli gr os as, que al g unos
38
élites cri oll as i nde pe ndi e ntes. c o ns er vador es r e pr o baba n r ec or da ndo l a r e be-
3 6 La „ he ge mo ní a“ – si quere mos utili zar l a po pul ar
c o nquista“ – f uer o n s ufi ci e nte me nte pr of undos para
expresi ó n gra msci a na – f unci o naba, e n reali dad, e n l os
ge nerar una nueva for ma de „ pact o“ i nterét ni c o, que
dos s e nti dos: por eje mpl o, el i di o ma es pañol t uvo que
po drí a mos ll a mar „ neoc ol o ni al“. Vi d. un análisis de este
retr oc e der fre nte al maya, al punt o que l os cri oll os
perí o do e n Belli ngeri ( 1 9 9 3).
yuc atec os utili zar o n c orri e nte me nte l a le ng ua de l os
3 9 Cfr. Re dfi el d ( 1 9 3 8: 5 1 8).
ve nci dos hasta me di ados del si gl o XI X. Sobre esta
40 Las re públi c as f uer o n aboli das por decret o e n Cádi z, e n
“ mayi zaci ó n” ( vi d. Farriss 1 9 9 2: 1 7 8- 1 86).
1 81 2, pr ovoc a ndo una grave debilitaci ó n –aunque no l a
3 7 Cfr. Rugel ey ( 1 9 9 6: 1 0).
des apari ci ó n– de estos c uer pos que, re pristi nados e n
3 8 Los c a mbi os pr o duci dos por l as refor mas bor bó ni c as y
1 82 4, s obrevi virí an hasta 1 86 8.
por l a I nde pe nde nci a – que Farriss ll a ma „s eg unda
7 4 1| 2 004
Ketzalc alli
li ó n de es cl avos de Haití de 1 7 9 1 y el r eci e nte l e- tes cri oll as pe ni ns ul ar es ( que s e ll a marí a n e n es e
va nta mi e nt o de Hi dal g o e n 1 81 0. perí o do “l adi nos ” o si mpl e me nte “ yuc atec os ”),
El c uart o de si gl o que s e par a l a o bte nci ó n de e n el mo me nt o que éstas s e e nc o ntr aba n de bili-
l a I nde pe nde nci a y el estalli do de l a Guerr a de tadas por l as l uc has facci o nal es y e n c o nfli ct o
Castas, f ue mati zado s o br e t o do por una cr eci e n- c o n l a Fe der aci ó n me xi c a na.
te i nestabili dad políti c a. Las g uerr as ci vil es i n- La g uerr a br ot ó de élites i ndí ge nas y mes-
ter nas y c o ntr a Mé xi c o, r ecl a maba n l a for maci ó n ti zas politi zadas, arr astr a ndo al c o mún de l a
de huestes i ndí ge nas al ma ndo de l as facci o nes po bl aci ó n r ur al i ni ci al me nte e n una tí pi c a jac-
cri oll as ri val es, sit uaci ó n que esti mul aba l as a m- queri e de a nti g uo r é gi me n: vi ol e nta pr otesta
bi ci o nes y l a i ni ci ati va de l os mayas de cl as e ba- agr ari a, fisc al y políti c a de c a mpesi nos desc o n-
ja, l os c ual es no tar dar o n e n apr ovec har políti- te nt os. Al g unas de l as de ma ndas apuntaba n
c a me nte el au me nt o r e pe nti no e n nú mer o y ta mbi é n a una r efor ma de l as r el aci o nes e ntr e l as
f unci o nes de l os c abil dos ( en 1 81 3- 1 4 y c astas. E n br eve ti e mpo, si n e mbar g o, el c o nfli c-
1 82 2- 2 3) y l a for maci ó n de c uer pos militar es t o s e c o nvirti ó e n una c o ntr aposi ci ó n r aci al, de
( 1 83 9- 47), c o mbati e ndo una l uc ha e nc ar ni zada „c astas “, que arr astr ó a l os c a mpesi nos ori e nta-
e n c o ntr a de l os i mp uest os ci vil es y ecl esi ásti- l es e n c o ntr a de l as élites cri oll as occi de ntal es y
41
c os; utili zar o n ta mbi é n l as vi ejas r e públi c as de s us ali ados i ndí ge nas.
i ndi os, que si g ui er o n j uga ndo un papel arti c ul a- C o n l a derr ota militar s ufri da por l os r e bel-
dor e ntr e c o muni dades, I gl esi a y Estado. La nue- des, e ntr e 1 848 y 1 85 3, l os i ndi os „ e ne mi g os“
va r e pr es e ntati vi dad li ber al, e n fi n, pr ovoc aba f uer o n mas acr ados, ve ndi dos e n C uba, o r el e ga-
una crisis des estabili zador a e n l a jer ar quí a dos f uer a de l a zo na “ci vili zada”, e n do nde
políti c a tr adi ci o nal, a me naza ndo c o n e xpr es ar, des arr oll arí a n una s oci e dad c o mpl eta me nte
por ví a „ de mocr áti c a“, l a mayorí a nu méri c a de l a disti nta, que da ndo de hec ho s e par ados de l os
po bl aci ó n i ndí ge na e n Yuc atá n. de más mayas „ci vili zados “. Ést os, al c o ntr ari o,
Ésta pri mer a irr upci ó n de l os c a mpesi nos ma- estr ec har o n l os l azos c o n l os estr at os cri oll os s u-
yas e n l a políti c a r e gi o nal i ndi c a un difer e nte es- peri or es, c o nfor ma ndo, me di a nte un po der os o
que ma de i ntegraci ó n i nterét nica, que c o nstit uye “filtr o” c ult ur al, una úni c a s oci e dad poli ét ni c a,
el e mbri ó n de la s ucesi va, moder na, i nterve nci ó n más c o mpacta que l a de a nte g uerr a, c o n nuevas
electoral y militante durante el Porfiri at o y l a Re- arti c ul aci o nes jer ár qui c as i nter nas.
vol uci ó n. La i nte gr aci ó n si g nifi c aba que l os gr u- 41 Rugele y, i ndi c a l as c aus as pri nci pales del c o nfli cto e n
pos „i nferi or es “ s e c o mpactarí a n e n el c o nj unt o la o posi ci ó n c a mpesi na a l os i mpuestos ci viles y
ecl esi ásti c os, e n l as tra nsfor maci o nes agrari as y, s obre
de l a s oci e dad r e gi o nal, i nte nsifi c a ndo s u parti-
to do, e n l a fr ustraci ó n políti c a y deteri or o del stat us de
ci paci ó n e n la vi da política, proces o que retroali-
la élite de l os jefes maya l oc al es ( batab<ob>); f ue
me ntaría la evol uci ó n hacia un siste ma más i g uali- i mportante, ade más, el des arr oll o a nteri or de una
tari o, c o ndici ó n necesaria para el desarroll o ulteri or „c o nci e nci a re gi o nal del Ori e nte“, la re gi ó n e n do nde
de una c o nci e nci a regi o nal y naci o nal e n el marc o estallarí a l a re beli ó n de 1 847 ( 1 9 9 6: 1 85 y passi m). Esta
de l a i de ol o gí a li ber al ofi ci al. prec oz disti nci ó n s ub- re gi o nal habí a si do ya s e ñalada
por Belli ngeri ( 1 9 9 0: 1 3 7), que i ndi c aba c o mo „ a l a tra-
El des arr oll o de un nuevo siste ma s oci al f ue
di ci o nal c o ntraposi ci ó n e ntre una ci udad bl anc a y una
dr ásti c a me nte s ac udi do por l a g uerr a de c astas,
ca mpi ña i ndi a s e habí a a ñadi do otra e ntre dos grandes
s a ngri e nta g uerr a ci vil que o pus o l a po bl aci ó n áreas, una nor occi de ntal y una s e g unda s ur ori e ntal,
más i ndi a ni zada del s ur- ori e nte de l a pe ní ns ul a e ntre l as c ual es e mpezaba a crears e una nueva fr o ntera
a l a más a mesti zada del oeste, j unt o c o n l as eli- ét ni c a“.
1| 2 004 7 5
Ketzalc alli
La ac e ptaci ó n de l os i ndi os de ntr o de l a s o- fuero n las regi o nes más da mnificadas. La g uerra
ci e dad r e gi o nal es evi de nci ada por l a atri buci ó n destr uyó casi c o mpleta me nte la otrora fl oreci e nte
„ ge ner os a“ de tít ul os de “ hi dal g uí a” –es decir: producci ó n azucarera de las zo nas de Es pita- Valla-
vist os bue nos c o mo “ ge nte ci vili zada” – a l os i n- doli d y Tekax- Peto, e n do nde fue ta mbi é n afectada
42
di os que c o mbati er o n por l a c aus a l adi na; por la crianza de ganado, pri vando así la pe ní ns ula de
otr o l ado, l a pr acti c a de “ ve nder ” a l os ha- s us mejores productos c o merciales.
c e ndados c uba nos i ndi os “r e bel des ” c apt ur ados Las c o ns ec ue nci as más pr of undas de l a
–que r eci bi ó criti c as fer oc es f uer a de l a pe ní ns u- Guerr a de Castas f uer o n, si n e mbar g o, c ult ur al es
l a–, es uno de l os sí nt o mas de l a fr act ur a abi erta y psi c ol ó gi c as y, por e nde, políti c as. El c o nfli ct o,
e ntr e l adi nos y mayas “ e ne mi g os ” . Est os i ndi os naci do por c uesti o nes políti c as, s e c o nvirti ó
f uer o n r ec hazados vi ol e nta me nte f uer a de l a s o- r ápi da me nte e n una g uerr a i nter ét ni c a que o b-
ci e dad ci vili zada, e n ta nt o que l os mayas ali ados li g ó a c ada yuc atec o a defi nirs e dur a nte al g unos
44
f uer o n ac o gi dos e n el s e no de ésta c o mo ver- a ños e n tér mi nos r aci al es. No hay ya duda de
dader os yucatecos; l a Guerr a habí a s e ntado l as que el c o nfli ct o e n si f ue l a c aus a de una r adi c a-
bas es par a una nueva for ma de i nte gr aci ó n y de li zaci ó n de l as c ate g orí as ét ni c as de adscri pci ó n,
e xcl usi ó n, c orr o bor a ndo l a te nde nci a a l a for ma- r evitali za ndo s o br e t o do l a c ate g orí a de “i ndi o ”
ci ó n de i de nti dades tr a ns- ét ni c as, l a yuc atec a y c o n mati c es f uerte me nte ne gati vos.
l a me xi c a na. Dur a nte l a Guerr a, e n efect o, aut o defi nirs e o
s er cl asifi c ado c o mo “l adi no ” o “i ndi o ” i mpli c ó
E l legado cultural y social l a ori e ntaci ó n haci a un ba ndo u otr o, e n una
de la guerra de castas c o ntraposici ó n polarizada e ntre “ci vilizaci ó n” y
La Guerr a de Castas, c o n t o da s u s ec uel a “ barbari e”, pues l os tér mi nos c o mo “ci vilizado” y
dr a máti c a de devastaci o nes y c a mbi os de mo- “cristiano” se aplicaban al bando ladi no, c o ntra-
gr áfi c os y ec o nó mi c os, pr o duj o ta mbi é n una no- puestos al os de „ bárbaro“ y „ bravo“. La c o nsi g ui e n-
tabl e tr a nsfor maci ó n de l as r el aci o nes i nter ét ni- te escalada de vi ole nci as res ultó e n una es pe-
c as yl a act uali zaci ó n del pact o de s ubor di naci ó n l uz nante sec ue ncia de masacres y la a ni quil aci ó n
43
de l os s ect or es i ndí ge nas a l os cri oll os. de p ue bl os y as e nta mi e nt os advers ari os. Los
E n el pri mer as pect o, Yuc atá n per di ó e ntr e cri oll os yuc atec os pe ns ar o n, e n ci ert o mo me n-
3 0 y 40 % de s u po bl aci ó n, por l as mata nzas, t o, e n l a posi bili dad de evac uar l a pe ní ns ul a ví a
ha mbr una y hui da al des po bl ado des de el ár ea Ca mpec he y Sis al, e ntr e ga ndo l a s o ber a ní a del
e mbesti da por el c o nfli ct o, que afectar o n a Estado a I ngl aterr a, Es pa ña o Estados Uni dos,
2 00, 000 pers o nas; el s ur y el ori e nte del Estado c o n tal que s e s al var a l a ci vili zaci ó n e n peli gr o.
42 El tít ul o de “ hi dal g o”, utili zado e n preval e nci a e n l os
núcl eos del po der c ol o ni al, estaba e n dec ade nci a haci a s ubor di naci ó n. Éste evol uci o na haci a fi nal es del si gl o
fi nal es del si gl o XVIII; f ue revi vi do por l a g uerra, al s er e n el „ pacto“ porfiri ano ( de mo der ni zaci ó n).
utili zado para c o ntri buir al recl uta mi e nto de l as f uerzas 44 La Guerra de Castas s e parec e e n esto a l a re beli ó n de
l adi nas, pues c o nllevaba presti gi o y, s obre t o do, l a esclavos de Haití de 1 7 9 1 ( Mai ng ot 1 9 9 6: 5 3- 80). Ta m-
e xe nci ó n de l os i mpuestos. E n l as re gi ó n S ur s e e nc u- bi é n hay f uertes s e meja nzas e ntre l a Guerra de Castas
e ntra utili zado e n una fec ha tan tar dí a c o mo 1 9 00 para de Yuc atá n y la re beli ó n de l os “ Caba nos”, estallada e n
i ndi c ar l as mili ci as territori ales i ndí ge nas que vi gil aba n Amazo ni a e ntre 1 83 5 y 1 83 9, que f ue l a mayor “ Guerra
l a zo na c erc a na al des poblado. de Castas” de l a hist ori a brasil e ña; l a “c aba nage m” pr o-
43 Co n la g uerra s e pr o dujo una nueva for ma de arre gl o dujo efectos pr of undos e n l a c o nci e nci a de l as élites
i nterét ni c o, que po de mos ll a mar to daví a „ pacto“ de cri oll as l oc al es ( cfr. He mmi ng 1 9 9 5: 2 03- 2 2 8).
7 6 1| 2 004
Ketzalc alli
La estabili zaci ó n, haci a 1 85 0- 5 3, del fr e nte difer e ntes punt os de vista, e mpeza ndo c o n l a
béli c o e n el ori e nte, ma nt uvo por me di o si gl o al i nerci a del pater nalis mo c ol o ni al, que i mpli c aba,
Estado yuc atec o e n pi e de g uerr a e n c o ntr a de par a l os es pa ñol es, l a tar ea de “c ui dar ” y e duc ar
i ndi os hostil es e i nde pe ndi e ntes, que oc upaba n a l os i ndi os s ubor di nados; c o n l a g uerr a s e
c asi l a mitad de l a e xte nsi ó n del mis mo. Est o, au- a ñadi ó el mi e do a l a s ubl evaci ó n i ndí ge na, el pa-
nado a l os pr of undos r ec uer dos ge ner aci o nal es vor al mac hete as esi no de l os mayas, que ta ntas
de l os exc o mbati e ntes, c o ntri buyó poderosa me nte vi das s e habí a ll evado e n el r eci e nte c o nfli ct o.
a mol dear las relaci o nes i nterét nicas regi o nales. La r ec o nstr ucci ó n ec o nó mi c a post béli c a y el
¿ En qué manera? e xit os o c o mi e nzo de l a e xportaci ó n de he ne-
Exa mi na ndo l a sit uaci ó n del l ado yuc atec o qué n, a partir de l os a ños s ete nta, al mis mo
–y no del l ado de l os r e bel des –, hay que establ e- ti e mpo que r ea ni mar o n l as es per a nzas c ol ecti-
c er una de marc aci ó n e ntr e l a perc e pci ó n cri oll a vas de des arr oll o, cr ear o n l as bas es par a un c a m-
– des de arri ba– y l a maya – des de abaj o. bi o ulteri or de actit ud de l os cri oll os haci a el
A mbas c oi nci dí a n e n s e ñal ar l a difer e nci a c a mpesi nado i ndí ge na. Éste f ue c ar gado de
ét ni c a y c ult ur al e ntr e l a zo na “li ber ada” y ci vi- apr eci aci o nes ne gati vas e n c ua nt o a s u c apaci-
li zada yl a zo na aún e n ma nos de l os “ bár bar os ” . dad par a i njertars e e n el mundo mo der no: el i n-
I nde pe ndi e nte me nte de s u adscri pci ó n ét ni c a, di o fl oj o, a ma nte del alc o hol yl os e xc es os, f ue el
el yuc atec o perci bí a una difer e nci a bási c a e ntr e ester e oti po que ac o mpa ñó el des pl aza mi e nt o de
sí mis mo y el “ otr o ” s e mi bár bar o y paga no, r esi- mil es de c a mpesi nos haci a l as haci e ndas he ne-
de nte e n l a s el va. Las destr ucci o nes y mata nzas que ner as, e ntr e 1 87 0 y 1 9 00. E n l as haci e ndas,
habí a n dejado un a mar g o r es e nti mi e nt o c o ntr a l as fa mili as e mpr e nde dor as des arr oll ar o n un sis-
l os “ bár bar os ”, a l os c ual es s e l es r e pr oc haba de te ma de patr o naje –“ patr o nat o ” – par a diri gir el
haber perj udi c ado gr ave me nte l as posi bili dades tr abaj o de l os s ubor di nados, r ec uper a ndo ci ertas
de pr o gr es o r e gi o nal, pr eci pita ndo el Estado e n for mas de pater nalis mo c ol o ni al al s er vi ci o de
l a po br eza y el des pr esti gi o i nter naci o nal. una mo der na pr o ducci ó n c o merci al.
Los i ndi os “ci vili zados ”, ade más, c oi nci dí a n Al fi nalizar el perí odo de la restauraci ó n repu-
e n r ec o noc er el li der azg o políti c o- c ult ur al al blicana, se visl u mbraban ya l os pri nci pales ele me n-
s ect or bl a nc o-l adi no, que habí a si do c apaz de tos del „ pacto de s ubor di naci ó n“ porfiriano, es de-
s al var a l a ci vili zaci ó n e n peli gr o y pos eí a, evi- cir, la c o nfl ue ncia e n una i de nti dad regi o nal
de nte me nte, t o das l as herr a mi e ntas c ult ur al es yucateca e n c uanto c o muni dad i nterét nica de des-
l e gíti mas par a s e g uir diri gi e ndo el des arr oll o r e- ti no – que era una vari ante regi o nal marcada de la
gi o nal. Ladi nos e i ndi os habí a n l uc hado j unt os naci ó n mexica na e n for maci ó n –, la repartici ó n de
e n c o ntr a de l os “ bár bar os ”, y habí a n s e nti do tareas ec o nó micas, s oci ales y c ult urales alrededor
cr ec er el s e nti mi e nt o de perte ne nci a a l a patri a del proyecto de desarr oll o y moder nizaci ó n regi o-
co mú n yuc atec a. La for maci ó n de una i de nti dad nal yla crecie nte c olaboraci ó n política – clie ntelar y
r e gi o nal más s óli da f ue, si n duda, uno de l os r e- c or porati va – e n la c o nducci ó n de mocrática de la
45
s ultados más i mporta ntes del c o nfli ct o. moder na res publi ca li ber al. Por t o dos est os el e-
La s oci e dad yuc atec a, por otr o l ado, ma nt u-
45 „ De mocráti c a“ mutatis muta ndis, es decir, e n el
vo i nter na me nte una di visi ó n jer ár qui c a bi- ét ni-
c o nte xt o de l a é poc a. Es nec es ari o te ner e n c ue nta l as
c a a tr avés de l a c o ns oli daci ó n de ester e oti pos y li mitaci o nes reales al s ufragi o uni vers al, per o ta mbi é n
pautas de s e gr e gaci ó n / r el aci ó n e ntr e bl a nc os e l a nec esi dad, i nhere nte del siste ma políti c o li beral, de
i ndi os. Los pri mer os veí a n a l os s e g undos baj o dil atar y a mplifi c ar pr o gresi va me nte el c uer po el ect oral
1| 2 004 7 7
Ketzalc alli
me nt os el ac uer do s oci al porfiri a no –evol uci ó n y naci o nal por l a e xportaci ó n de fi br a de he ne-
perfecci o na mi e nt o de l os nuevos arr e gl os i n- qué n alcanzaro n e nto nces canti dades lege ndarias.
ter ét ni c os pr o duci dos por l a g uerr a de c astas – Es ci erto que la gran parte de esta ri queza quedó e n
p ue de s er ll a mado „ pact o de moder ni zaci ón “. las manos de un puñado de grandes fa milias e m-
pre ndedoras, pero todos l os yucatec os partici paro n
Hacia un nuevo „ pacto“: de al g una for ma e n el e nt usias mo y la e ufori a del
el porfiriato auge porque, se pe nsaba, traería presti gi o y progre-
Dur a nte l as fas es madur as del ll a mado “ Porfiri a- s o para toda la s ociedad regi o nal.
t o ”, e ntr e 1 880 y 1 9 1 0, s e estabili zó l a terc er a Los cri oll os yuc atec os –l a élite „ bl a nc a“ do-
fas e de l a c o nstr ucci ó n de l a s oci e dad poli ét ni c a mi na nte – s e c o nsi der ar o n e nt o nc es, y f uer o n
yuc atec a, es decir, un si ste ma i nterét ni co co n ac e ptados por l os mayas s ubor di nados, c o mo di-
especi ali zaci ón de fu nci o nes, que alc a nzó un rect ores del nuevo des arr oll o r e gi o nal; por otr o
a mpli o gr ado de ac e ptaci ó n s oci al. C o nsi der o l ado, l os mayas ma nt uvi er o n s u posi ci ó n c o mo
que uno de l os el e me nt os del é xit o de este siste- pr o duct or es agrí c ol as de maí z y br ac er os e n l as
ma f ue s u c apaci dad de ge ner ar pr o mesas moder- haci e ndas he ne que ner as, e n do nde te ndrí a n ac-
ni zador as e n t o dos l os s ect or es de l a po bl aci ó n, c es o a muc hos de l os be nefi ci os de l a mo der ni-
i ncl uye ndo a l os i ndí ge nas r ur al es; l a f uerza c o- dad –c as as, cr é dit o, s er vi ci o mé di c o, esc uel as,
46
hesi va del siste ma, e n parti c ul ar, desc a ns aba e n etc. –. La s ubdi visi ó n de f unci o nes c o n bas e
l a educaci ón y l a pr ácti c a ci udada n a, l a c ual pr o- ét ni c a no er a pr ecis a me nte una di visi ó n de cl as e
metí a i nte gr ar pr o gr esi va me nte i ncl us o a l os por que, aunque desc a ns ar a ta mbi é n e n una r e-
s ect or es r ur al es i ndí ge nas e n una gesti ó n c ada parti ci ó n de tar eas ec o nó mi c as, te ní a pri nci pal-
vez más de mocr áti c a del Estado li ber al. La f uerza me nte si g nifi c aci o nes c ult ur al es y as pect os
movili zador a de tal es pr o mes as er a r el aci o nada políti c os.
c o n l a di na mi zaci ó n que habí a adquiri do el mo- Los as pect os c ult ur al es adquiri er o n una cr e-
del o s oci al, pues el pr oc es o de mo der ni zaci ó n ci e nte i mporta nci a c o mo fact or es de di visi ó n s o-
ava nzaba c o n una i de ol o gí a pr o gr esista y te n- ci al, c o nfor me des apar ecí a n l as barr er as de
de nci al me nte i g ualitari a, es decir, que pr o yec- a nta ño y l a s oci e dad s e c o mpactaba alr e de dor
taba el e me nt os de i g ual dad e n un pr oc es o te- del e mpuje mo der ni zador, e xperi me nta ndo un
l e ol ó gi c o abi ert o haci a el f ut ur o. Pr oc es o que i nte ns o pr oc es o de movili dad i nter na. ¿ Qué si-
ll evarí a a una pr o gr esi va i nte gr aci ó n políti c a, g nifi c ado te ní a, e n este c o nte xt o c a mbi a nte, s er
s oci al y ec o nó mi c a de l a po bl aci ó n yuc atec a. La “i ndi o ” o s er “ bl a nc o ” ?
fr ustr aci ó n de l as pr o mes as mo der ni zador as De ac uer do c o n una eti queta y actit udes e n
ayuda a e xpli c ar l a f uerte parti ci paci ó n po pul ar gr a n parte i nc o ns ci e ntes, el i ndi o s e as oci aba al
a l as pr otestas que t uvi er o n l ugar e n el fi nal de c a mpo, l a agri c ult ur a mai c er a, i ndu me ntari a
l a é poc a porfiri a na. r ústi c a y c ost u mbr es tr adi ci o nal es, el i di o ma
A partir de l os a ños 1 880 Yuc atá n s e i ba a maya y una vi nc ul aci ó n es peci al c o n el pas ado
c o nvertir e n uno de l os estados c o n mayor cr eci- pr e his pá ni c o, que i mpli c aba ta nt o el „ bar baris-
mi e nt o ec o nó mi c o de l a Fe der aci ó n, gr aci as al mo paga no“ de a nta ño, así c o mo el val or g uerr e-
auge he ne que ner o. Los i ngr es os e n di vis a i nter- r o y l a s abi durí a de l a a nti g ua c ult ur a. C o mo
y las prácti c as ci udada nas ( Savari no 1 9 9 7: 81- 88 y 46 Sobre l as c o ndi ci o nes de vi da e n l as haci e ndas ( vi d.
passi m). Savari no 1 9 9 7: 1 1 2- 1 3 3).
7 8 1| 2 004
Ketzalc alli
habí a s uc e di do c o n l os moris c os e n Es pa ña e n el a ut o g o bi er no i ndí ge na. El siste ma f ue adaptado
si gl o XVI, l os i ndi os mayas er a n c o nsi der ados c o- más tar de por l as elites cri oll as c o nvirti e ndo l as
mo her e der os dec aí dos de una alta ci vili zaci ó n disti nci o nes de c asta – deteri or adas irr e me di ab-
derr otada. Nec esitaba n s alirs e de es a dec ade n- l e me nte e n el pr oc es o de I nde pe nde nci a – e n di-
ci a, „ci vili zars e“, pr o gr es ar, c o n l a ayuda y l a di- fer e nci as me nos rí gi das, de ti po et no- s oci al. Así
r ecci ó n de l os bl a nc os. l as a nteri or es marc as de disti nci ó n f uer o n s usti-
El bl a nc o s e as oci aba, e n c a mbi o, a l a ci udad, t ui das c o n l as for mas e xteri or es, l as eti quetas y
l as pr ofesi o nes li ber al es, l a políti c a, l a i ndustri a nu mer os os detall es c ult ur al es, que ll e gar o n a
y el c o merci o, el vesti do el e ga nte de c orte e ur o- defi nirs e y estabili zars e dur a nte el Porfiri at o.
pe o, el i di o ma es pa ñol, una c ult ur a más r efi nada Los atri but os et no- s oci al es postc ol o ni al es
e i nter naci o nal y un l azo ge neal ó gi c o – no i m- habí a n si do ya efi c ac es e n el mo me nt o de apel ar
porta si real o fictici o– c o n l os anti g uos c o nquista- a l os i ndi os “ci vili zados ” del nor oeste pe ni ns u-
dores del si gl o XVI. Habí a, ade más, una fusi ó n de l ar e n c o ntr a de l os i ndi os “ bár bar os ” s ubl evados
apreciaci o nes estéticas y morales, profunda me nte del ori e nte; más tar de, el ll a mado par a ac el er ar
i nter nalizadas, que descri bían a l os cri oll os c o mo l a mo der ni zaci ó n ec o nó mi c a del Estado, r es ult ó
más “fi nos ” e n tér mi nos de fe noti po y c apaci dad e n l a masi va parti ci paci ó n de l os c a mpesi nos ma-
i ntel ect ual. Éstas apr eci aci o nes er a n r aci o na- yas e n l a pr o ducci ó n de he ne qué n par a l a e x-
li zadas y fortal eci das por el r acis mo ci e ntífi c o, portaci ó n, bas e de l a pr os peri dad r e gi o nal porfi-
e n bo ga e n l a élite positi vista de fi nal es del si gl o ri a na.
XI X. E n una pal abr a, e xistí a un model o i deal tí pi- Haci a fi nal es del si gl o XI X, l os s ect or es ét ni-
co hi spa no- cri oll o que f ungí a c o mo i deal c os yuc atec os s e e nc o ntr aba n tr abaja ndo c o n-
jer ár qui c o y punt o de r efer e nci a si mbóli c o par a j unta me nte par a c o ntri buir al des arr oll o del
47
t o da l a s oci e dad. Estado; de esta for ma, s e estr ec har o n más l os l a-
El papel do mi na nte del s ect or cri oll o o „ bl a n- zos i nter ét ni c os pr o duci e ndo l as pri mer as ma ni-
c o“ er a ge ner al me nte ac e ptado si n disc usi o nes, festaci o nes cl ar as de una e mer ge nte i de nti dad
e n c uanto l os sectores i ndí ge nas s ubor di nados se regi o n al c o mún. Ésta te ní a c o mo lí mites e xter-
c o nsi deraban a sí mis mos i ncapaces de gesti o nar la nos un Mé xi c o hostil – i de ntifi c ado c o n el c e n-
co mpleja maqui naria política y eco nó mica del Esta- tr alis mo fe der al – y el mundo s e mis al vaje de l os
do. En otras palabras, las funci o nes directi vas de la mayas i nde pe ndi e ntes del este pe ni ns ul ar.
s oci edad se as oci aban c o n una si mbol ogí a ét nica. To dos l os yuc atec os, f uer a n „i ndi os“ o „ bl a n-
¿ Por qué s uc e dí a est o? E n gr a n me di da, l o r e- c os “, as u mí a n l a hist ori a pas ada, parti c ul ar, de
c or da mos, esta poli et nici dad era el legado de la s ub- l a pe ní ns ul a y más aún, cr eí a n e n l as posi bili-
di visi ó n de funci o nes estableci das por la Co nquista dades de cr eci mi e nt o, des arr oll o y pr o gr es o de l a
yla c ol o nizaci ó n es pañola, que habí an reparti do re- mis ma, que c o nsi der aba n s u ver dader a “ patri a” ;
s po nsabili dades y atri butos s oci ales c o n base e nlas e n poc as pal abr as, s e s e ntí a n parte de una co mu-
difere ncias ét nicas, cristali za ndo el mo del o esta- ni dad de desti no. Las ofe ns as a l a s o ber a ní a e i n-
me ntal his pá ni c o e n un siste ma de “c astas ” te gri dad yuc atec a, c o mo l a di visi ó n forzada del
ét ni c a me nte defi ni das y or ga ni za ndo for mas de Estado e n 1 9 02 y el fr aude el ect or al maderista de
47 Es i mporta nte s ubrayar que estos estere oti pos era n e n
parte c o mparti dos, y e n parte apli c ados por un gr upo eje mpl o c o n l a “s abi durí a” i ndí ge na l a c ual, por un
ét ni c o s obre el otr o. Ade más, c ada el e me nto s e l ado, era mag nifi c ada r o má nti c a me nte y, por el otr o,
prestaba a c o nsi deraci o nes a mbi g uas, c o mo s uc e dí a por era re pr obada c o mo “s uperstici ó n” y atras o c ult ural.
