Ο διαχωρισμός των Φύλων στον Ναό (Sexes Segregation in the Church)

5 Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Στοὺς πρωτοχριστιανικοὺς χρόνους, ὁ διαχωρισμὸς ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, τῶν ἀνδρῶν ἀπὸ τὶς γυναῖκες, (καὶ τῶν γυναικῶν ἀπὸ τοὺς ἄνδρες), ἀκόμη καὶ ἂν ἐπρόκειτο περὶ παντρεμμένου ζεύγους, ἐτηρεῖτο αὐστηρά, συνήθεια ποὺ ἐκράτησε στὴν Ἑλλάδα μέχρι καὶ τὰ τέλη τοῦ 20ου αἰώνα, καὶ ἀκόμη κρατεῖ στὴν Ἑλλάδα, στὰ Μοναστήρια, καὶ σὲ μερικὲς Ἐνορίες μὲ παραδοσιακοὺς Ἱερεῖς. 5.1 Ἰστορικὴ ἐπισκόπησις Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναὸν εἶναι Ἀποστολικὴ Παράδοσις, ποὺ κρατεῖ ἀκόμη καὶ σήμερα, ἀλλὰ χλευάζεται ἀπό τινες κληρικούς καὶ λαϊκούς, στηρίζεται στὸν λόγο τοῦ Χριστοῦ: «ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν ὅτι πᾶς ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ» (Ματθ. εʹ 28), καὶ ἐπεξηγεῖ ὁ Ἅγιος Κύριλλος Ἱεροσολύμων, ὅτι στὴν Ἐκκλησία στεκόμαστε χωριστά, «ἄνδρες μετὰ ἀνδρῶν, καὶ γυναῖκες μετὰ γυναικῶν· μὴ γένηται ἡ ὑπόθεσις τῆς σωτηρίας, πρόφασις ἀπωλείας», [PG 33, 356A, Προκατήχησις], βλ. §5.2. Αὐτὴ ἡ Παράδοσις τῆς ἀρχαίας Ἐκκλησίας, ὑπῆρχε καὶ στοὺς Καθολικούς,20 καὶ στοὺς Ἀγγλικανούς,21 στοὺς Ἀμερικανούς (Προτεστάντες),22 καὶ σίγουρα ἀπὸ Ἀνατολή σὲ Δύση, καθότι Ἀποστολική Παράδοσις. Ἀκόμη καὶ στοὺς Καθολικούς, στό 1917 Codex Iuris Canonici (1917 Code of Canon Law), ὁ κανόνας 1262 §1, λέει: «Εἶναι ἐπιθυμητό, σύμφωνα μὲ τὴν ἀρχαῖα Παράδοση, οἱ γυναῖκες νὰ διαχωρίζονται ἀπὸ τοὺς ἄνδρες στὴν Ἐκκλησία.» 21 Cogitosus’ Life of St Brigid the Virgin, “The church has many windows, and an ornamented door on the right side titrough which the priests and the faithful of male sex enter the building. There is another door on the left through which the virgins and the congregation of the female faithful are accustomed to enter”, Liam de Paor, Saint Patrick's world : the Christian culture of Ireland's apostolic age, University of Notre Dame Press, 1996 (1993), σ. 222. Δηλ. ἡ Ἐκκλησία ἔχει μιὰ θύρα στὰ δεξιὰ ἀπὸ ὅπου μπαίνουν οἱ Ἱερεῖς καὶ οἱ Πιστοί ἄνδρες, καὶ μία ἄλλη θύρα στὰ ἀριστερὰ ἀπὸ ὅπου μπαίνουν οἱ Παρθένες (=Μοναχές) καὶ οἱ Πιστὲς γυναῖκες (παράδοσις τοῦ 6ου-7ου αἰῶνος στοὺς Κέλτες). 22 Caroline Everard Athey Warner, Let All Things Be Done Decently and in Order: Gender Segregation in the Seating of Early American Churches, M.A. Thesis, William & Mary College, 2009. 20 – 31 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Εἴδαμε στὸ προηγούμενο κεφάλαιο, ἀπὸ τὰ παραγγέλματα τῆς «Διαθήκης τοῦ Κυρίου», ὅπως μᾶς τὸ διασώζει ὁ Ὀρλάνδος:23 «Ὁ καθαυτὸ οἶκος (ἐκκλησία) ὀφείλει νὰ ἔχῃ δεξιᾷ καὶ ἀριστερᾷ (τῆς μέσης) δύο στοάς [κλίτη] (μίαν) διὰ τοὺς ἄνδρας καὶ (ἑτέραν) διὰ τὰς γυναῖκας». Ἀργότερα, στίς ἐνότητες §5.2 - §5.5 βλέπουμε τὴν Παράδοσιν ἀναλυτικὰ σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγ. Κύριλλο Ἱεροσολύμων, Ἅγ. Ἱππόλυτο, Ἅγ. Ἰωάννη Χρυσόστομο, Ἅγ. Αὐγουστῖνο. Ὁ δέ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος ὁμιλεῖ καὶ περὶ ὁπτικοῦ διαχωρισμοῦ μέσῳ ξυλίνου τείχους, βλ. §5.4. Τὸ ξύλινο δέ τεῖχος διασώζεται ὡς τὶς ἡμέρες μας, ὅπως θὰ δοῦμε. Στὶς Ἀποστολικὲς Διαταγὲς, σ. 192, βλέπουμε, «οἱ λαϊκοὶ καθεζέσθωσαν μετὰ πάσης ἡσυχίας καὶ εὐταξίας· καὶ αἱ γυναῖκες κεχωρισμένως καὶ αὐταὶ καθεζέσθωσαν, σιωπὴν ἄγουσαι», [PG 1, 725-728]. «Στηκέτωσαν δὲ οἱ μὲν πυλωροὶ εἰς τὰς εἰσόδους τῶν ἀνδρῶν, φυλάσσοντες αὐτὰς, αἱ δὲ διάκονοι εἰς τὰς τῶν γυναικῶν», [PG 1, 732]. Δηλαδὴ οἱ ἄνδρες καὶ οἱ γυναῖκες εἰσέρχονταν ἀπὸ ξεχωριστὲς εἰσόδους / θύρες στὴν ἐκκλησία, καὶ ἴσταντο σὲ ξεχωριστοὺς τόπους, στὰ κλίτη, δεξιὰ καὶ ἀριστερά ἀντίστοιχα. Τὶς θύρες τῶν ἀνδρῶν τὶς φύλασσαν οἱ (ἄνδρες λαϊκοί) πυλωροί, καὶ τῶν γυναικῶν οἱ διάκονοι.24 Βλ. τὸν Ἅγιο Δημήτριο Θεσ/νίκης μὲ δύο θύρες/εἰσόδους στὴν δυτικὴ πρόσοψη, Εἰκ. 5-13. Αὐτὸ ἐπίσης σημαίνει ὅτι ἀφοῦ ἔμπαιναν χωριστὰ στὴν ἐκκλησία, καὶ μέσα στὸν Ναό ἦσαν ἐντελῶς χωριστά, καὶ δὲν μετακινοῦνταν οἱ μὲν στὶς δέ καὶ τ’ ἀντίστροφο. Ἐπίσης στὶς ἡμέρες μας, συνήθως, ἡ πρόσβαση στὰ κλίτη τοῦ Ναοῦ γίνεται μέσω τοῦ κεντρικοῦ κλίτους. Δηλ. ἡ πρόσβαση γίνεται μέσω μιᾶς ἢ τριῶν εἰσόδων οἱ ὁποῖες ὅμως εἶναι μόνον στὸ κεντρικὸν κλῖτος. Εἰσέρχονται οἱ πιστοὶ στὸ κεντρικὸν κλῖτος, καὶ μετὰ πηγαίνουν στὶς στοές, στὰ κλίτη, στὰ πλάγια. Στοὺς παλαιοχριστιανικοὺς Ναοὺς ὅμως τὸ κάθε κλῖτος εἶχε καὶ δική του εἴσοδον, κυρίως ἀπὸ δυτικά, ἀλλὰ ἐνίοτε καὶ ἀπὸ τὰ πλάγια. Αὐτὸ φαίνεται εὔκολα ἀπὸ τὶς κατόψεις τους. Βλ. Εἰκ. 5-1. Αὐτὸ βοηθοῦσε τὸν διαχωρισμὸ τῶν Φύλων. Ἀναστ. Κ. Ὀρλάνδου, Ἡ ξυλόστεγος Παλαιοχριστιανικὴ Βασιλική …, ὅ.