ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ ΕΩΑ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΑ 2 (1994 - 1996) Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ* Ι Ή συνάντηση καί ή επακόλουθη σύγκρουση της 'Ορθόδοξης Ε κ ­ κλησίας καί διαφόρων συντηρητικών κύκλων με τους φορείς των νέων ιδεών σημάδεψαν χαρακτηριστικά την περίοδο του (νεο)ελληνικου Δια­ φωτισμού. Είδικότερα, τό σημείο στό όποιο εστιάζεται ή προσοχή πολλών ερευνητών, είναι ή διαπίστωση των εκάστοτε αίτιων, τά όποια συνέβαλαν στην εμφάνιση τών συγκρούσεων αυτών. 'Αντικείμενο του παρόντος &ρθρου είναι μιά αρκετά ειδική περίπτωση, ή οποία δέν αποτέλεσε πάντως κάποιο ουσιαστικό σημείο σύγκρουσης τότε, όπως άλλα πολύ γνωστότερα θέματα (π.χ. ή ήλιοκεντρική θεωρία καί ή πληθύς τών κόσμων). Έν τούτοις, ό τρόπος μέ τόν όποιο συζητήθηκε τό ολο θέμα, έστω καί σέ καθαρά Ιδιωτικό επίπεδο, είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικός. Συγκεκριμένα, μας παρουσιάζει τό πώς λειτουργούσε τότε μιά συλλογική νοοτροπία κυρίως ανάμεσα σέ εκκλησιαστικούς άνδρες, είτε στό επίπεδο της επίσημης 'Εκκλησίας, είτε δχι. Ή νοοτροπία αυτή συχνά οδηγούσε στό νά θεω­ ρούνται νέες ιδέες καί ανακαλύψεις ύποπτες καί επικίνδυνες γιά τήν ' Ορθοδοξία καί συνέβαλε έτσι στό νά εμφανίζονται διάφορα προβλήματα σχετικά μέ τήν αποδοχή τους. Τό θέμα μέ αφορμή τό όποιο έγινε τότε ή έν λόγω συζήτηση, είναι μάλιστα κατεξοχήν επίκαιρο. Πρόκειται γιά τήν ανακάλυψη της 'Αμερικής, τοϋ Νέου Κόσμου (novus mundus), της οποίας γιορτάστηκαν πρόσφατα - ή κατ' άλλους αποτιμήθηκαν κριτικά λόγφ τών γνωστών αρνητικών συνεπειών σέ διάφορους τομείς1 - τά 500 * Τό παρόν άρθρο βασίζεται σέ ανακοίνωση στό Διεθνές Συνέδριο «Νεοελληνικός Δια­ φωτισμός: 1750-1821. Ή πρόσληψη των ευρωπαϊκών ιδεών καί ό άναγεννώμενος Ελ­ ληνισμός» (Βόλος, 27-30 Μαΐου 1993), τό όποιο ήταν αφιερωμένο στη μνήμη Κ. Θ. Δημαρά. 1. Τό γεγονός αυτό έχει γίνει αφορμή νά συζητηθεί ευρύτατα ή επέτειος αυτή. Βλ. ενδεικτικά μερικά περιοδικά πού αφιέρωσαν τεύχη τους στό δλο θέμα: Evangelische Theologie 51 (1991), Archives de Sciences Sociales des Religions 37 (1992), Münchener Theologische Zeitschrift 43/3 (1992), Theologisch-Praktische Quartalschrift 140/3 (1992) 10 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ χρόνια άπό την «επίσημη» ανακάλυψη της στίς 12 Οκτωβρίου 1492 από τόν Χριστόφορο Κολόμβο 2 . Κύρια πηγή μας γιά την έρευνα αύτη αποτελούν δύο επιστολές. Ή πρώτη είναι του ιεροδιάκονου Νεόφυτου Καυσοκαλυβίτη προς τόν Νι­ κηφόρο Θεοτόκη (25 Αυγούστου 1773), ή δε δεύτερη περιέχει τη σχετική απάντηση του Θεοτόκη (30 'Οκτωβρίου 1773)3. Πρόκειται γιά δύο άπό τους γνωστότερους κληρικούς καί πνευματικούς άνδρες του 18ου αΐώνα. "Ο Νεόφυτος (1713-1784), γνωστός ώς ό «έξ Εβραίων» 4 , είχε διδάξει, μεταξύ των άλλων, στην Ά θ ω ν ι ά δ α ώς διευθυντής άπό τό 1749 καί είχε ορισμένες διαφωνίες μέ τόν Ευγένιο Βούλγαρι, όταν αυτός ανέλαβε τή καί Monthly Review44/3 (1992). Βλ. καί Β. BiGELOW et al., eds., Rethinking Columbus: Teaching About the 500th Anniversary of Columbus's Arrival in America, Milwaukee 1991. Βλ. επίσης Unser Amerika. 