1| 2 004 7 9
Ketzalc alli
1 9 1 1 y, más tar de, al g unas de l as pri nci pal es i n- pe o nes, que ge ner aba un siste ma jer ár qui c o s e-
jer e nci as fe der al es, s us citar o n l as r eacci o nes i n- mi patri arc al y cli e ntel ar c o n r as g os mo der ni za n-
di g nadas de t o da l a s oci e dad, y c o ntri buyer o n a tes ( Savari no 1 9 9 7: 1 1 2- 1 3 3).
c o ns oli dar l a i de nti dad yuc atec a. E n el á mbit o muni ci pal, l as haci e ndas for ma-
La “ yuc ata ni dad” s e as e ntaba ta mbi é n e n r o n el c o mpl e me nt o ec o nó mi c o de l os pue bl os,
una ge o gr afí a parti c ul ar. La c o ndi ci ó n pe ni ns u- de l os c ual es abs or bí a n l a ma no de o br a e xc e de n-
l ar de l a r e gi ó n, pri mer o, y s e g undo, s u ho mo- te, y l a pr o ducci ó n agrí c ol a / ga nader a l oc al; e n
ge nei dad parti c ul ar. El territ ori o yuc atec o es c as os e xc e pci o nal es, dur a nte l as s e quí as, l os ha-
c o mpl eta me nte pl a no, c o n una ve getaci ó n tr o- c e ndados or ga ni zaba n distri buci o nes de maí z a
pi c al baja basta nte unifor me, s uel os c alc ár e os y l os c a mpesi nos ha mbri e nt os, e mpl ea ndo a
acci de ntes nat ur al es c o mo l os “c e notes ” . Los li- muc hos de ell os c o mo br ac er os. Dur a nte el auge
mites físi c os s o n el mar y l as s el vas des po bl adas ec o nó mi c o al g unas c o muni dades c ayer o n e n un
del s ur. Este territ ori o for maba parte del es paci o estado de c o mpl eta de pe nde nci a de una o más
si mbóli c o de l os yuc atec os, así c o mo l o habí a si- haci e ndas y al g unas, i ncl us o, f uer o n abs or bi das
do par a l os mayas pr e his pá ni c os a ntes; e n t o da c o mpl eta me nte.
s u e xte nsi ó n estaba c o mpl eta me nte c ult u- Los munici pi os se c o nvirtiero n e n es paci os efi-
ri zado: por eje mpl o el bos que tr o pi c al estaba r e- c ac es de i nte gr aci ó n políti c a, me di a nte l a c o n-
pl et o de es pírit us ( “ mal os vi e nt os ”), l os c e notes s oli daci ó n de redes clie ntelares alrededor de
er a n vist os c o mo li mi n a del i nfr a mundo y l as hace ndados, notables y caci ques l ocales, y por lai n-
r ui nas y c al zadas mayas c o mo l ugar es s agr ados; terve nci ó n c or porati va de puebl os y ranc herías,
l os po bl ados, ade más, c o nti nuaba n pr es e nta n- c uyos órganos polític os, ayunta mi e ntos y j untas
do, e n nuevas for mas, l a a nti g ua jer ar quí a que munici pales, fuero n hábil me nte utilizados por l os
estr uct ur aba el territ ori o e n r e des y foc os de sectores i ndí ge nas, s ustit uye ndo c o n ve ntaja las
pr esti gi o / i mporta nci a difer e nci ados. La per- vi ejas estr uct uras de las repúblicas de i ndi os.
c e pci ó n de est os el e me nt os vari aba, es ci ert o, Los p ue bl os y l as haci e ndas f uer o n el teatr o
e ntr e i ndi os y cri oll os, per o i ncl us o est os últi- pri nci pal del rit ual de mocr áti c o del s ufr agi o.
mos, tr as l a apari e nci a de r ec hazar l as “s upersti- Dur a nte l as peri ó di c as citas el ect or al es, act o ne-
ci o nes ” po pul ar es, val or aba n y s e ntí a n pr of un- c es ari o par a l a el ecci ó n de l os f unci o nari os
da me nte l a di me nsi ó n si mbóli c a del territ ori o p úbli c os, s e movili zaba n t o das l as f uerzas l oc a-
pe ni ns ul ar. l es, acti va ndo una s eri e de mec a nis mos políti c os
Al l ado de l a i de nti dad r e gi o nal, otr o el e me n- c o mpl ej os, c uya ma nifestaci ó n pri nci pal er a el
t o i mporta nte de arti c ul aci ó n e i nte gr aci ó n i n- i nterca mbi o de vot os. El movi mi e nt o de l os vot os
ter ét ni c a er a n l as s oci abili dades políti c as. Éstas r ur al es, r e gl a me ntado ya e n 1 87 3 por l a l e y el ec-
apar ec e n c ua ndo s e a nali za n de c erc a l os muni- t or al del Estado, er a vital par a l a r e pr o ducci ó n
ci pi os r ur al es, or ga ni zados a partir de l a r estau- del siste ma porfirista e n ge ner al, y ot or gaba a
r aci ó n r e p ubli c a na. Aquí, dur a nte el Porfiri at o, l os muni ci pi os i mporta ntes es paci os de ma ni o-
l a c o nvi ve nci a i nter ét ni c a c o nduj o a una es peci e br a par a ne g oci ar ve ntajas l oc al es, s ol uci o nar
de si mbi osi s, evi de nte s o br e t o do e n l a or ga ni za- c o nfli ct os y dis putas, distri buir r ec urs os, etc.
ci ó n i nter na de l as haci e ndas, e n l as r el aci o nes La tradici ó n electoral y represe ntati va te ní a
e ntr e haci e ndas y pue bl os y e n l a r el aci ó n e ntr e una larga tradici ó n, c o n raíces e n la c ol o nia y e n la
p ue bl os, haci e ndas y Estado. E n l as pri mer as, pri mera época i ndepe ndi e nte. En el si gl o XI Xl os si-
e xistí a una cl ar a r eci pr oci dad e ntr e patr o nes y ste mas el ect or al es evol uci o nar o n aj ustá ndos e a
80 1| 2 004
Ketzalc alli
l os pri nci pi os li ber al es y de mocr áti c os as u mi dos r esiste nci a” s e esf u ma e nt o nc es e n un e nte me-
por el Estado c o mo pri nci pi os f unda me ntal es. tafísi c o, as u mi do c o mo s ubstit ut o de l a l uc ha de
C o n el Porfiri at o, l a políti c a el ect or al alc a nzó un cl as es y c o mo el e me nt o j ustifi c ador –a posteri o-
alt o gr ado de or ga ni zaci ó n y apr o baci ó n s oci al, ri – del pr oc es o r evol uci o nari o.
por el papel de dir ecci ó n políti c a r ec o noci do a l a E n l ugar de busc ar una „r esiste nci a“ ne bul o-
cl as e diri ge nte cri oll a y por l a c apaci dad del si- s a, o l as qui méri c as “c o ntr adi cci o nes”, c o nvi e ne
ste ma de e xpr es ar, por ví a cli e ntelar, c or porati va e n c a mbi o e nfoc ar el a nálisis e nl os el e me nt os de
y negoci adora, las de mandas que s urgían des de persiste nci a y dur abili dad del siste ma s oci al. Al
48
abajo ( Savari no 1 9 98: 47- 5 4) . fi n y al c abo el siste ma establ eci do dur a nte el
La e xiste nci a de una i de nti dad c o mún, de Porfiri at o t uvo una vi da l ar ga – más de un c uart o
una cl ar a r e parti ci ó n de f unci o nes políti c as y de si gl o –, c o nstit uye ndo el marc o políti c o f un-
ec o nó mi c as y de f uertes l azos pers o nal es y cli e n- da me ntal par a or ga ni zar una fas e i mporta nte de
tel ar es verti c al es, f uer o n el fr ut o de l ar gas i n- l a mo der ni zaci ó n r e gi o nal. Dur a nte es e perí o do
ter acci o nes, ne g oci aci o nes y ac uer dos, y no s o- f uer o n s e ntadas l as bas es de l a i nte gr aci ó n
l a me nte l a i mposi ci ó n des de arri ba de mo del os políti c a y c ult ur al de l os s ect or es i ndí ge nas r ur a-
e xter nos, de ac uer do c o n l os vi ej os mo del os de l es, que s erí a c o nti nuada c o n é xit o por el Estado
e xpl otador es / e xpl otados. Una pr ue ba de est o revol uci o nari o.
es l a virt ual aus e nci a de pr otestas des de abaj o,
ta nt o e n l a for ma de disc urs o, así c o mo de acci o- Revolució n e integració n
nes disi de ntes, i ncl uye ndo a l as r evueltas Haci a 1 9 09- 1 9 1 1 el siste ma i nter ét ni c o yuc atec o
c a mpesi nas. De un t otal de alr e de dor de 1 80 f ue e mbesti do por l a crisis r evol uci o nari a, ge ne-
pue bl os y vill as r ur al es, s e r e gistr ar o n ta n s ól o r ada por una i mpasse e n el pr oc es o de mo der ni-
una me di a doc e na de r e beli o nes y dist ur bi os e n zaci ó n porfiri a no ( Savari no 1 9 9 7: 2 5 7- 2 5 9) . La
el perí o do 1 880- 1 9 1 0, que est uvi er o n vi nc ul adas i nc apaci dad del siste ma porfirista de s uper ar el
a e pis o di os parti c ul ar es de l a mo der ni zaci ó n mo me nt o de crisis de l os a ños 1 9 05- 1 9 1 0 er a e x-
agrí c ol a o al fi n de l a Guerr a de Castas e n 1 9 01. pr esi ó n, e ntr e otr as c os as, de l a te nsi ó n e ntr e
Al g unos aut or es i nsiste n, si n e mbar g o, e n pri nci pi os jerárquic os ( relaci o nes patro nales, c os-
est os es c as os e pis o di os, busc a ndo ade más c ual- t u mbres, eti queta) e i g ualitari os (i deol ogíali beral /
qui er detall e que p udi er a i ndi c ar si g nos de “r esi- de mocrática, práctica ci udadana), estallada c o mo
ste nci a” pasi va al siste ma, que ell os j uzga n a efecto no previsto de la moder nizaci ó n.
pri ori c o mo „ e xpl otador“ ( J os e p h & Wells E n 1 9 09 y e n 1 9 1 1 el movi mi e nt o o posit or
49
1 9 9 6) . Las pr ue bas que s e aporta n par a de- po p ulista li der ado por Deli o Mor e no Ca nt ó n
mostr ar tal r esiste nci a – hui da, i ns ubor di naci o- apel ó e n mas a al pue bl o yuc atec o, i ncl uye ndo a
nes, i nc u mpli mi e nt o de l as tar eas, s abotajes, 48 La i mporta nci a del voto r ural e i ndí ge na no de be s er
s ui ci di os –, s o n, e mper o, de masi ado es c as as, he- s ubesti mada. Des de l a I nde pe nde nci a s e habí a
ter o gé neas y a mbi g uas par a s er c o nvi nc e ntes e, c o nverti do e n un el e me nto i ndis pe ns abl e para l a
i ncl us o, está n estr ec ha me nte vi nc ul adas a e pi- for maci ó n de las jerar quí as políti c as y l a l e giti maci ó n
de l os po deres públi c os; te ní a, ade más, a ntec e de ntes
s o di os parti c ul ar es y l oc al es que no s e pr esta n a
c ol o ni al es e n las actas el ectorales de l os cabil dos de l as
ge ner ali zaci o nes, ni per mite n deli near un
re públi c as i ndí ge nas ( vi d. Belli ngeri 1 9 9 5: 9 1- 1 1 9; cfr. ,
fe nó me no c o her e nte e n el ti e mpo. Si es defi ni da para el c as o de Oaxac a, Car mag na ni 1 9 88: 1 9 0- 2 06).
por est os el e me nt os, c o mo s uc e de e n l os a m- 49 Cfr. una rec o pil aci ó n de l a histori ografí a para es e
bi e ntes mar xistas tar dí os, l a ll a mada “c ult ur a de perí o do e n J os e p h ( 1 9 86).
1| 2 004 81
Ketzalc alli
l os i ndí ge nas maya, par a el e gir de mocr áti c a- c a y l os po der es del naci e nte Estado r evol u-
me nte el nuevo g o ber nador, l a pri mer a vez e n ci o nari o. Éste no tar dó e n rec o nocer la i nte nsa ac-
c o ntr a del g o bi er no porfirista y l a s e g unda vez ti vi dad política popul ar y acc e di ó – e ntr e 1 9 1 5 y
50
e n c o ntr a del s uc e dá ne o de éste, el de Mader o. 1 9 2 1 – a l a de ma nda de fortal ec er l os c uer pos
A fi nales de 1 91 1, e mpero, el fraude electoral muni ci pal es, f unda ndo ade más, e n 1 9 1 6, un
realizado por el candi dato de Madero, Pi no Suárez, nuevo i nstr u me nt o de acci ó n que s e r evel arí a
ge neró, e n las palabras del mis mo gober nador elec- s u ma me nte efi c az par a c a nali zar l a movili zaci ó n
to, “ un estado de i ns urrecci ó n que a me nazaba de- po pul ar: el Parti do Soci alista ( Savari no 1 9 9 7:
51
ge nerar e n una g uerra de las razas” . Los cri oll os te- 3 3 4- 3 5 8).
mi ero n el estalli do de otra g uerra de castas, Un as pect o i mporta nte de l a r eci pr oci dad
rec or dando horrorizados el levanta mi e nto de 1 9 1 0, políti c a así establ eci da e ntr e el nuevo Estado y
durante el c ual ca mpesi nos y peo nes mayas ma- l a po bl aci ó n r ur al f ue el i n di ge ni s mo. La r ei vi n-
sacraro n bárbara me nte a la élite de Valladoli d. di c aci ó n del c a mpesi no maya e n c ua nt o “i ndi o ”
Si n e mbar g o, tal es te mor es no s e c o ncr e- f ue i mpuls ada des de arri ba por l a nueva cl as e di-
tarí a n nunc a a l o l ar g o del pr oc es o r evol uci o na- ri ge nte s ur gi da de l a r evol uci ó n, pr ove ni e nte e n
ri o pes e a l as r ec urr e ntes ol eadas de pá ni c o e ntre gr a n mayorí a de l os s ect or es me di os cri oll os y
l os cri oll os, cada vez que l os diri ge ntes revol uci o na- mesti zos, c o mo me di o de l e giti maci ó n. Esta
ri os ar maban al os ca mpesi nos i ndí ge nas. Una “ nue- apelaci ó n al “i ndi o” fue aceptada estratégica me nte
va Guerra de Castas” era, e n r eali dad, i mposi bl e, por l os sectores ca mpesi nos i ndí ge nas, l os c uales
por el f uerte gr ado de i nte gr aci ó n i nter ét ni c a act uaro n a me nudo e n el papel de “i ndi os opri mi-
que ya existí a, l o c ual traducí a las i niciati vas popu- dos”, c uya “e manci paci ó n” sería uno de l os l ogros
lares e n acci o nes políticas de ntr o de l os pará me- más destacados de la Revol uci ó n. En otras palabras,
tros de las for mas del Estado li beral, i ncl uye ndo la aceptaro n una nueva for ma de s ubor di naci ó n, esta
l uc ha ar mada, c uando las reglas del j uego eran vi o- vez a la clase diri ge nte „revol uci o nari a“.
ladas, c o mo fue el cas o del maderis mo. Movi mi e ntos El pr o pósit o del i ndi ge nis mo r evol uci o nari o
i ndí ge nas mile naristas, c o mo el que estall ó c o n- er a cr ear un mec a nis mo r et óri c o efi c az par a mo-
te mporánea me nte e n C hi apas, no eran si qui era vili zar e i nc or por ar a l as mas as i ndí ge nas al nue-
i magi nables e n Yucatán. vo Estado naci o nal e n for maci ó n. Est o f ue es pe-
Des pués de 1 9 1 1 y dur a nte t o da l a pri mer a ci al me nte evi de nte dur a nte l a e xperi e nci a
déc ada del si gl o, l os c a mpesi nos mayas e mpeza- s oci alista de Feli pe Carrill o Puert o, e ntr e 1 9 1 7 y
r o n a auto- organizarse para partici par e n el nuevo 1 9 2 3, c ua ndo el r eci é n f undado Parti do Soci a-
siste ma polític o creado por el proces o revol uci o na- lista de Yuc atá n or ga ni zó nu mer os as c él ul as
ri o. Ento nces fl oreciero n nuevos cacicazgos, cli e n- políti c as r ur al es de estil o s ovi éti c o ( “ Li gas de
telas y prácticas de reci proci dad política que lleva- Resiste nci a”), des ata ndo una pr o paga nda i n-
r o n a arti c ul ar e xit os a me nte f uerzas s ur gi das c e ndi ari a pr o-i ndi ge nista y a nti bur g ues a ( Sava-
des de abaj o c o n l a r eci é n estr e nada cl as e politi- ri no 1 9 9 8: 3 7 1- 3 83) .
5 0 Se c alc ul a que e n 1 9 09 votar o n 7 8, 000 pers o nas, y
6 3, 000 votos f uer o n vali dados e n 1 9 1 1, es decir, 5 1 El Parti do Soci alista de Yuc atán f ue f undado c o n dos
res pecti va me nte, el 9 6 % y el 7 7 % del c uer po el ectoral objeti vos: gara nti zar una bas e políti c a para el ge neral
del Estado: c a nti dades que muestra n l a mag nit ud de la Sal vador Al varado, Gober nador del Estado, e i nc or porar
parti ci paci ó n po pul ar e i ndí ge na e n el pr oc es o de y c o ntr ol ar l a acti vi dad polític a es po ntá nea e n l as áreas
tra nsi ci ó n políti c a e n acto ( Savari no 1 9 9 8: 5 8- 6 0). r ural es.
82 1| 2 004
Ketzalc alli
El “i ndi o bolc hevi que ” s e c o nvirti ó e nt o nc es Naci ó n i ni ci ada e n el si gl o XI X, pr oc es o i mp uls a-
e n el es pa ntaj o de l os cri oll os, ate mori zados por do des de arri ba per o ac e ptado y bus c ado acti va-
l a vi ol e nci a des atada e n l os des ór de nes de me nte ta mbi é n des de abaj o.
1 9 1 9- 1 9 2 0, e n c oi nci de nci a f unesta c o n l os c o-
nat os r evol uci o nari os c o munistas e n Itali a y E pilogo: del indigenismo
Al e ma ni a, y l os as esi nat os masi vos c o meti dos a la nació n multicultural
por l os bolc hevi ques e n Rusi a. El Parti do Soci ali- E n l as déc adas de 1 9 2 0 y 1 9 3 0 ava nzó el pr oc es o
sta, por otr o l ado, f ue ta mbi é n un po der os o de for maci ó n de un nuevo mo del o i nter ét ni c o,
age nte de i nte gr aci ó n de l a bas e c a mpesi na y i nte gr ado e n el naci o nalis mo c ult ur al i mpuls ado
c o ntri buyó a l a politi zaci ó n de l os s ect or es r ur a- por l a Revol uci ó n. Po drí a mos habl ar c asi de un
l es i ncl us o ne gati va me nte, ati za ndo l a movili za- nuevo „ pacto“ revol uci o nari o e ntre las masas
ci ó n c o ntr ari a de l os “li ber al es ” . Más que „s oci a- i ndí ge nas ylas élites portadoras del me nsaje rede n-
lista“, si n e mbar g o, el Parti do de Carrill o Puert o tor naci o nalista. Fue la i nter ve nci ó n de Lázaro
f ue n aci o n ali st a, i mpuls or de l a i nte gr aci ó n c ul- Cár de nas e n 1 93 7 la que sell ó c o n fuerza extraor di-
t ur al de l as mas as e n l a Naci ó n me xi c a na. nari a el naci mi e nto del nuevo siste ma, que ha s o-
52
El pr oc es o r evol uci o nari o s ac udi ó dr ásti c a- br evi vi do gr osso modo hasta nuestros dí as.
me nte l as r el aci o nes i nter ét ni c as, al cr ear una Cár de nas l a nzó en Méri da la ll a mada
po der os a herr a mi e nta i de ol ó gi c a pr oi ndi a, l a „cr uzada del Mayab“, diri gi da al „r esc ate“ defi-
c ual, c o n i nde pe nde nci a de c ua n r et óri c a y ab- niti vo del i ndi o maya de s u c o ndi ci ó n de „ o pr e-
str acta f uer a, po dí a s er utili zada efi c az me nte si ó n“. El pr o gr a ma de l a „cr uzada“ i ncl uí a, tr as
por difer e ntes f uerzas políti c as par a i mp uls ar l a l a r et óri c a i ndi ge nista r adi c al – por l a c ual un yu-
pr o moci ó n e i nte gr aci ó n de l os s ect or es baj os de c atec o que no f uer a „ maya“ er a i pso fact o c ol o-
l a po bl aci ó n r ur al. E ntr e l os c a mpesi nos mayas c ado e n el l ado de l os o pr es or es cri oll os y „ bur-
el i ndi ge nis mo s e c o nvertí a así e n un i nstr u me n- g ues es “ –, i ncl uí a pr o gr a mas de e duc aci ó n y
t o más de l uc ha políti c a, que l es be nefi ci arí a des arr oll o hu ma no y, s o br e t o do, el r e part o ma-
53
ta nt o a ell os c o mo al Estado que l os pr ete ndí a si vo de l as ti err as he ne que ner as. El si g nifi c ado
“r esc atar”. de l as r efor mas s e cifr aba e n un pl a n de mo der ni-
El disc urs o i ndi ge nista, si n e mbargo, era funda- zaci ó n ac el er ada de l a r e gi ó n s ur e ña, muy g ol-
me ntal me nte a mbi g uo, ya que te nía c o mo propósi- peada por l a crisis ec o nó mi c a.
to pri nci pal i ntegrar al os sectores r urales i ndí ge nas C o n l a c a mpa ña c ar de nista, el i ndi o maya s e
e n la c o muni dad naci o nal. Habí a que mitificar y c o nvertirí a e n un ci udada no i nte gr ado, „li mpi a-
„fol kl orizar“ al i ndi o, para c o nvertirl o, a todos l os do“ de l os vi ci os –alc o hol, j ue g o, r eli gi ó n, i g no-
efectos, e n un mexicano mestizo, tarea que fue i m- r a nci a, mis eri a– que l o habí a n marc ado c o n este-
pulsada es pecial me nte a fi nales de la década de r e oti pos de gr ada ntes dur a nte l as déc adas del
1 9 3 0 por el presi de nte Cár de nas. Porfiri at o par a s ubr ayar s u posi ci ó n i nferi or. E n
La per meabili dad de l os s ect or es po p ul ar es l ugar de l os vi ci os s e pr ete ndí a n s us citar virt u-
r ur al es al disc urs o i ndi ge nista er a si n duda faci- des y val or es mor al es, l a ado pci ó n de hábit os
litada por l a l ar ga e xperi e nci a de parti ci paci ó n más mo der nos y una más alta di g ni dad c ult ur al.
políti c a y ejerci ci o ci udada no e n l as déc adas a n-
5 2 Sobre l a e xperi e nci a c ar de nista e n Yuc atá n ( cfr.
teri or es. E n efect o, el i ndi ge nis mo r evol uci o na- Savari no 1 9 9 5: 5 9- 81).
ri o er a l a pr os ec uci ó n, c o n otr os me di os, de l a i n- 5 3 Cfr. el est udi o de l os as pect os c ult ural es de l a
te gr aci ó n políti c a y c ult ur al de l os i ndí ge nas a l a „cr uzada“ hec ho por Fall a w ( 1 9 9 5: 41 5- 440).
1| 2 004 83
Ketzalc alli
La i nte gr aci ó n s e pr es e ntaba c o mo r es pet uos a te g orí as ét ni c as r e g i o nal es. Este pr oc es o, i ni-
de l a i de nti dad es pecífi c a del c a mpesi nado ma- ci ado e n l a é poc a de Carrill o Puert o y c ul mi nado
ya, pues habí a que i nc or por ar al país el „c o ngl o- haci a 1 9 40, f ue c aptado por l os c e ns os y por tr a-
mer ado i ndí ge na“ – decí a un doc u me nt o ofi ci al baj os a ntr o pol ó gi c os c él e br es c o mo l os de Re d-
de 1 9 3 7 – „c o mo uno de nuestr os gr upos ét ni c os fi el d ( 1 9 3 8, 1 9 41) . E n poc as pal abr as, l a c ate-
más vali os os “; aunque, par a hac er est o, „ el g orí a de “i ndi o” s e des pl az ó defi niti va me nte
disc urs o c ar de nista r ecl asifi c aba a l os mayas de f uer a de l a s oci e dad yuc atec a, apli c á ndos e a l os
Yuc atá n c o mo i ndi os ge néri c os e i deali zados “ “i ndi os no ci vili zados ”, a l os “i ndi os ” hist óri c os
( Fall a w 1 9 9 5: 42 9- 43 0) . F ue el i ndi ge nis mo c ar- y a l os “i ndi os ” de l a r et óri c a políti c a ofi ci al. Los
55
de nista que, fi na me nte, c o ns oli dó y pr o pag ó l os e x-i ndi os –si c o ns er vaba n el i di o ma y el mo do
mit os ofi ci al es del „i ndi o maya“ o pri mi do per o de vi da tr adi ci o nal – pas ar o n a de no mi nars e
dis p uest o a r esistir y a r e bel ars e ( Ca ne k, Guerr a “ mesti zos”, mi e ntr as l os ver dader os mesti zos s e
de Castas) e n c o ntr a de s us a mos bl a nc os. c o nvirti er o n e n “c atri nes ” ( e qui val e ntes a l os
La ofe nsi va c ult ur al c ar de nista e n Yuc atá n “l adi nos” de Guate mal a y C hi apas) ( Her vi k 1 9 9 5:
56
l o gr ó – no o bsta nte y por e nci ma de l a r et óri c a 5- 43).
c o ntr adi ct ori a que ado ptaba – c o ncili ar ( poli) et- E n una pal abr a, e n Yuc atá n l os “ mesti zos ” s e
nici dad y naci o nali dad, estado y c o muni dades, c ul- ha n c o nverti do e n una po bl aci ó n maya- parl a nte
t ura elevada y c ult ura popular, s uperando las te n- mesti za c ar acteri zada “(. . . ) por utili zar un ti po
si o nes e ntre i g ual dad y jerarquí a que habían si do po pul ar de vesti me nta c ar acterísti c o del gr upo;
una causai mportante del fracas o del Porfiri ato e n el por de di c ars e a una oc upaci ó n tr adi ci o nal (l a
54
terre no de la moder nizaci ó n. C o n Cár de nas se vis- agri c ult ur a) ; por pos eer una i de nti dad ori e nta-
l u mbraba un nuevo horizo nte de creci mie nto y da al pas ado, por efect uar pr ácti c as rit ual es de
desarroll o, c o nla pro mesa de be nefici os exte ndi dos r aí c es i ndoc ol o ni al es; etc. ” ( Her vi k 1 9 9 5: 3 6) .
a todos l os gr upos s oci ales de la regi ó n. La s e par aci ó n e ntr e est os „ mesti zos “ de habl a
Las gr a ndes r efor mas de fi nal es de l os a ños maya y l os gr upos s oci al es his pa no parl a ntes es
tr ei nta r e perc uti er o n ta mbi é n e n l as r el aci o nes me nos pr o nunci ada que e n otr as r e gi o nes de
i nter ét ni c as. El c ar de nis mo c oi nci di ó – y f ue Mé xi c o o e n Guate mal a; más bi e n s e pue de ha-
c aus a de una ac el er aci ó n – de un pr of undo pr o bl ar ho y de un co nti n u u m e ntr e dos pol os
57
c es o de r e defi ni ci ó n y des pl aza mi e nt o de l as c a- i deal es, el maya y el his pá ni c o.
5 4 Por otr o l ado, s e pue de ar g u me ntar que l a nueva 5 7 E n l os puebl os r ural es l a c o ndi ci ó n de mesti zo hoy
rel aci ó n establ eci da e ntre l a cl as e politi c a de pe nde de vari os factores, pri nci pal me nte el trabajo
revol uci o nari a y l os s ectores i ndí ge nas es nueva me nte c a mpesi no, el i di o ma maya, el vesti do y el grado de
de s ubor di naci ó n, c o n ras g os jerár qui c os. i nstr ucci ó n, i ncl uye ndo a s util es c aracteri zaci o nes
5 5 El i di o ma maya dis mi nuyó s u i mporta nci a, aunque moral es ( cfr. Press 1 9 7 5: 80; vi d. ta mbi é n Tr ujill o
me nos de l o des eado por l os g obi er nos revol uci o nari os, ( 1 9 7 7: 3 2 1- 3 40) ). C ua ndo c a mbi a n estas vari abl es, s e
pas a ndo de 7 0 % e n 1 9 1 0 a me nos de 5 0 % e n l a obs er va un des plaza mi e nto a l a c ateg orí a de “c atrí n”,
act uali dad –46 % e n el estado de Yuc atán–, un e x-i ndi o, c o mparabl e al “c hol o” per uano, el c ual s e
c oi nci di e ndo c o n una masi va c a mpa ña de esf uerza para i nc or porar el e me ntos his pá ni c os de
alfabeti zaci ó n po pul ar. Co n bas e e n el Ce ns o I NE GI de adscri pci ó n –l o c ual de nota el persiste nte presti gi o que
1 9 9 0 po de mos esti mar que 3 8 % de l a poblaci ó n de l a ma nti e ne l a i de nti dad his pa no- cri oll a e n l a s oci e dad
pe ní ns ul a de Yuc atá n es maya- parl a nte, porc e ntaje que re gi o nal – ( cf. Tho mps o n 1 9 7 4: 9 7- 1 2 5). E n l a
au me nta a 46 % para el Estado de Yuc atá n. act uali dad l as disti nci o nes ét ni c as, es peci al me nte e n
5 6 Cfr. ta mbi é n Ha ns e n ( 1 9 80: 1 2 2- 1 41). l as ci udades, s e hac e n c ada vez más move di zas,
84 1| 2 004
Ketzalc alli
El bal a nc e de l a i nte gr aci ó n ét ni c o- s oci al References
pr o movi da por el Estado r evol uci o nari o e ntr e Bart h, Fr e dri k
1 9 1 5 y 1 9 3 7 pue de s er positi vo, si c o nsi der a mos 1 9 7 6 Los gr upos ét ni cos y s us fr o nter as. Mé xi-
l a c o nvi ve nci a r el ati va me nte pacífi c a e ntr e c ul- c o: FCE.
t ur as que s e o bs er va ho y e n Yuc atá n, e n c o ntr a- Bart ol o mé, Mi g uel Al bert o
ste c o n l as te nsi o nes y c o nfli ct os de l as r e gi o nes 1 9 86 „ La estr atifi c aci ó n ét ni c a e n Yuc atá n c o-
circ unveci nas ( C hi apas y Guate mal a) . mo a ntec e de nte de l a Guerr a de Castas “.
Uno de l os moti vos de l a falta de c o nfli ct o es Bol etí n E. C. A. U. D. Y. 1 3 ( 7 6) : 3 –1 3.
l a val or aci ó n, pr o movi da por el Estado, de l a c ul- 1 9 88 La di n á mi ca soci al de l os mayas de Yu-
t ur a i ndí ge na, a pes ar de l os as pect os r et óri c os cat án. Mé xi c o: I NI.
me nci o nados arri ba. Por efect o de l a cr eaci ó n de Bart ol o mé, Mi g uel Al bert o & Ali ci a Bar abás
una nueva es c al a de val or es c ult ur al es, e n do n- 1 9 7 7 La resi ste nci a maya. Mé xi c o: I NAH.
de s er „ maya“ o „ mayer o“ ya no es si g no de i nfe- Baud, Mi c hi el et al.
ri ori dad, si no l o c o ntr ari o, ha si do puesta e n 1 9 9 6 Et ni ci dad co mo estr ategi a e n Améri ca La-
e ntr e di c ho l a vi eja distri buci ó n jer ár qui c a de ti n a y el Cari be. Quit o: Abya- Yal a.
stat us, que des de l a C o nquista c ol oc aba t o do l o Belli ngeri, Marc o
his pá ni c o por arri ba y t o do l o i ndí ge na por aba- 1 9 9 0 Ceti ed et ni e i n Yucat án. Costit uzi o ne, svi-
j o. La vi eja es c al a jer ár qui c a, e n ver dad, no ha l uppo e cri si di u n a for mazi o ne i nteret ni ca
des apar eci do, si no que per ma nec e c o mo r efe- tr a Sette e Ott oce nt o. Tori no: Celi d.
r e nte alter nati vo, utili zado e n di vers as cir- 1 9 9 1 La c o nversi o ne dei maya nell' età dell' oro
c unsta nci as s oci al es. Si n e mbar g o l o „i ndí ge na“ ( 1 5 45- 1 5 63). En: AA. VV. , Uo mi ni dell' al tr o
par ec e haber ga nado un l ugar positi vo e n l a ga- mo n do. L' i nco ntr o co n i popoli a meri ca ni
ma de vari aci o nes de l o „ Yuc atec o“. nell a c ul t ur a it ali a n a ed e ur opea, Ro ma:
E n fi n, el val or que s e atri buye a l a „c ult ur a Bulzo ni, 1 2 1- 1 5 2.
maya“, c o mo l e gado pr esti gi os o del pas ado y c o- 1 9 9 5 Del vot o a l as bayo netas: e xperi e nci as
mo tes or o et no gr áfi c o pr es e nte, i nte gr a c o n es e el ect or al es e n el Yuc atá n c o nstit uci o nal e
as pect o poli ét ni c o y multi c ult ur al el s e nti do de i nde pe ndi e nte. E nri que Mo ntal vo Orte ga
l a mo der na i de nti dad r e gi o nal yuc atec a. La je- ( c o or d. ), El Åguil a bifr o nte. Poder y li be-
r ar quí a de c ult ur as s e c o nvi erte, positi va me nte, r ali s mo e n Méxi co, Mé xi c o: I NAH, 9 1 –1 1 9.
e n una nueva or ga ni zaci ó n de l a difer e nci a que Bo nfil Batall a, Guill er mo
s uper a l as disti nci o nes s e nti das c o mo i nj ustas, 1 9 9 0 Méxi co Pr ofu n do. Mé xi c o: C NC A- Grijal bo.
c o nvirti é ndol as e n val or es r ec o noci dos. Tal vez Br ac a mo nte, Pe dr o & Gabri el a Solís
e n Yuc atá n po da mos o bs er var el gé nesis de una 1 9 9 6 Espaci os mayas de a ut o no mí a. El pact o co-
s oci e dad poli ét ni c a i nte gr ada, c o ncili ada c o n l a l o ni al e n Yucat án. Méri da, UADY.
mo der ni dad y c o n l os des afí os que pr es e nta l a 1 9 9 4 La me mori a e ncl a ustr ada. Hi st ori a i n dí ge-
di versi dad c ult ur al e n Mé xi c o. n a de Yucat án, 1 750- 1 91 5. Mé xi c o: Ci es as-
I NI.
pul veri zándos e e n una vasta ga ma de vari aci o nes y
1 9 9 9 La mo nta ña y l a r esiste nci a de l os Mayas
sit uaci o nes, que sit úan al i ndi vi duo e n una c ateg orí a u
yuc atec os fr e nte al c ol o ni alis mo es pa ñol.
otra s e g ún las circ unsta nci as, movi é ndos e e ntre dos
pol os rec o noci bl es, el maya ( mesti zo) y el his pá ni c o E n: Andr eas Koec hert & Bar bar a Pfeil er
( cfr. Her vi k 1 9 9 5: 2 6- 3 2 y Tho mps o n 1 9 7 4: 2 5- 2 8 y ( e ds. ), Interc ul t ur ali dad e i de nti dad i n dí-
1 02- 1 1 0). ge n a. Pregu nt as abi ert as a l a gl obali za-
1| 2 004 85
Ketzalc alli
ci ón e n Méxi co, Ha nnover, Guate mal a: c ata n, 1 87 5- 1 9 3 5. E n: Ed war d Mos el e y &
Verl ag f ür Et hnol o gi e, 3 9 –6 3. Ed war d Terr y ( e ds. ) , Yucat a n. A Worl d
Car mag na ni, Marc ell o Apart, Uni versit y of Al aba ma: 1 2 2 –1 41.
1 9 88 El regreso de l os di oses. El pr oceso de re- He mmi ng, J o hn
co nstit uci ón de l a i de nti dad ét ni ca e n 1 9 9 5 Amazo n Fr o nti er. The Defeat of Br azili a n
Oaxaca. Si gl os XVII y XVIII. Mé xi c o: FCE. In di a ns. Lo ndo n, Paper mac.
Devall e, S us a na B. C. Her vi k, Meter
1 9 9 2 „ La et ni ci dad y s us r e pr es e ntaci o nes: 1 9 9 5 „ Las c ate g orí as s oci al es e n Yuc atá n“. Bo-
¿j ue g o de es pej os ? “. Est udi os Soci ol ógi cos l etí n E. C. A. U. D. Y. . 2 0 ( 1 1 9) : 5- 43.
2 8: 3 1- 5 2. Hoeti nk, Harr y
Dí az Pol a nc o, Héct or 1 9 6 7 Cari bbea n Race Rel ati o ns: A St udy of Two
1 9 87 Et ni a, n aci ón y políti ca. Mé xi c o: J ua n Vari a nts. Oxfor d: Oxfor d Uni versit y, 1 9 6 7.
Pabl os. J e nki ns, Ri c har d
Du mo nt, Lo uis 1 9 9 6 „ Et hni cit y etceter a: s oci al a nt hr o pol o gi-
1 9 80 Ho mo Hi er archi c us. The Caste Syste m a n d c al poi nts of vi e ws “. Et h ni c a n d Raci al St u-
its I mpli cati o ns. C hi c ag o: The Uni versit y di es 1 9 ( 4): 807- 82 2.
of C hi c ag o. J o nes, Gr a nt D.