π., σσ. 28-29. Διαταγαὶ Ἀποστόλων, «Οἱ δὲ διάκονοι ἱστάσθωσαν εἰς τὰς τῶν ἀνδρῶν θύρας, καὶ οἱ ὑποδιάκονοι εἰς τὰς τῶν γυναικῶν», βλ. κεφ. 24. 23 24 – 32 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Εἰκ. 5-1. Ῥώμη, Βασιλική Ἁγ. Παύλου ἔξω ἀπὸ τὰ τείχη (4ος αἰ.). Ξεχωριστὴ εἴσοδος γιὰ κάθε κλῖτος.25 Εἴπαμε, ὅτι ἀφοῦ ἔμπαιναν χωριστὰ στὴν ἐκκλησία οἱ ἄνδρες καὶ οἱ γυναῖκες (καὶ οἱ κατηχούμενοι φυσικά, ἀλλὰ δὲν τὸ ἀναλύουμε ἐδῶ), τότε καὶ μέσα στὸν Ναό δὲν μετακινοῦνταν οἱ μὲν στὶς δέ καὶ τ’ ἀντίστροφο. Αὐτὸ ἐπιβαλλόταν καὶ μέσῳ τῶν ἑξῆς· Κατὰ πρῶτον ἀπὸ τοὺς Διακόνους ποὺ περπατάγανε ἀνάμεσα στὸν λαόν, καὶ ἐποπτεύανε τὸν Ναόν· «Καὶ ἄλλοι διάκονοι περιπατείτωσαν, καὶ σκοπείτωσαν τοὺς ἄνδρας καὶ τὰς γυναῖκας, ὅπως μὴ θόρυβός τις γένηται, καὶ μή τις νεύσῃ, ἢ ψιθυρίσῃ, ἢ νυστάξῃ», [PG 1, 1089]. «Εἰ δέ τις εὑρεθῇ παρὰ τόπον καθεζόμενος, ἐπιπλησσέσθω ὑπὸ τοῦ Διακόνου, ὡς πρωρεύς», [PG 1, 732]. 25 Νίκος Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη Ναοδομία (π. 200-600), Ἀθήνα 1998, σ. 215. – 33 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Κατὰ δεύτερον, ἀπὸ τοὺς στυλοβάτες, καὶ ἐν γένει τὴν ἀρχιτεκτονική τῶν ναῶν: «ὅταν ὁ στυλοβάτης (τῶν κιονοστοιχιῶν) ἀπέβαινεν ὑψηλότερος μιᾶς συνήθους βαθμίδος (0.20 – 0.30 μ.) τότε ἡ μεταξὺ τῶν κλιτῶν ἐπικοινωνία διεκόπτετο καθ’ ὅλον τὸ μῆκος τῶν κιονοστοιχιῶν, τελουμένη μόνον διὰ τῶν δύο ἀκραίων (Ἀν. καὶ Δυτ.) μετακιονίων ἑκάστης κιονοστοιχίας, τῶν ὁποίων ὁ στυλοβάτης καταργεῖτο. Ἡ τοιαύτη διάταξις παρατηρεῖται εἰς πολλὰς Βασιλικάς, ἰδίᾳ δὲ εἰς Βασιλικὰς τῶν παραλίων τῆς Μ. Ἀσίας καὶ τῶν παρ’ αὐτὴν νήσων, φαίνεται δ’ ὅτι ἐφηρμόσθη εἴτε εἰς ναοὺς ἐστερημένους ὑπερῴων26 – χάριν τοῦ διαχωρισμοῦ τῶν φύλων, ὅστις αὐστηρῶς ἐτηρεῖτο ἐν Ἀνατολῇ, – εἴτε διότι τὸ μέσον κλῖτος προωρίζετο ἀποκλειστικῶς διὰ λειτουργικὰς ἀνάγκας». «Ἄλλως τε ἡ εἰρημένη ἀπομόνωσις δὲν ἐπετυγχάνετο μόνον διὰ τοῦ στυλοβάτου ἀλλὰ καὶ διὰ θωρακίων (μεταστυλίων), ἅτινα ἢ ἔφρασσον τὰ μετακιόνια ἐνσφηνούμενα εἰς εἰδικὰς ἐγκοπὰς τῶν βάσεων καὶ προσηλούμενα ἐπὶ τῶν κορμῶν τῶν κιόνων ἢ ἐτίθεντο ὄπισθεν αὐτῶν πρὸς τὸ πλάγιον κλῖτος καὶ ἐπὶ ἰδιαιτέρου παραλλήλου στυλοβάτου, ὡς ἐν Φιλίπποις».27, 28 Βλ. ἀργότερα, τὴν Παναγία Ἀθηνιώτισσα, ἤτοι τὸν Χριστιανικὸ Ναὸ τοῦ Παρθενώνα Ἀθηνῶν (5ος-6ος αἰ.),29 ὅπου παρατηροῦνταν θωράκια γύρω ἀπὸ τὸ κεντρικὸ κλῖτος (βλ. Εἰκ. 5-5, στοιχεῖα 21-23). Σίγουρα θὰ ὑπῆρχον καὶ διάφορα μετακιόνια (ἡμιδιαφανῆ) παραπετάσματα στὶς κιονοστοιχίες (καὶ πάνω ἀπὸ τὰ θωράκια), ἀλλὰ καὶ ξύλινα χωρίσματα ὅπως τὰ περιγράφει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, βλ. §5.4. Ἐπίσης ὁ διαχωρισμὸς δὲν γινόταν μόνο μεταξὺ ἀνδρῶν-γυναικῶν, ἀλλὰ π.χ. μεταξὺ νέων καὶ ἡλικιωμένων, ἢ μεταξὺ χηρῶν, γυναικῶν, καὶ νεωτέρων γυναικῶν, ἢ λαϊκῶν καὶ μοναχῶν, [PG 1, 732-733]. Ὑπερῴον (στὴν Ἐκκλησία) = Γυναικωνίτης. Ἀναστ. Κ. Ὀρλάνδου, Ἡ ξυλόστεγος Παλαιοχριστιανικὴ Βασιλική …, ὅ.π., σσ. 264-265. 28 «Πεσσίσκοι, κιονίσκοι, θωράκια κ.λπ. ἀποτελοῦσαν, ἐπίσης μέρη καὶ ἄλλων κατασκευῶν, ὅπως τοῦ κιβωρίου, τοῦ ἄμβωνα, τῶν μετακιονίων διαφραγμάτων τῶν κλιτῶν, τῶν ὑπερώων τοῦ ναοῦ κ.ἄ.», Στουφῆ-Πουλημένου, Τὸ φράγμα τοῦ Ἱεροῦ Βήματος στὰ παλαιοχριστιανικὰ μνημεῖα τῆς Ἑλλάδος, Ἀθῆναι 1999, ἐκδ. Μπάστα, σ. 31. 29 byzantineathens.com (14/4/2024). 26 27 – 34 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Εἰκ. 5-2. Βασιλικὴ τοῦ Ὑψηλομετώπου Λέσβου· Κίονες σὲ ὑψωμένο στυλοβάτη, καὶ μετ’ ἐγκοπῶν κατὰ τὰς βάσεις.27 Εἰκ. 5-3. Βασιλική Βʹ Φιλίππων (μέσα 6ου αἰ.). Ὑψωμένοι στυλοβάτες τῶν κιονοστοιχιῶν.30 30 art-hellas.blogspot.com ( www ). (14/4/2024) – 35 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Εἰκ. 5-4. Μονή Στουδίου (462). Κωνσταντινούπολις. Κιονοστοιχία μὲ ὑψωμένο στυλοβάτη.31 Εἰκ. 5-5. Παναγία ἡ Ἀθηνιώτισσα (ὁ Χριστιανικὸς Ναὸς τοῦ Παρθενώνα Ἀθηνῶν, 5ος-6ος αἰ.).29 31 vizantinaistorika.blogspot.com/ ( www ). (10/4/2024) – 36 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Ἡ ὡς ἄνω εἰρημένη