500 Jahre indianischer Widerstand, hrsg. von der Gesellschaft für bedrohte Völker, Wien 1992. Βλ. καί ένα σχετικά παλαιότερο έργο: F. JENNINGS, The Invasion of America, New York 1976. 2. 'Υπάρχει τεράστια βιβλιογραφία γιά τόν Κολόμβο καί τή συμβολή του στίς εξερευνήσεις. Βλ. ενδεικτικά τό σχετικό άρθρο στό Dictionary of Scientific Biography, Supplement I, 15 (1978) 87-91, όπου καί ή σχετική βιβλιογραφία. Βλ. επίσης πιό πρόσφατα Ρ. Ε. TAViANi, Christopher Columbus. The Grand Design, London 1985. Γιάτήν ανακάλυψη καί κατάκτηση της 'Αμερικής, βλ. ενδεικτικά F. MORALES PADRÓN, Historia del des- cubrimiento y conquista de America, Madrid 19905. 3. Οί δύο επιστολές έχουν δημοσιευτεί αρχικά άπό τόν Ι. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝΑ, Του μακαρίου Νικηφόρου Θεοτόκη πονήματα ίερά ανέκδοτα εκ χειρογράφου τεύχους της Εθνικής Βιβλιοθήκης, 'Αθήναι 1890, σ. 44-53, καί αργότερα άπό τόν κώδικα του ΙΩΆΝΝΟΥ ΟΙΚΟΝΌΜΟΥ, Έπιστολαί διαφόρων 'Ελλήνων λογίων, ανωτάτων κληρικών, Τούρκων διοικητών, εμπόρων καί έσναφίων (1759-1824). 'Ανέκδοτος χειρόγραφος κώδικας, εκδότης Γ. 'Αντωνιάδης, πρόλογος καί φιλολογική παρουσίαση Μ. Μ. Παπαϊωάννου, 'Αθήνα 1964, σ. 493-501. Περιέχονται επίσης στό χειρόγραφο 82 του έτους 1785 (σ. 47-48 καί 53-63 αντίστοιχα) του ' Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως, τό όποιο βρίσκεται, μαζί μέ τά υπόλοιπα, στή βιβλιοθήκη της Τουρκικής 'Ιστορικής ' Εταιρείας στην "Αγκυρα. Βλ. P. MORAUX, Bibliothèque de la Société Turque d'Histoire. Catalogue des Manuscrits Grecs (Fonds du Syllogos), Turk Tarih Kurumu Yayinlanndan XII. Seri - No. 4, Ankara 1964, σ. 135-136. Στό παρόν άρθρο παραπέμπουμε στην έκδοση του Σακκελίωνα. 4. Δέν θά υπεισέλθουμε έδώ στό θέμα τοΰ άν ό Νεόφυτος αυτός ταυτίζεται μέ τόν ομώνυμο συγγραφέα τοΰ άντιιουδαϊκοϋ έργου 'Ανατροπή της θρησκείας των 'Εβραίων. Γιά τό θέμα αυτό, βλ. ARIADNA CAMARIANO-CIORAN, Les Académies princières de Bucarest et de Jassy et leurs professeurs (Institute for Balkan Studies 142), Thessaloniki 1974, σ. 429-430. Α. ΜΠΕΛΕΖΙΝΗΣ, Ένας αγνοημένος ύμνος τοΰ Συμεών τοΰ Νέου Θεολόγου, Σπείρα. Γλώσσα - Ποίηση 8 (Μάϊος 1981) 449-475, στίς σ. 472-473. Οί Χ. Σ. ΤΖΩΓΑΣ, Ή περί μνημοσυνών έρις έν Άγίω "Ορει κατά τόν IH' αιώνα, Θεσσαλονίκη 1969, σ. 16,28, καί Κ. Κ. ΠΑΠΟΥΛΙΔΗΣ, Τό κίνημα τών Κολλυβάδων, 'Εν 'Αθήναις 19912, σ. 32, ταυτίζουν πάντως τους δύο Νεόφυτους. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 11 διεύθυνση της σχολής τό 1753. 