Epstei n, Ar nol d 1 9 9 0 Maya Resi st a nce t o Spa ni sh Rul e. Ti me
1 9 83 L' Ide ntit à et ni ca. Tori no: Loes her. a n d Hi st or y o n a Col o ni al Fr o nti er. Al bu-
Fall a w Be n quer que: Uni versit y of Ne w Me xi c o.
1 9 9 5 Peas a nts, Caci ques a nd Ca marill as: Poli- J os e p h, Gil bert
ti cs a nd State For mati o n i n Yuc atá n, 1 9 86 Redi scoveri ng t he Past at Mexi co' s Peri-
1 9 2 4- 1 9 40. Tesis de Doct or ado, Uni versit y pher y. Essays o n t he Hi st or y of Moder n Yu-
of C hi c ag o, C hi c ag o. cat a n. The Uni versit y of Al aba ma.
Farriss, Na nc y J os e p h, Gil bert & All e n Wells
1 9 9 2 La soci edad Maya bajo el do mi ni o col o ni al. 1 9 9 6 Su m mer of Di sco nte nt, Seaso ns of Uphea-
Madri d: Ali a nza. val: Elite Politi cs a n d Rur al Ins ur ge ncy i n
Fer ná ndez Teje do, Is abel Yucat a n, 1 876- 1 91 5. Sta nfor d: Sta nfor d
1 9 9 0 La co mu ni dad i n dí ge n a maya de Yucat án. Uni versit y.
Si gl os XVI y XVII. Mé xi c o, I NAH. Mai ng ot, Ant o ny P.
Garcí a Ber nal, Ma nuel a Cristi na 1 9 9 6 Haiti a nd t he Terrifi e d C o ns ci o us ness of
1 9 7 8 Yucat án, pobl aci ón y e nco mi e n da bajo l os t he Carri bbea n. E n: Gert Oostli ndi e ( e d. ) ,
Austri as, Sevill a: Esc uel a de Est udi os Hi- Et h ni cit y i n t he Carri bbea n, Lo ndo n: Mac-
s pa no- A meri c a nos. mill a n.
Geertz, Cliffor d Patc h, Ro bert
1 9 9 3 La i nter pret aci ón de l as c ul t ur as. Barc el o- 1 9 9 3 Mayas a n d Spa ni ar ds i n Yucat a n, 1 648-
na: Ge dis a. 1 81 2. Sta nfor d: Sta nfor d Uni versit y.
Go nzál ez Navarr o, Mois és Pér ez Tayl or, Rafael
1 9 7 9 Raza y ti err a: l a Guerr a de Cast as y el 1 9 9 6 Entre l a tr adi ci ón y l a moder ni dad. Mé xi-
he nequén. Mé xi c o: El C ol e gi o de Mé xi c o. c o: UNAM.
Ha ns e n, As ael T. Pr ess, Ir wi n
1 9 80 C ha nge i n t he Cl ass Syste m of Méri da, Yu- 1 9 7 5 Tr aditi o n a n d Adapt ati o n. Life i n a Mo-
86 1| 2 004
Ketzalc alli
der n Yucat a n Maya Vill age. Lo ndo n, West- Naci o nal de Est udi os Hist óri c os de l a Re-
port: Gr ee n wo o d. vol uci ó n Me xi c a na. .
Quezada, Ser gi o 1 9 9 8 „ El des pertar de l as mas as: Ca mbi os s oci a-
1 9 9 3 Puebl os y caci ques yucatecos. 1 550- 1 580. l es y crísis políti c a en Yuc atá n
Mé xi c o: El C ol e gi o de Mé xi c o. ( 1 89 7- 1 9 1 1) “. Eur opea n Revi e w of Lati n
1 9 9 7 Los pi es de l a republi ca. Los i n di os pe ni n- Ameri ca n and Cari bbea n St udi es 6 5:
s ul ares, 1 550- 1 750. Mé xi c o: Ci es as- I NI. 45- 6 5.
Re dfi el d, Ro bert 1 9 9 9 Et ni ci dad y Estado- Naci ó n: La c o nstr uc-
1 9 3 8 Race a n d Cl ass i n Yucat án. CI W, Publi c ati- ci ó n de l a i de nti dad ét ni c a e n Yuc atá n.
o n 5 01, Was hi ngt o n: CI W. E n: Andr eas Koec hert & Bar bar a Pfeil er
1 9 41 The Fol k Cul t ure ofYucat án. C hi c ag o: The ( e ds. ), Interc ul t ur ali dad e i de nti dad
Uni versit y of C hi c ag o. i n dí ge n a. Pregu nt as abi ert as a l a gl obali-
Reifl er Bri c ker, Vi ct ori a zaci ón e n Méxi co, Ha nnover, Guate mal a:
1 9 89 El Cri st o i n dí ge n a, el rey n ati vo, Mé xi c o: Verl ag f ür Et hnol o gi e, 6 5 –87.
FCE. Sc ott, J a mes C.
Restall, Matte w 1 9 85 Weapo ns oft he Weak: Ever yday For ms of
1 9 9 7 The Maya Worl d. Yucatec Cul t ure a n d So- Peasa nt Resi st a nce. Ne w Have n: Yal e Uni-
ci et y, 1 550- 1 850. Sta nfor d: Sta nfor d Uni- versit y.
versit y. 1 9 9 0 Do mi n ati o n a n d t he Arts of Resi st a nce:
Rugel e y, Terr y Hi dde nt Tr a nscri pts. Ne w Have n: Yal e Uni-
1 9 9 6 Yucat a n´ s Maya Peasa ntry & t he Ori gi ns of versit y.
t he Caste War. Austi n: Uni versit y of Te- Tho mps o n, Ri c har d A.
xas. 1 9 7 4 Air es de pr o gr es o: c a mbi o s oci al e n un
Ruz, Mari o Hu mbert o p ue bl o maya de Yuc atá n. Mé xi c o: I NI.
1 9 9 2 Los r ostr os de l a r esiste nci a. Los mayas Tr ujill o, Narcis a
a nte el do mi ni o his pa no. E n: Mari o Hu m- 1 9 7 7 „ Los ' Mesti zos' de Yuc atá n“, Enci cl opedi a
bert o J os é Ruz, Al ej os Garcí a & Marí a del Yucat a ne nse, To mo VI. Yucat án act ual.
Car me n Le ó n ( e ds. ) , Del Kat ú n al si gl o. Méri da: Edi ci o nes del Estado de Yuc atá n,
Ti e mpos de col o ni ali s mo y resi ste nci a 3 2 1 –3 40.
e ntre l os mayas, Mé xi c o: C NC A ( Re gi o- Ve nezi a ni, Marc ell o
nes), 85- 1 6 2. 1 9 9 6 L' Anti novece nt o. Il sal e di fi ne mill e n ni o.
Savari no, Fr a nc o Mil a no: Mo ndadori.
1 9 9 5 „ Agr aris mo, naci o nalis mo e i nter ve nci ó n Wade, Peter
fe der al: Yuc atá n, 1 9 3 7 “, Di me nsi ón An- 1 9 9 7 Race a n d Et h ni cit y i n Lati n Ameri ca. Lo n-
tr opol ógi ca 5: 5 9- 81. do n, C hi c ag o: Pl ut o.
1 9 9 7 Puebl os y n aci o n ali s mo, del régi me n oli- We ber, Max
gar qui co a l a soci edad de masas e n Yu- 1 9 9 2 Eco no mi a y soci edad. Mé xi c o: FCE.
cat án. 1 894- 1 925. Mé xi c o: I nstit ut o
1| 2 004 87
Ketzalc alli
“ L ording it O ver O thers”
– S pain and the S tig matization
of the F ilipino C ultu re –
J os é M. de Mes a
De La Sall e Uni versit y, Ma nil a
“ But Jes us s u m mo ned t he m a n d sai d, I ntent of the P resentation
‘ Yo u kno w t hat t he r ul ers oft he Ge ntil es I do not wis h t o dr a w fr o m t his i nci de nt a o ne-
l or d it over t he m, a n d t he great o nes ma- t o- o ne c orr es po nde nc e bet wee n C hristi ne J o y
ke t heir a ut horit y over t he m fel t. But it a nd t he Phili ppi nes. But t his i nci de nt r e mi nds
shall not be so a mo ng yo u' ” ( The Gospel me of S pai n' s “ g o o d i nte nti o n” t o ci vili ze a nd
accor di ng t o Matt he w 20: 25- 26). C hristi a ni ze t he Phili ppi nes. Under t he arr a nge-
me nt kno wn as t he “ Patr o nat o Real ” ( Ro yal Pa-
A ne ws ite m, whi c h appear e d o n Phili ppi ne tel e- tr o nage) , S pai n br o ug ht abo ut c ertai n sit uati-
visi o n l ast April 1 9 9 6, ill ustr ates for me a pr o- o ns, be nefi ci al as well as har mf ul, i n t he isl a nds.
bl e m c o nnecte d wit h S pa nis h Cat holi cis m a nd S pa nis h fri ars ar e cr e dite d wit h bri ngi ng t he
Fili pi no c ult ur e. The vi de o cli p s ho we d a mot her Phili ppi nes i nt o c o ntact wit h t he ( E ur o pea n)
be hi nd bars. S he was stati ng her i nnoc e nc e wit h worl d of t he si xtee nt h c e nt ur y. Whet her o ne
r e gar d t o her si x- year ol d daug hter, C hristi ne c o nsi ders t his t o be a positi ve or ne gati ve eve nt
J o y, who di e d of p hysi c al abus e. The littl e girl de pe nds o n ho w o ne r e gar ds t he o utc o me. The
was ofte n maul e d by her mot her a nd fi nall y s uc- vi e w t hat S pai n' s c o mi ng t o t he Phili ppi nes is
c u mbe d t o t he p hysi c al i nj uri es i nfli cte d o n her pr ovi de nti al r e mai ns part of t he do mi na nt pat-
mot her. As t he ne ws c aster narr ate d t he mot her ter n i n eval uati ng S pa nis h c ol o ni al r ul e i n t he
s ai d t hat s he had o nl yi nte nde d t o disci pli ne her c o untr y, es peci all y i n r eli gi o us circl es. Acc or-
daug hter by punis hi ng her. To be s ur e, des pite di ng t o t his vi e w wer e it not for S pai n, t he is-
her pr otestati o ns t o t he c o ntr ar y, s he had l a nds wo ul d have l ar gel y e mbr ac e d Isl a mr at her
br o ug ht abo ut her daug hter' s deat h. Whe n t ha n C hristi a nit y. Ther e may have bee n abus es
br o ug ht t o t he hos pital for aut o ps y, C hristi ne of differ e nt s orts per petr ate d by bot h s ec ul ar
J o y' s c or ps e s ho we d vari o us si g ns of p hysi c al a nd r eli gi o us pers o naliti es, but t hes e ar e s ee n as
vi ol e nc e. S he had c o nt usi o ns, s cr atc hes a nd i ndi vi dual devi ati o ns fr o m a ge ner all y positi ve
br uis es not o nl y o n her head, but als o o n ot her e xperi e nc e of His pa ni zati o n, es peci all y His pa-
parts of her bo dy. Her li ps wer e c ut off, a nd her ni c c hristi a ni zati o n of t he isl a nds. Mor e over,
pri vate parts had bee n bur ne d. Whatever els e not hi ng, it is cl ai me d, c a n gai ns ay t he fact - if
t he mot her s ays abo ut her g o o d i nte nti o ns, t he t his be a fact – t hat wer e it not for S pai n pr o-
c ol d fact was t hat not o nl y had s he p hysi c all y babl y t he Phili ppi nes wo ul d not have bec o me, as
har me d her daug hter a nd c aus e d her deat h, but s o me t hi nk, t he o nl y C hristi a n nati o n i n Asi a.
s he als o de bas e d her di g nit y as a hu ma n bei ng. But o ne parallel, i n my opi ni o n, can be legiti-
C hristi ne J o y, fr o m t his pers pecti ve, was a vi c- matel y dr a wn fr o m t his ne ws ite mI cite d. Ther e
ti m of g o o d i nte nti o ns. was a n unde ni abl e do wn si de t o t he S pa nis h c o-
88 1| 2 004
Ketzalc alli
l o ni zati o n a nd pr o pagati o n of C hristi a nit y of F urt her mor e, S pa ni ar ds of all s oci al cl ass es
t he isl a nds. Fili pi nos have s uffer e d i n mor e ways duri ng t he si xtee nt h c e nt ur y wer e dri ve n by a n
t ha n o ne at t he ha nds of t he S pa nis h c o nquista- unbo unde d fait h i n t heir nati o n' s po wer a nd
dor es a nd missi o nari es. I n t his s e ns e we c a n s ay pr esti ge. It s ee me d as t ho ug h S pai n a nd t he
t hat Fili pi nos have bee n vi cti ms of t he “ g o o d i n- S pa nis h r ac e wer e desti ne d t o e xec ute t he pl a ns
te nti o ns ” of Cat holi c S pai n, es peci all y i n its of pr ovi de nc e as Go d' s ne w c hos e n pe o pl e.
desir e t o C hristi a ni ze t he nati ve po pul ati o n. I n S pai n' s missi o n was t o for ge t he s pirit ual unit y
no way does t his ho nor abl e ai m j ustify t he va- of hu ma nki nd by cr us hi ng t he Pr otesta nts of
ri o us ki nds of s ufferi ng it i nfli cte d o n t he Fili pi- t he Ol d Worl d, defe ndi ng C hriste ndo m agai nst
nos. Besi des, as we well kno w fr o m hist or y, t he o nsl aug hts of t he Tur ks, a nd s pr eadi ng t he
S pai n c a me wit h ver y mi xe d moti ves. And o ne Gos pel a mo ng t he i nfi dels of A meri c a a nd Asi a.
t hi ng t hat o ug ht not t o be for g otte n is t hat The Cat holi c C hurc h i n t he Phili ppi nes ste ms
S pai n di d not disc over t he Phili ppi nes; we Fili pi- dir ectl y fr o m t he C o unter- Refor mati o n a nd t he
nos dis c over e d i n t he si xtee nt h c e nt ur y t hat Tri de nti ne C o uncil. Not o nl y was t he E ur o pea n
t her e wer e i nvaders c all e d S pa ni ar ds. C hurc h i n ge ner al under g oi ng t he crisis of t he
My pr es e ntati o n her e will be fr o m t he per- Refor mati o n wher e ma ny tr aditi o nal teac hi ngs
s pecti ve of Cat holi c t he ol o g y a nd t he nee d t o a nd pr acti c es of t he c hurc h wer e bei ng questi o-
pr o mote, i n c o ns o na nc e wit h t he i mporta nt ne d, but S pai n had als o e mer ge d fr o m its wars
meeti ng of Cat holi c bis ho ps i n t he cit y of t he Va- wit h t he Mo ors i n t he r ec o nquista. The me ntal
ti c a n fr o m 1 9 6 2- 1 9 6 5, a n understa ndi ng of cli mate of t he r ec o nquista a nd t he Refor mati o n
Cat holi cis m a nd t he way of li vi ng it t hat takes made t he S pa nis h C hurc h te nde nti o us t o a s e ns e
i nt o s eri o us acc o unt t he l oc al c ult ur al c o nte xt. of s uperi orit y a nd ri gi dit y of t ho ug ht.
Cat holi cis m o ug ht t o be t ho ug ht a nd li ve d as Ther e was no do ubt t hat S pai n, i n its e xpa n-
Fili pi no, not as S pa nis h or Ro ma n as was a nd, t o si o nist moves, had its e yes o n ec o no mi c pr ofit
a l ar ge e xte nt, still is t he c as e. I foc us her e o n a a nd pr esti ge. But e quall y unde ni abl e was t he
pr o bl e m wit hi n Phili ppi ne Cat holi cis m its elf: a si nc er e desir e of bot h c o nquistadors a nd mis-
l o w esti mati o n of Fili pi no c ult ur e a mo ng Cat ho- si o nari es t o s har e wit h paga n pe o pl es t he hu-
li cs whe n it c o mes t o understa ndi ng a nd e xpr es- ma n a nd r eli gi o us be nefits of C hristi a nit y. The
si ng t he C hristi a n fait h. s pirit of t he r ec o nquista li ve d o n i n t he atte mpts
The tri ad “ g ol d, gl or y, a nd Go d” is ofte n us e d of S pai n t o disc over a nd c o nvert paga n l a nds for
t o s u m up t he ai ms of t he S pa nis h c ol o ni zati o n C hristi a nit y. I n fact, t he Ki ng of S pai n, Phili p II,
of t he Phili ppi nes. Whil e it may s ee m t o be a n i nstr ucte d t he l eader of t he First e xpe diti o n t o
oversi mplifi c ati o n, it is, nevert hel ess, not far t he Phili ppi nes, Mi g uel Lo péz de Le gaz pi, t o i n-
fr o mt he tr ut h if pr o perl y underst o o d. At t he ti- for mt he nati ves t hat t he S pa ni ar ds i nte nde d t o
me c o nquistadors s o ug ht ri c hes not o nl y i n t he li ve a mo ng t he mi n peac e a nd i n fri e nds hi p a nd
for m of pr eci o us metals a nd s peci es, but als o i n “t o e xpl ai n t o t he m t he l a w of J es us C hrist by
1
t he e xpl oitati o n of nati ve l abor. Fa me a nd ri c hes whi c h t he y will be s ave d” ( Phel a n 1 9 5 9: 8) .
wer e t he desir abl e o bjects of ma ny a c o nquista-
1 It is wort h noti ng t hat “t he mo narc hy i n t he late
dor. Heirs not o nl y of me di eval ci vili zati o n, but
fiftee nt h c e nt ur y had bec o me i de ntifi e d wit h
als o of t he Re naiss a nc e, t he y ha nker e d after i m- Cat holi cis m. I n t he c e ntr y before 1 5 7 5 it had
mortalit y i n t his worl d by havi ng t heir dee ds r e- establis he d t he I nquisiti o n, e xpell e d t he Je ws, forc e d
c or de d for posterit y. Moors to c o nvert, had its politi c al acti o ns ratifi e d by
1| 2 004 89
Ketzalc alli
I n t heir t hirst for g ol d a nd gl or y t he y di d not nis h i nfl ue nc e o n ec o no mi cs, politi cs, liter at u-
quite for get t he cl ai ms of Go d. But pr ecis el y be- r e, musi c a nd arc hitect ur e have bee n note d a nd
2
c aus e t he r eli gi o us as pect we nt ha nd i n ha nd ac kno wl e dge d by Fili pi nos t he ms el ves.
wit h ot her te mpor al g oals, t her e is a mbi g uit y Neit her will I d well o n t he as pects of t he Fili-
wher e t he c hristi a ni zati o n of t he Phili ppi nes is pi no c ult ure, whic h have bee n affected for t he wor-
c o nc ei ve d. The fact t hat C hristi a nit y was se because of t he Spanis h c ol o ni al regi me. It is
br o ug ht t o t he Isl a nds by S pa nis h i nvaders al- e no ug h to state toget her wit h many histori ans,
r eady s peaks of a mbi g uiti es. Me n o nl y t o o c o n- t hat alt ho ug h partiall y his panized, t he Fili pi nos
s ci o us of t heir c ult ur al, r aci al, politi c al a nd eve n never l ost t hat Mal aya n ( Asi a n) str at u m whic hto
s pirit ual s uperi orit y s pr ead t he i dea of foll o wi ng t his day re mai ns t he fo undati o n of t heir c ult ure
3
t he hu mbl e a nd po or J es us of Nazar et h. The ver y ( Ago ncill o & Guerrero 1 97 3: 1 1- 1 1 2).
pers o n o n who m C hristi a nit y sta nds or falls a nd What I wa nt t o deal wit h her e is s o met hi ng
t he o ne who war ne d his foll o wers not t o l or d it t o whi c h sc a nt atte nti o n have bee n pai d i n r eli-
over ot hers had bee n c oll ecti vel y wit ness e d by gi o us st udi es: t he sti g mati zati o n of Fili pi no c ul-
me n who ass u me d t he y wer e s uperi or a nd made t ur e by S pa ni ar ds who “l or de d it over ” t he nati-
it felt for t hr ee hundr e d a nd fift y years t hat ve po pul ac e. This is parti c ul arl y i mporta nt at a
ot hers wer e s ubject t o t he m. ti me whe n t he Phili ppi ne Cat holi c C hurc h wa nts
I n no way do I wis h t o de ny t he positi ve ef- t o be tr ul y Fili pi no, wit h its t he ol o g y, s pirit uali-
fect due t o t he S pa nis h pr es e nc e, es peci all y t he t y a nd wors hi p r o ote d i n Fili pi no c ult ur e. If we
pri vil e ge of bei ng c o nfr o nte d wit h t he st or y of understa nd c ult ur e t o be of t he hi g hest i mpor-
J es us t hr o ug h t he missi o nari es, efforts t o ta nc e i n pr ovi di ng i de ntit y a nd di g nit y t o t he
s pr ead t he Gos pel. I n c o nfor mit y wit h t heir pe o pl e as a c o mmunit y, t he n we c o mpr e he nd
wor k of r eli gi o us c o nversi o n, t he y wr ote gr a m- t he s eri o us ness of da magi ng c ult ur al perc e pti-
mars a nd di cti o nari es of vari o us nati ve l a ng ua- o ns. Whe n pe o pl e feel i nferi or a nd no l o nger ap-
ges a nd als o establis he d c hurc hes, sc ho ols a nd pr eci ate t heir c ult ur al s elf, a c ertai n mal ais e of
hos pitals. Als o bec aus e of t he pr oc ess of His pa- c o nsi der abl e i mport s ets i n. Pr ecis el y bec aus e of
ni zati o n ma ny S pa nis h wor ds have e nter e d i nt o S pa nis h attit udes a nd be havi or of s uperi orit y or
Fili pi no l a ng uages s uc h as “r eli hi yo n” ( r eli gi- of “l or di ng it over ” i ndi ge no us c ult ur e, Fili pi-
o n) , “ per hu wis yo” ( a nno ya nc e) , “ pas e nsi ya” nos, s pecifi c all y Fili pi no Cat holi cs, c a me t o r e-
( pati e nc e) , a nd “i nti ndi ” fr o m “ e nte nder ” ( t o gar d t heir “c or por ate i de ntit y” or “ pers o nalit y”
understa nd) a nd “ asi kas o ” fr o m “ hac er c as o ” as i nferi or. Eve n t o day, Fili pi nos c o nti nue t o e x-
( t o atte nd t o) ( cfr C uadr ado Muñoz 1 9 7 2). S pa- peri e nc e c ult ur al ali e nati o n fr o m what is dee pl y
Ro me wit h t he Bulls of t he Cr us ade, s e nt s hi ps t hat strati o n of j ustic e ( cf. Phel an 1 9 5 9: 1 2 2- 1 3 1). I n litera-
defeate d t he Tur ks at Le pa nto, and atte mpte d to poli c e t ure: Francisc o Bal agtas ( 1 7 88- 1 86 2), a great ni ne-
t he hereti cs of t he Lo w Co untri es” ( C hristi a n tee nt h c e nt ur y Tagal og poet, e xhi bits t his i nfl ue nc e.
1 9 81: 1 5 4). His e pi c, Fl orante at Laura, is a s ubtl e pr otest agai nst
2 I n ec o no mi cs: t he i nnovati o n i n l and te nure, i. e. t he Spa nis h o ppressi o n. Alt ho ug h writte n i n Tagal og, it
noti o n of l and o wners hi p as o ppos e d to la nd us e; t he c o ntai ns many His pa ni c literar y all usi o ns. Its c ult ural
c o nc e pt t hat i ndi vi duals a nd not merel y gr o ups c o ul d mili e u is defi nitel y E ur o pea n, not Mal ayan. ( Vi d. Tug gy
o wn l and, a nd t hat l a nd its elf was a s o urc e of wealt h 1 9 7 1: 89).
( vi d. Phela n 1 9 5 9: 1 1 7, a nd Co nstanti no 1 9 7 5: 3 2 a nd 3 For a s u mmar y treat me nt of t he Fili pi nos' e xperi e nc e of
6 2). I n politi cs: t he transfor mati o n of t he bara ng gay, c ol o ni zati o n as well as for publis he d refere nc es o n t he
devel o p me nt of vill age gover n me nt a nd i n t he ad mi ni- s ubject ( cf. de Mes a 1 9 7 8: 4- 3 5).
9 0 1| 2 004
Ketzalc alli
i ndi ge no us. And c o nsi deri ng t hat missi o nari es t heir par e nts, ho wever, c o me t o disli ke t he ms el-
wer e e xpli citl y pr ocl ai mi ng t he Gos pel of J es us ves a nd have ver y littl e c o nfi de nc e i n t he ms el-
C hrist, it is ir o ni c whe n o ne c o nsi ders t his sit ua- ves. Eve n whe n t heir par e nts ar e no l o nger
ti o n i n t he li g ht of what J es us had e xpli citl y ar o und, t he c hil dr e n' s ac quir e d s elf-i mage, c o m-
war ned his foll o wers abo ut: “ Yo u kno wt hat t he r u- muni c ate d by t heir par e nts c o nti nue t o haunt
lers of t he Ge ntiles l or d it over t he m, and t he great t he m i n t he pr es e nt.
o nes make t heir aut hority over t he m felt. But it If we li ke n t he i ndi ge no us c ult ur e t o a c or po-
s hall not be s o a mo ng yo u” ( Mt. 2 0: 2 5- 2 6. ). r ate pers o nalit y, we c a n a nal o g o usl y appl y t he
i nsi g hts deri ve d fr o m ps yc hol o g y a nd s oci al ps y-
S tigmatizing the C ulture c hol o g y me nti o ne d above. We r ec all at t his
The Fili pi no c ult ur e had bee n de mea ne d; t he j unct ur e t hat t he Fili pi nos have bee n under t he
S pa nis h ta nde m of c ol o ni zati o n a nd eva ngeli za- c ol o ni al r ul e of S pai n for mor e or l ess t hr ee
ti o n had sti g mati ze d it. I n understa ndi ng a nd hundr e d a nd fift y years. Duri ng t his s pa n of ti-
ass essi ng t he effects of t hr ee a nd a half c e nt u- me, t he c ol o ni zers as well as t he missi o nari es, li-
ri es of S pa nis h c ol o ni al r ul e o n t he c oll ecti ve ke t he par e nts or t he o ppr ess or all ude d t o ear-
ps yc he of Fili pi nos, a n i nsi g ht of s oci al ps yc ho- li er, have c o mmuni c ate d a ne gati ve s elf-i mage
l o g y may be of c o nsi der abl e hel p. The Br azili a n t o Fili pi nos. It was a n i mage t hes e c ol o ni al ma-
e duc at or Paul o Fr eir e, who made “c o nsci e nti za- sters had of t heir s ubjects, a nd a n i mage t hat
ti o n” a po pul ar ter m a mo ng age nts of c ha nge, c o nti nues t o be a bur de n for t he l atter. This i ma-
s ays t hat i n a c o nte xt of o ppr essi o n t he o ppr es- ge was c o mmuni c ate d t hr o ug h t hr ee i nterr el a-
s e d over a peri o d of ti me unc o nsci o usl y i nter na- te d ways: ( 1) e xpli cit c ult ur al de bas e me nt; ( 2)
li ze t he o ppr ess or' s attit udes t o war d t he m. ( Fr ei- li ng uisti c s ubj ugati o n of t he ver nac ul ar a nd
r e 1 9 7 2: 49- 5 1; Ag o ncill o & Guerr er o 1 9 7 3: mar gi nali zati o n of t he nati ve s cri pt; a nd ( 3)
1 1 2- 1 1 3) . As a r es ult eve n whe n t he o ppr ess ors r upt ur e wit h t he i ndi ge no us r eli gi osit y.
ar e no l o nger ar o und, t he y ar e i n a r eal s e ns e
eve n mor e pr es e nt bec aus e t he y ar e i n t he m, i. e. Explicit Cul t ural Debase me nt
i n t heir ps yc hol o gi c al s el ves. The o ppr ess e d no I n 1 7 2 0 a l etter c o nc er ni ng t he i ntell ect ual po-
l o nger “ nee d” t he act ual p hysi c al pr es e nc e of vert y, c ult ur al bac k war dness a nd mor al de pr avi-
t he o ppr ess ors t o r e gar d t he ms el ves t he way t he t y of t he nati ves, aut hor e d by Fr ay Gas par de
l etter c o nsi der e d t he m. Sa n Ag usti n, was wi del y circ ul ate d a nd beli e-
We may fi nd t he t ho ug ht fa mili ar. It is. The ve d, t o t he detri me nt of t he nati ves' di g nit y. Its
i dea c o mes fr o m what happe ns t o c hil dr e n who cr e di bilit y de pe nde d t o a gr eat e xte nt o n t he
ar e s oci ali ze d i n a nd t hr o ug h t heir fa mili es. The pr ej udi c es at t he ti me. I n t hat l etter Fri ar Gas par
attit udes a nd be havi or of par e nts t o war ds t heir s po ke abo ut t he nati ves i n t he foll o wi ng ter ms:
c hil dr e n ar e gr aduall y i nter nali ze d by t he l atter “ Thes e wr etc he d bei ngs ar e of s uc h a nat ur e
a nd bec o me part of t heir pers o naliti es. C hil dr e n t hat t he y li ve a p ur el y a ni mal life, i nte nt s ol el y
who e xperi e nc e positi ve, nurt uri ng tr eat me nt o n its pr es er vati o n a nd c o nve ni e nc e, wit ho ut
fr o m t heir par e nts gr o w up li ki ng t he ms el ves t he c orr ecti ve of r eas o n or r es pect or estee mfor
a nd ar e s elf- c o nfi de nt. This s elf-i mage, gi ve n as re putati o n” ( Ber nad 1 9 7 2: 1 6 2- 1 7 0, es peci all y
it wer e as a gift by t heir par e nts, c o nti nues t o be 1 6 8). S uc h a c o ncl usi o n is not s ur prisi ng, if o ne
a n ass et eve n i n t heir adult li ves. Thos e who ge- c o nsi ders t he vari o us all e gati o ns Fr ay Gas par
ner all y have bee n put do wn a nd de mea ne d by hurl e d at t he nati ves: ungr atef ul, l azy, st upi d,
1| 2 004 9 1
Ketzalc alli
r ude, c uri o us a nd i mperti ne nt, i ns ol e nt t o war ds a nd pr o per tr ai ni ng. F urt her mor e, t he ver y
S pa ni ar ds, ‘ t he y do not kno wt heir pl ac e' , pr o ud narr o wness of s o ul of t he Fili pi no pri est, for
a nd arr o ga nt, t yr a nni c al, e xc essi vel y fo nd of whi c h r eas o n he was r e duc e d t o al most not hi ng
feasts, vai n, l ustf ul, ve ngef ul, i g nor a nt, c o- i n E ur o pea n e yes, wo ul d o nl y gi ve his e ne mi es,
war dl y, a nd ate a l ot ( Ber nad 1 9 7 2: 1 6 2- 1 7 0) . I n t he A meri c a n Pr otesta nts, c aus e for moc ker y.
t he ni netee nt h c e nt ur y, a not her S pa ni ar d, Vi- The bis ho p of t he isl a nd of Ce bu was c o nvi nc e d
c e nte Barr a ntes, who had li ve d for a whil e i n t he t hat t he Fili pi no cl er g y wo ul d si mpl y dis appear
Phili ppi nes, a nd was a me mber of t wo Ro yal S pa- by its elf bec aus e Fili pi no pri ests di d not have
nis h Ac ade mi es a nd whos e publis he d wor ks had t he desir e for s elf- de ni al a nd wor k, a nd t he de-
ear ne d hi mt he r es pect due t o a n‘ e xpert' o n Phil- cr eas e d pi o us offeri ngs t o t he c hurc h wo ul d dis-
i ppi ne affairs, made a s wee pi ng c o nde mnati o n c o ur age ver y ma ny fr o m e mbr aci ng t he cl eri c al
of ever yt hi ng t hat was nati ve. He s pecifi c all y life ( Garci a & Arcill a 1 9 7 4: 3 1 5- 3 1 7) .
r eferr e d t o t he Tagal o gs as de voi d of a ny i n- The S pa nis h missi o nari es di d not o nl y ma ni-
tell ect ual abilit y, ass eri ng t hat t o l o o k for a ny fest t heir c ult ur al a nd r aci al pr ej udi c e t o war ds
evi de nc e t hat c o ul d possi bl y pr ove s uc h c apaci- t he nati ves i n s uc h a n e xpli cit ma nner as pr e-
t y wo ul d be f util e. s e nte d above. S ubtl e mea ns wer e als o at wor k t o
The te nacit y of t his bi g otr y was als o r efl ec- “ do mi nate ” t he nati ve po pul ati o n, o ne of whi c h
te d duri ng t he Bis ho ps' C o nfer e nc e of t he Phili p- was t he li ng uisti c s ubj ugati o n of t he ver nac ul ar
pi nes mor e t ha n a c e nt ur y a nd a half l ater i n a nd t he mar gi nali zati o n of t he nati ve s cri pt.