ἀπομόνωσις, εἶναι ἡ αἰτία καὶ τῶν μονοκόμματων (συνεχόμενων) στασιδίων στὸ κεντρικὸν κλῖτος, ποὺ ἔφτασαν μέχρι τὴν ἐποχή μας. Βλ. Εἰκ. 6-1 (α), καὶ τὸν Πατριαρχικὸ Ναὸ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου στὸ Φανάρι, Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον, Εἰκ. 5-6. Οἱ παπποῦδες μας καὶ οἱ γιαγιάδες μας προλάβανε ἐν χρήσει τὰ ὁπτικὰ χωρίσματα ἀνδρῶν – γυναικῶν, ποὺ ἀναφέρει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος. Ἂς θυμηθοῦμε καὶ τὸν Παπαδιαμάντη,32 «Εἷς δ᾽ ἐπίτροπος τῆς ἐπάνω ἐνορίας, ἄνθρωπος προοδευτικός, βλέπων ὅτι ὅλοι οἱ ἐθελονταὶ ψάλται, νεανίαι εἰκοσαετεῖς, ἐφοίτων κατὰ προτίμησιν εἰς τὴν κάτω ἐκκλησίαν, εἰς δὲ τὴν ἐπάνω ἠναγκάζοντο νὰ ψάλλωσιν οἱ ἱερεῖς, τί ἐσοφίσθη; Πιάνει καὶ ἀποσπᾷ ἀπὸ τὸν γυναικωνίτην τὰ καφάσια, τὰ δικτυωτά, δι᾿ ὧν ἐφράττοντο τέως αἱ γυναικεῖαι μορφαὶ ἀπὸ τῆς ὄψεως τῶν ἀνδρῶν, καὶ ἀφήνει τὸν γυναικωνίτην ἄφρακτον. Τότε διὰ μιᾶς ὅλοι οἱ εὐλαβεῖς καὶ μουσόληπτοι νεανίσκοι ἀφῆκαν τὴν κάτω ἐκκλησίαν ἔρημον ψαλτῶν κ᾽ ἔτρεξαν ὅλοι εἰς τὴν ἐπάνω.»33 Ἀκόμη καὶ σήμερα βλέπουμε ξύλινα χωρίσματα (καθεαυτά, ἢ καὶ μέσῳ τῶν στασιδίων, εἰκόνων, κτλ.) καὶ στὰ μοναστήρια, χωριζόντων τοὺς μοναχούς ἢ μοναχὲς ἢ τοὺς χορούς, ἀπὸ τοὺς λαϊκούς, βλ. Εἰκ. 5-7. Εἰκ. 5-6. Συνεχόμενα Στασίδια στὶς κιονοστοιχίες τοῦ κεντρικοῦ κλίτους.34 Πατρ. Ναὸς Ἁγίου Γεωργίου. Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον.35 Βλ. ἐπίσης Εἰκ. 6-1 (α). Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Παιδική Πασχαλιά, Τὸ Ἄστυ, 24 Ἀπριλίου 1891. Καὶ ἐκ τῶν πραγμάτων, ἐπιβεβαιώθησαν οἱ Ἅγιοι Ἀπόστολοι καὶ Πατέρες (γιὰ ἄλλη μιὰ φορά, σχεδὸν 2000 χρόνια μετά) ποὺ διεχώρισαν τὰ φύλα στὸν Ναόν. 34 Πρβλ. ὑποσ. 27, «ἡ μεταξὺ τῶν κλιτῶν ἐπικοινωνία διεκόπτετο καθ’ ὅλον τὸ μῆκος τῶν κιονοστοιχιῶν». 35 youtube, 2PpUFe9OP_k 32 33 – 37 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Εἰκ. 5-7. Χωρίσματα-στασίδια σὲ Ἱερὰ Μονή, (Φωτ. ΠΔΠ, 2024). Εἰκ. 5-8. «Πρὸς γυναικωνίτη» (ὑπερῴον). Ξεχωριστὴ εἴσοδος γιὰ τοὺς ἄνδρες καὶ γιὰ τὶς γυναῖκες στὸν Ναόν. Ἱερὸς Ναὸς Ὁσίου Ἀντωνίου Βεροίας (1904), (Φωτ. ΠΔΠ, 2023). Καὶ τὸ ὑπερῴον στὶς Ἐκκλησίες (gallery), δηλ. ὁ ἐπάνω ἐσωτερικὸς ὄροφος περιμετρικὰ τοῦ κυρίως Ναοῦ, ὁ γυναικωνίτης, εἶναι μαρτυρία τοῦ Ἀποστολικοῦ διαχωρισμοῦ τῶν Φύλων ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ. – 38 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Σὲ μερικοὺς δέ Ναούς ἐχόντων ὑπερῴον / γυναικωνίτην, ἡ εἴσοδος σὲ αὐτόν γινόταν ἀπὸ ξεχωριστὴ θύρα, ἀκόμη καὶ στὶς ἀρχές τοῦ 20οῦ αἰώνα.36 Καὶ στὴν ἐποχὴ τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου (+407), στὴν πρώτη Ἁγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως, οἱ γυναῖκες ἦσαν στὸ ὑπερῷο (γυναικωνίτη)· «ἴδῃ ἄνω μὲν φορούσας ταῦτα ἐκείνας, κάτω δὲ Παῦλον ταῦτα λέγοντα», [PG 55, 507]. Μάλιστα ὁ Συμεὼν ὁ Μεταφραστής, στὸν βίο τοῦ Ἁγ. Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, λέει ὅτι ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ἔβαλε παραπετάσματα καὶ στὰ ὑπερῷα· «παραπετάσμασι ἐπιτρέψει τὰ ὑπερῷα διατειχίζεσθαι», [PG 114, 1113]. Καὶ στὴν Ἁγία Σοφία τοῦ Ἰουστινιανοῦ ἀναφέρει ὁ Παῦλος ὁ Σιλεντιάριος37, 38 ὅτι (στὴν ἐποχή του) οἱ γυναῖκες ἦσαν στὸ ὑπερῷο: «ἔνθα τε θηλυτέρων ὑπερώϊα καλὰ νοήσεις» [στίχ. 389], «Ἴσα δὲ τοῖς ὑπένερθε καὶ ὑψόθι πάντα νοήσει θηλυτέρην αἴθουσαν ἐς ἀμφοτέρας τις ἀνελθών· ἡ γὰρ ὑπερτέλλουσα πρὸς ἕσπερον οὐκέτι δοιαῖς ἴση ταῖς ἑτέρῃσιν, ὑπὲρ νάρθηκος ἰοῦσα» [στίχ. 586589]. Εἰκ. 5-9. Ἡ ἐντυπωσιακὴ κάτοψις στὸ ἐπίπεδο τῶν ὑπερῴων (gallery) στὴν Ἁγία Σοφία τοῦ Ἰουστινιανοῦ. 39 Ἔτσι εἶχαν καὶ περισσότερη ἀσφάλεια οἱ γυναῖκες, μακρυὰ ἀπὸ ἀδιάκριτα βλέμματα. Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae – Paulus Silentiarius, Georgius Pisida et Sanctus Nicephorus Cpolitanus, ed. Bekker, Bonn 1837. 38 Ἑτέρα μετάφραση τοῦ Παύλου Σιλεντιάριου στὰ ἀγγλικά, Πανεπιστήμιο Κολούμπια. 39 Rowland J. Mainstone, Hagia Sophia – Architecture, Structure and Liturgy of Justinian’s Great Church, Thames & Hudson, New York, 1988, σ. 272. 