'Αργότερα δμως, συμφιλιώθηκε καί δια­ τήρησε αλληλογραφία μαζί του. Ε π ί σ η ς διατέλεσε καθηγητής στην «Αυθεντική» 'Ακαδημία του Βουκουρεστίου. 'Αναμείχθηκε ενεργά στό κίνημα τών Κολλυβάδων καί τό υποστήριξε ένθερμα. Παρότι δέν δημο­ σίευσε αρκετά, πολλά έργα του σε χειρόγραφη μορφή μαρτυρούν γιά τό εύρος κυρίως τών θεολογικών άλλα καί τών φιλολογικών του γνώσεων. Πρόκειται γιά ένα αρκετά παρεξηγημένο πρόσωπο σήμερα, πιθανότατα λόγω του εριστικού του χαρακτήρα, τό όποιο έν τούτοις έπαιξε έναν αρκε­ 5 τά σημαντικό ρόλο στίς πνευματικές εξελίξεις του 18ου αιώνα . Τήν επι­ στολή τοΰ Θεοτόκη, ό οποίος τόν ονόμασε εκεί ίεροδιδάσκαλο, έλαβε πιθα­ 6 νότατα δταν βρισκόταν άπό τό 1770 μέχρι τό 1773 στό Bra§ov (Kronstadt) . Ό Νικηφόρος Θεοτόκης (15 Φεβρουαρίου 1731 - 31 Μαΐου 1800), άπό τήν άλλη πλευρά, είναι σαφώς πολύ πιό γνωστός, δεδομένου οτι 7 αποτελεί μιά επιβλητική μορφή τοΰ 18ου αιώνα . "Αν καί δίδαξε καί ασχολήθηκε συστηματικά μέ τίς φυσικές-θετικές επιστήμες, έν τούτοις δέν έγινε αντικείμενο κριτικής (πλην ελαχίστων περιπτώσεων, π.χ. κατά τή δεύτερη παραμονή του στό 'Ιάσιο γύρω στά 1775/76). Ό Θεοτόκης έχαιρε μεγάλου κύρους σέ εκκλησιαστικούς, πολιτικούς καί γενικότερα πνευματικούς κύκλους της εποχής 8 . Αυτό οφείλεται, ά φ ' ενός μέν στην 5. Βλ. ΤΖΩΓΑΣ, Ή περί μνημοσυνών ερις, οπ.π., σ. 16-28. CAMARIANO-CIORAN, Les Académies princières, δ.π., σ. 413-431. Α. Θ. ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ, 'Αδαμάντιος Κοραής καί Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης, Πρακτικά Συνεδρίου «Κοραής καί Χίος» (Χίος, 11-15 Μαΐου 1983), τ. Β', 'Αθήνα 1985, σ. 101-108. Γ. Θ. ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ, Νεόφυτος Καυσο­ καλυβίτης ( Ό έκ Πατρών διδάσκαλος του Γένους), Πάτρα 1992. 6. Βλ. ΤΖΩΓΑΣ, Ή περί μνημοσυνών ερις, δ.π., σ. 21-22. Κατά τήν CAMARIANO-CIORAN. Les Académies princières, δ.π., σ. 415, ό Νεόφυτος έμεινε 6 χρόνια στό Bra§ov, όπου δίδαξε καί στό ελληνικό σχολείο της περιοχής. Πρέπει νά σημειωθεί εδώ οτι οι γνώσεις γιά τόν Χ. Κολόμβο καί τό Νέο Κόσμο ήταν αρκετά διαδεδομένες γενικά στό ρουμανικό χώρο καί μάλιστα τό 18ο αιώνα. Βλ. σχετικά Ε. DENIZE, Imaginea lui Columb §i a lumii noi în cultura romàna veche, Revista istoricä 3 (1992) 937-953, κυρίως στίς σ. 944-950. 7. Γιά τόν Θεοτόκη βλ. ΖΩΗ ΜΟΥΡΟΥΤΗ-ΓΚΕΝΑΚΟΥ, Ό Νικηφόρος Θεοτόκης (1731-1800) καί ή συμβολή αύτοϋ εις τήν παιδείαν του Γένους, 'Αθήναι 1979. D. STIERNON, Nicéphore Théotokès, Dictionnaire de Spiritualité 11 (1982) 208-214. G. PODSKALSKY, Griechische Theologie in der Zeit der Türkenherrschaft (1453-1821), München 1988, σ. 366-371. 