1 9 00 whe n t he Phili ppi nes wer e alr eady under
t he A meri c a n r e gi me. I cite t his parti c ul ar e x- Subjugati ng t he Tagal og Vernac ul ar
a mpl e t o poi nt o ut t hat 1 89 8 di d not e nd t he O utri g ht i mpositi o n of t he c ol o ni al master' s l a n-
c ult ur al de bas e me nt be g un by t he S pa ni ar ds; it g uage is c ertai nl y o ne way of s ubj ugati ng t he
was c arri e d o n for a not her fift y years by t he c o ns ci o us ness of a pe o pl e. This, t he A meri c a ns
A meri c a ns who t o o k over t he Phili ppi nes. As t he di d t o Fili pi nos i n t heir decisi o n t o us e t he E ng-
pr evi o us te xt s ho ws, Fili pi nos wer e not j ust lis h l a ng uage for pur pos es of pacifi c ati o n ( C o n-
c o mpar e d c ult ur all y i n a n unfavor abl e way, sta nti no 1 9 7 5: 3 08- 3 1 3). S pai n, ho wever, due t o
wit h S pa ni ar ds, but wit h Wester n E ur o pea ns, t he po werf ul i nfl ue nc e of missi o nari es t o o k
whi c h i ncl ude d t heir desc e nda nts i n A meri c a. a not her a nd mor e s ubtl e way. La ng uage was t he
All t he bis ho ps atte ndi ng t he meeti ng wer e, of first fr o nti er of S pa nis h eva ngeli zati o n efforts.
c o urs e, for ei g ners. S pa nis h missi o nari es ver y earl y o n aut hor e d
I n t hat meeti ng t he arc hbis ho p of Ma nil a ar- gr a mmars a nd di cti o nari es of l oc al l a ng uages
g ue d t he c as e for a n abs ol ute nee d of t he E ur o- s uc h as Tagal o g a nd bec a me t he first s peci alists
pea n cl er g y by ass erti ng t hat t he Fili pi no cl er g y of t he r e gi o nal l a ng uages. Underl yi ng t hes e ef-
wer e i nc apabl e of fait hf ull y f ulfilli ng t heir s a- forts was t he i nte nt t o l ear n t he ver nac ul ar, not
4
cr e d mi nistr y, bec aus e t he Fili pi no pri est was i n or der t o tr a nsfor mt he missi o nar y i nt o a nati-
l abori ng under t he foll o wi ng defects: e xtr e me ve, but t o all o w hi m e no ug h acc ess t o t he nati ve
s hall o w- mi nde dness, unc o ntr oll e d pr o pe nsit y worl d a nd t o effecti vel y c o nvert it t o S pa nis h
t o t he vi c es of t he fl es h, a nd a l ac k of tal e nt t hat Cat holicis m. To Spanis h fri ars t he nati ve worl d was
i nc apacitate d hi m fr o m o btai ni ng a t hor o ug h a dar k land, and t he people' s ways see med myste-
ri o us, barbaric and eve n de mo nic. To t his land t hey
4 E mp hasis, I s uppos e, o n Fili pi no rat her t han pri est. wo ul d bri ng e nli g hte n me nt and salvati o n.
9 2 1| 2 004
Ketzalc alli
Alt ho ug h S pa nis h r o yal l a w had decr ee d t hat nis h hu ma nist Ant o ni o de Ne brija, aut hor of
Castili a n be taug ht i n all t he c ol o ni es, t he e xpe- “ Gr a mati ca de l a l e ngua Castell a n a”, who cl ai-
ri e nc e gai ne d fr o m earli er missi o ns i n t he A me- me d t hat l a ng uage was t he perfect i nstr u me nt
ri c as i ndi c ate d t o t he missi o nari es t hat it was of t he e mpir e. His st udy of a nti quit y l e d hi m t o
easi er for o ne missi o nar y t o l ear n s ever al i ndi ge- beli eve t hat “l a ng uage was al ways t he c o mpa ni-
no us t o ng ues t ha n for e ntir e c o mmuniti es t o l e- o n of e mpir e. ” La ng uage a nd e mpir e be gi n,
7
ar n Castili a n. Bec aus e of t his a nd des pite t he fl o uris h a nd fall t o get her ( Rafael 1 9 88) He nc e,
r o yal c o mma nd, t he first Ma nil a Syno d of his advoc ac y of Castili a n. Ne brija a nd ot her S pa-
1 5 82- 1 5 86 appr ove d t he us e of t he Phili ppi ne nis h p hil ol o gists hel d t o t he beli ef t hat t he di-
l a ng uages i n pr eac hi ng t he ne w r eli gi o n ( Ro dri- g nit y a nd i mporta nc e of Castili a n ar os e fr o mits
g uez 1 9 9 8: 88- 89, 2 80- 2 81). This was fort uiti o us de pe nde nc e o n a nd si mil arit y t o Lati n, t he l a n-
for t he l oc al l a ng uages. The decisi o n ass ur e d g uage of t he Ro ma n E mpir e. Obvi o usl y, a par-
t heir c o nti nue d e xiste nc e a nd us e. It was a mi- all el was bei ng cr eate d: what Lati n was t o t he
xe d bl essi ng t ho ug h. For i n doi ng s o fr o m t he Ro ma n E mpir e, Castili a n wo ul d be t o t he S pa-
pers pecti ve of t he S pa nis h understa ndi ng of nis h. S pai n i nte nde d t o be s ee n as a wort hy s uc-
l a ng uage at t he ti me, t he missi o nari es pr o babl y c ess or of Ro me, r e pl aci ng a nd c o nti nui ng it at
un witti ngl y e xac er bate d t he de bas e me nt of t he t he s a me ti me.
l oc al c ult ur e( s) . Their us e of t he ver nac ul ar s ug- To realize t he goal of maki ng t he Castili an ver-
geste d i n its o wn way t he i nferi orit y of t he nati- nac ular a s uitable lang uage of t he e mpire and to le-
ve l a ng uage, a nd t heir pr efer e nc e for t he or al giti mize it, a gra mmar whic h wo ul d or der t his to n-
tr a ns missi o n of mea ni ng mar gi nali ze d t he nati- g ue, har mo ni ze its parts, a nd sta ndar di ze its
ve scri pt. ort ho gr ap hy was nec ess ar y. For wit h s uc h gr a m-
We nee d t o r e me mber t hat l a ng uage is not mati c al str uct ur e i n pl ac e, it c o ul d be r e gar de d
j ust a s et of c ult ur al l abels t o sti c k o nt o r ealit y. as a wort hy s ucc ess or of cl assi c al Lati n. Phil ol o-
Rat her, as Ha ns- Ge or g Gada mer had poi nte d gists li ke Ne brija wor ke d o ut t he Castili a n ver-
o ut, “it is t he r es er voir of tr aditi o n a nd t he me- nac ul ar o n t he gr a mmati c al a nd myt hol o gi c al
di u mi n a nd t hr o ug h whi c h we e xist a nd perc ei- fo undati o ns of t he Lati n l a ng uage. Castili a n was
ve t he worl d” ( Gada mer 1 9 7 6: 2 6) . La ng uage t o be s po ke n a nd writte n i n ter ms of Lati n. So
e mbo di es a nd e xpr ess es t he worl dvi e w of a par- mol ded was Castili an after classical Lati n t hat eve n-
ti c ul ar gr o up of pe o pl e. What happe ns, t her efo- t uall y ot her ver nac ulars whic h t he Spanis h e mpire
r e, t o t heir l a ng uage has s eri o us r e perc ussi o ns e nc o untered were obli gated to defer to Castili an.
o n t he way t he y vi e wlife a nd r ealit y i n ge ner al.
The r el ati o ns hi p bet wee n t he ( Fili pi no) Tagal o g
l a ng uage, o n t he o ne ha nd, a nd S pa nis h c ol o ni- 5 Tagal og is o ne of t he ei g ht major l ang uages o n t he
al politics as well as Spanis h ecclesi astical efforts at l o wl ands and t he basis of t he nati o nal l a ng uage kno wn
5
c o nversi o n, o n t he ot her hand, bears t his o ut. as Fili pi no.
6 Amo ng t he major l a ng uages of t he isl a nds, Tagal og was
6
c hos e n by a nati o nal c o mmissi o n to be t he basis of t he
Tagal og i n ter ms of Castili an
Phili ppi nes' nati o nal l ang uage.
The first atte mpt t o establis h Castili a n as t he do-
7 I a m mai nl y i ndebted to t his aut hor for i deas o n t he s ub-
mi na nt l a ng uage of t he e mer ge nt S pa nis h state j ugati o n of t he Tagal og ver nac ular and t he margi naliza-
was part of t he be gi nni ngs of t he S pa nis h E mpi- ti o n of t he nati ve scri pt whic h I s u mmarize and foll o w
r e i n t he l ate fiftee nt h c e nt ur y. It was t he S pa- ver y cl os el y ( vi d. es peci all y Rafael 1 9 88: 2 3- 5 4).
1| 2 004 9 3
Ketzalc alli
The S pa nis h missi o nari es who c a me t o c o n- t ur ne d t o e xter nal appar at us es: Lati n gr a mmar
vert t he pe o pl es of t he isl a nds wer e ver y muc h a nd Castili a n disc o urs e. Thes e, as it wer e, bec a-
t he r eci pi e nts of t he i deas abo ut l a ng uage o utli- me t he sta ndar ds for t he c o mpr e he nsi bilit y a nd
ne d above. C o nfr o nte d by t he tas k of ‘ do mi na- us ef ul ness of Tagal o g as a l a ng uage. If o ne l ear-
8
ti ng' t he l a ng uages of t he nati ves, t he y wr ote ne d Castili a n by r eferri ng t o Lati n, by t he s a me
gr a mmar bo o ks a nd di cti o nari es t hat wo ul d pr o- t o ke n, o ne c o mpr e he nde d Tagal o g by its c o ntri-
vi de t he m wit h t he mea ns of c o mmuni c ati ng t he ve d li ke ness t o Castili a n a nd Lati n. Castili a n be-
aut horit y of Go d a nd ki ng. But i n doi ng t his c a me t he poi nt of r efer e nc e. Its positi o n was li ke
t he y wer e at t he s a me ti me “ do mi nati ng” t he t hat of a S pa nis h pri est acti ng as a n e xalte d br o-
nati ve l a ng uages. It is i nter esti ng t o note, for ker, a me di at or of c o mmuni c ati o n, bet wee n Go d
i nsta nc e, t hat t he fa mo us a nd hi g hl y estee me d a nd t he nati ve c o nverts. It not o nl y e xpr ess e d
“ Arte y regl as de l a l e ngua t agal a” of t he Do mi- t he str uct ur e of Tagal o g i n t he li g ht of t he Lati n
ni c a n pri est Fr a ncis c o Bl a nc as de Sa n J os é p u- gr a mmar whi c h it me di ate d, but it als o “c o nver-
blis he d i n 1 6 1 0 us e d Lati n a nd Castili a n as t he te d” ( “tr aducir ”) Tagal o g si g nifi ers, t yi ng t he m
pri nci pal poi nts of r efer e nc e i n t he r ec o nstr uc- t o Castili a n si g nifi e ds. Tagal o g was not val ue d i n
ti o n of t he Tagal o g gr a mmar. I n it we c o me its o wn ri g ht. Its wort h was de pe nde nt o n Casti-
acr oss Tagal o g no mbres, ver bos, adjeti vos, a nd li a n whi c h had bec o me t he poi nt of r efer e nc e,
voces ( pasi va/acti va). Its gr a mmar, li ke Castili- parti c ul arl y for understa ndi ng Cat holi cis m. It
a n, c o ntai ns wor d for ms as ac usati vos, abl ati- was not t he t ho ug ht e mbo di e d i n Tagal o g ter ms
vos, i mper ati vos, preterit os, prese ntes, a nd fu- whi c h was i mporta nt, but t hat r e pr es e nte d by
t ur os. I n t his ma nner de Sa n J os é c o nstit utes Castili a n. Tagal o g wor ds us e d for pur pos es for
Tagal o g as a li ng uisti c s yste m whos e c o her e nc e c o nversi o n a nd i nstr ucti o n wer e not mea nt t o
c o mes t hr o ug h t he gr a mmati c al gri d of Lati n c o nve y t heir o wn mea ni ngs but t hos e i nte nde d
( a nd Castili a n). Not s ur prisi ngl y, t her efor e, no by t he Castili a n ter ms.
Tagal o g ter ms wer e us e d t o cr eate t his Tagal o g I n havi ng bec o me a s ubor di nate i nstr u me nt
gr a mmar. i n t his fas hi o n, Tagal o g was r o bbe d of its o wn
This a nd ot her “ artes” gi ve t he i mpr essi o n mea ni ngs. The c o nte nt of its wor ds was r e pl ac e d
t hat gr a mmar di d not e xist for t he Tagal o gs be- by t hos e i nte nde d by t he r eli gi o us c ol o ni zers. I n
for e t he missi o nari es be ga n t o write abo ut t heir s u mit had l ost its o wn voi c e. Gi ve n t he i ntell ec-
l a ng uage. I n a ver y s ubtl e way a c o mparis o n was t ual cli mate of white s uperi orit y over all ot her
bei ng made bet wee n Castili a n a nd Tagal o g i n pe o pl es ( as s ho wn i n t he missi o nari es ha ndli ng
whi c h t he for mer was s uperi or t o t he l atter. For of Tagal o g) , S pa nis h Cat holi cis m was i ndee d for
whe n Tagal o g was “ dis c over e d, ” it was fo und t o t he S pa ni ar ds t o be i de ntifi e d wit h Cat holi cis m.
be wa nti ng. The r e me dy or s ol uti o n was t o de- The S pa nis h c hurc h wo ul d have bee n horrifi e d
ter mi ne t he parts t hat make up t he l a ng uage. at a ny s ug gesti o n t hat Cat holi cis m c o ul d be Fili-
O nl y i n t his way c o ul d it bec o me a n effecti ve i n- pi no. And, as Phili ppi ne hist or y bears wit ness
str u me nt t o pr o pagate Cat holi cis m a nd t o c o n- t o, it was i ndee d s hoc ke d whe n Fili pi no r evol u-
9
vert t he Tagal o g nati ves. So Bl a nc as de Sa n J os é ti o nari es t o o k c ertai n ste ps t o do j ust t hat.
8 Spani ar ds t he n, as no w, al ways referre d to lear ni ng a ( I FI) ar os e fr o m t he desire of Fili pi no revol uti o nari es t o
forei g n l a ng uage as a matter of “ do mi nati ng” it. a have a Fili pi no c hurc h i n uni o n wit h Ro me ( vi d. de
9 The establis h me nt of t he I gl esi a Fili pi na I nde pe ndi e nte Mes a 1 9 7 8: 7 5- 80).
9 4 1| 2 004
Ketzalc alli
I n pr eac hi ng a nd e xpl ai ni ng t he Cat holi c t o s ay – t o its pr o per So urc e a nd Desti nati o n:
fait h t o t he nati ves c ertai n ke y ter ms r etai ne d Go d t he Fat her.
t heir Lati n or Castili a n for ms s uc h as Di os, Tri ni-
dad, Vir ge n Mari a, Espirit u Sa nt o, Cr uz, Igl esi a, Margi nali zi ng the “Baybáyi n”
Doctri n a Cri sti a n a. The missi o nari es l eft t he m ( nati ve scri pt)
untr a nsl ate d not o nl y bec aus e t he y wer e c o n- The c o nver ge nc e of t he C hristi a n tr aditi o n, t he
vi nc e d t hat t hes e ter ms had no e xact e qui va- S pa nis h hu ma nist c o nc e pti o n of l a ng uage a nd
l e nts i n Tagal o g, but als o t o mai ntai n t he “ puri- ec o no mi cs l e d t o t he mar gi nali zati o n of t he na-
t y” of t he mea ni ngs t hes e wor ds c o nve ye d ( de ti ve s cri pt of t he Tagal o gs ( baybáyi n) t o war ds
Mes a 1 9 7 8: 45- 47) . This noti o n of untr a nsl atabi- virt ual e xti ncti o n. Ther e wer e, t o be s ur e, pr ac-
lit y i mpli e d a beli ef i n t he i ntri nsi c s uperi orit y ti c al r eas o ns for tr a ns mitti ng C hurc h doctri ne
of s o me l a ng uages – i n t his c as e Lati n a nd Casti- or all y s uc h as t he hi g h c ost of pri nti ng a nd t he
li a n – over ot hers i n t he c o mmuni c ati o n of Go d´ s diffi c ult y of pr es er vi ng bo o ks of deli c ate ri c e pa-
wor d. As we kno w, Lati n was a nd is t he offi ci al per i n t he hu mi d tr o pi c al cli mate. Thes e r eas o ns
l a ng uage of t he Cat holi c C hurc h a nd, as ar g ue d made it i mpossi bl e t o make devoti o nal te xts
by Ne brija a nd ot hers, Castili a n was t he wort hy avail abl e t o a ny but t he S pa nis h pri ests a nd a li-
s ucc ess or of Lati n. This mea nt t hat t he untr a ns- mite d nu mber of nati ve assista nts. Yet t her e
l atabl e ter ms ar e ade quate e xpr essi o ns of c er- was o ne ot her i mporta nt fact or at wor k. This
tai n c o nc e pts. S ur el y, t his was a s ubtl e way of was t he te nde nc y t o favor voi c e over writi ng i n
unders c ori ng t he s uperi orit y of t he i nvaders. c o nversi o n, a c har acteristi c not o nl y fo und i n
To us e t he si g nifi er “ Di os”, for i nsta nc e, t he C hristi a n tr aditi o n, but i n t he S pa nis h hu-
r at her t ha n t he Tagal o g “ Bat hal a” pr es uppos e d ma nist c o nc e pti o n of l a ng uage as well.
t he perfect fit bet wee n t he S pa nis h wor d a nd its The C hristi a n Tr aditi o n, parti c ul arl y i n t he
C hristi a n r efer e nt. This was unli kel y t o occ ur g os pels, pi ct ur es J es us or all y pr ocl ai mi ng t he
wer e t he Tagal o g wor d us e d i nstead. Castili a n “ Go o d Ne ws ” of s al vati o n. The first dis ci pl es,
was c apabl e of tr a nsl ati ng t he mea ni ng e mbo- who wer e s e nt t o pr eac h his mess age, foll o we d
di e d i n “ De us, ” but Tagal o g c o ul d not r e nder t he s a me st yl e of c o mmuni c ati o n. I n t he earl y
t his fait hf ull y wit h “ Bat hal a. ” I n bri ngi ng t o ge- days of t he C hurc h “ eva ngelist” r eferr e d not o n-
t her t he i dea of tr a nsl ati o n a nd t he noti o n of l y t o a n aut hor of t he g os pels but t o a ny pr ea-
untr a nsl atabilit y, Tagal o g bec a me r e gar de d as c her of Go d' s Wor d. It is t he e xperi e nc e of hea-
deri vati ve of Lati n a nd Castili a n a nd t her efor e ri ng s o met hi ng s ai d r at her t ha n of r eadi ng
i nferi or. C o mparis o n was made bet wee n c o nver- s o met hi ng writte n whi c h i niti all y gave ris e t o
si o n t o Go d a nd bec o mi ng s ubject t o t he ki ng, o n pr eac hi ng t he g os pel. Eva ngeli zati o n c a me t o
t he o ne ha nd, a nd s ubjecti o n of Tagal o g t o Ca- mea n t he or al diss e mi nati o n of Go d´ s Wor d,
stili a n, o n t he ot her. J ust as t he pr oc ess of c o n- whi c h is li nke d t o a noti o n of c o nversi o n as t hat
versi o n a nd c ol o ni zati o n r ecl ai me d t he “fall e n mo me nt whe n t he di vi ne voi c e r e gisters o n hu-
s o uls ” of t he nati ves a nd made t he m s ubject t o ma n c o nsci o us ness. Paul, t he mo del pr eac her,
t he aut horit y of Go d a nd t he ad mi nistr ati o n of was c o nverte d by a voi c e, whi c h he hear d o n his
t he ki ng, s o tr a nsl ati o n was beli eve d t o be i n- way t o Da masc us. Aug usti ne was s ai d t o have
str u me ntal i n c o nstr ui ng t he l oc al l a ng uage as bee n c o nverte d t hr o ug h a voi c e “t oll e l ege, t oll e
yet a not her r ealit y t o be br o ug ht bac k t hr o ug h l ege. ” O ne s e ns es her e a c ertai n bi as for or al over
c o nversi o n – “r e duc e d” as S pa ni ar ds wer e wo nt writte n c o mmuni c ati o n.
1| 2 004 9 5
Ketzalc alli
The S pa nis h hu ma nist c o nc e pti o n of l a ng ua- abs ur d t o s ay t hat wit h a fe w poi nts a nd
ge als o str ess e d its or al di me nsi o n. What Ne brija c o mmas t hes e c har acters c a n be made t o
s ays abo ut t he r el ati o ns hi p bet wee n s peec h a nd si g nify ever yt hi ng t hat o ne mi g ht wa nt
writi ng c orr es po nds wit h what we have me nti o- t o write as f ull y a nd as easil y as o ur o wn
11
ne d abo ut t he C hristi a n Tr aditi o n. To hi m “t he S pa nis h al p habet”.
r eas o n f or t he i nve nti o n of l etters was, first, t o The diffi c ult y appar e ntl y was c aus e d by a fail ur e
s er ve o ur me mor y, a nd l ater s o t hat we c o ul d t o understa nd t he f uncti o n of a di acriti c al mar k
s peak wit h t hos e who wer e abs e nt or who wer e c all e d “ kurlít. ” This not o nl y mo difi e d t he s o und
yet t o c o me ( . . . ). Ther efor e, l etters ar e not hi ng e ndi ng, it als o c all e d fort h a multi pli cit y of
but fi g ur es t hat r e pr es e nt t he voi c e (. . . ) a nd s o unds a nd c o ns e que ntl y ot her mea ni ngs. I n
voi c es si g nify, as Arist otl e has s ai d, t he fact r at her t ha n fi xi ng si g nifi ers t o s o met hi ng
10
t ho ug hts t hat we have i n o ur s o ul ”. C o nvi nc e d defi nite, it was a si g nal t o t he ma ny possi biliti es
of t his, Ne brija undert o o k t o sta ndar di ze S pa- of mea ni ng ( Rafael 1 9 88: 46- 47; cf Cf. als o Post-
nis h ort ho gr ap hy. Writi ng s er ves t he voi c e ma n 1 9 86). Fr o m t he S pa nis h poi nt of vi e w, t he
whi c h i n t ur n s er ves o ur t ho ug hts. Wit h writi ng “ill e gi bilit y” a nd “ unr eadabilit y” of t he scri pt
as a n i nstr u me nt of t he voi c e, t ho ug hts c o ul d be r es ults fr o m t he l ac k of a dir ect a nd fi xe d c orr e-
c o mmuni c ate d eve n i n t he abs e nc e of o ur p hysi- s po nde nc e bet wee n scri pt a nd s o und. To t he
c al s el ves. It is not s ur prisi ng t he n t hat Ne brija S pa ni ar ds who di d not kno w ( or wer e un willi ng
wo ul d r e gar d l etters li ke bur eaucr ats c har ge d t o kno w) t he s o p histi c ate d ways of t he scri pt,
wit h mai ntai ni ng p urit y of t ho ug ht. r eadi ng t he “ baybáyi n ” p ho neti c all y s ee me d al-
C o nfr o nte d wit h t he “ baybáyi n ”, t he l oc al most p ur e g uessi ng. The y may have wa nte d a
Tagal o g s cri pt whi c h is r el ate d t o t hos e fo und i n o ne- t o- o ne c orr es po nde nc e bet wee n writi ng
mo der n I ndo nesi a, t hes e missi o nari es, who we- a nd s o und i n or der t o s ec ur e mea ni ng, but t he
r e heirs t o bot h t he C hristi a n a nd S pa nis h per- Tagal o gs val ue d a pl ay of s o unds as well as mea-
s pecti ve o n l a ng uage, earl y o n atte mpte d t o e m- ni ngs o n t he basis of t heir scri pt.
pl oyit i n t he translati o n of catec his ms i nto nati ve C o ns e que ntl y, t he Tagal o g scri pt was dee-
i di o ms. The earl y writers of “ artes” ( gr a mmar) me d uns uitabl e for t he S pa nis h g oals of tr a nsl a-
c o nc urr e d t hat t his s cri pt was a s uppl e me nt t o ti o n a nd c o nversi o n. It was r e gar de d as a
l ear ni ng t he c orr ect voi ci ng of t he l a ng uage. hi ndr a nc e t o t he efforts of bot h C hurc h a nd Sta-
But t hes e efforts wer e qui c kl y aba ndo ne d be- te t o c o nvert pe o pl e a nd make t he m s ubjects of
c aus e t hes e pr eac hers of t he Wor d fo und t he Go d a nd t he S pa nis h mo narc h. The y wa nte d t o
s cri pt t o be i nade quate t o t he de ma nds of a n un- c o ntr ol t he l a ng uage by fi xi ng mea ni ngs i n or-
12
e qui voc al tr a nsl ati o n of C hristi a n doctri nes, un- der t o ac hi eve t heir c ol o ni al g oals. But bei ng a
li ke Lati n a nd Castili a n. Referri ng t o t he “s yll abi c c o de, ” it c o ul d not be r e duc e d t o t he
“ baybáyi n ”, o ne missi o nar y voi c e d a r at her
c o mmo n c o mpl ai nt: 1 0 As quote d i n Rafael 1 9 88: 43.
“ This scri pt ( . . . ) c a nnot be a ny l ess t ha n 1 1 As quote d i n Rafael 1 9 88: 46.
1 2 At t his poi nt I a m re mi nde d of t he atte mpt of a
ill e gi bl e (. . . ) it pr es e nts gr eat diffi c ulti es
pr o mi ne nt publis her of a n E nglis h di cti o nar y to i ncl ude
not for hi m who writes it but for hi m who
t he ter m‘ Fili pi na' t o mean ‘ do mesti c hel per'
r eads it ( . . . ). [ We ar e t hus] far fr o m beli e- Fort unatel y, t he Phili ppi ne g over n me nt was s wift
vi ng t hat t his al p habet c o ul d pr ovi de t he e no ug h to pr otest its i ncl usi o n and st o ppe d t he
si mpli cit y a nd cl arit y of Lati n. Als o it is atte mpt.
9 6 1| 2 004
Ketzalc alli
c o nve nti o ns of a uni voc al r eadi ng. I n its pl ac e t y. Bas e d o n a t he ol o g y t hat pr es uppos es Go d' s
t he S pa ni ar ds i ntr o duc e d a nd pr o pagate d a p ho- pr es e nc e i n c ult ur es a nd r eli gi o ns pri or t o t he
neti c s cri pt c har acteristi c of Lati n a nd Castili a n. e xpli cit pr ocl a mati o n of C hristi a n fait h, it is a
The y c hos e t o write Tagal o g i n Ro ma n c har ac- far cr y fr o m what missi o nari es of t he c ol o ni al ti-
ters. I n t his way t he y gr aduall y, not wit ho ut t he mes c arri e d o ut. For i nstead of a r upt ur e fr o m
hel p of t he Tagal o gs t he ms el ves, mar gi nali ze d t he i ndi ge no us c ult ur e a nd r eli gi osit y, C hristi a-
t he l oc al scri pt i nt o a mer el y s uppl e me ntar y po- nit y t o day s ee ks r o ote dness. I n pl ac e of a r adi c al
siti o n wit h regar d to bot h pho netic writi ng and br eak, r adi c al c o nti nuit y; r at her t ha n r upt ur e,
pro nunciati o n. By maki ng Tagal og more “readable” affir mati o n. Fr o m t his c o ntr ast o ne c a n alr eady
to t he mselves, t he Spaniar ds were abl e t o c o ntr ol s ee t hat t he missi o nar y appr oac h pr acti c e d by
t he differi ng a nd deferri ng l oc al move me nt of t he S pa ni ar ds, i n ge ner al, was not affir mi ng na-
writi ng r e pr es e nte d by t he “ baybáyi n ”. I n c o n- ti ve r eli gi osit y. I n t his way it di d not o nl y reject
verti ng t he “ baybáyi n ” i nt o a r o ma ni ze d s cri pt, what was c o nsi dered reli gi o us a mo ng t he people, it
t he l a ng uage was put under t he aut horit y of t he als o added to t he c ult ural debase me nt already ope-
missi o nari es a nd c o nquistador es. rati ve i n ot her areas.
This mar gi nali zati o n of t he “ baybáyi n ” was a C hristi a nit y, i n ge ner al, was pr es e nte d t o
way of s ubj ugati ng it. Byi ntr o duci ng t he defi ni- t he pe o pl e as s o met hi ng e ntir el y ne w, a nd not
te Castili a n p ho neti c s yste mt o r e pl ac e t he Taga- as a mor e perfect e xpr essi o n of t heir s o- c all e d
l o g “ baybáyi n, ” t he us e of t he ver nac ul ar bec a- paga n beli efs. This c a n alr eady be gl ea ne d fr o m
me easi er for t he S pa nis h missi o nari es. But t he t he missi o nari es' r ef us al t o tr a nsl ate s o me ke y
Tagal o gs had t o pay dearl y for S pa nis h c o nve ni- ter ms of C hristi a n doctri ne i nt o Tagal o g. This is
e nc e a nd age nda: t he y had, for all pr acti c al pur- als o cl ear fr o m t heir us e of t he ter m “s uperstiti-
pos es, l ost t heir nati ve scri pt. At pr es e nt, t he o n” for t he beli efs a nd pr acti c es of nati ve r eli-
“ baybáyi n ” is o nl y us e d i n li mite d ways by t he gi osit y. The S pa nis h missi o nari es br o ug ht t he
unc hristi a ni ze d Ha nuno o a nd Tag ba nua tri bes tr ue r eli gi o n, but t he nati ves cl ung t o “ nu me-
of Mi ndoro and Pala wan, res pecti vel y, t wo islands r o us fo olis h s uperstiti o ns, o bs er va nc es a nd i do-
off t he c oast of Manila ( Post man 1 97 8: 2 2 4- 2 2 5). By l atr o us c ust o ms. ” C o nversi o n, t her efor e, mea nt
havi ng re mai ned o utsi de t he s phere of i nfl ue nce of t he aba ndo n me nt of i ndi ge no us beli efs a nd
Spanis h Cat holicis m, t hese tri bes have preserved a pr acti c es. A r upt ur e fr o m tr aditi o nal fait h was
disti nct feat ure of t heir c ult ure. de ma nde d a nd ma ny c as es o btai ne d, at l east of-
fi ci all y.
Rupture from I ndigenous Religiosity This poi nt was br o ug ht ho me t o me by a n e x-
To day we c o mmo nl y s peak i n Cat holi c circl es of peri e nc e I had o nc e. I had j ust fi nis he d a pr es e n-
t he i nc ult ur ati o n of t he ol o g y. It is wit h s e nsiti- tati o n o n t he nee d a nd merits of i nc ult ur ati ng
ve ness t o war ds, r es pect a nd appr eci ati o n for i n- t he Gos pel t o a Cat holi c paris h i n a mo untai n r e-
di ge no us c ult ures t hat c hristianizati o n proceeds. gi o n of t he nort her n Phili ppi nes. Whil e t he que-
Li nks or c o nti nuities of t he Gos pel message wit h sti o ns a nd r e mar ks duri ng t he o pe n for u m wer e
c ult ural beli efs, val ues and practic es affir m t he ge ner all y positi ve, t her e was o ne s har p quer y
hu ma n a nd r eli gi o us val ues alr eady pr es e nt i n abo ut o ur hist ori c al past as well as o ur pr es e nt
t he c ult ur e. Sl o wl y, t he i ndi ge no us r eli gi osit y tas ks r e gar di ng i nc ult ur ati o n. An el derl y pers o n
of t he fol k ar e st udi e d for l ess o ns it c a n teac h st o o d up a nd i nquir e d whet her t he i nc ult ur ati-
t o day' s advoc ates a nd pr o pagat ors of C hristi a ni- o n t hat I was s peaki ng abo ut mea nt utili zi ng t he
1| 2 004 9 7
Ketzalc alli
ver y c ult ur al el e me nts, whi c h t he earl y Cat holi c To e ns ur e t hat t he r upt ur e fr o m nati ve r eli-
for ei g n missi o nari es had i nstr ucte d t he m t o ab- gi osit y wo ul d be mai ntai ne d, forc e a nd pr ess ur e
a ndo n bec aus e t hes e wer e c o nsi der e d s upersti- wer e utili ze d by t he missi o nari es. “ Not o nl y was
ti o us. s o me forc e felt nec ess ar y t o br eak t he i niti al r e-
The poli c y of br eaki ng abr uptl y wit h t he r eli- li gi o us r esista nc e of t he pe o pl e t o C hristi a nit y
gi o us past e xpl ai ns t he vi g or wit h whi c h t he by t he t he e nc o mi e nda- hol ders, t he S pa nis h
S pa nis h missi o nari es c ut do wn t he s acr e d gr oves cl er g y was als o c o nvi nc e d t hat si nc e Fili pi nos
of t he nati ves. Paga n i dols by t he t ho us a nds we- c ar e d ver y littl e abo ut r eli gi o us o bli gati o ns, it
r e c o mmitte d t o t he fl a mes by i c o nocl asti c r eli- was nec ess ar y t o c o nstr ai n by t he fear of p unis-
gi o us i n t he pr es e nc e of be wil der e d nati ves. I n h me nt a nd t o g over n t he mli ke s c ho ol c hil dr e n”
t he wor ds of a Fili pi no writer o n l oc al c ult ur e ( Phel a n1 9 5 9: 5 4–5 9). F urt her mor e, alt ho ug h
a nd r eli gi o n: t he fri ars r es pecte d t he ulti matel y vol untar y
“ Tr aditi o n- bo und Fili pi nos, who may ha- nat ur e of baptis m, t he y di d e xert vari o us for ms
ve bal ke d at bei ng disl o yal t o t heir o wn of i ndi vi dual a nd s oci al pr ess ur e s uc h as pr efe-
i dols, must have e xperi e nc e d s o ul- r ak- r e nti al tr eat me nt, t o i nduc e t he nati ves t o desi-
13
ki ng ag o ni es whe n c o nfr o nte d wit h t he r e t he s acr a me nt ( Phel a n 1 9 6 9: 3 9- 40) .
eccl esi asti c al c o nde mnati o n of t heir na- Als o r el ate d t o o ur disc ussi o n of e ns uri ng
ti ve wors hi p. I n ma ny ways, fear a nd r upt ur e is t he c ha nge i n poli c y r e gar di ng what
i g nor a nc e deter mi ne d t he Fili pi no c o n- l a ng uage t o us e for eva ngeli zati o n. We had ear-
versi o n, fact ors whi c h t he missi o nari es li er me nti o ne d t he us e of t he nati ve l a ng uages
e xpl oite d t o pr ove t he s uperi orit y of t he by missi o nari es for t heir wor k of c o nverti ng t he
c hristi a n Go d. It must have bee n tr ul y nati ves. But t his peri o d was, i n a way, s hort-li-
tr au mati c for t he i ndi os t o wit ness t he ve d. The us e of t he ver nac ul ar was, i ndee d, part
des ecr ati o n of t heir i dols – bur nt, of t he S pa nis h missi o nar y poli c y i n t he be gi n-
th
destr o ye d, a nd, i n fe w i nsta nc es, de ba- ni ng. But i n t he 1 7 c e nt ur y, t he r o yal poli c y
s e d wit h e xcr eta. That t heir g o ds fail e d t o e nc o ur age d t he nati ves t o bec o me bili ng ual,
ave nge s uc h hu mili ati o ns appear e d r e- a nd i n t he ne xt c e nt ur y, fr a nti c efforts wer e ma-
as o nabl e pr o of of t he C hristi a n Go d' s de t o c o mpel t he nati ves t o ado pt S pa nis h be-
mi g ht” ( Gat bo nt o n 1 9 7 9: 43). c aus e t he nati ve t o ng ues wer e not s uffi ci e ntl y
Si nc e c hurc hes had t o be c o nstr ucte d a nd i c o ns well devel oped to trans mit t he mysteries of t he
pr o duc e d t o fill t he voi d l eft by t he dis pl ac e d Fait h and t he ci vil aut horities feared t hat i dolatri es
i dols, C hrista ni zati o n had i mme di ate c o ns e qu- and s uperstiti o ns wo ul d c o nti nue until t he nati ves
e nc es o n art a nd arc hitect ur e. S pa nis h Cat holi c abando ned t he lang uages of t heir pagan past.