36 37 – 39 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Εἰκ. 5-10. Ἡ θέσις τῆς Βασίλισσας στὴν Ἁγία Σοφία, στὸν δυτικὸ γυναικωνίτη (φαίνεται ὁ δίσκος στὸ πάτωμα στὸ κέντρο, ὅπου ἡ θέσις της).40 Ἐπίσης καὶ ἡ Βασίλισσα, ἦταν στὸ ὑπερῷο (γυναικωνίτη), στὴν δυτικὴ πλευρά, πάνω ἀπὸ τὴν αὐτοκρατορικὴ πύλη τῆς Ἁγίας Σοφίας. Γενικά, οἱ γυναῖκες ἦσαν καὶ στὴν ἀριστερὴ στοά (κλῖτος), ὅπως εἴδαμε προηγουμένως καὶ τὴν «Διαθήκη τοῦ Κυρίου»,23 ἰδιαίτερα φυσικὰ ἐὰν ὁ Ναὸς δὲν εἶχε ὑπερῷον. Ἂς θυμηθοῦμε καὶ τὸν Παπαδιαμάντη,41 «τὰς πτωχὰς γραίας, αἵτινες μεθ’ ὅλον τὸν διωγμὸν ὃν ἐκίνουν κατ’ αὐτῶν τὴν Μεγάλην Ἑβδομάδα κατ’ ἕτος οἱ Ἐπίτροποι, ἀξιοῦντες νὰ περιορίσωσιν αὐτὰς εἰς τὸν γυναικωνίτην, οὐχ ἧττον ἐπέμενον καὶ παρεισέδυον ἐντὸς τοῦ (κυρίως) Ναοῦ ἀριστερά, εἰς τὴν μίαν κόγχην.» 40 www.guidigo.com/Web/Hagia-Sophia-Guided-Tour-by-cultrex/ULuAkMJ85cs/Stop/15/ Loge-ofthe-Empress ( www ) (10/4/2024). 41 Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Παιδική Πασχαλιά, Τὸ Ἄστυ, 24 Ἀπριλίου 1891. – 40 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Στοὺς Κέλτες (Ἰρλανδούς, ἄρα σίγουρα καὶ στοὺς Ἄγγλους), ὑπάρχει ἡ μαρτυρία (6ος – 7ος αἰ.): «σὲ μιὰ μεγάλη Βασιλική, ἕνας μεγάλος ἀριθμὸς λαοῦ, ταξινομημένος κατὰ [ἐκκλησιαστικὴν] τάξιν42 καὶ φύλο, χωρισμένων μεταξύ τους μὲ χωρίσματα,43 προσφέρει προσευχές μὲ κοινὸ πνεῦμα στὸν Παντοδύναμο Κύριο.»44 Καὶ στὴν Δύση γενικά, τόν 13ον αἰώνα (καὶ τὸν 7ον αἰ.), μαρτυρεῖται διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὴν ἐκκλησία ἀπὸ τόν Guillaume Durand (1230-1296), ποὺ ἀναφέρει καί τόν Bede (673-735), Βιβλίον 1ον, Κεφ. 1ον, §46: «οἱ ἄνδρες στέκουν στὸ νότιο τμῆμα (κλῖτος), καὶ οἱ γυναῖκες στὸ βόρειο ἢ βορειοανατολικό τμῆμα», καὶ ὁ λόγος εἶναι ὅτι «ἐὰν ἡ σάρκα ἑνὸς ἄνδρα καὶ μιᾶς γυναικὸς ἔρθουν κοντύτερα, τότε φλέγονται ἀπὸ ἐπιθυμία. Ἔτσι ὅταν πρέπει νὰ θρηνοῦμε γιὰ τὶς ἁμαρτίες μας, εἶναι ἀπαραίτητο νὰ ἀποφεύγουμε ἐκεῖνα τὰ πράγματα ποὺ εὐνοοῦν τὴν ἁμαρτία, καὶ τὶς σαρκικὲς ἡδονές».45 Σὲ παλαιοχριστιανικοὺς Ναούς, καὶ ὄχι μόνο, παρατηροῦνται δύο εἴσοδοι στὴν δυτικὴ πρόσοψη, ἀπουσίᾳ συνήθως κεντρικῆς εἰσόδου (καὶ ὅταν ὑπῆρχε κεντρική, σίγουρα ἦταν γιὰ εἰδικὲς περιστάσεις). Αὐτὸ μαζὶ μὲ τὸ γεγονὸς ὅτι (ὡς ἐλέχθη ἐνωρίτερον) τὸ κάθε κλῖτος εἶχε καὶ δική του εἴσοδον, κυρίως ἀπὸ δυτικά, ἀλλὰ ἐνίοτε καὶ ἀπὸ τὰ πλάγια, ὑπερτονίζει τὸν διαχωρισμὸ τῶν φύλων. Βλ. γιὰ παράδειγμα τὴν κολοσσιαῖα Βασιλική τοῦ Ἁγίου Λεωνίδη στὴν ἀρχαῖα Κόρινθο (λιμάνι Λεχαίου),46 τὸν Ἅγιο Δημήτριο Θεσσαλονίκης, τὴν Βασιλικὴ τῆς Παναγίας τῆς Ἀθηνιώτισσας (5ος-6ος αἰ.) ἤτοι ὁ Χριστιανικὸς Ναὸς τοῦ Παρθενώνα τῶν Ἀθηνῶν,29 τὴν Βασιλική τῆς Ἐπιδαύρου,47 Φθιώτιδες Θήβες (Ν. Ἀγχίαλος) Βασιλική Αʹ (Ἁγίου Δημητρίου),48 Φθιώτιδες Θήβες (Ν. Ἀγχίαλος) Βασιλική Ἀρχιερέως Πέτρου,49 Π.χ. Μοναχές, Χῆρες Γυναῖκες, Γυναῖκες. Ξύλινα χωρίσματα ἀναμέσον τῶν ἀνδρῶν καὶ τῶν γυναικῶν στοὺς Κέλτες. Βλ. καὶ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο, §5.4. 44 Cogitosus’ Life of St Brigid the Virgin, “In one great basilica, a large number of people, arranged by rank and sex, in orderly division separated by partitions, offers prayers with a single spirit to the almighty Lord”, Liam de Paor, Saint Patrick's world : the Christian culture of Ireland's apostolic age, University of Notre Dame Press, 1996 (1993), σ. 222. 45 T. M. Thibodeau, The Rationale divinorum officiorum of William Durand of Mende, A new translation of the prologue and book one, Columbia University Press, 2010: Βιβλίον 1ον, Κεφ. 1ον, «On the Church Building and its parts», §46, σσ. 23-24. 46 Πρόκειται γιὰ τὴν μεγαλύτερη Βασιλικὴ στὴν λεκάνη τῆς Μεσογείου. www.korinthia.net.gr/2022/05/16/68388/ (10/4/2024). 47 Νίκος Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη Ναοδομία (π. 200-600), Ἀθήνα 1998, σ. 245. 48 Νίκος Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη Ναοδομία (π. 200-600), Ἀθήνα 1998, σ. 247. 49 Νίκος Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη Ναοδομία (π. 200-600), Ἀθήνα 1998, σ. 248. 42 43 – 41 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Νικόπολη Βασιλική Βʹ,50 Βασιλικὴ Σικυῶνος,51 Βασιλικὴ Πανόρμου Κρήτης,52 Βασιλικὴ τοῦ Ἱλισσοῦ.53 Καὶ ὁ R. Taft ἀναφέρει ὅτι τόν 5ον αἰ. οἱ Βασιλικὲς στὴν Ἑλλάδα ἔχουν τὴν δυτική τους πρόσοψη κλειστὴ στὸ κέντρο, καὶ εἰσόδους μόνο στὰ πλάγια.54 Ὅμως ὑπάρχουν καὶ Καθολικές, Ἀγγλικανικές, καὶ Προτεσταντικὲς ἐκκλησίες μέχρι σήμερα ποὺ ἔχουν «δύο εἰσόδους στὴν πρόσοψη ἢ στὰ πλάγια», καὶ στὴν Εὐρώπη καὶ στὴν Ἀμερική. Βλ. Εἰκ. 5-15, κ.