8. Όπως τόνισε ό Γ. Ι. ΖΑΒΙΡΑΣ, Νέα 'Ελλάς ή Έλληνικόν Θέατρον, άνατύπωσις Α' εκδόσεως, επιμέλεια Τ. Α. Γριτσοπούλου (Εταιρεία Μακεδόνικων Σπουδών 11), 'Αθήναι 1972, σ. 491-492, ό Θεοτόκης ήταν «ρήτωρ γλαφυρότατος, ή γάρ φύσις καί τέχνη εις αυτόν συνέδραμον, σοφότατος είς τά της παλαιάς καί νεωτέρας φιλοσοφίας, εις τά της θεολογίας ούδενός δεύτερος έν τοις καθ' ημάς χρόνοις, καί Μαθηματικός άριστος- μάρτυς τοΰ λόγου τά της φιλοσόφου καί θεολόγου ψυχής αύτοϋ πονήματα».  12 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ καταγωγή του άπό παλιά καί επιφανή οικογένεια της Κέρκυρας 9 , α φ ' έτερου δέ στην ευρεία του μόρφωση καί στό γεγονός ότι παρέμεινε πιστός στην 'Ορθόδοξη παράδοση. Τήν παραπάνω επιστολή έστειλε ό Θεοτόκης στον Νεόφυτο άπό τή Λειψία, οπού βρισκόταν ήδη άπό τό 1765 καί είχε έκδόσει μερικά άπό τά σημαντικότερα έργα του. Τό θέμα πού προκάλεσε τήν ανταλλαγή τών παραπάνω επιστολών, είχε νά κάνει μέ τά θεολογικά προβλήματα, τά όποια σχετίζονταν μέ τήν ανακάλυψη της 'Αμερικής καί τά όποια αντιμετώπιζε ό Νεόφυτος 1 0 . Πρέπει νά σημειωθεί στό σημείο αυτό παρενθετικά οτι τό θέμα « Α μ ε ρ ι κ ή » απα­ σχολούσε σέ κάποιο βαθμό τους "Ελληνες τήν περίοδο του (νεο)ελληνικου Διαφωτισμού καί μάλιστα άπό διάφορες σκοπιές (π.χ. ώς πρότυπο γιά πολιτειακή οργάνωση ή καί άπό απλή περιέργεια). Ό 'Αδαμάντιος Κο­ ραής, λόγου χάριν, είχε αλληλογραφία μέ τόν Thomas Jefferson 11 καί τόν Edward Everett 12 , ένώ ό Δανιήλ Φιλιππίδης έδειξε έντονο ενδιαφέρον νά πληροφορηθεί οσο τό δυνατόν περισσότερα γιά τή νέα ήπειρο, τ ή ν « Άγγλαμερική» (Anglamérique) 13 , όπως τήν ονόμαζε 1 4 . Πολλές γνώσεις γιά τή νέα ήπειρο διαδίδονταν τήν περίοδο εκείνη καί μέ τή μετάφραση στά ελληνικά διαφόρων ξένων σχετικών έργων 1 5 . Είναι γνωστή δέ ή 9. Βλ. M.-D. STURDZA, Dictionnaire historique et généalogique des grandes familles de Grèce, d' Albanie et de Constantinople, Paris 1983, σ. 426-432, κυρίως στίς σ. 427,430. 10. Ή αλληλογραφία αύτη είναι ήδη αρκετά γνωστή (άπό τόν κώδικα του Γ. Κ. Βελλίου) καί έχει μνημονευτεί συχνά, παρότι δεν έχει τύχει ακόμη συστηματικής ανάλυσης καί εκτενούς σχολιασμού. Βλ. π.χ. ΑΝΩΝΥΜΟΣ, Νικηφόρος Θεοτόκης, Πανδώρα 4, φ. 87 (1 Νοεμβρίου 1853) 371-375, στή σ. 374. Χ. ΦΙΛΗΤΑΣ, Εμμανουήλ Γλυζώνιος, Πανδώρα 9, φ. 204 (15 Σεπτεμβρίου 1858) 273-281, στή σ. 280. 11. Βλ. S. G. CHACONAS, The Jefferson-Korais Correspondence, The Journal of Modern History 14 (1942) 64-70, 593-596. A. S. HORTON, Jefferson and Korais: The American Revolution and the Greek Constitution, Comparative Literature Studies 13 (1976) 323-329. 12. Βλ. G. C. SOULIS, Adamantios Korais and Edward Everett, Mélanges offerts à Octave et Melpo Merlier, t. II, Athènes 1953, σ. 397-407. Μέ τόν Everett είχε αλληλογραφία καί ό 'Ιωάννης Καποδίστριας. Βλ. σχετικά G. C. SOULIS, Everett-Kapodistrias Correspondence, The Journal of Modern History 26 (1954) 272-273. 