i c o no gr ap hy r e pl ac e d t he nati ve o ne. The li ke n-
ess es of t he nati ve i dols may have vis uall y Res ul t of c ult ural debase me nt
dis appear e d fr o mt he sc e ne, but wher e t he mi nd C ol o ni al e xperi e nc e under S pai n had er o de d t he
c o ul d not be reac hed, t he meani ng and pur pose of Fili pi nos' s e ns e of pri de i n t heir o wn i ndi ge no us
t he rit uals cl ung stro ngl y to traditi o nal beli efs. c ult ur e. Ther e is r eall y no nee d t o bel abor t he
poi nt of what t he ta nde m of c ol o ni zati o n- eva n-
1 3 For a s u mmar y treat me nt of Fili pi no' s experi e nce of
c ol o ni zati o n as well as for publis he d refere nc es o n t he geli zati o n di d t o t he c oll ecti ve s elf-i mage a nd,
s ubject ( cf. de Mes a 1 9 7 8: 4- 3 5; Ago ncill o & Guerrer o c o ns e que ntl y, c or por ate s elf- estee m of t he na-
1 9 7 3: 1 1 2- 1 1 3; Gustil o 1 9 89: 5 1- 5 8). ti ves. This has bee n a mpl y doc u me nte d i n ot her
9 8 1| 2 004
Ketzalc alli
14
wor ks. What J os é Ri zal, t he c o untr y' s nati o nal hol d is t he s ee mi ng pe nc ha nt of Fili pi nos for
her o, wr ote r e gar di ng t he effects of t he c ol o ni al s elf-fl agell ati o n, t hat is, for putti ng t he ms el ves
e xperi e nc e s uffi c es as a s u mmar y of what hap- do wn, j ust as pe o pl e who have l o w s elf- estee m
pe ne d t o t he way pe o pl e t ho ug ht abo ut t he m- kee p belittli ng t he ms el ves befor e ot hers. Re-
s el ves a nd t heir c ult ur e: vi e wi ng t he bo dy of liter at ur e writte n o n t he
„ The n be ga n a ne w er a for t he Fili pi nos; s elf-i de ntit y of t he Fili pi no, a l oc al t he ol o gi a n
littl e by littl e t he y l ost t heir ol d tr aditi- was s ur pris e d t o dis c over t hat ne gati ve or dis pa-
o ns, t he me me nt os of t heir past; t he y ga- r agi ng tr aits pr e do mi nate i n ma ny of t hes e wri-
ve up t heir writi ng, t heir s o ngs, t heir po- ti ngs. These were la me nti ng many l ocal attit udes,
e ms, t heir l a ws i n or der t o l ear n by r ote habits and practices as “ bahal a n a” ( fatalis m),
ot her doctri nes whi c h t he y di d not un- ma ña n a habit ( pr ocr asti nati o n) , Fili pi no ti me
dersta nd, a not her mor alit y, a not her (lac k of punct uality), no n-i nterfere nce ( hands- off
aest heti cs differ e nt fr o m t hos e i ns pir e d attit ude), i nferi ority c o mplex, poor s ports man-
by t heir cli mate a nd ma nner of t hi nki ng. s hi p, leveli ng ( te nde nc y to “ bri ng do wn” t hro ug h
The n t he y decli ne d, de gr adi ng t he ms el- gossi p or ri dic ule t hose who ac hi eve a nd ris e abo-
ves i n t heir o wn e yes; t he y bec a me as ha- ve ot hers), e xtr avaga nc e, c ol o ni al me ntalit y,
me d of what was t heir o wn; t he y be ga n t o a nd t he c o mpadr e s yste m ( e xte nsi o n of ki ns hi p
ad mir e a nd pr ais e whatever was for ei g n t hr o ug h rit uals, gi vi ng ris e t o a for m of favori-
a nd i nc o mpr e he nsi bl e; t heir s pirit was tis m) ( Gustil o 1 9 89: 5 1- 5 8) . This s ur ve y gi ves
dis maye d a nd it s urr e nder e d“ ( Ag o ncill o t he i mpr essi o n t hat Fili pi nos ar e pri maril y a
& Guerr er o 1 9 7 3: 1 1 2- 1 1 3) bundl e of pr o bl e ms for whi c h a vari et y of r e me-
C ol o ni zati o n, t o get her wit h t he s pr ead of Cat ho- di es have t o be pr es cri be d. If t he Fili pi nos ar e
li cis m, had l e d pe o pl e t o r eject t he ms el ves a nd s ee mi ngl y t heir o wn hars hest criti cs, c o ul d t his
t o be as ha me d of t heir i de ntit y. The c ult ur e is be t he c ol o ni ze d mi nd' s s elf-fl agell ati o n at
“ da mage d, ” l ess bec aus e t he c ult ur e had bee n wor k? A Dutc h a nt hr o pol o gist r e mar ks i n a st u-
da mage d, but mor e bec aus e of t he “ da mage d” dy of l o wl a nd Fili pi no c ult ur e t hat he had c o me
way of l o o ki ng at it. The abus e Fili pi nos had s uf- acr oss s o me hi g h sc ho ol a nd c oll e ge te xts c o m-
fer e d fr o m t he ha nds of t he S pa ni ar ds, c ol o- pari ng Fili pi no habits wit h t hose of t he Japanese,
ni zers a nd missi o nari es ali ke, had s ubsta nti all y Ger mans, and Americans. I n t hese books t he latter
l o wer e d t heir s elf- estee m a nd de mea ne d t heir are al ways prese nted as s uperi or at t he sa me ti me
di g nit y. I n t he ps yc hol o gi c al c ate g ori es we have t hat t he pres u med Fili pi no qualiti es and val ues are
us e d earli er, t he Fili pi nos have i nter nali ze d t he criticized and degraded ( Mul der 1 990: 1 5).
i mage t heir c ol o ni al masters had of t he m, a n
i mage t hat c o nti nue t o de bilitate t heir c or por a- T he Task of De- S tigmatizing
te c ult ur al s elf a nd t o under mi ne its gr o wt h. It and Re- Valuing the C ulture in 1 9 9 8
has bec o me a forc e t hat militates agai nst t heir The s e ns e of c ult ur al i nferi orit y nee ds to be
well- bei ng; it has bec o me a n e ne my t hat t he y overc o me; r es pectabilit y i n o ne' s o wn e yes must
have t o overc o me. A fri g hte ni ng as pect of t his be r e gai ne d. Ot her wis e, Fili pi nos will r ec oil fr o m
r ealit y is t hat t his e ne my is liter all y wit hi n; it
r esi des i n t heir mi nds. 1 4 For a s u mmar y treat me nt of t he Fili pi nos' e xperi e nc e of
I n t his fas hi o n, t he c ol o ni al s elf-i mage per- c ol o ni zati o n as well as for publis he d refere nc es o n t he
sists eve n t o day. I ndi c ati ve of its c o nti nui ng s ubject ( cf. de Mes a 1 9 7 8: 4- 3 5).
1| 2 004 9 9
Ketzalc alli
t he tas k of taki ng up t he r es o urc es of t heir c ul- s o have alr eady be g un t he tas k of r e gai ni ng c ul-
t ur e a nd utili zi ng t he m t o c ult ur all y r e- appr o- t ur al pri de i n 1 89 8. But we had t o bear t he c ol o-
pri ate t he C hristi a n fait h t o day. Why s ho ul d ni al wei g ht for a not her fift y years a nd s uffer t he
t he y pr efer t o us e t heir o wn c ult ur e t o e xpr ess c o nti nue d sti g mati zati o n of o ur c ult ur e. It is
t heir de di c ati o n t o J es us C hrist if t he y beli eve a no w t he be gi nni ng of t he t hir d mill e nni u m. We
better o ne is avail abl e? may be l ate i n o ur efforts t o de- sti g mati ze a nd
The mai n r es po nsi bilit y for t his effort li es r e- val ue o ur c ult ur e. But, as has bee n s ai d ma ny
wit h Fili pi nos t he ms el ves. Not o nl y do t he y have ti mes i n differ e nt c o nte xts, better l ate t ha n ne-
t o gr appl e wit h t his ps yc ho- s oci al wo und ho- ver. We s hall not all o w S pai n' s “ g o o d i nte nti o ns ”
nestl y, but t he y nee d als o t o g o be yo nd it a nd t o t o be t he deat h of us.
r e- val ue t heir c ult ur e by way of r es pecti ng a nd
appr eci ati ng it. To attai n t his, it is not e no ug h References
t o defi ne t he i ndi ge no us vis- à- vis t he c ult ur e of Ag o ncill o, Te o dor o & Mil agr os Guerr er o
t he c ol o ni al masters. Reacti o ns, i ncl udi ng a ngr y 1 9 7 3 Hi st ory oft he Fili pi no Peopl e. Quezo n Ci-
de nunci ati o ns, agai nst t he Wester n c ult ur e may t y: R. P. Garci a Pub.
be understa ndabl e i n t he peri o d of a wake ni ng t o Ber nad, Mi g uel
s elf- r es pect. It is pr o babl y a si ne qua no n wit hi n 1 9 7 2 The Chri sti a nzati o n of t he Phili ppi nes:
t he heali ng pr oc ess. S pelli ng o ut what t he Fili- Pr obl e ms a n d Perspecti ves. Ma nil a: Fili pi-
pi no c ult ur e is by c o nsta nt r efer e nc e t o t he We- ni a na Bo o k Guil d.
ster n c ult ur e or by c o nti nuo us c o mparis o n may C hristi a n, Willi a m A, Jr.
i ndee d be a f urt her si g n of pr o gr ess. But t his 1 9 81 Local Reli gi o n i n Si xtee nt h- Ce nt ur y Spai n.
still defi nes t he c ult ur e by taki ng a poi nt of r efe- Pri nc et o n: Pri nc et o n Uni versit y.
r e nc e o utsi de its elf. Ge nui ne r es pect a nd appr e- C o nsta nti no, Re nat o
ci ati o n of t he c ult ur e will have be g un whe n Fili- 1 9 7 5 The Phili ppi nes: A Past Revi sited. Quezo n
pi nos start s peaki ng of t heir c ult ur e i n its o wn Cit y: Tal a Pub. Ser vi c es.
ri g ht. O nl y t he n will t he y have defi ne d t he ms el- C uadr ado Muñoz, Adolfo
ves fr o m wit hi n a nd no l o nger fr o m t he o utsi de. 1 9 7 2 Hi spa ni s mos e n el Tagal o. Madri d: Ofi ci na
Self- defi niti o n is a si g n of s elf- r es pect a nd s elf- de Educ aci ó n I ber oa meri c a na.
estee m, t hos e hu ma n qualiti es t hat t he c ol o ni- de Mes a, J os é M.
zati o n e xperi e nc e had s o me ho w si g nifi c a ntl y 1 9 7 8 Pr ovi de nc e as Go d´ s C o nc er n for His Pe o-
affecte d i n a ne gati ve ma nner. pl e i n t he Lo wl a nd Fili pi no C o nte xt: An
I n 1 9 9 8, we Fili pi nos, c el e br ate d t he c e nte n- Atte mpt at The ol o gi c al Re- r o oti ng of a
ni al of o ur fr ee do m fr o m S pa nis h do mi nati o n, Gos pel Ter m, Ph. D. Diss ertati o n, Kat holi-
for 1 89 8 was t he be gi nni ng of o ur i nde pe nde nt ke Uni versiteit Le uve n, Le uve n.
nati o n. It was a n i mporta nt year fill e d wit h me- Matt he w
mori es of Fili pi no s ufferi ng, c o ur age, s acrifi c e, s. f. Ne w Test a me nt 2 0: 2 5- 2 6.
her ois m as well as t he virt ual e nd of t he S pa nis h Fr eir e, Paul o
c ol o ni al er a. But it als o r e pr es e nts pai nf ul me- 1 9 7 2 Pedagogy of t he Oppressed. Ne w Yor k:
mori es. For j ust whe n we c o ul d alr eady have Her der a nd Her der.
st o o d o n o ur o wn i n pri de, a not her c ol o ni al po- Gada mer, Ha ns- Ge or g
wer, A meri c a, tr eac her o usl y t o o k po wer a nd o b- 1 9 7 6 Phil osophi cal Her me ne uti cs. Ber kel e y:
s c ur e d o ur ho pe for i nde pe nde nc e. We c o ul d al- Uni versit y of Califor ni a.
1 00 1| 2 004
Ketzalc alli
Garci a, Qui nti n & J os e Arcill a Ori e ntal Mi ndor o.
1 9 7 4 „ Acts of t he C o nfer e nc e of t he Bis ho ps of Rafael, Vi c e nte
t he Phili ppi nes hel d i n 1 9 7 4 Ma nil a under 1 9 88 Co ntr acti ng Col o ni ali s m Tr a nsl ati o n a n d
t he Pr esi de nc y of t he Most Rever e nd Apo- Chri sti a n Co nversi o n i n Tagal og Soci et y
st oli c Del e gate, Mo nsi g nor Pl aci de de l a u n der Earl y Spa ni sh Rul e: Quezo n Cit y,
C hapell e – 1 9 00“. Phili ppi ne Sacr a IX/26. Metr o Ma nil a: Ate ne o de Ma nil a Uni versi-
Gat bo nt o n, Es per a nza t y.
1 9 7 9 A Herit age of Sai nts: Col o ni al Sa nt os i n Ro dri g uez, Feli c e
t he Phili ppi nes. Ma nil a, Ho ng ko ng: Edit o- 1 9 9 8 Di cci o nari os, Voc abul ari os, Ser mo nes. I n:
ri al Ass oci ates. J os é A. Acrill a ( e d. ) , The Spa ni sh Co n-
Gustil o, Fr a ncis quest, III: Kasaysaya n, The St ory of t he
1 9 88 To war ds t he I nc ult ur ati o n of t he Sal esi a n Fili pi no Peopl e. Phili ppi nes.
Fa mil y S pirit i n t he Fili pi no C o nte xt, ST D Phel a n, J o hn Le ddy
Diss. , Sal esi a n Po ntifi c al Uni versit y, Ro- 1 9 5 9 The Hi spa ni zati o n oft he Phili ppi nes: Spa-
me. ni sh Ai ms and Fili pi no Respo nses,
Mul der, Ni els 1 565- 1 700. Madis o n: Uni versit y of Wis-
1 9 9 0 Appr eci ati ng Lo wl a nd C hristi a n Fili pi no c o nsi n.
C ult ur e. Wor ki ng Paper 1 41 ( Soci ol o g y of 1 9 6 9 Pr e baptis mal I nstr ucti o n a nd t he Ad mi ni-
Devel o p me nt Res earc h Ce nter, Uni versit y str ati o n of Baptis mi n t he Phili ppi nes du-
of Bi el efel d), Bi el efel d. ri ng t he Si xtee nt h Ce nt ur y. I n: Ger al d H.
Post ma n, At o o n Anders o n ( e d. ) , St udi es i n Phili ppi ne
1 9 7 8 „I ndi ge no us Fili pi no Writi ng“, I n: Gabri el Ch urch Hi st or y, It hac a: C or nell Uni versi-
S. Cas al, E us e bi o Z. Di zo n, Wilfr e do P. t y.
Ro nquilli o, Cecili o G. Salc e do ( e ds. ) , The Tug g y, Art hur
Earli est Fili pi nos, II. Ho ng Ko ng: Asi a Pu- 1 9 7 1 The Phili ppi ne Ch urch: Gr o wt h i n a Cha n-
blis hi ng C o mpa ny Li mite d. gi ng Soci et y. Gr a nd Rapi ds: Eer d ma ns.
1 9 86 A Pri mer t o Ma ngya n Scri pt. Ma ns al ay,
1| 2 004 1 01
Ketzalc alli
O tra v uelta de tuerca en
los estudios de adquisició n
del lenguaje en México
Re bec a Barri ga Vill a nueva
El Col egi o de Méxi co, Méxi co
Reco nozco e n l o que at a ñe al fa nt as ma de por s u i nusitado cr eci mi e nt o. Pr ecis a me nte, l os
1
Griffi n, o sea l o que fuere, que el hecho de est udi os de adquisi ci ó n y des arr oll o del l e ng ua-
aparecerse pri mer a me nte a u n ni ño, y a je i nfa ntil ha n si do uno de l os á mbit os de mayor
2
u n ni ño de t a n pocos a ños, l e agrega u n a e bulli ci ó n, de hec ho ha n r e pr es e ntado una ver-
especi al car acterísti ca. Per o no es el pri- dader a vuelta de t uerc a por l o s usta nti vo de s u
mer eje mpl o de t a n e nca nt ador a especi e au me nt o y l a ori gi nali dad de s us pr o puestas.
3
e n el c ual u n ni ño se ha vi st o co mpli cado. Tr as l os pri mer os est udi os, y una etapa de di-
Si el ni ño a u me nt a l a e moci ón de l a hi st o- s persi ó n e i ndecisi ó n, ha habi do un cr eci e nte i n-
ri a, da otr a vuel t a de t uerca al efect o, ter és por des e ntr a ñar l os i ntersti ci os que s e da n
¿ qué dirí a n ustedes de dos ni ños? ( He nr y e ntr e l os pr oc es os, mec a nis mos y estr ate gi as i n-
Ja mes: Otr a vuel t a de t uerca) vol ucr ados e n el tr ayect o de adquirir l a l e ng ua
mater na y s er c o mpete nte e n ell a. Adquisi ci ó n
L a fascinació n por la adquisició n e nte ndi da e n un s e nti do a mpli o, c o mo un pr oc e-
del lenguaje s o que c o nti núa di ná mi c o a l o l ar g o de l a vi da e n
La li ng üísti c a e n Mé xi c o está e n pl e na efer ve- un r e or ga ni zars e y tr a nsfor mars e s us for mas y
s c e nci a, e n l as últi mas déc adas s e ha destac ado f unci o nes de ac uer do a l as nec esi dades c o muni-
1 Para l os fi nes de este trabajo disti ng uiré la adquisici ó n de disc usi ó n (. . . ); s e trata de facilitar el i nterc a mbi o y el
la le ng ua de s u desarr oll o c o mo dos mo me ntos de un c o noci mi e nt o del trabajo e n pr ogres o, de esti mul ar a
mis mo pr oces o. La adquisici ó n es vista aquí c o mo la l os est udi antes a s e g uir s us i nvesti gaci o nes e n esta
e mer ge nci a de la le ng ua, el punto de arranque e n el que, lí nea y de atraer a li ng üistas habla ntes de l e ng uas i n-
a partir de una i nte nci o nali dad de c o municaci ó n dada, s e doa meri c a nas a reali zar estas i ndagaci o nes” ( Rojas & de
estr uct ura y or ganiza la le ng ua e n s us difere ntes ni veles; Le ó n 2 001: 1 0). Estos e nc ue ntr os han pr o duci do ya dos
el desarroll o, por s u parte, serí a la reac o modaci ó n del li br os c ol ecti vos i mportantes Est udi os s obre l a adqui-
siste ma li ng üístic o e n c o nj unci ó n c o n el c og nosciti vo y si c ó n de al g unas l e ng uas de Mé xi c o ( Gó mez & It urri oz
s oci al. Estas dos mo me ntos c orres po nde n a l o que e n la 1 9 9 8) y La adquisi ci ó n de l a l e ng ua mater na es pa ñol,
literat ura se han lla mado etapas te mpranas y etapas l e ng uas mayas, e us kera ( Rojas & de Le ó n 2 001).
tar dí as, estadi os bi e n deli mitados e n c ua nto e dades y 3 Mar git Fre nk, e mi ne nte fil ól oga his pa nista, reali zó un
or gani zaci ó n s oci oc ult ural. her mos o est udi o s obre polis e mi a y ho mo ni mi a e n el
2 Ha habi do un s e nsi ble creci mi e nto e n l a pr o ducci ó n e n habla de s u pe que ño hijo e n 1 9 6 7, a partir de este mo-
este c a mpo. E n el últi mo l ustr o e n Mé xi c o oc upa el me nto s e c o nsi dera el i ni ci o de l os est udi os de
c uarto l ugar —de di ecis éis c a mpos difere ntes — e n el adquisi ci ó n e n Mé xic o. Des pués habrí a de ve nir
nú mer o de publi c aci o nes e n li br os y revistas y actas de Eli zabet h Vel ás quez, l a gra n i mpuls ora de las te orí as
Co ngres os ( Barri ga c o n l a c ol aboraci ó n de Al varado, pi ageti a nas y de Vyg ots ky e n Mé xic o e n l a déc ada de
Leví n & Par o di, e n pre paraci ó n). El i nterés ha si do tal l os 80. De a hí a l a fec ha el c a mpo ha i do perfil ando una
que e n 1 9 9 6 s e for mó un gr upo de li ng üistas “ que han fis o no mí a si no mo nolíti c a, sí muy c o nsiste nte por
busc ado pr o mover l a c o ns oli daci ó n del gr upo de gr upos.
1 02 1| 2 004
Ketzalc alli
c ati vas que el ni ño va e nfr e nta ndo e n c ada c o n- tr os fijados por l os dat os del i ngl és, que por
te xt o de i nter acci ó n. muc ho ti e mpo f uer o n el r efer e nte o bli gat ori o
5
El esc e nari o físi c o de nuestr o c a mpo s e e x- par a l a te orí a de l a adquisi ci ó n. E n el c as o de l as
pa nde de norte a s ur e n nuestr o país. De So nor a l e ng uas i ndo me xi c a nas, al g unos de l os r es ulta-
a Méri da, a l o l ar g o de l os Estados de l a Re p úbli c a dos hasta a hor a e nc o ntr ados po ne n e n tel a de
Me xi c a na hay foc os de i nvesti gaci ó n, ya s ea irr a- j ui ci o ci ert os axi o mas as u mi dos ya c o mo abs ol u-
di ados des de l a ci udad de Mé xi c o, ya s ea c o n vi da t os. A l o l ar g o de s u j ove n hist ori a s e e nc ue ntr a
pr o pi a; al g unos c o n un hil o c o nduct or cl ar o y una gr a n heter o ge nei dad y a mplit ud de ori e nta-
c o hesi vo; otr os, c o n un i nci pi e nte arr a nque. Se ci o nes, estas i nvesti gaci o nes no s e circ uns cri-
est udi a n ni ños des de di ez dí as hasta c uatr o a ños be n a una s ol a post ur a li ng üísti c a ni e piste-
- - etapas te mpr a nas — y l as tar dí as — ni ños de mol ó gi c a, más bi e n i nc or por a n el e me nt os de
ci nc o a doc e a ños — e n muestr as i nfa ntil es de di vers a c orri e ntes c uyos pol os s o n el ge ner ati-
di vers a í ndol e: est udi os de c as o, dí adas, est udi- vis mo y el c o nstr ucti vis mo ( ya pi ageti a no, ya
os l o ngit udi nal es y tr a ns vers al es r e duci dos o vyg ots kya no) pas a ndo por el f unci o nalis mo. Si n
a mpli os, t o ma ndo e n c ue nta estr at os s oci al es o e mbar g o, po drí a decirs e que l a te nde nci a mayo-
tr abaja ndo c o n uno s ol o, c o n a nálisis de ti po ritaria de explicaci ó n se ha dado de ntro de un mo-
c ua ntitati vo, c ualitati vo e i nter pr etati vo. Se del o i nteracci o nista, que c o nci be el desarroll o i n-
cr ea n for mat os nove dos os y cr eati vos par a tr a n- fantil e nlai ntersecci ó n de tres puntos medulares el
scri bir l os dat os del habl a i nfa ntil e ma nados de li ng üístic o, el s oci al y el c og nosciti vo, cada uno de
l as decisi o nes te óri c as i mpuestas por l as nec esi- ell os c o n un pes o es pecífic o y difere nte ac or de c o n
dades de l a pr o pi a i nvesti gaci ó n o s e si g ue n la fase e n que se e nc ue ntra el ni ño. Este model o de
otr os ya pr o bados y ac e ptados i nter naci o nal- c o nstr ucci ó n c o o per ati va e ntr e ni ño y adult o
4
me nte. Des de vari adas pers pecti vas s e da c ue n- busc a, a partir de l a l e ng ua apr e ndi da i nte gr ar,
ta de l os mec a nis mos e n l os que s e i mbri c a n pr o- l as c ar acterísti c as i ndi vi dual es de l a adquisi ci ó n
c es os me ntal es, des arr oll o, apr e ndi zaje y c o n l as c o nve nci o nes i mpuestas por l a s oci e dad
e xperi e nci a. Un r as g o s o br es ali e nte de est os e n l a que vi ve. Lo más r el eva nte es que t o das
est udi os es s u pr o nta aut o no mí a de l os par á me- estas post ur as no s o n una mer a adaptaci ó n de
4 Tal es el cas o de C hil d Lang uage Exc hange Syste m vari as décadas, e n el mundo angl oparlante” ( De Leó n
( C HI LDES) un siste ma c o mputaci o nal c o n vari os 2 001: 9 9). Esta sit uaci ó n obli gaba, las más de las veces, a
progra mas es pecífic os para la transcri pci ó n de habla po ner e n ca mis a de fuerza l os datos para que e mbo naran
i nfantil que ha creado un exitos o c ódi go i nter naci o nal e n l os patro nes del i nglés, sit uaci ó n un tanto abs ur da si
e ntre es peci alistas e n adquisici ó n ( Mac Whi nney 1 9 9 1). parti mos de la difere nci a estr uct ural e ntre le ng uas.
No obstante, el siste ma ti e ne al g unos esc oll os nat urales il ustro esto e n la voz de es peci alistas e n maya: “ no se
e n el reto que si g nifica plas mar l o oral e n l o escrito. estarí a equi vocado si se dijera que a l os verbos i ngleses
¿ Có mo reflejar la e nto naci ó n, la s eg me ntaci ó n y la les falta la flexi ó n que ti e ne l os verbos del es pañol y las
e moti vi dad oral del ni ño si n i mpo nerle las marcas de l o le ng uas mes oa mericanas, la flexi ó n del siste ma verbal e n
escrito? Sobre la transcri pci ó n y el c o mpro mis o teóric o i nglés res ulta obvi a me nte defecti va si s e le c o mpara c o n
que s upo ne, aún hay un bue n trec ho que rec orrer. l os siste mas de flexi ó n de otras le ng uas” ( Pye 2 001: 5 3)
5 “ Una lí nea i mportante de teorí as s obre des arroll o c o- “la mayorí a de l os est udi os s obre la adquisici ó n de la di-
g nosciti vo y li ng üístic o ha post ulado que l os ni ños si- sti nci ó n transiti va tratan del i nglés una le ng ua que no
g ue n ci ertos ca mi nos “ uni versales” i ndepe ndi e ntes de la da muc ha i nfor maci ó n al res pecto, ya que e n ell a es a
le ng ua y la c ult ura mater na. En reali dad, el gr ues o de l os disti nci ó n no s e marc a morfol ógi c a me nte” ( Pfeil er
datos s obre adquisici ó n del le ng uaje s e ha ge nerado por 1 9 9 8: 1 01).
1| 2 004 1 03
Ketzalc alli
i deas de aut or es pr esti gi ados si no una r efor mu- c a nas que s e habl a n e n Mé xi c o abr e l a posi bili-
l aci ó n i mporta nte que r es po nde a l a r eali dad dad de e xpli c aci o nes múlti pl es p uest o que s u na-
me xi c a na. Aut or es c o mo J ako bs o n, C ho ms ky, t ur al eza i ntrí ns ec a y l a visi ó n del mundo que
Pi aget, Vyg osts ky, Si nc alir, Br o wn, Br uner, porta n es un des afí o c o nti nuo par a una te orí a
S no w, Kar mil off- S mit h, Bo wer mma n, Bates, c uyos pil ar es par ecí a n establ es y bi e n ci me nta-
Sl o bi n, Nels o n, To mas ell o, Dr essl er, Kar pf, dos e n l as r es puestas que habí a n aportado l os
Levi ns o n e ntr e otr os, sir ve n c o mo punt o de par- dat os de l as l e ng uas de a ngl os aj o nas pri oritari a-
ti da par a e xpli c aci o nes c o n pal abr as pr o pi as, me nte est udi adas. S ur ge n nuevas pr e g untas:
que muestr a n un i nterc a mbi o ar mó ni c o y e quili- ¿ Qué c ar acterísti c as ti e ne n l os pr oc es os de ad-
br ado e ntr e pr e g untas de i nvesti gaci ó n y de quisi ci ó n de l e ng uas de fa mili as li ng üísti c as di-
hall azg os c o mparti dos. Lo ci ert o es que ta nt o e n fer e ntes c uyas estr uct ur as sisté mi c as s o n t otal-
l os e nfo ques c o mo e n l os mét o dos s e g ui dos s e ha me nte aje nas e ntr e sí ? ¿ C ó mo s e da l o te mpr a no
i nvesti gado c o n una gr a n li bertad y cr eati vi dad, y l o tar dí o e n tér mi nos de s u visi ó n del mundo?
el i mper ati vo l o ha marc ado l a pr o pi a i nvesti ga- ¿ C ó mo i mpacta l a nat ur al eza de l a l e ng ua y l os
ci ó n y de ntr o de s us lí mites s e ha n bus c ado l as pr oc es os de s oci ali zaci ó n e n que s e da l os pr oc e-
r es p uestas perti ne ntes. No hay i mitaci ó n de pa- s os de adquisi ci ó n? ¿ Habr á nuevos hall azg os que
r adi g mas, s e c o mparte l a pasi ó n o l a c uri osi dad r o mpa n el e quili bri o e ntr e uni vers al es y parti c u-
por e xpli c ar l os veri c uet os de un pr oc es o que l ar es de l a adquisi ci ó n?
verte br a l a vi da del ho mbr e des de s us pri mer os Por el otr o l ado, l a fr a nc a mar gi naci ó n de
bal buc e os c o n i nte nci ó n cl ar a me nte c o muni c a- estas l e ng uas i ndo me xi c a nas fr e nte al es pa ñol,
ti va. l e ng ua do mi na nte y de pr esti gi o, abr e una veta
La pr e g unta nat ur al que s ur ge es ¿ por qué i nter es a ntísi ma de i ndagaci ó n a nte una s ui ge-
esta pr of usi ó n de est udi os? Ade más de l a fasci- neris adquisi ci ó n bili ng üe e n sit uaci ó n de c o n-
naci ó n per s e del pr oc es o, parte misteri o, parte fli ct o.
mil agr o, parte c o nstr ucci ó n de un r et o c o g nosci- Dada t o da esta ri queza li ng üísti c a me xi c a na
ti vo y li ng üísti c o; c o nsi der o que l a r es p uesta y l os múlti pl es ve ner os que ha abi ert o, e n este
está e n l a ri c a, c o mpl eja y di vers a r eali dad s oci o- tr abaj o me li mit o a dar s ól o un pa nor a ma, l o más
li ng üísti c a de Mé xi c o que ha c o ntri bui do a hac er níti do posi bl e de este pr olífi c o y multifac éti c o
más apasi o na nte aún esta i nvesti gaci ó n y a darl e terr e no de i nvesti gaci ó n. Me ci ño, e nt o nc es, a
vis os de mayor ori gi nali dad fr e nte a otr as pr o- dos de l as ac e pci o nes de l a pal abr a pa nor a ma; l a
ducci o nes ci e ntífi c as. Por un l ado, l a pr es e nci a una, por metafóri c a: “ pais aje r eal notabl e por s u
6 7
de múlti pl es l e ng uas c o mo l as que c o nvi ve n e n bell eza”. La pr o ducci ó n e n esta ár ea ha si do e n
Mé xi c o, a mplí a ge ner os a me nte l a posi bili dad de ver dad notabl e, bell a e n este s e nti do, por s u no-
est udi ar est os pr oc es os; más all á del es pa ñol y de ve dad, s u c ali dad y por l os r es ultados que ha da-
s us vari a ntes, c ada una de l as l e ng uas i ndo me xi- do e n muy poc o ti e mpo y c o n voz aut ó no ma, i n-
6 La deli mitaci ó n del nú mer o de l e ng uas i ndí ge nas e n
Mé xi c o ha si do un reto. Hoy s e rec o noc e n ofi ci al me nte c o mpl ejos pr oc es os de adquisi ci ó n estrec ha me nte
6 2 per o l a precisi ó n del dato te ndrí a que pas ar por l os relaci o nados c o n s u estr uct ura y l a visi ó n del mundo
s ever os ta mi c es de difere ntes post uras te óri c as y por el que porta. Para el pr obl e ma de l a deli mitaci ó n del
si g nifi c ado que c ada una de ell as l e da al c o nc e pto de nú mer o de le ng uas i ndo mexi c a na, véa ns e Ag uirre
l e ng ua y di al ecto. Lo rel evante no es deter mi nar si s o n Beltrá n 1 9 83 y Manri que 1 9 9 7.