ἑ.. Στὸ Kildare τῆς Ἰρλανδίας, καὶ ἡ παλαιότερη ἐκκλησία τοῦ 523 μ.Χ. εἶχε μία θύρα-εἴσοδο σὲ κάθε πλευρά, μία γιὰ τοὺς ἱερεῖς καὶ τοὺς ἄνδρες, καὶ μία γιὰ τὶς μοναχὲς καὶ τὶς γυναῖκες ἀντίστοιχα.55 Νίκος Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη Ναοδομία (π. 200-600), Ἀθήνα 1998, σ. 249. Γεώργιος Γ. Γούναρης, Εἰσαγωγὴ στὴν Παλαιοχριστιανικὴ Ἀρχαιολογία - Αʹ Ἀρχιτεκτονική, βʹ ἔκδοσις, Univesity Studio Press, Θεσσαλονίκη 2000, σ. 88. 52 Γεώργιος Γ. Γούναρης, Εἰσαγωγὴ στὴν Παλαιοχριστιανικὴ Ἀρχαιολογία… , ὅ.π., σ. 113. 53 Γεώργιος Γ. Γούναρης, Εἰσαγωγὴ στὴν Παλαιοχριστιανικὴ Ἀρχαιολογία… , ὅ.π., σ. 116. 54 “contemporary 5th century Greek basilicas that present a west facade closed in the center, with entrances only to the sides,” R. Taft, Christine Strube, Die westliche Eingangsseite der Kirchen … , OCP 42 (1976), p. 297. 55 Cogitosus’ Life of St Brigid the Virgin, “The church has many windows, and an ornamented door on the right side through which the priests and the faithful of male sex enter the building. There is another door on the left through which the virgins and the congregation of the female faithful are accustomed to enter”, Liam de Paor, Saint Patrick's world : the Christian culture of Ireland's apostolic age, University of Notre Dame Press, 1996 (1993), σ. 222. 50 51 – 42 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Εἰκ. 5-11. Κολοσσιαῖα Βασιλική τοῦ Ἁγίου Λεωνίδη (5ος αἰ.) στὴν ἀρχαῖα Κόρινθο (λιμάνι Λεχαίου).56, 57 (μῆκος ἁψίς/κόγχη – νάρθηξ = π. 114 μ., χορδή ἁψίδος/κόγχης – νάρθηξ = π. 106 μ.) Εἰκ. 5-12. Κολοσσιαῖα Βασιλική τοῦ Ἁγίου Λεωνίδη (5ος αἰ.) στὴν ἀρχαῖα Κόρινθο (λιμάνι Λεχαίου) .58 Νίκος Γκιολές, Παλαιοχριστιανική Τέχνη Ναοδομία (π. 200-600), Ἀθήνα 1998, σ. 246. Δημ. Ἰ. Πάλλας, Ἀνασκαφαὶ Λεχαίου (1956-1960), Ἀρχαιολογικὸν Δελτίον (ΑΔ) 17: Μέρος Β: Χρονικά, 1961-62, σ. 70. 58 korinthostv.gr/αρχαίο-λιμάνι-λεχαίου-παλαιοχριστια/ (10/4/2024). 56 57 – 43 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Εἰκ. 5-13. Ἅγιος Δημήτριος Θεσσαλονίκης (5ος αἰ.). Δυτικὴ πρόσοψις. Ἄνευ κεντρικῆς ἐξωτερικῆς θύρας/εἰσόδου. Μία ἐξωτερικὴ θύρα/εἴσοδος γιὰ τοὺς ἄνδρες δεξιά, καὶ μία ἐξωτερικὴ θύρα/εἴσοδος γιὰ τὶς γυναῖκες ἀριστερά. (σήμερα δὲν τηρεῖται ὁ διαχωρισμός στὶς εἰσόδους). (Φωτ. ΠΔΠ, 2024). Εἰκ. 5-14. Ἅγιος Δημήτριος Θεσσαλονίκης, Δυτικὴ πρόσοψις κατὰ τὸν 5ον αἰ..59 Ἄνευ κεντρικῆς ἐξωτερικῆς θύρας/εἰσόδου. Μία ἐξωτερικὴ θύρα/εἴσοδος γιὰ τοὺς ἄνδρες δεξιά, καὶ μία ἐξωτερικὴ θύρα/εἴσοδος γιὰ τὶς γυναῖκες ἀριστερά. Ὁμοίως καὶ θύρες/εἴσοδοι στὰ πλάγια.60 Γ. Α. Σωτηρίου, καί Μ. Σωτηρίου, Ἡ Βασιλικὴ τοῦ Ἁγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης, Βιβλιοθήκη τῆς ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας (ΒΑΕ), ἀριθ. 34, Ἀθῆναι 1952, σ. 76. 60 Γ. Α. Σωτηρίου, καί Μ. Σωτηρίου, Ἡ Βασιλικὴ τοῦ Ἁγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης, ὁ.π., σ. 140. 59 – 44 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Εἰκ. 5-15. Kildare Cathedral (St Brigid's Cathedral), Kildare, Ἰρλανδία (1222 μ.Χ.). Ἄνευ εἰσόδου στὴν πρόσοψη, μὲ μία θύρα εἰσόδου σὲ κάθε πλευρά (γιὰ τοὺς ἄνδρες καὶ τὶς γυναῖκες ἀντίστοιχα), καὶ μία πίσω γιὰ τοὺς Ἱερεῖς. (Καὶ ἡ παλαιότερη ἐκκλησία τοῦ 523 μ.Χ. εἶχε παρομοίως τὶς θύρες.) Wikipedia, Kildare Cathedral Εἰκ. 5-16. St Canice's Cathedral (Kilkenny Cathedral), Kilkenny, Ἰρλανδία (13ος αἰ.). Μὲ δύο εἰσόδους στὴν πρόσοψη. Wikipedia, St Canice’s Cathedral. – 45 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Εἰκ. 5-17. St Joseph's Cathedral, Swansea, Οὐαλία (1888 μ.Χ.). Μὲ δύο εἰσόδους στὴν πρόσοψη. Wikipedia, St Joseph's Cathedral, Swansea. Εἰκ. 5-18. St. Colman's Church, Claremorris, Ἰρλανδία (1904 μ.Χ.). Μὲ δύο εἰσόδους στὴν πρόσοψη. Wikipedia, St. Colman's Church, Claremorris. – 46 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό Εἰκ. 5-19. Basilica di Santa Anastasia (1280 μ.Χ.), Βερόνα, Ἰταλία. Wikipedia, Basilica di Santa Anastasia. Εἰκ. 5-20. Basilique Notre-Dame d'Afrique, Ἀλγέρι, Ἀλγερία (1858 μ.Χ.). Μὲ δύο θύρες εἰσόδου στὴν πρόσοψη. Wikipedia, Notre-Dame d'Afrique. – 47 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 Εἰκ. 5-21. St. James Episcopal Church, Accomac, Βιρτζίνια, Η.Π.Α. (1838 μ.