13. ΔΑΝΙΗΛ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ - BARBIE DU BOCAGE - ΑΝΘΙΜΟΣ ΓΑΖΗΣ, ' Α λ λ η λ ο γ ρ α φ ί α (1794- 1819), έκδοση, σχόλια Αικατερίνης Κουμαριανοΰ, 'Αθήνα 1966, σ. 135. Σέ μιά άλλη περίπτωση, ό Φιλιππίδης συνέκρινε τήν ανακάλυψη της δομής καί τών νόμων του φυσικού κόσμου (π.χ. άπό τόν Newton) μ' εκείνη της 'Αμερικής άπό τόν Κολόμβο, αν καί θεώρησε τήν πρώτη ασύγκριτα πολυτιμότερη. Βλ. Χ. Θ. ΞΕΝΑΚΗΣ, Τά σχόλια καί οί προσθήκες τοΰ Δανιήλ Φιλιππίδη στά μεταφρασμένα ανέκδοτα χειρόγραφα τής Φυσικο-χημείας τοΰ Brisson, 'Αρχείο Θεσσαλικών Μελετών9(1991) 33-63, στή σ. 46. 14. Σχετικά μέ τήν ονομασία τής νέας ηπείρου, βλ. F. LAUBENBERGER, The Naming of America, The Sixteenth Century Journal 13 ( 1982) 91 -113. 15. Βλ. π.χ. τή μετάφραση τοΰ έργου τοΰ FRANÇOIS-RENÉ, VICOMTE DE CHATEAUBRIAND Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 13 μεταναστευτική προσπάθεια περίπου χιλίων οικογενειών Ελλήνων με 16 τή βοήθεια του Dr. Andrew Turnbull τό 1768 , oi όποιοι ίδρυσαν στή 17 Φλώριδα τήν αποικία Νέα Σμύρνη . 'Επίσης, σε κάποιο έντονα άντι- κληρικαλιστικό κείμενο των άρχων του 19ου αιώνα, ό ανώνυμος συγγραφέας τόνισε ότι σκόπευε νά εγκαταλείψει «τήν δύστυχη ν 'Ελλάδα στενάζουσαν υπό τόν ζνγόν των λαοπλάνων» καί νά μεταβεί στή Φιλαδέλφεια της 1 'Αμερικής, ζητώντας στό Νέο Κόσμο «νέαν πατρίδα» *. 'Αξίζει επίσης νά αναφερθεί καί τό γεγονός ότι διάφοροι Έλληνες είχαν συμβάλει παλαιότερα στην ανακάλυψη καί εξερεύνηση της 'Αμερικής 19 καί ότι υπάρχουν θεωρίες σχετικά μέ τήν ελληνική καταγωγή του Κολόμβου20. Παράλληλα, διάφορες γνώσεις γιά τή νέα ήπειρο ήταν αρκετά διαδεδομένες καί ανάμεσα στους 'Οθωμανούς Τούρκους, όπως φαίνεται άπό τά έργα του Piri Reis21 καί κυρίως άπό τό έργο Tarih-i Hind-i Garbi ενός ανώνυμου συγγραφέα γύρω στά 1580 (πρώτη εκτύπωση τό 1730, ανατύπωση τό 1875), τό όποιο σώζεται σέ πολλά χειρόγραφα καί είχε αρκετά σημαντική διάδοση τότε22. (1768-1848), Άταλά ή οι έρωτες δύω αγρίων εγχωρίων της Βορείου 'Αμερικής [...], Βενετία 1805 καί τοΰ έργου του JOACHIM HEINRICH CAMPE (1746-1818), Ή άνακάλυψις της 'Αμερικής. Βιβλίον ψυχαγωγικόν διά παΐδας καί νεανίσκους, τ. Α'-Γ', Βιέννη 1820. 16. Βλ. τή σχετική μαρτυρία τοΰ Γεώργιου Λασσάνη: Κ. Α. ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, Τρία ανέκδοτα ιστορικά δοκίμια του Φιλικού Γεωργίου Λασσάνη, Θεσσαλονίκη 1973, σ. 55-56. 17. Γιά τήν προσπάθεια αυτή, βλ. τήν κατατοπιστική μελέτη του Ε. Ρ. PANAGOPOULOS, New Smyrna. An Eighteenth Century Greek Odyssey, Brookline, MA 19782, ελλ. μετάφραση, 'Αθήνα, Κάλβος 1972. 18. Βλ. Π. ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ, 'Ιδεολογικές συνέπειες της κοινωνικής διαμάχης στή Σμύρνη (1809-1810), Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπονδών 3 (1982) 9-39, στή σ. 12. 19. Βλ. Χ. Δ. ΛΑΖΟΣ, Έλληνες στην ανακάλυψη καί εξερεύνηση τής 'Αμερικής, 'Αθήνα 1990. 