6 2 ó 1 03 l e ng uas si no c o mpre nder que c ada una s upo ne 7 S V Marí a Moli ner 2 000: 1 01 5
1 04 1| 2 004
Ketzalc alli
de pe ndi e nte me nte de l a difi c ultad i ntrí ns ec a de Una vuelta de tuerca
tr abajar c o n habl a i nfa ntil y de l a esc as ez de l os Los est udi os del es pa ñol. Las etapas te mpr a nas
r ec urs os hu ma nos y materi al es c o n l os que e n Antes de e mpezar el r ec orri do pa nor á mi c o s er á
for ma habit ual s e ha c o ntado. La otr a ac e pci ó n, nec es ari o abrir un par é ntesis que e xpli que el
i mporta nte ta mbi é n, por l a nat ur al eza mis ma de por qué del or de n de apari ci ó n de l a i nfor maci ó n
este tr abaj o “ as pect o de c o nj unt o de una c ues- que aquí do y. Tr adi ci o nal me nte e n Mé xi c o l os
ti ó n. ” Pr ete ndo pues, mostr ar l os pri nci pal es est udi os li ng üísti c os s e ha n di vi di do e n his pa-
9
hec hos e n l os últi mas tr es l ustr os de est udi os de nistas e i ndi ge nistas, di visi ó n muy poc o afort u-
8
adquisi ci ó n e n Mé xi c o. Per ge ñar l o que ha nada si parti mos de l a i dea de que l a ri queza
ac o nteci do des de vari as pers pecti vas: l os pri nci- li ng üísti c a de nuestr o país es l a que l e ha dado
pal es hac e dor es del c a mpo, l as te máti c as eje, l os es e r as g o disti nti vo y ori gi nal a s u li ng üísti c a.
e nfo ques y l os mét o dos que s e ha n s e g ui do, l as Feli z me nte, esta di visi ó n ha c ar eci do de pes o
etapas de adquisi ci ó n a nali zadas, l os ni vel es de i de ol ó gi c o e n l os est udi os de adquisi ci ó n, por l o
estr uct ur aci ó n li ng üísti c a pri vil e gi ados o mar gi- c o ntr ari o, l a pr es e nci a de l os est udi os s o br e l e n-
nados, l os es paci os vací os que s e ha n ge ner ado, g uas i ndo me xi c a nas ha si do c o mo una r efr es-
y el f ut ur o que s e avi zor a. To do est o c o n l a mir a c a nte r oci ada de ag ua fr es c a y r evitali zador a.
de s ubr ayar l as pri nci pal es aportaci o nes que Si n e mbar g o, por s e g uir un or de n cr o nol ó gi c o
est os est udi os ofr ec e n a l a te orí a de l a adquisi- ac or de ade más c o n l a metáfor a de l as vueltas de
ci ó n, e n ge ner al; y del es pa ñol y l as l e ng uas i n- l a t uerc a, aquí si g o c o n l a tr adi ci ó n, per o s ól o
do me xi c a nas, e n l o parti c ul ar. E n s u ma, busc o c o mo una mer a estr ate gi a par a destac ar l a i m-
e ntr a mar ar mó ni c a me nte t o dos l os hil os que s e porta nte e mer ge nci a de est os est udi os e n el
e ntr eteje n e n l a c o nstr ucci ó n de una de l as pa nor a ma.
dis ci pli nas más pr o mis ori as e n l a i nvesti gaci ó n Así l as c os as, e n el marc o de una c o nc e pci ó n
li ng üísti c a me xi c a na, y de más apr e mi a nte ate n- multifact ori al del fe nó me no, l a mayorí a de l os
ci ó n ta mbi é n por s u nec es ari o punt o de e nc ue n- est udi os de l a adquisi ci ó n y des arr oll o del
tr o c o n el á mbit o e duc ati vo. es pa ñol s e e nc ue ntr a n e ntr e l os par á metr os de
8 Val e l a pe na i nsistir s obre l a nat ural eza de este trabajo Par o di 1 9 9 7; Or dó ñez, Barri ga Villa nueva, S no w et al
y s us lí mites. No s e trata de un estado de l a c uesti ó n y 2 001 Barri ga Vill anueva 2 002, Barri ga Vill anueva,
de a hí que no ofrezc a —a l a ma nera c a nó ni c a — datos Al varado Leví n y Par o di e n pre ns a), do nde aparec e n
e xhausti vos, c o n no mbres y res e ñas por me nori zadas de bi bli ografí as e xhausti vas de l a pr o ducci ó n me xi c a na de
trabajos, ( citaré e n l a bi bli ografí a al g unos de l os l os últi mos 3 0 años e n esta área. Por otra parte, Rojas y
trabajos más re pres e ntati vos); l o que busc o es dar una de Le ó n ( 2 001: 1 7- 49) ofrec e n una mag nífi c a visi ó n de
i mage n, l o más abarc adora posi bl e de un c a mpo pujante c o nj unto del des arr oll o de l os est udi os de adquisici ó n
y e n creci mi e nto asc e nde nte. Me c e ntraré para ell o, e n e n Mé xi c o, que pue de n c o mple me ntar l a visi ó n que
al g unas de l as característi cas de las i nvesti gaci o nes que aquí ofrezc o.
han i do forja ndo l a fis o no mí a de este c a mpo y c uáles 9 “ Hay otra fac eta el his pa nis mo me xi c ano do nde s e da
han si do s us te nde nci as pre do mi na ntes. Los alc a nc es c abi da a l a pres e nci a del el e me nto i ndí ge na, a
de este trabajo, e nto nc es, está n restri ngi dos a l os difere nci a de l os his panistas tradi ci o nal es que s ól o s e
lí mites de un panora ma, y por ta nto, e xiste el peli gr o habí an i nteres ado e n l as l e ng uas me xi c anas e n l a
de que e n el pais aje de que de f uera al go i mporta nte. me di da e n que po dí an haber dejado o no, vesti gi os e n
Para s ubs anar esta posi bl e sit uaci ó n, re mito a el es pa ñol ( cf. Barri ga Vill a nueva y Martí n Butrag ue ño
Ro drí g uez y Berr uec os 1 9 9 3, Barri ga Vill a nueva y 2 001: 5 1 4 y 5 2 4).
1| 2 004 1 05
Ketzalc alli
l a morfosi ntaxis y el dis c urs o, l o fo nol ó gi c o y l o te ma nucl ear es l a pr e posi ci ó n y s u eve nt ual i n-
10
s e má nti c o, no ha n alc a nzado l a mis ma f uerza c or por aci ó n al siste ma li ng üísti c o del ni ño o be-
aunque s e l os ha e xpli c ado e ntr ever ados c o n el deci e ndo fact or es de í ndol e pr os ó di c a, si ntácti-
f unci o na mi e nt o si ntácti c o y dis c ursi vo. El di ál o- c a o c o g nosciti va. Cada una de estas c ate g orí as
g o c o mo e xpr esi ó n ge nui na de l a adquisi ci ó n, s e a nali za c o mo un c o mpl ej o: for mas que l as c o-
es e pri mer i nterj ue g o c o n el habl a adulta e n el difi c a n y f unci o nes pr ag máti c as que c u mpl e n, el
que s e i nc or por a n poc o a poc o for mas y f unci o- si g nifi c ado del habl a del adult o e n s u apari ci ó n,
nes li ng üísti c as, ha si do el tel ó n de fo ndo pri vi- estr ate gi as de ma nej o e n l os ni ños sit uadas
l e gi ado par a c o nstr uir l as pri nci pal es disc usi o- e ntr e s u c o noci mi e nt o y el del otr o.
nes te óri c as y met o dol ó gi c as e n nuestr o c a mpo. E ntr e l os hall azg os más notabl es e n est os
Par a Cecili a Rojas, i nvesti gador a de l a UNAM, ha est udi os de Rojas, destac o l a de mostr aci ó n que
si do el p unt o t or al de s u pr o yect o, ta nt o e n l a hac e de un us o muy r e duci do de i nterr o gaci o nes
pri mer a fas e ET AL ( Etapas te mpr a nas de adquisi- e n l os pe que ños i nfa ntes fr e nte a l a alta fr ec u-
ci ó n), c o mo e n l a de a nálisis y c o ns oli daci ó n e nci a que apar ec e e n s us i nterl oc ut or es adult os,
Gr a máti c as e mer ge ntes E n efect o, el o bjeti vo de l o c ual habl a de l o al ejado que está el pr oc es o de
ET AL er a l a for maci ó n de un c or pus l o ngit udi nal s er una bur da i mitaci ó n. Al i ni ci o hay un pr e do-
de r e gistr os de habl a es po ntá nea de s eis ni ños mi ni o de i nterr o gaci o nes c o n una f unci ó n i ndi-
e ntr e un a ño y me di o y 4 a ños, vi de o gr abados e n r ecta c o mo l as peti ci o nes de acci ó n o de c o ntr ol
el á mbit o de l a i nter acci ó n fa mili ar c oti di a na y disc ursi vo; s ól o des pués de un tr abaj o de c o n-
t o dos l os di ál o g os que a hí s e s uscita n: c o mi da, str ucci ó n mi nuci os o y paulati no, el ni ño pe netra la
j ue g os, l as pl áti c as c o n abuel os o tí os, r uti nas de c o mpleji dad c o ncept ual de cada uno de las cate-
as e o y arr e gl o. Las c o nvers aci o nes a hí teji das, gorías i nvol ucradas c o n una i nterr ogaci ó n: pala-
tr a nscritas ac uci os a me nte for mar o n un es paci o bras es pecificas, e nto naci ó n, or de n de palabras.
i deal par a al ber gar dat os ri quísi mos de disti nta C o n el c o mpl ej o pr e posi ci o nal s uc e de al g o
í ndol e que apr es a n r utas y r e pert ori os de adqui- muy s e meja nte: “l as pr e posi ci o nes no s e i nc or-
si ci ó n e n di vers os do mi ni os del es pa ñol y e n l os por a n al l e ng uaje i nfa ntil c o mo el e me nt os unifi-
estadi os i ni ci al es de adquisi ci ó n. Hasta el mo- c ados, si no que r es po nde n a s ol uci o nes l oc al es
me nt o, l os pri nci pal es tr abaj os de Rojas s e que s e mueve n e ntr e l a pur a pr es e nci a fó ni c a
sit úa n e ntr e l os veri c uet os de dos gr a ndes te- vi nc ul ada a r azo nes pr os ó di c as y a r el aci o nes
mas; uno, l a i nterr o gaci ó n: adquisi ci ó n de pr e- f unci o nal es o s e má nti c as ” ( 1 9 9 8: 7 9) .
g untas i nfor mati vas ge nui nas, i nc or por aci ó n de El gr upo que s e ha for mado e n t or no a Rojas y
pr e g untas de r es p uesta c o noci da c o n f unci o nes s u c o nc e pci ó n s oci oc o nstr ucti vista de l a adqui-
pr ag máti c as i ndir ectas, adquisi ci ó n de pal abr as si ci ó n de l a l e ng ua, ha dado ya i nter es a ntes r e-
i nterr o gati vas es pecífi c as que, dó nde, qui é n, s ultados de est udi os de c as o c o n bas e al a nálisis
c ó mo, c uá ndo, por qué y f unci o nes pr ag máti c as de dat os del c or pus de ET AL. Er nest o Bart ol ucci
de l os es que mas i nterr o gati vos ( 2 001) . El otr o ha tr abajado alr e de dor de l a c o mpr e nsi ó n y pr o-
1 0 Me nci o no aquí l os trabajos de dos i nvesti gadores que e n des arr oll o fo nol ógi c o de ni ños de 2 a 6 a ños c o n é nfasis
difere ntes mo me ntos ha n e xpl orado pr oc es o fo nol ógi- e n l os s eg me nt os y s ec ue nci as de fo nos rel aci o nados
c os. Al ejandr o de l a Mora de La Uni versi dad Autó no ma c o n l a posi ci ó n sil ábi c a y l os ras g os c o nstit uye ntes de
Metr o politana y Mi ner va Or o peza de la Uni versi dad l os s eg me ntos. Por s u parte Re gi na Martí nez y
Veracr uza na. Uno, s e c e ntr ó e n la adquisi ci ó n de l a e n- Antoi nette Ha waye k han s o ndeado el s ur gi mi e nto del a
to naci ó n e n ni ños me nores de 1 8 mes es, y l a otra e n el si g nifi c aci ó n y l as rel aci o nes s e má nti c as.
1 06 1| 2 004
Ketzalc alli
ducci ó n de ver bos l oc ati vos y t o das l as e xpr esi o- dos o es el de l a r efl e xi ó n metali ng üísti c a, derri-
nes r el aci o nadas c o n esta di me nsi ó n. Ro dri g o ba ndo l a cr ee nci a de que s u apari ci ó n s e da tar de
Ro mer o, por s u parte, s e ha i nter es ado e n l os c o n el e nc ue ntr o de l a l ect oes crit ur a c o mo l a
ver bos de nat ur al eza e pisté mi c a: c o noc er, pe n- moti vador a del pr oc es o: “ el ni ño de muestr a e n
s ar. El va Ål var ez Ló pez a nali za l as f unci o nes que s u act uaci ó n li ng üísti c a que pos ee c o noci mi e n-
c u mpl e n e n el habl a i nfa ntil te mpr a na l os adje- t os ac erc a de di vers os as pect os del l e ng uaje, l os
ti vos de ntr o de l as no mi nali zaci o nes del ti po el c ual es l e per mite n mo difi c ar err or es pr o pi os,
c hi quit o, el r oj o. Vi a ne y Var el a r eali za est udi os c orr e gir err or es de otr os, adec uar el l e ng uaje a l a
e n t or no a l a apari ci ó n del ne xo c o or di na nte y, y sit uaci ó n y de más ” ( 1 9 9 4: 2 7 7). Esta habili dad,
del advers ati vo per o, al que as oci a c o n el naci e n- i mplí cita pri mer o, s e va haci e ndo e xplí cita poc o
te s ur gi mi e nt o de l a ar g u me ntaci ó n. Fi nal me n- a poc o c o n el des arr oll o hasta ll e gar a l a posi bili-
te, Mar y Ros a Es pi nos a Oc hoa ha tr abajado e n dad de j ugar c o n el l e ng uaje. El ni ño es c apaz de
t or no a l a adquisi ci ó n de l os de mostr ati vos c o n pr o ducir y c o mpr e nder, c histes, adi vi na nzas, l a
val or deí cti c o y r el aci o nados c o n l a or ga ni zaci ó n ir o ní a y l a poesí a, do bl es s e nti dos, merc e d al r e-
del es paci o e n el habl a te mpr a na de una ni ña. c o noci mi e nt o de mec a nis mos e n l os que s e i m-
C o n una pers pecti va vyg ost kya na, Ros a bri c a n si ntaxis, s e má nti c a y pr ag máti c a c o n pr o-
Mo ntes de l a Be ne mérita Uni versi dad Aut ó no ma c es os c o g nosciti vos y c o noci mi e nt o del mundo.
Be nit o J uár ez de Pue bl a, ta mbi é n ve l a c o nver- La l e ng ua escrita, c o ns oli da, e nt o nc es e n l os
s aci ó n di al ó gi c a c o mo el l ugar de gestaci ó n del a ños es c ol ar es, este pr oc es o de s ur gi mi e nt o de l a
si g nifi c ado que e nvol ver á t o dos l os ni vel es de l a c o nci e nci a li ng üísti c a.
l e ng ua. Adult o y ni ño, c ada uno c o n misi o nes La r ecr eaci ó n del pe ns a mi e nt o f unci o nalista
es pecífi c as, j ue ga n un papel c e ntr al e n l a c o nsti- de J ako bs o n ha estado pr es e nte e n l a i nvesti ga-
t uci ó n del siste ma li ng üísti c o. Al i nter act uar e n ci ó n de Ví ct or Alc ar az, de l a Uni versi dad de Gua-
el mis mo á mbit o s oci oc ult ur al, el adult o g uí a l a dal ajar a y Re gi na Martí nez Cas as, del Ce ntr o de
parti ci paci ó n del ni ño facilita ndo s u pr o pi a c o n- I nvesti gaci ó n e n Est udi os de Antr o pol o gí a Soci-
str ucci ó n. Entre el ni ño y el adulto, se crea un es pa- al ( CI ES AS, Occi de nte) De hec ho, pr o po ne n una
ci o de ori e ntaci ó n c o mún ( zo na de desarroll o próxi- r eel abor aci ó n de s u es que ma cl ási c o que a hor a
mo) e n el que al negociar l os si g nificados se gesta el que da i nte gr ado por l as f unci o nes e moti va, fáti-
c o noci mi e nto. c a, c o nnati va, r efer e nci al al e nt or no, r el aci o nal
E n este marc o, Ros a Mo ntes ti e ne una y aut orr efl e xi va ( 2 000: 1 1 0) que s e da n de difer-
vers átil pr o ducci ó n e n el est udi o de l as etapas e nte ma ner a e nl a i nter acci ó n e ntr e l a madr e y el
te mpr a nas, c uyo r as g o disti nti vo es busc ar ni ño. S u tr abaj o s e ha c e ntr ado f unda me ntal-
a ho ndar e n pr oc es os que s e es per arí a n tar dí os y me nte e n l a o bs er vaci ó n de dí adas de difer e ntes
que s e da n e n for ma r udi me ntari a o i mplí cita estr at os s oci al es, c o n ni ños des de l os di ez dí as
des de muy pr o nt o. S u tr abaj o s e ha e nfoc ado e n de naci dos hasta un a ño. E nc ue ntr a n tr es fas es
l as estr ate gi as de aut oc orr ecci ó n —r e peti ci ó n, e n el des arr oll o del pri mer siste ma c o muni c ati vo
r efor mul aci ó n y cl arifi c aci ó n —l a r efl e xi ó n me- i nfa ntil, r el aci o nados c o n l a c o nducta del ni ño y
tali ng üísti c a y l as pri mer as ma nifestaci o nes de de la madre: la de la predo mi nanci a de l os s olil oqui-
l a ar g u me ntaci ó n c o mo pr e dec es or as de estr uc- os mater nos yreacci o nes reflejas del ni ño, la pr oto-
t ur as si ntácti c as y s e má nti c as de c o mpl eji dad diál ógica yla de la aparici ó n del si g no: deíctic os, vo-
cr eci e nte y del ll a mado disc urs o e xte ndi do o calizaci o nes, y al fi n, la palabra. ( 2 000: 1 7 1- 2). En
c o nectado. De ntr o de est os te mas, el más nove- esta i nteracci ó n destacan l a i mporta nci a del
1| 2 004 1 07
Ketzalc alli
disc urs o mater no e n l a adquisi ci ó n del l e ng uaje pre nsi ó n y pr oducci ó n te mprana de ci ertos as pec-
i nfa ntil, ya que e nc ue ntr a n que l os estil os de l as tos dela morfol ogí a verbal yla deri vaci ó n no mi nal y
madr es va n a s er un fact or deter mi na nte e n el al os gestos c o mo c o mpo ne ntes no verbales de la c o-
estil o de adquisi ci ó n de l os ni ños y ta mbi é n l a g nici ó n. Su preoc upaci ó n es a mpliar el análisis de
e xpli c aci ó n de l a apari ci ó n pr ec oz de ne gaci o- estos ele me ntos a ni ños bili ng ües, y a ni ños c o n un
nes, i mper ati vos c o mo parte de una r es p uesta al desarroll o difere nte al nor mal.
e nt or no li ng üísti c o mater no: “ El e me nt os tal es Des de un e nfo que pr ag máti c o her e dado de
c o mo l a fr ec ue nci a y l a actit ud de l as madr es Eli zabet h Bates y e nri queci do c o n el s o porte de
( más c o nati vas o más fáti c as) r es ulta n deter mi- l a li ng üísti c a c o g nosciti va de La ngac ker, ha ll e-
na ntes par a e xpli c ar l a e dad de apari ci ó n de l as vado a c abo est udi os c o n bas e e n un a mpli o c or-
disti ntas c o nductas c o municati vas, así c o mo el ti po pus de ni ños e ntr e 1 0 y 3 6 mes es de e dad, de tr es
de estas ( el que por eje mpl o aparezcan e n un ni ño ni vel es s oci oec o nó mi c os, de l a ci udad de Qu-
más e misi o nes c o nati vas y e n otro más pro nuncia- er étar o y de Sa n Di e g o, Califor ni a, r ec o gi do e n el
ci o nes fáticas) ” ( 1 998: 3 1). Co n base e n estos estil os for mat o de r ec o noci mi e nt o I nve ntari o de Habi-
explican la e merge ncia prec oz de l os i mperati vos y li dades C o muni c ati vas Mac Art hur, c uyo f un-
negaci o nes e n el habla i nfantil, c uya c o mpleji dad ci o na mi e nt o de pe nde de l a o bs er vaci ó n dir ecta
las harí a candi datas a la aparici ó n más tar día. de l as madr es qui e nes r e porta n, ta nt o l a c o m-
Sil vi a Ro mer o de l a Es c uel a de Educ aci ó n e n pr e nsi ó n y pr o ducci ó n de voc abul ari o, de al g u-
Har var d ha r eali zado una i nvesti gaci ó n c o n nas c ate g orí as gr a mati c al es y el us o de gest os
dí adas madr e- hij o c o n ni ños de un a ño a tr es c o muni c ati vos e n s us hij os me nor es de tr es
a ños de e dad. Dos s o n s us o bjeti vos. El pri mer o a ños. Un mét o do difer e nte de r ec ol ecci ó n de da-
es c ar acteri zar el ti po de estr uct ur as si ntácti c as t os de habl a i nfa ntil.
y s e má nti c as del habl a e n estas e dades, t o mado Un te ma de i nqui et ud r eci e nte e n es el de l a
c o mo punt o de parti da l a l o ngit ud pr o me di o de morfol o gí a ver bal y no mi nal y t o dos l os as pect os
l os e nunci ados i nfa ntil es ( me di da, por ci ert o, r el aci o nados c o n s us pr oc es os y mec a nis mos.
muy s oc orri da e n l os est udi os de adquisi ci ó n C o n bas e e n l a e dad ( e ntr e 2 0 y 2 8 mes es) , ni vel
te mpr a na. El s e g undo punt o gir a alr e de dor de- de l e ng uaje ( bas ado e n pr o me di o de l o ngit ud del
dos c ate g orí as de a nálisis s e má nti c o y pr ag máti- e nunci ado e xpl or ó c o n Al eja ndr a Auza y Ri c ar do
c o: c o nti nge nci a y estil o e n l a i nter acci ó n, c o n Mal do nado l as estr ate gi as de pr o ducti vi dad no-
l os que muestr a que si bi e n l a te nde nci a de l os mi nal c o n morfe mas de disti ntas cl as es de r aí c es
i nfa ntes es a r e pr o ducir el estil o de l a madr e, ti e- s ustanti va o verbal y que c o nduce a l os ni ños a una
ne n estil os alter nati vos que habl a n de una acti- creaci ó n i nnovadora relaci o nada c o n la age nti vi-
vi dad cr eati va y c o nsci e nte. dad. Pil otero, plantero y c ortador ( 2 002: 1 41) se de-
Por s u parte, Do nna J ac ks o n- Mal do nado e n ri van de palabras de age nte, c uya r aí z y s ufij os no
estr ec ha r el aci ó n c o n l os li ng üistas me xi c a nos s o n fácil me nte s e g me ntabl es dada s u o paci dad
Ri c ar do Mal do nado y Al eja ndr a Auza, (i ni ci ado- s e má nti c a, “l a apli c aci ó n de s ufij os s e c o nstit u-
r a, por ci ert o, de l os est udi os de l a adquisi ci ó n ye c o mo una herr a mi e nta útil par a r e pr es e ntar
de morfol o gí a no mi nal deri vati va e n Mé xi c o) y al g unas noci o nes que s e e nc ue ntr a n e n pr oc es os
de Estados Uni dos: Eli zabet h Bates y Do nna Thal de c o nstr ucci ó n, c o mo s uc e de c o n l a age nti vi-
ha ve ni do des arr oll a ndo e n l a Uni versi dad dad” ( 1 9 9 8: 1 6 1) . E n s us est udi os s o br e l a adqui-
Aut ó no ma de Quer étar o un pr olífi c o tr abaj o de si ci ó n de l a morfol o gí a ver bal j unt o c o n Ri c ar do
i nvesti gaci ó n psi c oli ng üísti c a e n t or no a l a c o m- Mal do nado ha dado un pas o del a nte de l os est u-
1 08 1| 2 004
Ketzalc alli
di os pr evi os s o br e el ver bo. S ui nter és va más all á ni vel s ociec o nó mic o e nlas etapas te mpranas de ad-
de descri bir el or de n de apari ci ó n de ti e mpo y quisici ó n y Mart ha Beatriz Soto Martí nez ( 2 003)
pers o na, ell os s e c e ntr a n e n el siste ma que de- quie n se i nteresa e n la e merge ncia del artíc ul o e n
ter mi na l a apari ci ó n o adquisi ci ó n de l os ver bos, ni ños nati vo hablantes.
busc a n l a e xpli c aci ó n e n el i nterj ue g o de l as c a- C o n una br eve me nci ó n a l os tr abaj os de An-
te g orí as ver bal es: ti e mpo, pers o na y as pect o y el t oi nette Ha waye k de l a Uni versi dad Aut ó no ma
c o nte ni do s e má nti c o de l os ver bos ( de acti vi dad, Metr o polita na, c err a mos l a parte de l os est udi os
de c a mbi o de estado, o de estado) . Los r es ulta- de l a adquisi ci ó n del es pa ñol me xi c a no e n s us
dos s o n muy i mporta ntes p ues apo ya n l a i dea de etapas te mpr a nas. Ha waye k r e pr es e nta el otr o
que l a fl e xi ó n ver bal e ntr a de ma ner a gr adual y l ado de l a visi ó n del pr oc es o, estri cta me nte for-
difer e nci ada al siste ma i nfa ntil y no apar ec e ta n malista. S us i nvesti gaci o nes parte n de una pos-
te mpr a no c o mo s e s upo ní a: “l a i mporta nci a de t ur a c ho ms kya na e n do nde l as e xpli c aci o nes s e
este hall azg o es hac er notar que no t o do l o que da n baj o una i dea i nnatista de l a adquisi ci ó n,
es de apari ci ó n te mpr a na es pr o ducti vo ni ti e ne c uyo lí mite es el siste ma gr a mati c al e n sí mis mo.
que s e g uir l as pautas de evol uci ó n de otr as C o bijada por el mo del o de pri nci pi os y par á me-
cl as es f unci o nal es ” ( 2 001: 1 9 3) . tr os Ha waye k parti ci pó e n un pr o yect o e n el que
C o n bas e e n l a hi pótesis de Ho mol o gí a Loc al s e hi zo un s e g ui mi e nt o del des arr oll o si ntácti c o
de Eli zabet h Bates, J ac ks o n- Mal do nado e xpl or a de s eis ni ños e ntr e uno y c uatr o a ños de e dad.
e n otr a fac eta que vi nc ul a c o g ni ci ó n y l e ng uaje. Los p unt os de a nálisis s e di er o n alr e de dor de c a-
El post ul ado c e ntr al es que hay una r el aci ó n te g orí as f unci o nal es, l a estr uct ur a ar g u me ntal y
tri ádi c a e ntr e pr o ducci ó n, c o mpr e nsi ó n y ge- el ver bo, y l a estr uct ur a i nter na del l é xi c o.
st uali dad, que s ubyac e a l a adquisi ci ó n te mpr a-
na. Los r es ultados de est os tr abaj os ha n puest o L as etapas tardí as: L os años escolares
e n evi de nci a que hay “ una cl ar a pr efer e nci a por El i nter és de Re bec a Barri ga Vill a nueva s e ha ori-
l os gest os y l a c o mpr e nsi ó n del l e ng uaje a ntes e ntado haci a el des arr oll o li ng üísti c o e n l as eta-
de l os 2 0 mes es de e dad. A partir de es e mo me nt o pas tar dí as, c o ncr eta me nte l os a ños es c ol ar es,
l as pal abr as e mpi eza n a au me ntar a un rit mo cr uci al es e n l a r e or ga ni zaci ó n y r eestr uct ur a-
muy ac el er ado y ll e ga n i ncl us o a des pl azar a l os ci ó n de un siste ma que vi e ne r eci é n c o nstit ui do
gest os. Ta mbi é n s e muestr a un c a mbi o de us o de de l as etapas te mpr a nas: “ haci a l os s eis a ños
gest os c o muni c ati vos e n l as pri mer as e dades a —fi nal es de l os ci nc o, qui zá —, e dad fr o nter a y
gest os si mbóli c os e n l as e dades posteri or es ” de tr a nsi ci ó n s e i ni ci a el pas o a es e otr o mo me n-
( 1 997: 3 2 1- 2). Las manifestaci o nes de esta relaci ó n t o, c uya es e nci a es l a r e or ga ni zaci ó n de estr uc-
puede n predecir ta mbié n si el ti po de desarroll o que t ur as for mal es y de si g nifi c ados s e má nti c os y
va a te ner el ni ño es nor mal o atí pic o. Al detectar pr ag máti c os ac or des c o n el c o noci mi e nt o del
ano malí as o des vi aci o nes e nla producci ó ni nfantil, mundo que va adquiri e ndo el ni ño e n s u
podrá haber aplicaci o nes i nteresantes e n el ca mpo des arr oll o s oci al e i ndi vi dual ” ( 2 002: 3 7) . Las
de la patol ogí a del le ng uaje tan urge nte de ser nu- preg untas que s ubyace n a s us trabajos s o n nu mero-
tri do c o n l os res ultados de la i nvesti gaci ó n básica. sas: ¿ Có mo se e ntrecr uza el desarr oll o li ng üístic o
Entre l os trabajos de más recie nte elaboraci ó n c o n el c og nosciti vo e n el á mbito esc ol ar do nde el
deri vados del proyecto diri gi do por Jac ks o n- Mal do- a nda mi aje —si s e da — es t otal me nte difer e nte
nado estánl os de Rosa Patricia Bárce nas ( 2 003) qui- al fa mili ar? ¿ C ó mo s e da l a c o nstr ucci ó n de nue-
e ni ndaga acerca de la relaci ó n e ntre l os gestos y el vos si g nifi c ados li ng üísti c os y s oci al es c o n nue-
1| 2 004 1 09
Ketzalc alli
vos i nterl oc ut or es, ni ños y adult os c o n i nte nci o- estr at os s oci al es de l a ci udad de Mo nterr e y tr a-
nali dades no si e mpr e tr a ns par e ntes? ¿ De qué baj ó narr aci o nes pers o nal es c o n é nfasis e n l os
ma ner a aquell as pr ot ofor mas y estr uct ur as i nci- difer e ntes mec a nis mos y estr ate gi as de eva-
pi e ntes s e e xpa nde n y hac e n más c o mpl ejas l uaci ó n que ti e ne n l os ni ños e n e dad esc ol ar
si ntácti c a y s e má nti c a me nte? ¿ C ó mo es que l os fr e nte a eve nt os de l a mis ma nat ur al eza a partir
que hac er es metali ng üísti c os que l a esc uel a de- del “ yo” c o mo pr otag o nista del s uc es o; Kari na
berí a pr o pi ci ar r e dunda n e n l a pr o ducci ó n i n- Hess c o n un cr eati vo dis e ño de difer e ntes j ue g os
fa ntil? Par a dar r es puesta a estas pr e g untas, de narr aci ó n, e xpl or ó e n el i nter es a nte c a mpo
Barri ga Vill a nueva ha r eali zado c al as e n difer e n- de l a c o nci e nci a metali ng üísti c a y meta narr ati-
tes á ng ul os del des arr oll o li ng üísti c o: ne xos y va e n ni ños de dos esc uel as c o n un pl a n esc ol ar
c o nj unci o nes y adver bi os, deí cti c os y mul etill as, di a metr al me nte o puest o e n c ua nt o a l a for ma de
fr as es no mi nal es y or aci o nes r el ati vas y c aus al es ver y ma nejar l a l e ng ua; una er a de c orte nor ma-
t o das ell as c o mo parte l os el e me nt os que c o he- ti vo y de r e gl as; yl a otr a, e n c a mbi o s e bas aba e n
si o na n y da n c o her e nci a al e ntr a mado narr ati vo l a r efl e xi ó n y acci ó n. Ll e ga a i nter es a ntes r es ul-
e n que s e e ntr eteje n. E n efect o l a narr aci ó n ha tados que apunta n a una r el aci ó n dir ecta e ntr e
si do el es paci o pri vil e gi ado e n s us est udi os de bi- el ti po de r efl e xi ó n metali ng üísti c a y el a mbi e n-
do a l a parti c ul ar i nters ecci ó n es paci o- te mpor al te s oci al ya tr adi ci ó n or al, ya de tr adi ci ó n escrita
de s u nat ur al eza, al ma nej o que el ni ño hac e de e n el que s e mueve n l os ni ños. Cés ar Ant o ni o
pers o najes, acci o nes, tr a mas, y al papel que él Ag uil ar si g ui ó el c a mi no de l a c o nstr ucci ó n
mis mo j ue ga c o mo es pectador o pr otag o nista: narr ati va c o n bas e e n un r el at o si n te xt o e n di-
“l a c o nstr ucci ó n de l a ar quitect ur a narr ati va, l a buj os s ec ue nci al es. S u a nálisis s e ori e nt ó a l as
or ga ni zaci ó n del e ntr a mado ar g u me ntal y el ma- estr ate gi as i nfa ntil es par a r es c atar r efer e ntes:
nej o de el e me nt os li ng üísti c os de ntr o de l a mec a nis mos de pr o no mi nali zaci ó n, dei xis y
narr aci ó n s o n s óli dos asi der os par a e xpli c ar el anáfora. Marí a Luisa Parra, reci e nte me nte fi nalizó
des arr oll o li ng üísti c o e n t o dos l os ni vel es de l a una novedosa i nvesti gaci ó n s obre el desarroll o me-
l e ng ua y e n todas las etapas de adquisici ó n” tali ng üístic o En tor no a la preg unta “¿ x, es una
( 2 002: 87). La gest uali dad ha si do otro de las te mas or aci ó n ne gati va? ” ( tar ea bási c a e n l os pri mer os
expl orados por Barri ga Villanueva; e nc ue ntra que a ños de l a esc uel a pri mari a) des c ubr e que l as
e n si mbi osis c o n la palabra s o n una níti da ve ntana estr ate gi as de i nter pr etaci ó n y ar g u me ntaci ó n
para detectar el desarroll o li ng üístic o. En s us res ul- de ni ños de tr es gr ados es c ol ar es difer e ntes, s e
tados e nc ue ntra al g unas difere nci as si g nificati vas da n pri mor di al me nte a partir de val or es s oci al es
e ntre l os gestos de l os seis yl os doce años Al os seis i ns crit os e n l a mor al, l a bo ndad y el de ber s er. La
s o n c o mo el s oporte para c o mpletar l os si g nificados c o nci e nci a s o br e l a or ga ni zaci ó n si ntácti c a de
del habla y para reforzar la c o muni ó n fática c o n el una or aci ó n ne gati va s e da ya muy tar dí a me nte.
i nterl oc utor, miradas, movi mie ntos y se ñalizaci o- Res ultado s or pr e nde nte a l a l uz de l o que l a
nes se c o nj ugan para c o mpartir la i nfor maci ó n c o n esc uel a pr ete nde e ns e ñar. C o n l o c ual que da de-
el otr o. A l os doce años la producci ó n gest ual se mostr ado l o l eja na que p ue de estar l a es c uel a del
vuelve más ic ó nica y represe ntati va. si g nifi c ado prísti no del des arr oll o li ng üísti c o y
Baj o l a as es orí a de Barri ga Vill a nueva, un c o g nos citi vo del ni ño.