Χ.). Μὲ δύο θύρες εἰσόδου στὴν πρόσοψη. Wikipedia, St. James Church (Accomac, Virginia). – 48 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό 5.2 Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό, σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγιο Κύριλλο Ἱεροσολύμων (313-387) «Εἰ καὶ κέκλεισται ἡ ἐκκλησία, καὶ πάντες ὑμεῖς ἔνδον, ἀλλὰ διεστάλθω τὰ πράγματα, ἄνδρες μετὰ ἀνδρῶν, καὶ γυναῖκες μετὰ γυναικῶν· μὴ γένηται ἡ ὑπόθεσις τῆς σωτηρίας, πρόφασις ἀπωλείας· κἂν ἡ ὑπόθεσις καλὴ, πλησίον ἀλλήλων καθέζεσθαι, ἀλλὰ μακρὰν ἔστω τὰ πάθη.», [PG 33, 356A, Προκατήχησις]. Δηλ. ἂν καὶ κλείνει ἡ Ἐκκλησία καὶ ὅλοι εἴσαστε μέσα, ὅμως ὑπάρχει διαχωρισμὸς μεταξύ σας, οἱ ἄνδρες θὰ εἶναι ἐκεῖ ποὺ εἶναι οἱ ἄνδρες, καὶ οἱ γυναῖκες θὰ εἶναι ἐκεῖ ποὺ εἶναι οἱ γυναῖκες. Γιὰ νὰ μὴν γίνει ἡ ὑπόθεση τῆς σωτηρίας (τῆς ψυχῆς σας), πρόφαση γιὰ ἀπώλεια (τῆς ψυχῆς σας). Ἂν καὶ ἡ ὑπόθεση φαίνεται καλὴ νὰ κάθεστε κοντά μεταξύ σας, ἐν τούτοις πρέπει νὰ σιγουρευτοῦμε ὅτι τὰ πάθη θὰ μείνουν μακρυά σας (στὸν Ναὸν τοῦ Θεοῦ). 5.3 Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό, σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγιο Ἱππόλυτο (Δʹ αἰ.) Κανών 18. ... Οἱ γυναῖκες πρέπει νὰ εἶναι χωριστά σὲ ἕνα μέρος. ….61, 62 5.4 Ὁ ὁπτικὸς διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό, σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο (+407) Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος (+407), ὁμιλεῖ περὶ ξυλίνου τείχους ἐντὸς τῶν Ναῶν ποὺ χώριζε τοὺς ἄνδρες ἀπὸ τὶς γυναῖκες στὶς μέρες του: «τὸ τεῖχος τὸ διεῖργον ὑμᾶς τῶν γυναικῶν» [PG 58, 677], «ταῖς σανίσιν ὑμᾶς ταύταις διατειχίσαι», [PG 58, 677], 61 The Canons of Hippolytus, ed. by Paul Bradshaw, translated by Carol Bebawi, Gorgias Press 2010. Περιέχει στὸν Πρόλογο σχόλια καὶ τὴν ἰστορία τοῦ κειμένου. 62 L. Duchesne, Christian worship: Its origin and evolution – A study of the Latin Liturgy up to the time of Charlemagne, 1904 (translated by M. L. McClure), σσ. 524-542. – 49 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 παίρνοντας ἀφορμὴ ἀπὸ ἄνδρες ποὺ ἔβλεπε μέσα στὴν Ἐκκλησία, οἱ ὁποῖοι παρὰ τὸ ὑφιστάμενο τεῖχος ποὺ ὑπῆρχε μεταξύ αὐτῶν καὶ τῶν γυναικῶν, ἐξακολουθοῦσαν, ὅσο μποροῦσαν καὶ σὲ κάθε εὐκαιρία (εἴτε ἦσαν ψηλοί, εἴτε ἦταν διάτρητα τὰ τείχη, εἴτε ἦσαν σὲ κατάλληλη γωνία, κτλ.), νὰ περιεργάζονται τὶς γυναῖκες μέσα στὸν Ναὸ ἐν ὥρᾳ Ἀκολουθίας: «Ὁ ἐμβλέψας γυναικὶ πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτῆς, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὑτοῦ. Καίτοι οὐ προῆλθεν εἰς ἔργον ἡ ἁμαρτία, ἀλλ’ ἐν διανοίᾳ τέως ἐστίν· ἀλλ’ οὐδὲ οὕτως ἀνέγκλητος δύναται μεῖναι ὁ διὰ τοῦτο περισκοπῶν κάλλη γυναικῶν, ἵνα ἀνάψῃ πορνείας ἐπιθυμίαν», [PG 51, 24], «Τί ποιεῖς, ἄνθρωπε; ἐν ἐκκλησίᾳ ἑστὼς, κάλλη γυναικῶν περιεργάζῃ, καὶ οὐ φρίττεις οὕτως ἐνυβρίζων εἰς τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ; Πορνεῖόν σοι δοκεῖ εἶναι ἡ ἐκκλησία καὶ τῆς ἀγορᾶς ἀτιμοτέρα; ἐν ἀγορᾷ μὲν γὰρ δέδοικας καὶ αἰσχύνῃ φανῆναι γυναῖκα περιεργαζόμενος· ἐν δὲ τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ, αὐτοῦ διαλεγομένου σοι καὶ ἀπειλοῦντος ὑπὲρ τούτων, τοιούτων κατατολμᾷς κατ' αὐτὸν τὸν καιρὸν, καθ' ὃν ἀκούεις μὴ ταῦτα ποιεῖν, καὶ οὐ φρίττεις οὐδὲ ἐξέστηκας, ἐργαστήριον παρανομίας τὴν καρδίαν ἀποτελῶν καὶ τοὺς ὀφθαλμούς;» [PG 63, 625]. Δηλ. Τί κάνεις ἄνθρωπε; Βρίσκεσαι στὴν Ἐκκλησία καὶ περιεργάζεσαι τὰ κάλλη τῶν γυναικῶν, καὶ δὲν φρίττεις, δὲ ντρέπεσαι ποὺ μὲ τὴν συμπεριφορά σου βρίζεις στὸν Ναό τοῦ Θεοῦ; Πορνεῖο νομίζεις εἶναι ἡ Ἐκκλησία καὶ ἀτιμότερη ἀπὸ τὸ Καφενεῖο καὶ τὴν Ἀγορά; Στὴν Ἀγορά τρέμεις καὶ ντρέπεσαι μὴ σὲ δοῦν [οἱ ὑπόλοιποι ἄνδρες] νὰ περιεργάζεσαι γυναῖκα. Στόν Ναὸ τοῦ Θεοῦ, ποὺ ὁ Θεὸς σοῦ μιλᾶ [μέσῳ τῶν Γραφῶν, ἀλλὰ καὶ στὴν καρδιά] καὶ σὲ ἀπειλεῖ γιὰ αὐτὲς τὶς πράξεις, ἐσὺ ἀναιδῶς τολμᾶς νὰ κάνεις τέτοιες πράξεις, τὴ στιγμὴ ποὺ ἀκοῦς νὰ μὴν κάνεις αὐτὰ τὰ πράγματα, καὶ δὲν φρίττεις οὔτε ντρέπεσαι καθόλου, ποὺ κάνεις τὴν καρδιά σου καὶ τὰ μάτια σου ἐργαστήριο παρανομίας (ἀνηθικότητας); Καὶ ἀλλοῦ μὲ μεγαλυτέρα αὐστηρότητα καὶ περισσοτέρα ἀνάλυση: «Τί ποιεῖς, ἄνθρωπε; κάλλη γυναικῶν περιεργάζῃ, καὶ οὐ φρίττεις οὕτως ἐνυβρίζων εἰς τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ; Πορνεῖον εἶναί σοι δοκεῖ ἡ ἐκκλησία, καὶ τῆς ἀγορᾶς ἀτιμοτέρα; Ἐν ἀγορᾷ μὲν γὰρ δέδοικας καὶ αἰσχύνῃ φανῆναι γυναῖκα περιεργαζόμενος· ἐν δὲ τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ, αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ διαλεγομένου σοι καὶ ἀπειλοῦντος ὑπὲρ τούτων, πορνεύεις καὶ μοιχεύεις κατ' αὐτὸν τὸν καιρὸν, καθ' ὃν ἀκούεις μὴ ταῦτα ποιεῖν· καὶ οὐ φρίττεις, οὐδὲ ἐξέστηκας; Ταῦτα ὑμᾶς τὰ θέατρα τῆς ἀσελγείας διδάσκει, ὁ λοιμὸς ὁ δυσκατάλυτος, τὰ δηλητήρια φάρμακα, αἱ χαλεπαὶ τῶν ἀναπεπτωκότων πάγαι, ἡ μεθ' ἡδονῆς τῶν ἀκολάστων ἀπώλεια. ∆ιὰ τοῦτο καὶ ὁ προφήτης ἐγκαλῶν ἔλεγεν· Οὐκ εἰσὶν οἱ ὀφθαλμοί σου, οὐδὲ ἡ καρδία σου καλή. Βέλτιον τοὺς τοιούτους πηροὺς εἶναι· βέλτιον νοσεῖν, ἢ εἰς ταῦτα κατακεχρῆσθαι τοῖς ὀφθαλμοῖς. Ἐχρῆν μὲν οὖν ἔνδον ἔχειν τὸ τεῖχος τὸ διεῖργον ὑμᾶς τῶν γυναικῶν· ἐπειδὴ δὲ οὐ βούλεσθε, ἀναγκαῖον ἐνόμισαν εἶναι οἱ Πατέρες, κἂν ταῖς σανίσιν ὑμᾶς ταύταις διατειχίσαι· ὡς ἔγωγε ἀκούω τῶν πρεσβυ– 50 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό τέρων, ὅτι τὸ παλαιὸν οὐδὲ ταῦτα ἦν τὰ τειχία.63 Ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ οὐκ ἄρσεν, οὐδὲ θῆλυ. Καὶ ἐπὶ τῶν ἀποστόλων δὲ ὁμοῦ καὶ ἄνδρες καὶ γυναῖκες ἦσαν. Καὶ γὰρ οἱ ἄνδρες, ἄνδρες ἦσαν, καὶ αἱ γυναῖκες, γυναῖκες· νῦν δὲ πᾶν τοὐναντίον, αἱ μὲν γυναῖκες εἰς τὰ τῶν ἑταιρίδων ἑαυτὰς ἐξώθησαν ἤθη· οἱ δὲ ἄνδρες ἵππων μαινομένων οὐδὲν ἄμεινον διάκεινται», [PG 58, 677]. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος ὄχι μόνον ἀναφέρει τὸ ξύλινο τεῖχος,64 ἀλλὰ τὸ διατηρεῖ, καὶ τὸ ἐπικροτεῖ ὡς ἀναγκαῖον, καὶ δικαιολογεῖ τοὺς Ἁγίους Πατέρες τοὺς πρὸ αὐτοῦ ποὺ τὸ ἔβαλαν. Ἐπίσης ὁ Συμεὼν ὁ Μεταφραστής, στὸν βίο τοῦ Ἁγ. Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, λέει ὅτι ἀπὸ πολλοὺς μαρτυρεῖται ὅτι ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος ἔβαλε παραπετάσματα καὶ στὰ ὑπερῷα (=γυναικωνίτης)· «παραπετάσμασι ἐπιτρέψει τὰ ὑπερῷα διατειχίζεσθαι», [PG 114, 1113]. Παλαιότερον τοῦ Ἁγ. Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, ὑπῆρχεν ὁ ἐξ ἀποστάσεως διαχωρισμός τῶν Φύλων στὶς Ἐκκλησίες (ἦσαν στὰ κλίτη), «οἱ λαϊκοὶ καθεζέσθωσαν μετὰ πάσης ἡσυχίας καὶ εὐταξίας· καὶ αἱ γυναῖκες κεχωρισμένως καὶ αὐταὶ καθεζέσθωσαν, σιωπὴν ἄγουσαι», [PG 1, 725-728]. Ἐπίσης, ὑπῆρχαν οἱ Διάκονοι ποὺ περπατάγανε ἀνάμεσα στὸν λαόν, καὶ ἐποπτεύανε τὸν Ναόν· «Καὶ ἄλλοι διάκονοι περιπατείτωσαν, καὶ σκοπείτωσαν τοὺς ἄνδρας καὶ τὰς γυναῖκας, ὅπως μὴ θόρυβός τις γένηται, καὶ μή τις νεύσῃ, ἢ ψιθυρίσῃ, ἢ νυστάξῃ», [PG 1, 1089], «εἰ δέ τις εὑρεθῇ παρὰ τόπον καθεζόμενος, ἐπιπλησσέσθω ὑπὸ τοῦ Διακόνου, ὡς πρωρεύς», [PG 1, 732]. Ἀργότερα, ἐπειδὴ προφανῶς γίνονταν ὅτι ἀνέφερε ὁ Ἅγιος σὺν τοῖς ἄλλοις, ἔγινε αἰτία νὰ βάλουν οἱ Ἅγιοι Πατέρες ὀπτικὰ χωρίσματα ἀνάμεσα στοὺς ἄνδρες καὶ στὶς γυναῖκες, τὰ ὁποῖα διατηρήθηκαν καὶ διατηροῦνται ἐνιαχοῦ μέχρι «σχεδὸν» πρὶν τὶς ἡμέρες μας. Στὶς ἡμέρες μας κυρίως, οὔτε ξύλινα τείχη ὑπάρχουν, οὔτε καταπετάσματα, ἀλλὰ στὶς περισσότερες ἐνορίες οὔτε κἂν οἱ ἀποστάσεις ποὺ ὑπῆρχαν οἱ μὲν στὸ ἕνα κλῖτος, αἱ δέ στὸ ἄλλο, ὅπως στὰ Ἐδὼ λέει ὁ Ἅγιος ὅτι εἶχε ἀκούσει τοὺς ἡλικιωμένους νὰ λένε ὅτι παλαιά, π.χ. 50 χρόνια πρὶν ἀπὸ αὐτόν, ἡ Ἐκκλησία [τῆς περιοχῆς τους], δὲν εἶχε τείχους νὰ χωρίζουν τοὺς ἄνδρες ἀπὸ τὶς γυναῖκες. Αὐτὸ ὅμως δὲν λέει ὅτι δὲν ἦσαν χωριστὰ στὶς Ἐκκλησίες οἱ ἄνδρες ἀπὸ τὶς γυναῖκες (ἀφοῦ εἴδαμε προηγουμένως ὅτι ἦσαν), ἀλλὰ λέει ὅτι δὲν ὑπῆρχε (σὲ ἐκείνη τὴν περιοχή) ξύλινο τεῖχος ἀνάμεσά τους. Μπορεῖ νὰ ὑπῆρχε π.χ. ἡμιδιάφανο στὰ κλίτη καταπέτασμα, ἢ θωράκια, ἢ νὰ χωρίζονταν λόγῳ τῆς ἀποστάσεως οἱ μέν στὸ δεξιὸ κλῖτος, αἱ δὲ στὸ ἀριστερό, κτλ., βλ. κεφ. 4. Ὁ Ἅγιος διατηρεῖ καὶ ἐπικροτεῖ τὸ ὁπτικὸ χώρισμα τῶν φύλων στὴν Ἐκκλησία ἀπὸ τοὺς πρὸ αὐτοῦ Ἁγίους Πατέρας, καὶ παρακάτω λέει ἕναν ἀπὸ τοὺς λόγους γιατὶ οἱ Ἅγιοι Πατέρες (πρὸ τοῦ Χρυσοστόμου) ἔβαλαν αὐτὰ τὰ ξύλινα τειχία. Πόσο μᾶλλον στὶς ἡμέρες μας. Καὶ δὲν ἦταν μόνον αὐτὸς ὁ λόγος. Ὁ κυριότερος λόγος ἦταν καὶ εἶναι ὅτι «Γέγραπται, ὁ οἶκός μου οἶκος προσευχῆς κληθήσεται» (Ματθ. καʹ 13). 64 Τὸ βλέπουμε καὶ στοὺς Κέλτες τόν 6ο – 7ο αἰ.: «καὶ ἄλλο ἕνα χώρισμα, ποὺ χωρίζει τὸ δάπεδο τῆς Ἐκκλησίας σὲ δύο ἴσα μέρη», Liam de Paor, Saint Patrick's world …, ὅ.π. σ. 222. Βλ. ἐπίσης, ὑποσ. 44. 