20. Βλ. Δ. ΣΙΣΙΛΙΑΝΟΣ, Ή ελληνική καταγωγή του Χριστόφορου Κολόμβου, 'Αθήνα 1950. Χ. Δ. ΛΑΖΟΣ, Χριστόφορος Κολόμβος. Ένα ελληνικό πρόβλημα, Αθήνα 1992. Α. ΛΑΓΚΑΔΑΣ - Μ. ΜΑΡΗΣ, Έλληνας ήταν ό Χριστόφορος Κολόμβος. Μιά ιστορική έρευνα, 'Αθήνα 1993. 21. Γιά τήν προσωπικότητα καί τό έργο του, βλ. Ρ. KAHLE, Piri Reis, the Turkish Sailor and Cartographer, The Journal of the Pakistan Historical Society 4 (1956) 99-108. A. C. HESS, Piri Reis and the Ottoman Response to the Voyages of Discovery, Terrae Incognitae 6(1974)19-37. 22. Βλ. T. D. GOODRICH, The Ottoman Turks and the New World. A Study of Tarih-i Hind-i Garbi and Sixteenth-Century Ottoman Americana (Near and Middle East Monographs, N.S., 3), Wiesbaden 1990. Βλ. καί τή βιβλιοκρισία του έργου αΰτοΰ άπό τήν Ε. Α. ZACHARIADOU στην Orientalistische Literaturzeitung 87 (1992) 285-287. 14 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ II Πρίν όμως παραθέσουμε αναλυτικά τίς απορίες τοΰ Νεόφυτου καί τήν απάντηση του Θεοτόκη, είναι χρήσιμο νά κάνουμε μιά μικρή αναδρομή στό παρελθόν καί συγκεκριμένα στό χώρο της Δυτικής Ευρώπης, οπού εμφανίστηκαν γιά πρώτη φορά ανάλογα προβλήματα. Έ τ σ ι , οΐ σχετικές συζητήσεις καί οί συναφείς προβληματισμοί στον ελληνικό χώρο θά μπορέσουν νά κατανοηθούν καλύτερα στό γενικότερο πλαίσιο τους. Είναι αρχικά γνωστό οτι ή ανακάλυψη της 'Αμερικής συνέβαλε τά μέγιστα στον αναπροσανατολισμό του άνθρωπου πάνω στή γ η , στην υπέρβαση παλαιών αντιλήψεων γιά τήν imago mundi καθώς καί στην αύξηση τών εξερευνητικών προσπαθειών γιά πληρέστερη γνώση της γης 23 καί φυσικά του σύμπαντος . Δέν είναι τυχαίο τό γεγονός οτι μέσα σ ' αυτό τό κλίμα απόκτησης νέων γνώσεων, θά δημοσιευτεί μερικές δεκαετίες αργότερα, συγκεκριμένα τό 1543, τό επαναστατικό έργο τοΰ Ν. Κοπέρνικου De revolutionibus orbium caelestium, ό όποιος είχε επηρεαστεί σημαντικά άπό τίς τότε γεωγραφικές ανακαλύψεις 2 4 . Ή ανακάλυψη της 'Αμερικής δέν ήταν φυσικά ενα αμελητέο γεγονός, άλλα δημιούργησε, όπως είναι γνωστό καί άπό αλλες περιπτώσεις, ποικίλα προβλήματα, κυρίως λόγω της επαφής δύο τελείως διαφορετικών κόσμων, του Παλαιού καί τοΰ Νέου 2 5 . Μεταξύ αυτών υπήρχαν καί τά θεολογικά προβλήματα, τά όποια 23. Βλ. ενδεικτικά E. J. BURRUS, S. J., The Impact of the New World Discovery Upon the European Thought of Man, in J. ROBERT NELSON, ed., No Man is Alien: Essays on the Unity of Mankind, Leiden 1971, σ. 85-108. J. H. ELLIOTT, The Discovery of America and the Discovery of Man, Proceedings of the British Academy58 (1972) 4-27. F. LESTRINGANT, Le déclin d'un savoir. La crise de la cosmographie à la fin de la Renaissance, Annales 46 (1991) 239-260. V. MAGALHÀES GODINHO, Entre mythe et utopie: les grandes découvertes. La construction de 1' espace et Γ invention de Γ humanité aux XVe et XVIe siècles, Archives Européennes de Sociologie 32 (1991) 3-52. 24. Βλ. T. GOLDSTEIN, The Renaissance Concept of the Earth in its Influence Upon Copernicus, Terrae Incognitae 4 (1972) 19-51. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ, Impulses of Italian Renaissance Culture Behind the Age of Discoveries, in F. CHIAPPELLI, ed., First Images of America. The Impact of the New World on the Old, v. I, Berkeley/Los Angeles/London 1976, σ. 27-35. M. BÜTTNER, Kopernikus und die deutsche Geographie im 16. Jahrhundert, Philosophia Naturalis 14 (1973) 353-364. Γιά τή γνώση της ανακάλυψης της 'Αμερικής άπό τόν Κοπέρνικο, βλ. Ε. ROSEN, Copernicus and the Discovery of America, The Hispanic American Historical Review 23 (1943) 367-371. 25. Βλ. μεταξύ τών άλλων, J. Η. ELLIOTT, The Old World and the New, 1492-1650, Cambridge 1970. T. TODOROV, La conquête de Γ Amérique. La question de Γ Autre, Paris 1982. P. HULME, Colonial Encounters: Europe and the Native Caribbean, 1492-1797, London/New York 1986. U. BITTERLI, Die "Wilden" und die "Zivilisierten". Grundzüge einer Geistes - und Kulturgeschichte der europäisch-überseeischen Begegnung, München 1976. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 15 μπορούν νά χαρακτηριστούν ώς ιδιαιτέρως σημαντικά. Αιτία τους ήταν βασικά ή ουσιαστική εξάρτηση δλων των πεδίων της γνώσης τήν εποχή εκείνη άπό τήν 'Αγία Γραφή καί γενικότερα άπό θρησκευτικές απόψεις. Κάθε διεύρυνση της γνώσης κρινόταν μέ βάση τή συμφωνία ή τή διαφωνία της μέ παραδεδομένες καί επικρατούσες θρησκευτικές αντιλήψεις, γεγονός πού οδηγούσε σέ αποδοχή της, σέ αντιδράσεις ή σε αδιαφορία αντίστοιχα. Υπήρχε, βέβαια, μιά μακρόχρονη παράδοση τέτοιων τοποθετήσεων άπό τήν εποχή της αρχαίας 'Εκκλησίας, ή οποία έλαβε διάφορες μορφές στην πορεία εξέλιξης της26. Παρά τίς σημαντικές διαφορές στην πνευματική καί θρησκευτική ανέλιξη της χριστιανικής 'Ανατολής καί Δύσης, στοιχεία τής ανωτέρω παράδοσης έπεβίωσαν καί στίς δύο αυτές περιοχές καί οδήγησαν σέ διάφορες συγκρούσεις μέ τήν αναδυόμενη επιστήμη τους Νεωτέρους Χρόνους. Βέβαια, σέ παλαιότερες εποχές ή επιστήμη δέν μπορούσε νά αμφι­ σβητήσει γενικά τό θρησκευτικό έλεγχο επάνω της καί νά αναπτυχθεί αυτόνομα. Πέρα άπό κάποιες μεμονωμένες προσπάθειες ανεξαρτητοποί­ ησης, τά πρώτα δείγματα ουσιαστικής αποδέσμευσης άπό τό περιβάλλον αυτό είχαν αρχίσει νά διαφαίνονται στον ορίζοντα στά πλαίσια τής κοι­ νωνικής διαφοροποίησης άπό τήν εποχή του υστέρου Μεσαίωνα. Μέ τήν πάροδο τοΰ χρόνου όμως ήταν αδύνατο νά παραμείνει ενεργός ό θρη­ σκευτικός αυτός έλεγχος, ό όποιος στά πλαίσια τής προϊούσας έκκοσμί- κευσης άρχισε νά υποχωρεί, δχι μόνο άπό τό χώρο τής επιστήμης, άλλα καί άπό άλλους κοινωνικούς τομείς γενικά. Ή υποχώρηση αυτή συνο­ δεύτηκε άπό έντονες διαμάχες καί συγκρούσεις, άφοϋ τά θρησκευτικά κέντρα εξουσίας δέν μπορούσαν φυσικά νά εγκαταλείψουν τά κεκτημένα δικαιώματα