gr upo de i nvesti gador es ha s e g ui do l a r uta del Fi nal me nte f uer a del pri vil e gi ado á mbit o de
des arr oll o li ng üísti c o e n l os a ños esc ol ar es. l a narr aci ó n, e mpi eza a dars e un i nter és es peci al
Cl audi a Re yes, c o n una muestr a de ni ños de dos por l a ar g u me ntaci ó n, i mporta nte habili dad
1 1 0 1| 2 004
Ketzalc alli
dis c ursi va que s e e nc ue ntr a e n ci er nes des de les) te ner ade más, un c o noci mie nto profundo de la
muy te mpr a no e n l a pr o ducci ó n i nfa ntil, tal c o- le ng ua para poder dar c ue nta c o n ri g or de l os pr o-
mo l o ha de mostr ado Ros a Mo ntes y que s e po- c es os li ng üísti c os que l a c ar acteri za n. De otr a
te nci a e n l as etapas tar dí as. De hec ho, e n l os ma ner a no s e po drí a n des e ntr a ñar c o n niti dez ni
a ños es c ol ar es c o n un bue n e quili bri o e ntr e l os mec a nis mos de i nter acci ó n e ntr e l a madr e ( o
apr e ndi zaje y e ns e ña nza esta habili dad de berí a l os adult os) , y el pe que ño ni ño —a vec es aún e n
c o nducir al ni ño haci a l a estr uct ur aci ó n de un un estadi o pr ever bal —ni s e po dr á n ll evar a c abo
pe ns a mi e nt o l ó gi c o y c o her e nte que pr e par a l a l os tr abaj os de tr aducci ó n, tr ascri pci ó n, tr a nsli-
e ntr ada e n l a abstr acci ó n y el l e ng uaje de l a ter aci ó n e i nter pr etaci ó n de l os dat os, cr uci al es
ci e nci a. . So n r eal me nte c o ntadas l as i nvesti ga- par a e nte nder y e xpli c ar el pr oc es o a c abali dad.
ci o nes que e xpl or a n as pect os de esta c apaci dad. Se r e qui er e ta mbi é n de una gr a n s e nsi bili dad pa-
Me nci o no dos tr abaj os. El de Sil vi a Ro mer o r a r esi g nifi c ar el habl a mater na, ta mi zada por
( 1 9 9 9) y el de Mar garita Pe ó n ( 2 004) de l a Uni- l os val or es e n l os que s e des e nvuel ve; de ell os
versi dad Naci o nal Autó no ma de Méxic o; la una ce n- de pe nder á el mo do e n que s e dé el c o nte xt o de l a
trada e n el debate, tesis y antítesis; yla otra, e n el c o muni c aci ó n naci e nte. Cada c ult ur a pue de te-
ni vel del fortaleci mie nto de estrategi as co nscie ntes ner s us pr o pi as for mas: “l os i nfa ntes tzotzil es
que c o nduce n al esc olar a la c o nstr ucci ó n de un pr ever bal es no s o n tr atados c o mo c o mpa ñer os
pe nsa mi e nto estr uct urado y crític o. c o nvers aci o nal es, e n i nter acci ó n di ádi c a c ar a a
To das estas i nvesti gaci o nes del des arr oll o c ar a, si n e mbar g o, hay habl a diri gi da a est os
li ng üísti c o e n l os a ños es c ol ar es muestr a n ni ños a tr avés de difer e ntes r ec urs os c o mo pr e-
s ubr e pti ci a o abi erta me nte l a ur ge nte nec esi dad g untas r et óri c as, s al udos, j ue g os ” ( de Le ó n
de bus c ar ví as de c o nfl ue nci a e ntr e l a i nvesti ga- 1 9 9 8: 1 5 8) . E n hui c hol, “ta mbi é n l a madr e
ci ó n li ng üísti c a y l a e duc aci ó n. De otr a for ma, apr e nde de s u hija al te ner que ac e ptar que s e
gr a n parte del pote nci al i nfa ntil pue de que dars e ti e ne que ac o mo dar a l as c apaci dades arti c ul at o-
atr apado e n un a nda mi aje de e nde bl e ar mazó n. ri as y me ntal es de l a pe que ña, que s e de be li mi-
tar a l o que es apr e ndi bl e por ell a. La madr e “ no
O tra vuelta de tuerca s e aferr a a una c orr es po nde nci a i c ó ni c a t otal de
Los est udi os de adquisi ci ón monoli ngüe de i nput y o ut put, si no que s e c o nfir ma c o n una
l e nguas i ndo mexicanas c o nstr ucci ó n parci al me nte adec uada de l a ni ña
La apari ci ó n e n el pa nor a ma de l os est udi os de l a e i ncl us o l a as u me por un ti e mpo c o mo l a for ma
adquisi ci ó n e n l e ng uas i ndo me xi c a nas marc a un c orr ecta por que es e n un s e nti do f unci o nal una
hit o e n l a psi c oli ng üísti c a me xi c a na, al abrir un for ma adaptada” ( It urri oz 1 9 9 8: 9 7) .
c a mi no r adi c al me nte difer e nte e n c ua nt o mé- Ést os s o n s ól o al g unos de l os punt os que pr o-
t o dos y for mas de i nter pr etaci ó n. Est udi ar l a ad- pi ci a n otr a vuelta de t uerc a más e n l a dis ci pli na
quisi ci ó n de ni ños mo noli ng ües de disti ntas l e n- que ll eva a r e ori e ntar l os pas os de l a te orí a de l a
g uas y fa mili as li ng üísti c as i ndo me xi c a nas c o n adquisi ci ó n e n dos s e nti dos: el pri mer o, e n el
una estr uct ur aci ó n y perc e pci ó n del mundo pr o- e quili bri o e ntr e l os ver dader os r as g os uni vers a-
pi as, s upo ne un r et o difer e nte y de gr a n difi c ul- l es de l a adquisi ci ó n y l os parti c ul ar es de c ada
11
tad. Antes que nada, es pri mor di al c o noc er a l e ng ua, el otr o, e n tér mi nos del des afí o que s u-
fo ndo el c o nte xt o s oci al e n l a que s e da l a adqui- po ne par a l a i nvesti gaci ó n el est udi o de l e ng uas
12
sii ó n ( muy aje no a l os patro nes de organizaci ó n s o- e n sit uaci ó n de fr a nc a dis pari dad, c uyo f un-
ci al y c ult ural de las s ociedades urbanas occi de nta- ci o na mi e nt o es desc o noci do.
1| 2 004 1 1 1
Ketzalc alli
Lo a ntes descrit o e xpli c a por que hasta a hor a mi e nt o del maya yuc atec o de c o noci da c o mpl eji-
s o n muy poc as l as l e ng uas i ndo me xi c a nas c uyo dad estr uct ur al de bi do a s u nat ur al eza agl u-
pr oc es o de adquisi ci ó n s e ha est udi ado, de ti na nte c o n r as g os polisi ntéti c os. E n uno de s us
hec ho, s o n s ól o c uatr o de al g unas de dos fa mili- pr o yect os r eali zó un l ar g o y c ui dados o s e g ui-
13 14
as me xi c a nas. De l a maya, Bar bara Pfeiler, el mi e nt o l o ngit udi nal por c uatr o a ños, que r ec o ge
maya yucatec o, Pe nél ope Bro wn, el tzeltal, Lo ur des e n gr abaci o nes siste máti c as y per ma ne ntes el
de Leó n, el tzoltzil; y de lafa mili a yutoazteca, Paula habl a de Sa ndi, l a hija pri mo gé nita de una fa mi-
15
Gó mez y José Luis It urri oz, el huic hol. E n l os últi- li a maya de Yalc o bá al este de Yuc atá n. S u o bje-
mos di ez a ños este p uñado de aut or es ha hec ho ti vo fi nal es dar c ue nta del des arr oll o gr a mati c al
aportaci o nes si g nifi c ati vas e n el c a mpo de l a yl é xi c o te mpr a no de l a ni ña. El punt o de parti da
li ng üísti c a, de l a psi c oli ng üísti c a y de l a a ntr o- es el naci mi e nt o de l a morfol o gí a ( pr e morfol ó gi-
pol o gí a me xi c a na; ha n pr es e ntado hall azg os c a y l a pr ot o morfol ó gi c a, r el aci o nados a mbos
c o ncr et os e n l a adquisi ci ó n de l as gr a máti c as de c o n l a apari ci ó n de l a fl e xi ó n y l a deri vaci ó n) .
estas l as l e ng uas i mbri c adas c o n pr oc es os s oci o- Pfeil er busc a e xpli c ar l as o per aci o nes morfol ó gi-
c o g nosciti vos, muy c o ncr eta me nte ha n il u mi na- c as e xtr agr a mati c al es y de r e gl as no pr ot otí pi-
do el c a mpo de l a morfol o gí a no mi nal y ver bal c as, bas ada e n l os pri nci pi os de Dr essl er de l a
( de hec ho el ver bo es el núcl e o de s us i ndagaci o- morfol o gí a nat ur al: “ por me di o de par á metr os
nes) de estas l e ng uas. Me nci o no aquí al g unos de nat ur al es es posi bl e pr e decir l a s ec ue nci a r el ati-
s us ava nc es. va de l a adquisi ci ó n de estr uct ur as morfol ó gi c as
e n una dir ecci ó n es pecífi c a. E n ge ner al, c o mo
Los est udi os de adquisi ci ón par á metr os uni vers al es s e defi ne n aquell as
del Maya Yucateco estr uct ur as y pr oc es os que ti e ne un gr ado mayor
De ti e mpo atr ás Bar bar a Pfeil er ha puest o e n el de nat ur ali dad y así una me nor c o mpl eji dad de
c or azó n de s u tr abaj o de i nvesti gaci ó n el c o noci- perc e pci ó n y pr o ducci ó n” ( 1 9 9 8: 1 00) .
1 1 Esta sit uaci ó n re pres e nta el ret or no a l a tesis Sapir- na nte ma nti e ne para re pr o ducir s u he ge mo ní a, y
Whorf del rel ati vis mo y a s u pre g unta c e ntral ¿ es l a aunque to das ell as está n s ubor di nadas, unas l o están
estr uct ura de l a l e ng ua la que c o ndi ci o na l a i mage n de más que otras” ( Ag uirre Beltrán 1 9 83: 1 0). Des de l ue g o
l a reali dad y l a perc e pci ó n que de ell a ti e ne n l os que una me nor s ubor di naci ó n y una mayor l ealtad
habl antes? Whorf, a partir de s us est udi os del ho pi li ng üísti c a hac e que al g unas le ng uas esté n e n mejores
afir maba que las l e ng ua i ndoa meri c a nas pri vil e gi a n l os c o ndi ci o nes de s obrevi vir.
pr oc es os e n s us habl as, fre nte a l as occi de ntal es que 1 3 El pr obl e ma de l a cl asifi c aci ó n de l as fa mili as
parte n de l os objet os ( Whorf 1 9 7 1). Este te ma, está e n li ng üísti c as me xi c a nas es ta n c o ntr overti do c o mo el del
el c e ntr o de l a disc usi ó n de l os pr oc es os de l as l e ng uas nú mer o de le ng uas. Rec o mi e ndo ver l as más clási c as de
mayas y hui c hol est udi adas e n Mé xi c o, que s e res u me Manri que: 1 9 9 0: 41 6- 42 0 y J or ge Al bert o S uárez 1 9 9 5:
e n palabras s e ncill as: ¿ qué es pri mer o el s usta nti vo o el 2 1- 2 2.
ver bo? 1 4 Aunque s e s al e del es pectr o de l as l e ng uas i ndo me xic a-
1 2 “(. . . ) las c o muni dades i ndi as habl a n l e ng uas ver nác u- nas, no s e pue de habl ar de l os trabajos de adquisi ci ó n
l as, es decir siste mas de habl a s ubalter nos que pug nan de l a fa mili a maya si n me nci o nar l os de Clifto n Pye,
por preval ec er fre nte a l a le ng ua do mi nante que es qui e n ha pr of undi zado s obre l os mec a nis mos del maya
pr o pi a del s ector mayoritari o de la pobl aci ó n. El c astel- qui c hé, e n ni ños de Guate mal a e n Améri c a Ce ntral.
l ano s e des e mpe ña c o mo i di o ma ge neral y e n c o ns ec u- 1 5 Cecili a Rojas y Lo ur des de Leó n ( 2 001: 3 5) re portan l os
e nci a, es c o nsi derado c o mo s uperi or. Las le ng uas est udi os de Cristi na Je ns e n de Ló pez s obre la “ adquisi-
ver nác ul as ti e ne n i nc apaci dades s oci al me nte asi g nadas ci ó n de l os l oc ati vos bas ados e n tér mi nos de partes del
por prec o nc e ptos que la i de ol ogí a de l a s oci e dad do mi- c uer po e n el zapotec o “ de l afa mili a oaxaque ña. Por s u
1 1 2 1| 2 004
Ketzalc alli
Ade más del muestr e o l o ngit udi nal c o n el ma- c as no s o n o bli gat ori as c o n ver bos tr a nsiti vos e n
ya yuc atec o e mer ge nte de Sa ndi, Pfeil er ha r ec o- el l e ng uaje adult o ” ( Pfeil er 1 9 9 8: 1 01) .
gi do un muestr e o tr a ns vers al —el pri mer o e n
l e ng ua i ndí ge na de esta nat ur al eza —c o ntr asti- Los est udi os de adquisi ci ón del Tzel tal
vo c o n el habl a de 3 0 ni ños y ni ñas mayas de di- Pe nél o pe Br o wn muestr a c o n s us est udi os del
fer e ntes e dades c o n el fi n de el abor ar un Di c- tzeltal otr a fac eta de l a adquisi ci ó n de l e ng uas
ci o nari o di acr ó ni c o con e ntr adas l e xi c al es de l a fa mili a maya. Al o l ar g o de más de ve nti ci n-
difer e ntes s e g ún l as c ate g orí as no mbr e, ver bo y c o a ños de tr abaj o a ntr o pol ó gi c o ( nec es ari o par a
16
pr e posi ci ó n y s u tr aducci ó n al es pa ñol. Este po der c o mpr e nder a fo ndo l as c o mpl ejas r el aci o-
a mbi ci os o pr o yect o ha dado ya al g unos fr ut os nes e ntr e l e ng ua y c ult ur a) y li ng üísti c o ha r e-
c o n r es ultados i mporta ntes no s ól o par a el c o no- c o pil ado bas es de dat os c o n habl a tzeltal. La de
ci mi e nt o de l a estr uct ur a y f unci ó n del maya yu- s us est udi os de adquisi ci ó n c o nsta de 6 00 hor as
c atec o, si no de l os mec a nis mos que s e establ e- de gr abaci ó n de i nter acci o nes nat ur al es mezcl a-
c e n e ntr e l a madr e maya y s u pe que ño hij o par a das c o n tar eas es pecífi c as de c o mpr e nsi ó n y pr o-
c o nstr uir c o nj unta me nte c o n el l a l e ng ua e mer- ducci ó n de al g unas estr uct ur as e ntr e l os ni ños y
ge nte. A partir del i nter és prísti no por l a morfo- l os adult os de s eis fa mili as de una c o muni dad
l o gí a, l os te mas de i nvesti gaci ó n r eci e nte de Tzeltal de Te nejapa, C hi apas,
Pfeil er ha n gir ado e n t or no a l a tr a nsiti vi dad yl a El verbo ylas expresi o nes l ocati vas, es paci ales y
pl ur ali zaci ó n, que ha tr abajado c o n Carl os de movi mi e nto e n tzeltal s o n el ce ntro de s u i n-
Carrill o Carr e ó n y E nri que Martí n Bri c e ño. A m- terés. Al i g ual que Pfeiler busca explicaci o nes e n
bos pr oc es os arr oja n l uz s o br e etapas paul ati nas tor no a l os proces os que l os ni ños si g ue n para i de n-
de adquisi ci ó n de mo dos, ti e mpos, c ate g orí as tificar ciertos c o mpo ne ntes verbales, e n este cas o,
ver bal es y pl ur ali zaci ó n. Los r es ultados s o n i n- verbales: ¿c ó mo se puede explicar el hec ho de que
val uabl es par a l a disc usi ó n psi c oli ng üísti c a y l os l os ni ños tzeltales aísle n c o n toda precisi ó n las
est udi os c o ntr asti vos e ntr e l e ng uas: e n Sa ndi, l a raíces a pesar de la c o mpleji dad de l os estí mul os ( el
pe que ña ni ña maya, por eje mpl o, l a pl ur ali za- i nput) ? ( 1 998: 1 2 5). Tras un fi nísi mo análisis parti-
ci ó n s e des arr oll a no e n el no mbr e c o mo s e ha ve- e ndo de la dific ultad de seg me ntaci ó n del verbo e n
ni do post ul a ndo si no pri nci pal me nte e n el ver bo tzeltal prefijos no silábic os, raíces no canó nicas, por
aunque de ma ner a o pci o nal, ya que el maya no eje mpl o, est udia la la pr oducci ó n verbal de Mi kel y
ti e ne pl ur al o bli gat ori o. Esta for ma de pl ur ali za- X´ anto n ¨, ni ño y ni ña tzeltales seg ui dos des de s u
ci ó n está ta mbi é n e n estr ec ha r el aci ó n c o n el ti- pri mer año, l os c uales, a la l uz de s us producci o nes,
po de r efer e nte —a ni mado o i na ni mado —y c o n ya han realizado un si nfí n de pr oces os de distri bu-
l a cl as e de ver bo. Por otr a parte, Sa ndi ti e ne es- ci ó n y discri mi naci ó n pros ódica para l ograr la seg-
c as as e misi o nes c o n ver bos tr a nsiti vos ya que me ntaci ó n c orrecta al utilizar s us pri meros verbos.
“ e n el maya yuc atec o es i mporta nte c o nsi der ar Lo más i nter es a nte de este tr abaj o es l as dife-
que l as fr as es no mi nal es no e nfoc adas ni e nfáti- r e nci as que Br o wn e nc ue ntr a e ntr e l a adquisi-
parte, Barri ga y Par o di ( 1 9 9 7: 43 6) dan c ue nta de una
tesis de Ser gi o Téll ez Gal vá n s o bre l a adquisi ci ó n del E n él aparec e el ver bo maya atraves ado e n to das s us
toto nac o de Coaqui hui de la fa mili a toto naca. posi bili dades: c o nc or danci a, for mas básic as,
1 6 El est udi o de l os ver bos mayas, que reali zó c o n Gl ee n tra nsiti vi dad, i ntra nsiti vi dad, voc es y to do aquell os
Ayres e n 1 9 9 7 es qui zá preá mbul o a este Di cci o nari o. as pect os que le dan s u es e nci a.
1| 2 004 1 1 3
Ketzalc alli
ci ó n de X´ a nt o n y Mi kel c o n l a de l os ni ños ci al es de movi mi e nt o, s o porte, gr ave dad, o i nte-
qui c hés, est udi ados por Pye: “l os ni ños qui c hés ri ori dad.
eli ge n l a pr o mi ne nci a perc e pt ual por e nci ma de La i dea c e ntr al que arti c ul a s us tr abaj os es l a
l a pr o mi ne nci a s e má nti c a y pr o duc e n l a síl aba vi nc ul aci ó n de l a adquisi ci ó n de ci ertas noci o-
fi nal ac e nt uada e n l os ver bos; l os ni ños tzeltal es nes, c o mo l as es paci al es c o n fact or es i nher e ntes
eli ge n l a pr o mi ne nci a s e má nti c a y l a r aí z” a l a l e ng ua y a l a visi ó n del mundo que l a c o n-
( 1 9 9 8: 1 42) . La disti nci ó n e ma na de difer e nci as ti e ne: “ o bs er va mos una i nter acci ó n di al écti c a
morfol ó gi c as y pr ós o di c as e n l a c o nfor maci ó n e ntr e el des arr oll o c o nc e pt ual y l a l e ng ua mater-
estr uct ur al de a mbas l e ng uas. Per o más all á de l a na (. . ) ci ert os c o nc e pt os adquiri dos pr eli ng üísti-
i mporta nci a de estas difer e nci as, l o más s o br es a- c a me nte ( . . ) si g ue n l os patr o nes de l a s e má nti c a
li e nte de est o es l a vari aci ó n e ntr e l e ng uas de l a mater na y hac e n l os c ortes c o mo di cta el tzotzil,
mis ma fa mili a, l o que c o mpr ue ba o s ól o l a c o m- fijá ndos e e n l a ge o metrí a, l a for ma, l a ori e nta-
pl eji dad de l a di versi dad li ng üísti c a me xi c a na, ci ó n” ( 2 001: 1 1 9) .
si no el desafí o que s upo ne s u adquisici ó n, pri mero, Los hall azg os c o n l a apari ci ó n de l os es paci a-
y la descri pci ó n de s us proces os, des pués. l es del tzotzil e nc o ntr ados por Lo ur des de Le ó n
i mpacta n dir ecta me nte e n al te orí a de l a adqui-
Est udi os de adquisi ci ó n del Tzotzil si ci ó n ya que de muestr a n que l a apari ci ó n de
Lo ur des de Le ó n r eali za i nter es a ntes tr abaj os muc hos c o nc e pt os no si g ue un patr ó n úni c o y
ac erc a de l a adquisi ci ó n del tzotzil, otr a l e ng ua uni vers al. Está n e n í nti ma vi nc ul aci ó n c o n l a
maya de C hi apas. C o n un e nfo que li ng üísti c o y c ult ur a y l os mec a nis mos que l a l e ng ua ti e ne
a ntr o pol ó gi c o, de Le ó n ha r eali zado un est udi o pr evist os par a ma nifestarl os. Est os r es ultados s e
l o ngit udi nal de c ar ácter e mi ne nte me nte et no- c o mpl e me nta n c o n l os que ha o bte ni do c o n el
gr áfi c o ( vital, des de s u punt o de vista, par a o b- ver bo, e n l os que c o mpr ue ba que e n l os ni ños
s er var dir ecta me nte el l ugar de acci ó n de l os tzotzil es hay una des vi aci ó n c o mpl eta de l a r uta
ni ños) c o n dos her ma nas de ci nc o y dos y un es per ada ( o más bi e n hasta a hor a s e ñal ada c o mo
be bé de un a ño —Lupa, Mal y Xun — de Zi- l a nor mal e n l os est udi os de l e ng uas e ur os aj o-
nac a ntá n C hi apas. S u c or p us está for mado ta m- nas) pues s e da una marc ada te nde nci a por l os
bié n por i nteracci o nes es po ntáneas y acti vi dades ver bos e n l a adquisi ci ó n te mpr a na que no por
estr uct uradas relaci o nadas c o n la expl oraci ó n s usta nti vos, moti vada “ por fact or es es pecífi c os
es paci al. Precisa me nte es el es paci o, j unto c o n el a l a l e ng ua, l as pr o pi e dades del habl a mater na y
verbo, c o mo ele me ntos clave par a el s ur gi mi e nt o l os patr o nes disc ursi vos i nter act úa n c o mo fac-
del l e ng uaje y de c o nc e pt os, s o n l os te mas c e n- t or es que ori e nta n l a pr efer e nci a te mpr a na por
tr al es de s u i nvesti gaci ó n, do nde hac e aporta- l os ver bos s o br e l os s usta nti vos” ( 1 9 9 8: 1 6 7).
ci o nes más s uger e ntes. Post ul a, que a ntes de l a
apari ci ó n del l e ng uaje, hay gest os, ali neaci ó n Los est udi os de adquisici ón del Huichol
c or por al y vis ual que está n pr el udi a ndo el a ncl a- De otr a fa mili a, c o n una c o nfi g ur aci ó n difer-
je del des arr oll o c o g nosciti vo c o n el li ng üísti c o e nte, al i g ual que l as l e ng uas mayas, l a c o mpl eji-
de l os ni ños zi nac a ntec os: “ a ntes de habl ar, l os dad morfol ó gi c a del hui c hol, que s e estr uct ur a
ni ños de mi est udi o e xpl or a n ag ujer os, r eci pi e n- c o n un gr a n nú mer o de pr efij os, es c a mpo fec un-
tes, c avi dades ( . . ) muestr a n i nter és por r el aci o- do par a est udi ar l os pr oc es os por l o que atr avi es a
nes es paci al es muy pri mari as. ” ( 2 001: 1 04) que un ni ño par a alc a nzar s u c o mpete nci a: “ El hui-
dar á n pas o a l a e mer ge nci a de c o nc e pt os es pa- c hol es una l e ng ua de l as ll a madas polisi ntéti c as
1 1 4 1| 2 004
Ketzalc alli
aquell as que s e sir ve n de l a afijaci ó n par a e xpr e- pi o s e deri va de l a estr ate gi a perc e pt ual que c o n-
s ar l a mayorí a de l as c ate g orí as gr a mati c al es siste e n pr estar más ate nci ó n a l a parte fi nal de
ta nt o del ver bo c o mo del no mbr e. Estas l e ng uas l a pal abr a” ( 1 9 9 8a: 1 9 3). La i nc ó g nita s ur ge al
se caracterizan por un elevado val or e n el í ndice de r efl e xi o nar por qué e n Waxi e s e vali da esta
sí ntesis, es decir por una a mpli a c o nce ntraci ó n dela hi pótesis, a nte l a ri queza del hui c hol, c uyos ver-
i nfor maci ó n e n la palabra” ( Gó mez 1 998b: 1 7 8). bos pue de n te ner un gr a n nú mer o de pr efij os
Los pr oc es os de adquisi ci ó n del Hui c hol ( wi- “( 1 5 posi ci o nes c o n 41 morfe mas) , al g unas de
jari ka) ha n si do ri g ur os a me nte des crit os por l as c ual es c o nstit uye n par adi g mas a mpli os hasta
Paul a Gó mez y J os é Luis It urri oz qui e nes ha n de ci nc o afij os ( . . ) La ni ña e mpi eza c o nstr uye n-
est udi ado a Waxi e, una ni ña hui c hol a, s e g ui da do pri mero las cade nas s ufijales y es más creati va y
e n un est udi o l o ngit udi nal e n i nter acci ó n c o n producti va e nl os s ufijos que e nl os prefijos tanto e n
Yiri ma, s u madr e. E n s u tr abaj o “ Ac o pl a mi e nt o no mbres c o mo e n verbos” ( 1 998a: 1 9 3- 1 95). La me-
estr uct ur al y adquisi ci ó n del hui c hol”, It urri oz di da de la producti vi dad s e da por l a apari ci ó n de
e xpli c a por me nori zada me nte l os fi nes de s u una for ma e n difer e ntes c o nte xt os que no por s u
Pr o yect o que bus c a e xpli c ar e n el s e no de l a ad- r e g ul ari dad. Sól o e n etapas más tar dí as va i nc or-
quisi ci ó n, l a for maci ó n de c o nc e pt os f unda me n- por a ndo a s u morfol o gí a pr efij os ver bal es y no-
tal es c o mo pos esi ó n e i ndi vi duaci ó n o el s ur gi- mi nal es. E ntr e l as posi bl es r es puestas a este c a-
mi e nt o de una s eri e de si g nos es peci al es que s o, Paul a Gó mez ( 1 9 9 8b) destac a l a pr o mi ne nci a
sir ve n de e xpo ne ntes a o per aci o nes li ng üísti c a de l os fact or es perc e pt ual es: patr o nes sil ábi c os y
c o mpl ejas ( It urri oz: 1 9 9 8: 3). La i dea de i nter ac- de ac e nt uaci ó n, posi ci ó n de l os morfe mas li ga-
ci ó n madr e - ni ño es me oll ar par a It urri oz y de dos a l a r aí z. Otr a posi bl e r es p uesta l a e nc ue ntr a
ell a de pe nde l a c o mpr e nsi ó n c abal del pr oc es o y e n l a te nde nci a de l a madr e a si mplifi c ar l a c ade-
de l os mec a nis mos que r eali za Waxi e a l a li mó n na pr efijal al i nter act uar c o n s u hija.
c o n s u madr e par a adquirir el hui c hol: “ El habl a
mater na no es un dis c urs o ho mo gé ne o, mo- El bili ngüis mo y s us múlti pl es caras
nolíti c o i nfl e xi bl e ni pr efijado si no, un disc urs o Lue g o de haber nos as o mado a al g unas de l as pe-
vari abl e que c a mbi a c o n l a e dad del ni ño, c o n el c uli ari dades de l a adquisi ci ó n mo noli ng üe de l as
des arr oll o de s us c apaci dades c o g niti vas y de l e ng uas i ndo me xi c a nas, pe ns e mos e n l o que s u-
ac uer do a s u des arr oll o li ng üísti c o” ( 1 9 9 8: 5). c e de si ade más estas l e ng uas e ntr a n e n c o ntact o
C o n este esc e nari o, Paul a Gó mez descri be c o n el es pa ñol, c o mo s uc e de e n l a mayorí a de l os
17
c ó mo s e da adquisi ci ó n de pr efij os y s ufij os del c as os de l as c o muni dades i ndí ge nas de Mé xi c o.
hui c hol. Parte de l a hi pótesis de l a asi metrí a afi- Se a ñade un i ngr e di e nte de c o mpl eji dad más, al
18
jal “l a adquisi ci ó n de l os s ufij os ir á por del a nte cr ears e un bili ng üis mo asi métri c o que pr o pi ci a
de l a adquisi ci ó n e n el des arr oll o de l a morfo- siste mas li ng üísti c os e ntr e mezcl ados, que s e i n-
l o gí a ta nt o ver bal c o mo no mi nal ( . . ) este pri nci- terfi er e n y ter mi na n por des pl azars e; estil os c o-
1 7 Las nec esi dades de s obrevi ve nci a i mpel e n a muc has
c o muni dades de habl a i ndí ge na a mi grar y a e ntrar bili ng üis mo me xic ano, rec o mi e ndo el e xc el e nte est udi o
nec es ari a me nte e n c o ntacto c o n otras l e ng uas de Gabri el a Cor o nado S uzá n ( 1 9 9 9). Otr o est udi o de l a
i ndí ge nas o c o n el i nglés: una ver dadera Babel que si n mis ma nat uraleza es el de J os é Anto ni o Fl ores Farfán
duda pr o pi ci ará adquisi ci o nes t otal me nte s ui ge neris, ( 1 9 9 9) qui e n e xpli c a a fo ndo l os rec ovec os que s ur ge n
que hasta el mo me nto no s e ha n si do est udi adas. de l as as rel aci o nes e ntre l e ng uas e n c o ntacto
1 8 Para c o mpre nder l a i ntri ncada nat ural eza del c o nfli cti vo.
1| 2 004 1 1 5
Ketzalc alli
g nosciti vos e nc o ntr ados, visi o nes del mundo i n- níti da de l as c apaci dades del ni ño y del l ugar del
ter puestas y siste mas s oci oc ult ur al es e n c o ntr a- adult o e n el c o mpl ej o pr oc es o de c o nstr uir l e n-
posi ci ó n ¿ C ó mo es l a adquisi ci ó n de l os ni ños es a g uaje y c o noci mi e nt o e n disti ntas etapas de ad-
esta sit uaci ó n? ¿ Se adqui er e n dos siste mas i nde- quisi ci ó n y des arr oll o. Ha n l o gr ado c o n s us
pe ndi e ntes o pr e do mi na uno s o br e otr o? ¿ C uál a nálisis ri g ur os os r esi g nifi c ar al g unos pr oc es os
de ell os es el que pr eval ec e? ¿ Qué ta nta f uerza c o mo el de l a i nter acci ó n, y r e defi nir al g unos
ti e ne l a l e ng ua mater na e n una sit uaci ó n de ad- c o nc e pt os c o mo te mpr a no, pr o ducti vo. Ha n
quisi ci ó n ta n asi métri c a e n do nde el des pr esti- vuelt o l os oj os haci a l os parti c ul ar es de l a adqui-
gi o ti e ne un f uerte pes o? El r es ultado visi bl e ha- si ci ó n. Le ha n dado al ver bo el l ugar pr otag ó ni c o
sta a hor a es el ma nej o i mperfect o de dos fr e nte al no mbr e que e n l os est udi os cl ási c os er a
19
c o mpete nci as tr unc as o e mpo br eci das. c e ntr al. Los est udi os de l e ng uas i ndo me xi c a nas
Hasta el mo me nt o, no te ne mos noti ci a de l e ha n dado vi g or y materi a de r efl e xi ó n a l os
ni ng una i nvesti gaci ó n que r e porte este ti po de est udi os del es pa ñol. Hay gr a n es paci os que
adquisi ci ó n bili ng üe. E nc o ntr a mos e n c a mbi o, el ll e nar y nuevas vueltas de t uerc as que dar: ad-
c o mi e nzo de un pr o yect o c o or di nado por Re gi na quisi ci ó n de vari e dades di al ectal es, adquisi ci ó n
Martí nez Cas as s o br e l a mi gr aci ó n ot o mí e n Gua- del l e ng uaje e n sit uaci ó n atí pi c a, adquisi ci ó n de
dal ajar a, uno de c uyos o bjeti vos es i ndagar s o br e bili ng üis mo asi métri c o, des arr oll o li ng üísti c o e n
el i ntri nc ado ma nej o del “ es pa ñol ot o mí ” e n l a esc uel a, gest uali dad y e nt o naci ó n. Los est udi-
ni ños que r eali za n s us est udi os de pri mari a e n os de adquisi ci ó n s o n t o daví a una ti err a pr o me-
es c uel as de l a zo na metr o polita na de Guadal aja- ti da.
r a, do nde adi ci o nal me nte s e da otr o fe nó me no Por fort una, l os pa nor a mas no ti e ne n fi n y
di g no de est udi ars e, l a c o nfl ue nci a de ni ños de muc ho me nos c o ncl usi ó n, l e da n al es pectador l a
et ni as habl a ntes de difer e ntes l e ng uas i ndo me- posi bili dad de c o mpl etarl os c o n s us c o noci mi e n-
xi c a nas. La poc o c o nci e nci a del pr o bl e ma y l a t os, s us pr o pi as e xpectati vas y pe ns a mi e nt os. El
i g nor a nci a ge ner ali zada s o br e el si g nifi c ado de esc e nari o bi e n l o val e y l as c o ns ec ue nci as de s us
l a pl ur ali dad li ng üísti c a de Mé xi c o hac e n de si- alc a nc es muc ho más. E n l a me di ada e n que el
t uaci o nes c o mo ésta el abo no más efecti vo par a ho mbr e esté e n pl e no do mi ni o de s u l e ng uaje,
mutil ar l os pr oc es os c o g nosciti vos y li ng üísti c os po dr á e nte nders e mej or y c o noc er más a fo ndo
por l os que s e ha n de pas ar e n l os a ños esc ol ar es. l os i ntri nc ados mundos que l e r o dea n.