63 – 51 – Παν. Δ. Παπαδημητρίου,Το ἀθέατον τῆς Ἁγίας Τράπεζας, βʹ ἔκδ., 23/4/2024 παιδικά μας χρόνια, ἀλλὰ καὶ οἱ ἄνδρες ἀπὸ τὶς γυναῖκες, καὶ οἱ γυναῖκες ἀπὸ τοὺς ἄνδρες, οὔτε 10 ἑκατοστὰ ἀπόσταση μεταξύ των δὲν ἔχουν, καθήμενοι καὶ σὲ διπλανὰ καθίσματα, ἀκουμπῶντες ἐνίοτε καὶ τοὺς ὥμους τους ἢ τοὺς πῆχες τους, ἢ κάνοντες μετάνοιες ἔμπροσθέν των. Καὶ πῶς θὰ προσευχηθοῦν οἱ Χριστιανοὶ καὶ οἱ Χριστιανές, Πατέρες, σὲ ὅσους ἡ φωτιὰ εἶναι δίπλα τους; Ἕναν λογισμὸ θὰ τὸν φέρει ὁ ἀντικείμενος. Ὁ δοκῶν ἑστᾶναι βλεπέτω μὴ πέσῃ ἐν καιρῷ (πρβλ. Αʹ Κορ. ιʹ 12). Οἱ Χριστιανοὶ καὶ οἱ Χριστιανὲς ἔρχονται στὴν Ἐκκλησία γιὰ νὰ προσευχηθοῦν, γιὰ νὰ πάρουν τὴν εἰρήνη τοῦ Χριστοῦ στὴν ψυχή τους, νὰ ἀναπαυθεῖ ἐν Χριστῷ ἡ ψυχή τους. Τί ὑπερηφάνεια εἶναι αὐτή, νὰ ὑπάρχει στὸν Ναό, στὰ δεξιά, ταμπέλα «Θέσεις μόνο γιὰ Ἄνδρες», καὶ νὰ κάθονται γραῖες καὶ νεάνιδες στὰ δεξιὰ στοὺς ἄνδρες; Τί ὑπερηφάνεια εἶναι αὐτή, νὰ ὑπάρχει στὸν Ναό, στὰ ἀριστερὰ ταμπέλα «Θέσεις μόνο γιὰ Γυναῖκες», καὶ νὰ κάθονται νέοι (ἐνίοτε μὲ κομμένα παντελόνια) στὰ ἀριστερὰ ἀναμέσον τῶν γυναικῶν καὶ τῶν νεανίδων; Τοὐλάχιστον νὰ ὑπάρχει ὁ ἀρχαῖος μόνον διαχωρισμὸς στὰ κλίτη. Ἐὰν οἱ γυναῖκες δὲν χωροῦν ἀριστερά, νὰ ἀνεβαίνουν καὶ στὸν γυναικωνίτη. Ἐὰν δὲν ὑπάρχει γυναικωνίτης, καὶ δὲν χωροῦν, ἂς στέκονται καὶ στὰ δεξιὰ σὲ προκαθορισμένο χῶρο (π.χ. μέσῳ τῆς διευθέτησης τῶν καθισμάτων), ἀλλὰ πίσω ἀπὸ τοὺς ἄνδρες, ὅπως τὸ τηρεῖ εὐλαβέστατος Ἱερεύς στὸν Ναόν του. Καὶ οἱ διάκονοι, ἂν εἶναι ἀνάγκη λόγῳ ἀνυπακοῆς, νὰ ἐπιβλέπουν τὸν διαχωρισμό: «διάκονοι περιπατείτωσαν, καὶ σκοπείτωσαν τοὺς ἄνδρας καὶ τὰς γυναῖκας, ὅπως μὴ θόρυβός τις γένηται, καὶ μή τις νεύσῃ, ἢ ψιθυρίσῃ, ἢ νυστάξῃ», [PG 1, 1089]. «μὴ γένηται ἡ ὑπόθεσις τῆς σωτηρίας, πρόφασις ἀπωλείας», [PG 33, 356A]. «Γέγραπται, ὁ οἶκός μου οἶκος προσευχῆς κληθήσεται» (Ματθ. καʹ 13). 5.5 Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό, σύμφωνα μὲ τὸν Ἅγιο Αὐγουστῖνο (354-430) Καὶ στὴν Δύση, ὁ Ἅγ. Αὐγουστῖνος ὁμιλεῖ γιὰ τὸν διαχωρισμὸ τῶν Φύλων στὴν Ἐκκλησία: “[…] the masses flock to the churches and their chaste acts of worship, where a seemly separation of the sexes is observed. […].”65 “That the Christian Religion is Health-Giving,” Phillip Schaff, A Select Library of the Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church, Vol. II (1907), St. Augustin’s The City of God, Book II, Chap. 28, p. 41. 65 – 52 – Ὁ διαχωρισμὸς τῶν Φύλων στὸν Ναό 5.6 Ὁ ἀσπασμὸς τῆς εἰρήνης Στὶς Ἀποστολικὲς Διαταγὲς ὁρίζεται ὅτι: «Λεγέτω δὲ ὁ παρεστὼς τῷ Ἀρχιερεῖ Διάκονος τῷ λαῷ· Μή τις κατά τινος· μή τις ἐν ὑποκρίσει. Εἶτα καὶ ἀσπαζέσθωσαν ἀλλήλους οἱ ἄνδρες, καὶ ἀλλήλας αἱ γυναῖκες,66 τὸ ἐν Κυρίῳ φίλημα· ἀλλὰ μή τις δολίως, ὡς Ἰούδας τὸν Κύριον φιλήματι παρέδωκε. Καὶ μετὰ τοῦτο προσευχέσθω ὁ Διάκονος ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας ἁπάσης, …».67 Στό Βιβλίον 4ον, Κεφ. 53ον, §9, ὁ Guillaume Durand ἀναφέρεται στὸν ἁσπασμὸ τῆς εἰρήνης στὴν Δύση τόν 13ον αἰώνα, καὶ λέει: «Ἄνδρες καὶ Γυναῖκες δὲν δίνουν ὁ ἕνας στὸν ἄλλον τὸ φιλὶ τῆς εἰρήνης στὴν Ἐκκλησία, μήπως γλιστρήσει κάποια ἀπρέπεια, ἐπειδὴ ἐμπαθεῖς ἀγκαλιὲς πρέπει νὰ ἀποφεύγονται, καὶ οἱ πράξεις πρέπει νὰ εἶναι ἁγνὲς καὶ πνευματικές. Αὐτὸς εἶναι ὁ λόγος ποὺ χωρίζονται οἱ ἄνδρες ἀπὸ τὶς γυναῖκες στὴν Ἐκκλησία».68 Σήμερα δὲν ὑπάρχει αὐτὸ τὸ ἐν Κυρίῳ φίλημα, καὶ πολὺ σωστὰ τὸ σταμάτησε ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἐν τῇ σοφίᾳ της. Στὴν Ἀρχιεπισκοπὴ Ἀμερικῆς τὸ βλέπεις σὲ μερικὲς ἐνορίες, κατ’ ἐπίδρασιν τῶν Μονοφυσιτῶν (Οἰκουμενισμοῦ), ἄνδρες μὲ γυναῖκες, γυναῖκες μὲ ἄνδρες (ὅλα ἰσοπεδωμένα), καὶ εἶναι ὥρα περισπασμοῦ, γέλιων, χαριεντισμῶν, χαιρετισμῶν ἐκ τοῦ σύνεγγυς καὶ ἐξ ἀποστάσεως, καὶ ἐνίοτε ἐμπαθῶν φιλιῶν καὶ χειραψιῶν… . Σήμερα ὁ καθεὶς ἂς ἐξετάζει τὴν καρδίαν του, καὶ νὰ βλέπει τί γίνεται μέσα του, καὶ νὰ τὸ διορθώνει μὲ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν βοήθεια ἐμπείρου Πνευματικοῦ. Ἡ ἐγκάρδια μυστική προσευχή γιὰ τὸν πλησίον στὴν Ἐκκλησία, στὴν Θεία Λειτουργία, εἶναι ὁ καλύτερος ἀσπασμός. Αὐτὸ σαφῶς ὑποδηλώνει ὅτι οἱ ἄνδρες καὶ οἱ γυναῖκες στέκονταν ξεχωριστά στὸν Ναό, καὶ ἐξηγεῖται νωρίτερα. 67 [PG 1, 736-737]. 68 Guillaume Durandus, Rationale Divinorum Officiorum, A modern translation of Book Four, Translated by Janet Gentles, Paschal Light, 2019: Βιβλίον 4ον, Κεφ. 53ον, §9, σ. 401. 66 – 53 –