NUE VAS VUELTAS DE T UE RC A Referencias
Par a ter mi nar c o n este r ec orri do pa nor á mi c o r e- Ag uil ar, Cés ar Ant o ni o
t o mo l os p unt os más s o br es ali e ntes e n est os 2 003 ¿ Me c ue ntas un c ue nt o? Rel aci o nes e ntr e
est udi os. Ori gi nali dad, po der e xpli c ati vo, vers a- fr as es no mi nal es, r efer e nci a y c o hesi ó n
tili dad y c apaci dad críti c a. I mpr esi o na nte ma ne- e n narr aci o nes or al es i nfa ntil es. Tesis de
j o de c or por a e xte ns os. Se nsi bili dad y visi ó n maestrí a, Uni versi dad Naci o nal Aut ó no ma
de Mé xi c o, Mé xi c o.
Ag uirr e Beltr á n, Go nzal o
1 9 Un pe nos o res ultado si s e to ma e n c ue nta la otra c ara
1 9 83 Le nguas ver n ácul as. Su uso y des uso e n l a
del bili ng üis mo, que e n sit uaci o nes s oci al es de
i g ual dad, esti mul a l a pr o ducci ó n li ng üísti c a y favorec e e nse ña nza: l a experi e nci a de Méxi co. Edi-
el des arr oll o c og nosciti vo ( Ferreir o 1 9 9 7, Al arc ó n Neve ci o nes de l a Cas a C hata, 2 0, Mé xi c o: CI E-
1 9 9 9). S AS.
1 1 6 1| 2 004
Ketzalc alli
Al arc ó n Neve, Luis a J os efi na e n el ni ño de tr es a tr es a ños y me di o: el
1 9 9 9 La r eacti vaci ó n de l a s e g unda l e ng ua c as o de l os no mbr es de oc upaci o nes ”.
“ dor mi da”. Un est udi o de c as o. Tesis de Fu nci ón: est udi os sobre l a adqui si ci ón de
maestrí a, Uni versi dad Aut ó no ma de Qu- al gu n as l e nguas de Méxi co 1 8: 3 5- 5 3.
er étar o, Quer étar o. 2 001 So br e l a f unci ó n de l os s ufij os no mi nal es
Alc ar az Ro mer o, Ví ct or Ma nuel & Re gi na e n r aí c es os c ur as. E n: Cecili a Rojas Ni et o y
Martí nez Cas as Lo ur des de Le ó n Pas quel ( c o or ds. ), La ad-
1 9 9 8 “ La fo nol o gí a de l as pri mer as pal abr as del qui si ci ón de l a l e ngua mater n a, espa ñol,
es pa ñol de l a Ci udad de Mé xi c o: una r el ec- l e nguas mayas, e usker a. I nstit ut o de I n-
t ur a a l o pr o puest o por Ro ma n J ako bs o n”. vesti gaci o nes Fil ol ó gi c as, Ce ntr o de I nve-
Fu nci ón. Est udi os sobre l a adqui si ci ón de sti gaci o nes y Est udi os S uperi or es e n An-
al gu n as l e nguas de Méxi co 1 8: 2 1- 3 4. tr o pol o gí a Soci al, ( Est udi os de
2 000a La hist ori a nat ur al y s oci al de l e ng uaje. adquisi ci ó n y s oci ali zaci ó n e n l a l e ng ua
I ndi ci os par a e xpli c ar l os pr oc es os de ad- mater na 1), Mé xi c o: UNAM, 1 41- 1 6 4.
quisi ci ó n de l as c o mpete nci as c o muni c ati- Ayr es, Gl e nn & Bar bar a Pfeil er
vas. E n: Alc ar az Ví ct or Ma nuel ( c o or d. ) , 1 9 9 7 Los ver bos mayas, l a co njugaci ón e n el
Un a mir ada múl ti pl e sobre el l e nguaje. maya yucateco moder n o. Méri da: UADY.
Guadal ajar a: Uni versi dad de Guadal ajar a, Bárc e nas Ac osta, Ros a Patri ci a
9 3- 1 3 3. 2 003 Los gest os y l as pri mer as pal abr as e n l a i n-
2 000b Antes del l e ng uaje ¿ Qué?. E n: Alc ar az fa nci a: efect os de ni vel s oci o- ec o nó mi c o.
Ví ct or Ma nuel ( c o or d. ) , Un a mir ada múl ti- Tesis de maestrí a, Uni versi dad Aut ó no ma
pl e sobre el l e nguaje. Guadal ajar a: Uni ver- de Quer étar o, Quer étar o.
si dad de Guadal ajar a, 1 6 1- 1 88. Barri ga Vill a nueva, Re bec a
2 000c “ Dí adas e n l as c ult ur as i ndi vi dualistas y 1 9 9 0 E ntr e l o si ntácti c o y l o dis c ursi vo: un
polí adas e n l as c ult ur as holistas. Dos esti- a nálisis c o mpar ati vo del habl a i nfa ntil.
l os i nteracti vos de adquisici ó n de le ng uaje”. Tesis doct or al, El C ol e gi o de Mé xi c o, Mé xi-
Revi st a l ati n a de pe nsa mi e nt o y l e nguaje. c o.
( Soci e dad I ber oa meri c a na de Pe ns a mi e n- 2 002 Est udi os de habl a i nfa ntil e n l os a ños es-
t o- Soci e dad Lati noa meri c a na de Ne ur o p- col ares “. . . u n sol ecit o cali e nt ote”, Est u-
si c ol o gí a) 2, 8: 1 5 5- 1 7 7. di os de li ng üísti c a 2, Mé xi c o: C OL ME X.
Ål var ez Ló pez, El va Barri ga Vill a nueva, Re bec a & Pe dr o Martí n Bu-
2 004 La adquisi ci ó n te mpr a na e n ni ños hi- tr ag ue ño
s pa no habl a ntes. Tesis de maestrí a, Uni- 2 001 “ El his pa nis mo e n Mé xi c o, A méri c a Ce n-
versi dad Naci o nal Aut ó no ma de Mé xi c o, tr al y l as Antill as ”. Ar bor: Ci e nci a, pe nsa-
Mé xi c o. mi e nt o y c ul t ur a CLXVIII, 6 6 4: 5 1 3- 5 3 2.
Auza Be navi des, Al eja ndr a Barri ga Vill a nueva, Re bec a & Cl audi a Par o di
1 9 9 9 El apr e ndi zaje e n una cl as e l é xi c a: el c as o 1 9 9 7 La li ngüísti ca e n Méxi co 1 980- 1 996, Mé xi-
de oc upaci o nes. Tesis de maestrí a, Uni ver- c o: C OL ME X ( Ce ntr o de Est udi os Li ng üísti-
si dad Aut ó no ma de Quer étar o, Quer étar o. c os- Liter ari os) , Uni versi dad de Califor ni a
Auza Be navi des, Al eja ndr a, Do nna J ac ks o n- Mal- ( Ce ntr o de Est udi os C hi c a nos).
do nado & Ri c ar do Mal do nado Barri ga Vill a nueva, Re bec a & Vir gi ni a Leví n c o n
1 9 9 8 “ Estr ate gi as de pr o ducti vi dad morfol ó gi c a l a c ol abor aci ó n de Mari bel Al var ado & Kar-
1| 2 004 1 1 7
Ketzalc alli
l a Ur ba no sti cs 3 2 /4- 5: 85 7- 884.
s. f. Li ng me x. Bas e de dat os de l a pr o ducci ó n 1 9 9 8 “ Raí c es ver bal es te mpr a nas e n maya tzot-
li ng üísti c a me xi c a na de 1 9 80 e n adel a nte, zil: fact or es del i nput vs. r estri cci o nes c o-
htt p: // www. c ol me x. mx/li ng me x. g nos citi vas ”. Fu nci ón: Est udi os sobre l a
Bart ol ucci Bl a nc o, Er nest o adqui si ci ón de al gu n as l e nguas de Méxi co
1 9 9 5 Etapas te mpr a nas e n l a adquisi ci ó n de 1 8: 1 47- 1 7 4.
ver bos l oc ati vos: un est udi o de c as o. Tesis 2 001 ¿ C ó mo c o nstr uir un ni ño zi nac a ntec o? ” :
de li c e nci at ur a, Uni versi dad Naci o nal C o nc e pt os es paci al es y l e ng ua mater na e n
Aut ó no ma de Mé xi c o, Mé xi c o. l a adquisi ci ó n del tzotzil. E n: Cecili a Rojas
Br o wn, Pe nél o pe Ni et o & Lo ur des de Le ó n Pas quel
1 9 9 3 “ The r ol e of s hape i n t he ac quisiti o n of ( c o or ds. ) , La adqui si ci ón de l a l e ngua ma-
Tzeltal l oc ati ve e xpr essi o ns: t he s e ma n- ter n a, espa ñol, l e nguas mayas, e usker a.
ti cs of stati ve descri pti o ns of l oc ati o n”. I nstit ut o de I nvesti gaci o nes Fil ol ó gi c as,
Li ngui sti cs 3 2: 7 2 4- 7 80. Ce ntr o de I nvesti gaci o nes y Est udi os S u-
1 9 9 7 Is ol ati ng t he C VC r o ot i n Tzeltal Maya n: a peri or es e n Antr o pol o gí a Soci al, ( Est udi os
st udy of C hil dr e ns' s first ver bs. E n: E. V. de adquisi ci ó n y s oci ali zaci ó n e n l a l e ng ua
th
Cl ar k ( e d. ), Papers fr o m t he 29 Chil d La n- mater na 1) , Mé xi c o: UNAM, 9 9- 1 2 4.
guage Research For u m, Sta nfor d: Ca m- Es pi nos a Oc hoa, Mar y Ros a
bri dge Uni versit y Pr ess. 2 002 Los pr o no mbr es de mostr ati vos e n l a ad-
1 9 9 8 “ La i de ntifi c aci ó n de l as r aí c es ver bal es e n quisi ci ó n te mpr a na del es pa ñol c o mo l e n-
tzeltal ( maya): ¿ C ó mo l a hac e n l os g ua mater na. Tesis de li c e nci at ur a, Uni-
ni ños? ”. Fu nci ón: Est udi os sobre l a adqui- versi dad Naci o nal Aut ó no ma de Mé xi c o,
si ci ón de al gu n as l e nguas de Méxi co 1 8: Mé xi c o.
1 2 1- 1 46. Ferr eir o S hi avi ni, E mili a B.
C or o nado S uzá n, Gabri el a 1 9 9 7 El bili ng üis mo: una visi ó n positi va. E n:
1 9 9 9 Por que habl ar dos i di o mas es co mo saber Beatri z Garza C uar ó n ( c o or d. ) , Políti cas
más. Si ste mas co mu ni cati vos a nte el Méxi- li ngüísti cas e n Méxi co, Mé xi c o: La J or nada
co pl ur al, Mé xi c o: CI ES AS- SEP- C O NAC yT. Edi ci o nes- Ce ntr o de I nvesti gaci o nes I n-
De l a Mor a, Al eja ndr o ter disci pli nari as e n Ci e nci as y Hu ma ni-
1 9 9 5 “ La e nt o naci ó n e n el pr oc es o de adquisi- dades- UNAM, 2 9 3- 3 02.
ci ó n de l e ng uaje ”. E n: Ra mó n Arzápal o & Fl or es Farfá n, J os é Ant o ni o
Yol a nda Lastr a ( c o mps. ) , Vit ali dad e i nfl u- 1 9 9 9 Cuatrer os so mos y t oi n di o ma habl a mos.
e nci a de l as l e nguas i n dí ge n as e n Lati no- Co nt act os y co nfli ct os e ntre el n áh uatl y el
a méri ca. II Col oqui o Ma uri ci o Swad wsh. espa ñol e n el s ur de Méxi co, Mé xi c o: CI E-
Mé xi c o: UNAM, 5 3 5- 5 41. S AS- SEP- C O NAC yT.
De Le ó n Pas quel, Lo ur des Fr e nk, Mar git
1 9 88 “ El c uer po c o mo c e ntr o de r efer e nci a: 1 9 6 7 So br e polis e mi a y ho mo ni mi a i nfa ntil es.
s e má nti c a y us o de al g unos cl asifi c ador es E n: Ha ns Fl as c he ( e d. ), Litter ae Hi spa n ae
de me di da e n tzotzil ”. An al es de Antr opo- et Lusit a n ae. Münc he n: Max Hue ber Ver-
l ogí a 2 5: 3 83- 3 9 6. l ag, 1 5 3- 1 7 1.
1 9 9 4 “ Expl or ati o n i n t he ac quisiti o n of ge oc e n- Gó mez Ló pez, Paul a
tri c l oc ati o n by Tzotzil c hil dr e n”. Li ngui- 1 9 9 6 La r e ducci ó n morfol ó gi c a e n el habl a ma-
1 1 8 1| 2 004
Ketzalc alli
ter nal de hui c hol. E n: Zari na Estr ada It urri oz Leza, J os é Luis
Fer ná ndez, Max Fi g uer oa Esteva & Ger ar- 1 9 9 8 “ Ac o pl a mi e nt o estr uct ur al y adquisi ci ó n
do Ló pez Cr uz, Me mori as del III Enc ue ntr o del hui c hol c o mo l e ng ua mater na”. Fu n-
de Li ngüísti ca e n el Nor oeste. Her mosill o: ci ón: Est udi os sobre l a adqui si ci ón de al-
Uni versi dad de So nor a, t o mo 1: 3 3 9- 3 5 8. gu n as l e nguas de Méxi co, 1 7: 1- 1 40.
1 9 9 8a La asi metrí a afijal e n l a adquisi ci ó n del 2 000 As pect os e piste mol ó gi c os de l a o nt o gé ne-
hui c hol hasta l os tr es a ños de e dad: un sis de l a l e ng ua. E n: Ví ct or Ma nuel Alc ar az
est udi o de c as o, E n: Zari na Estr ada ( c o or d. ), Un a mir ada múl ti pl e sobre el
Fer ná ndez, Max Fi g uer oa Esteva, Ger ar do l e nguaje, Guadal ajar a: Uni versi dad de
Ló pez Cr uz & Andr és Ac osta Féli x ( e ds. ) , Guadal ajar a, 1 89- 2 2 4.
Me mori as del IV Enc ue ntr o i nter n aci o n al J ac ks o n- Mal do nado, Do nna
de li ngüísti ca e n el nor oeste. Le nguas 1 9 9 6 Re habilitaci ó n y ter api a de l e ng uaje:
i n dí ge n as. Her mosill o: Uni versi dad de So- aportes des de l a adquisi ci ó n del l e ng uaje.
nor a, t o mo 1, 1: 1 9 3- 2 1 2. E n: Fe g g y Ostr os ky Solís, Alfr e do Ar dil a &
1 9 9 8b “ Fact or es pr ec e pt úal es y s e má nti c os e n l a C hayo Di c hy R. ( e ds. ) , Re habilit aci ón ne u-
adquisi ci ó n de l a morfol o gí a e n hui c hol ”, r opsi col ógi ca, Mé xi c o: Pl a neta, 2 6 1- 5 6 8
Fu nci ón: Est udi os sobre l a adqui si ci ón de J ac ks o n- Mal do nado, Do nna, Eli zabet h Bates &
al gu n as l e nguas de Méxi co 1 8: 1 7 5- 2 04. Do nna Thal
Gó mez Ló pez, Paul a & J os é Luis It urri oz Leza 1 9 9 2 Fu n daci ón Mac Art h ur, i nve nt ari o del
( e ds. ) desarr oll o de habili dades co mu ni cati vas,
1 9 9 8 Fu nci ón. Est udi os sobre l a adqui si ci ón de Sa n Di e g o State Uni versit y: Devel o p me n-
al gu n as l e nguas de Méxi co 1 7- 1 8. tal Ps yc ol o gi c Lab.
Ha waye k, Ant oi nette J ac ks o n- Mal do nado, Do nna & Ri c ar do Mal do na-
1 9 9 2 “ La estr uct ur a i nter na del l é xi c o y l a ad- do
quisi ci ó n del l e ng uaje ”. Si gnos. An uari o 1 9 9 6 Clíti c os r efl e xi vos me di os e n l a adquisi-
de Hu ma ni dades 6: 5 1- 6 8. ci ó n del es pa ñol. E n: Zari na Estr ada
1 9 9 6 La adquisi ci ó n de l os r as g os del ver bo. E n: Fer ná ndez, Max Fi g uer oa Esteva & Ger ar-
Zari na Estr ada Fer ná ndez, Max Fi g uer oa do Ló pez Cr uz ( e ds. ), Me mori as del III e n-
Esteva & Ger ar do Ló pez Cr uz ( e ds. ), Me mo- c ue ntr o de Li ngüísti ca e n el Nor oeste,
ri as del III e nc ue ntr o de Li ngüísti ca e n el Her mosill o: Uni versi dad de So nor a, t o mo
Nor oeste. Her mosill o: Uni versi dad de So- 3: 2 1 7- 2 3 4.
nor a, t o mo 3: 2 01- 2 1 6. 2 001 “ Deter mi naci o nes s e má nti c as de l a fl e-
1 9 9 7 La adquisi ci ó n de c ate g orí as f unci o nal es. xi ó n ver bal e n l a adquisi ci ó n te mpr a na del
Est udi os de Li ng üísti c a y Liter at ur a 3 7, es pa ñol ”, E n: Cecili a Rojas Ni et o & Lo ur-
E n: Mari a nna Po ol West gaar d ( e d. ), Est u- des de Le ó n Pas quel ( c o or ds. ), La adqui si-
di os de li ngüísti ca for mal, Mé xi c o: C OL- ci ón de l a l e ngua mater n a, espa ñol, l e n-
ME X, 2 1 1- 2 3 6 guas mayas, e usker a. I nstit ut o de
Hess, Kari na, I nvesti gaci o nes Fil ol ó gi c as, Ce ntr o de I n-
2 003 El des arr oll o li ng üísti c o e n l os a ños esc o- vesti gaci o nes y Est udi os S uperi or es e n
l ar es: a nálisis de narr aci o nes i nfa ntil es. Antr o pol o gí a Soci al, ( Est udi os de adquisi-
Tesis doct or al, El C ol e gi o de Mé xi c o, Mé xi- ci ó n y s oci ali zaci ó n e n l a l e ng ua mater na
c o. 1) , Mé xi c o: UNAM, 1 6 5- 1 9 9.
1| 2 004 1 1 9
Ketzalc alli
J ac ks o n- Mal do nado, Do nna, Do nna J. Thal y Ka- t ur a a l o pr o p uest o por Ro ma n J ako bs o n.
r e n Muzi ne k, Fu nci ón: Est udi os sobre l a adqui si ci ón de
1 9 9 7 Gestos, c o mpre nsi ó n y producci ó n de pala- al gu n as l e nguas de Méxi co 1 8: 2 1- 3 4.
bras: predictores del desarroll o li ng üístic o. Moli ner, Marí a
En: Rebeca Barri ga Villanueva & Pedro 2 000 Di cci o n ari o de uso del espa ñol. Madri d:
Martí n Butrag ue ño ( e ds. ), Vari a li ngüísti ca Gr e dos. [ Edi ci ó n abr evi ada]
y liter ari a. 50 a ños del CELE. Ce ntr o de Mo ntes Mir ó, Ros a Gr aci el a
Est udi os Li ng üísti c os y Liter ari os, ( Publi- 1 9 9 2 Achi evi ng u n derst a n di ng: Repair mecha-
caci o nes de la Nueva Revista de Fil ol ogía ni s ms in mot her- chil d co nversati o n.
His pá ni c a, 8), t o mo 1: Li ng üísti c a, Mé xi- Was hi ngt o n: Ge or get o wn Uni versit y.
c o: C OL ME X, 3 07- 3 2 5. Mo ntes Mir ó, Ros a Gr aci el a
J ac ks o n- Mal do nado, Do nna, Ri c ar do Mal do nado 1 9 9 3 Mec a nis mos de or ga ni zaci ó n de l a i nter ac-
& Do nna J. Thal ci ó n ver bal. E n: s. n. , Pervi ve nci a del Si-
1 9 9 8 “ Refl e xi ve a nd mi ddl e mar kers i n earl y gno. Pri mer Enc ue ntr o Naci o n al de Est u-
c hil d l a ng uage ac quisiti o n: evi de nc e fr o m di osos de la Se mi óti ca, Mé xi c o:
me xi c a n S pa nis h”. First La nguage 1 8, 5 4: UNAM- C OL ME X, 1 5 7- 1 6 3.
403- 42 9. 1 9 9 4 El des arr oll o de c o noci mi e nt os meta-
Ma nri que, Le o nar do li ng üísti c os e n el ni ño. E n: Adri á n S. Gi-
1 9 9 7 Cl asifi c aci o nes de l as l e ng uas i ndí ge nas mate- Wels h ( c o mp. ), Escrit os. Se mi óti ca
de Mé xi c o y s us r es ultados e n el c e ns o de de l a c ul t ur a. Segu n do Enc ue ntr o Naci o-
1 9 9 0. E n: Beatri z Garza C uar ó n ( c o or d. ), n al de Est udi osos de l a Se mi óti ca, Oaxac a:
Políti cas li ngüísti cas de Méxi co, Mé xi c o: Uni versi dad Aut ó no ma Be nit o J uár ez,
La J or nada Edi ci o nes- Ce ntr o de I nvesti ga- 2 7 7- 2 9 8.
ci o nes I nter disci pli nari as e n Ci e nci as y 1 9 9 6 a El siste ma de apo yo li ng üísti c o e n el pr o-
Hu ma ni dades- UNAM, 3 6- 9 5. c es o de adquisi ci ó n de l e ng uaje. E n: S us a-
Martí nez- Cas as, Re gi na na c uevas & J uli eta Hai dar ( c o or ds. ), La
1 9 9 7 El naci mi e nt o de l a si g nifi c aci ó n. Un est u- i magi n aci ón yl a i nteli ge nci a e n el l e ngua-
di o s o br e l a adquisi ci ó n te mpr a na del l e n- je. Ho me n aje a Ro ma n Jacobso n, C ol ec-
g uaje, tesis de li c e nci at ur a, Es c uel a ci ó n Ci e ntífi c a 3 3 7), Mé xi c o: I NAH,
Naci o nal de Antr o pol o gí a e Hist ori a. Mé xi- 2 07- 2 2 8.
c o. 1 9 9 6 b I ni ci o de l a c o mpete nci a ar g u me ntati va:
1 9 9 9 Vi vir i nvisi bl es: l a mi gr aci ó n ot o mí, tesis s ec ue nci as de des ac uer do. E n: Zari na
de maestrí a, Ce ntr o de I nvesti gaci o nes y Estr ada Fer ná ndez, Max Fi g uer oa Esteva &
Est udi os S uperi or es e n Antr o pol o gí a Soci- Ger ar do Ló pez Cr uz ( e ds. ) , Me mori as del
al, Guadal ajar a. III Enc ue ntr o de Li ngüísti ca e n el Nor oe-
2 000 “ Nuevos es paci os par a l as l e ng uas y c ult u- ste, Her mosill o: Uni versi dad de So nor a,
r as i ndí ge nas: l os ot o mí es de Guadal ajar a. t o mo 3: 2 3 5- 2 6 6.
Nueva Antr opol ogí a 5 7: 43- 5 5. Or dó ñez, Cl audi a, Re bec a Barri ga, Cat heri ne E.
Martí nez- Cas as Re gi na & Ví ct or Ma nuel Alc ar az S no w Mart ha S hir o, Paol a Ucc elli & Beatri-
Ro mer o c e Sc hnell
1 9 9 8 “ La fo nol o gí a de l as pri mer as pal abr as del 2 001 “ Si ntaxis y disc urs o: dos ár eas de i nve-
es pa ñol de l a ci udad de Mé xi c o: Una r el ec- sti gaci ó n e n l a adquisi ci ó n del es pa ñol
1 2 0 1| 2 004
Ketzalc alli
or al ”. Revi st a Lati n a de Pe nsa mi e nt o y Devel op me nt of Ver b Infl ecti o n i n First
Le nguaje 9, 2: 1 3 1- 1 6 3. La nguage Acqui sti o n. A Cr oss- Li ngui sti c
Or o peza Es c o bar, Mi ner va Perspecti ve. Berli n: Mo ut o n de Gr uyter,
2 001 “ Rel aci o nes s ec ue nci al es y pr oc es os fo- 3 7 9- 401.
nol ó gi c os e n l a adquisi ci ó n del es pa ñol Pfeil er Bl a ha, Bar bar a & E nri que Martí n Bri c e ño
c o mo l e ng ua mater na”, E n: Cecili a Rojas 1 9 9 8 “ La adquisi ci ó n de l os ver bos tr a nsiti vos
Ni et o & Lo ur des de Le ó n Pas quel e n el maya yuc atec o ”. Fu nci ón: Est udi os
( c o or ds. ) , La adqui si ci ón de l a l e ngua ma- sobre l a adqui si ci ón de al gu n as l e nguas de
ter n a, espa ñol, l e nguas mayas, e usker a. Méxi co 1 8: 9 7- 1 2 0.
I nstit ut o de I nvesti gaci o nes Fil ol ó gi c as, Pfeil er Bl a ha, Bar bar a & Carl os Carrill o Carr e ó n
Ce ntr o de I nvesti gaci o nes y Est udi os S u- 2 001 La adquisi ci ó n del maya yuc atec o: el
peri or es e n Antr o pol o gí a Soci al, ( Est udi os nú mer o. E n: Cecili a Rojas Ni et o & Lo ur des
de adquisi ci ó n y s oci ali zaci ó n e n l a l e ng ua de Le ó n Pas quel ( c o or ds. ) , La adqui si ci ón
mater na 1) , Mé xi c o: UNAM, 1 2 5- 1 40. de l a l e ngua mater n a, espa ñol, l e nguas
Parr a Vel asc o, Marí a Luis a mayas, e usker a. I nstit ut o de I nvesti ga-
2 003 ¿ Es una or aci ó n ne gati va? Un est udi o e x- ci o nes Fil ol ó gi c as, Ce ntr o de I nvesti gaci o-
pl or at ori o s o br e la r efl e xi ó n meta- nes y Est udi os S uperi or es e n Antr o pol o gí a
li ng üísti c a e n ni ños de e dad esc ol ar. Tesis Soci al, ( Est udi os de adquisi ci ó n y s oci ali-
doct or al, Ce ntr o de Est udi os Li ng üísti c os zaci ó n e n l a l e ng ua mater na 1), Mé xi c o:
y Liter ari os- C ol e gi o de Mé xi c o, Mé xi c o. UNAM, 7 5- 9 7.
Pe ó n Zapata, Marí a Mar garita Pye, Clift o n
2 004 Habili dades ar g u me ntati vas de ni ños de 2 001 La adquisi ci ó n de l a morfol o gí a ver bal e n
pri mari a y s u fortal eci mi e nt o. Tesis doct o- el es pa ñol y maya k' i c he: Ret os a l a te orí a
r al, Uni versi dad Naci o nal Aut ó no ma de de l a ‘ gr a máti c a uni vers al' . E n: Cecili a Ro-
Mé xi c o, Mé xi c o. jas Ni et o & Lo ur des de Le ó n Pas quel
Pfeil er Bl a ha, Bar bar a ( c o or ds. ), La adqui si ci ón de l a l e ngua ma-
1 9 9 5 Vari aci ó n fo nol ó gi c a e n el maya yuc atec o. ter n a, espa ñol, l e nguas mayas, e usker a.
E n: Ra mó n Arzápal o & Yol a nda Lastr a I nstit ut o de I nvesti gaci o nes Fil ol ó gi c as,
( c o mps. ) , Vit ali dad e i nfl ue nci a de l as l e n- Ce ntr o de I nvesti gaci o nes y Est udi os S u-
guas i n dí ge n as e n Lati noa méri ca. II Col o- peri or es e n Antr o pol o gí a Soci al, ( Est udi os
qui o Ma uri ci o Swadesh, Mé xi c o: UNAM, de adquisi ci ó n y s oci ali zaci ó n e n l a l e ng ua
488- 49 7. mater na 1), Mé xi c o: UNAM, 5 1- 7 4.
2 002 No un a nd ver b ac quisiti o n i n Yuc atec Ma- Re yes, Cl audi a
ya. E n: Mari a D. Voei kova & Wolfga ng U. 1 9 9 6 Narr ar a l os s eis a ños, est udi o de narr aci o-
Dr essl er ( e ds) . Pre- a n d Pr ot o mor phol ogy: nes. Tesis doct or al. El C ol e gi o de Mé xi c o,
earl y phases of mor phol ogi cal devel op- Mé xi c o.
me nt i n no u ns a n d ver bs. Münc he n: Li n- Ro drí g uez Arr e do ndo, Or ali a & Ma. Paz Berr ue-
c o m St udi es i n The or eti c al Li ng uisti cs, c os
7 5- 83. 1 9 9 3 La adqui si ci ón del espa ñol co mo l e ngua
2 003 Earl y ac quisiti o n of t he verbal c o mplex i n mater n a, Bi bli ogr afí a descri pti va, Mé xi c o:
Yucatec Maya. En: Dag mar Bitt ner, Wolfgang C OL ME X.
U. Dressler & Marianne Kilani- Sc hoc h ( eds. ), Rojas Ni et o, Cecili a
1| 2 004 1 2 1
Ketzalc alli
1 9 9 5 Un di ál o g o posi bl e. El est udi o de l a adqui- l e ng ua mater na 1) , Mé xi c o: UNAM.
si ci ó n del l e ng uaje yl a l e ng ua mater na e n Ro mer o, Ro dri g o
l a es c uel a. E n: Mari na Arj o na, J. Ló pez 2 000 Adquisici ó n te mprana de verbos de pe nsa-
C hávez & M. Mader o Ko ndr at ( e ds. ), Act as mi e nto. Tesis de lice nci at ura, Uni versi dad
sobre el Pri mer Enc ue ntr o sobre pr obl e mas Naci o nal Autó no ma de Méxic o, Méxic o.
de l a Ense ña nza del espa ñol e n Méxi co, Ro mer o, Sil vi a
Mé xi c o: Uni versi dad Naci o nal Aut ó no ma 1 9 9 4 Est udi o e xpl or at ori o s o br e l as c ar ac-
de Mé xi c o, 6 7- 7 5. terísti c as de l a i nter acci ó n madr e- hij o e n
1 9 9 8 “ Pr e posi ci o nes e n el habl a i nfa ntil te m- una muestr a de dí adas me xi c a nas. Tesis de
pr a na. Pr ot ofor mas, a mal ga mas y s el ec- maestrí a, Esc uel a Naci o nal de Antr o po-
ci ó n l é xi c a”. Fu nci ón: Est udi os sobre l a l o gí a e Hist ori a, Mé xi c o
adqui si ci ón de al gu n as l e nguas de Méxi co 1 9 9 9 La co mu ni caci ón y el l e nguaje: aspect os
1 8: 5 5- 9 5. teóri cos par a l os pr ofesores de educaci ón
1 9 9 9 a Pautas di al ó gi c as e n l a adquisi ci ó n de pr e- bási ca, Mé xi c o- Es pa ña, Mé xi c o: Fo ndo
posi ci o nes. E n: F ul vi a C ol o mbo Airl ol di Mi xt o de C o o per aci ó n Téc ni c a y Ci e ntífi c a.
( e d. ), El Ce ntr o de Li ngüísti ca Hi spáni ca y Sapir, Ed war d 1 9 7 1[ 1 9 2 1] El l e nguaje. Intr oduc-
l a Le ngua Espa ñol a. Vol u me n co n me mo- ci ón al est udi o del habl a, Tr aducci ó n de
r ati vo del 30 a ni versari o de s u fu n daci ón. Mar git y Ant o ni o Al at orr e, Mé xi c o: FCE.
Mé xi c o: UNAM, 47 1- 49 0. Sot o Martí nez, Mart ha Beatri z
1 9 9 9 b El sí de l os ni ños. F unci o nes te mpr a nas. 2 003 El Artí c ul o defi ni do e i ndefi ni do e n ni ños
An uari o de Letr as 3 4: 1 3 9- 1 5 5. me xi c a nos. Tesis de maestrí a, Uni versi dad
2 001 La pr e g unta e n boc a de l os ni ños. F unci o- Aut ó no ma de Quer étar o, Quer étar o
nes pr ag máti c as te mpr a nas. E n: Cecili a S uár ez, J or ge Al bert o
Rojas Ni et o & Lo ur des de Le ó n Pas quel 1 9 9 5 [ 1 9 83] Las l e nguas mesoa meri ca n as. Tr a-
( c o or ds. ), La adqui si ci ón de l a l e ngua ma- ducci ó n de Er é ndir a Na ns e n. Mé xi c o: I NI-
ter n a, espa ñol, l e nguas mayas, e usker a. CI ES AS.
I nstit ut o de I nvesti gaci o nes Fil ol ó gi c as, Téll ez Gal vá n, Ser gi o
Ce ntr o de I nvesti gaci o nes y Est udi os S u- 1 9 9 1 Adquisi ci ó n del l e ng uaje y des arr oll o
peri or es e n Antr o pol o gí a Soci al, ( Est udi os ac adé mi c o de al u mnos t ot o nac as de C o x-
de adquisi ci ó n y s oci ali zaci ó n e n l a l e ng ua qui hui. Tesis de li c e nci at ur a, Uni versi dad
mater na 1), Mé xi c o: UNAM, 2 01- 2 3 6. Ver acr uza na, Xal apa.
Rojas Ni et o, Cecili a & Lo ur des de Le ó n Pas quel Var el a C ortés, Vi a ne y Sel e ne
( c o or ds. ) 2 000 Etapas e n l a adquisi ci ó n del ne xo c o or-
2 001 Cecili a Rojas Ni et o & Lo ur des de Le ó n Pas- di na nte ‘ y' . Tesis de li c e nci at ur a, Uni ver-
quel ( c o or ds. ) , La adqui si ci ón de l a l e ngua si dad Naci o nal Aut ó no ma de Mé xi c o,
mater n a, espa ñol, l e nguas mayas, e uske- Mé xi c o.
r a. I nstit ut o de I nvesti gaci o nes Fil ol ó gi- Whorf Lee, Be nja mí n
c as, Ce ntr o de I nvesti gaci o nes y Est udi os 1 9 7 1 Le nguaje, pe nsa mi e nt o y reali dad, Barc e-
S uperi or es e n Antr o pol o gí a Soci al, ( Est u- l o na: Barr al Edit or es.
di os de adquisi ci ó n y s oci ali zaci ó n e n l a
1 2 2 1| 2 004
Ketzalc alli