τους έλεγχου τής κοινωνίας. "Αλλωστε, ή συνηθισμένη ακόμη σήμερα προσέγγιση διαφόρων επιστημονικών θεωριών άπό ορισμένους κύκλους μέ βάση θρησκευτικά κριτήρια, εϊτε γιά αποδοχή, είτε γιά κριτική, αποτελεί μιά άπό τίς επιβιώσεις τής παραπάνω μακροχρόνιας εκκλησια­ στικής πρακτικής. Alte Welt - Neue Welt: Formen des europäisch-überseeischen Kulturkontakts vom 15. bis zum 18. Jh., München 1986. A. PAGDEN, European Encounters with the New World: From Renaissance to Romanticism, New Haven 1993. C. G. CALLOWAY, ed., The World Turned Upside Down. Indian Voices from Early America, New York 1994. 26. Γιά μιά συνοπτική παρουσίαση του όλου θέματος, βλ. V. MAKRIDES, Die religiöse Kritik am kopernikanischen Weltbild in Griechenland zwischen 1794 und 1821, Frankfurt a. M. 1995, σ. 583-603. Γιά ενα σχετικό παράδειγμα, βλ. τή στάση διαφόρων Χριστιανών συγγραφέων άπό τόν 4ο μέχρι τόν 7ο αιώνα στίς (επιστημονικές) απορίες πού δημι­ ουργούσε ό ποταμός Νείλος: Α. HERMANN, Der Nil und die Christen, Jahrbuch für Antike und Christentum 2 (1959) 30-69, κυρίως στίς σ. 40-43. 16 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ ' Αναμφίβολα είναι πολλά τά θέματα πού αποτέλεσαν σημεία έριδας μεταξύ επιστήμης καί θρησκείας. Άπό τίς μικρότερης ισχύος έριδες, αύτη πού μας ενδιαφέρει κυρίως στην παρούσα συνάφεια, είναι εκείνη σχετικά μέ την ανακάλυψη τοΰ Νέου Κόσμου. Τά θεολογικά προβλήματα 27 πού παρουσιάστηκαν στή Δύση αναφορικά μέ τό θέμα μας, ήταν συνοπτικά τά ακόλουθα: 1) 'Υπήρχε αρχικά τό πρόβλημα της καταγωγής των ιθαγενών κα­ τοίκων τής 'Αμερικής. Κατάγονταν άπό τους Πρωτοπλάστους, 'Αδάμ καί Εύα, ή οχι; "Αν μέν κατάγονταν άπ ' αυτούς, έπεβίωσαν όταν έγινε ò παγκόσμιος κατακλυσμός επί εποχής Νώε; 'Ή μήπως τό γεγονός αυτό δέν τους είχε επηρεάσει καθόλου, πράγμα πού θά συνεπαγόταν οτι ό κατακλυσμός αυτός δέν είχε παγκόσμια εμβέλεια. 'Από τήν άλλη πλευρά, αν κατάγονταν άπό τους γνωστούς ανθρώπους (π.χ. τής Ευρώπης), πώς ήταν δυνατό νά είχαν μεταβεί στην 'Αμερική οί πρώτοι άνθρωποι, δια­ σχίζοντας έναν τέτοιο τεράστιο καί θεωρούμενο απλωτό ωκεανό; Πώς βρέθηκαν επίσης ορισμένα ζώα στην 'Αμερική, τά οποία δέν απαντώνται πουθενά άλλου στον κόσμο; "Αν τελικά δέν είχαν έ'τσι τά πράγματα, τότε άπό πού κατάγονταν οί ιθαγενείς αυτοί καί γιά ποιο σκοπό τους είχε πλάσει ό Θεός; 2) Τό άλλο μεγάλο πρόβλημα ήταν ή σχέση τών κατοίκων τής 'Α­ μερικής μέ τους τότε γνωστούς ανθρώπους στά πλαίσια τής χριστιανικής σωτηριολογίας. "Αν οί ιθαγενείς αυτοί δέν κατάγονταν άπό τους Πρωτο­ πλάστους, τότε θά μπορούσε νά υποτεθεί δτι είχαν πλαστεί καί αυτοί κ α τ ' εικόνα καί κ α θ ' όμοίωσιν Θεού (Γέν. 1:26-27), ή οτι ήταν άλογα όντα, κατώτερα άπό τους γνωστούς ανθρώπους; Είχαν υποστεί οί ιθαγενείς αυτοί τίς επιπτώσεις του προπατορικού αμαρτήματος; Είχαν καί αυτοί κάτι ανάλογο μέ τόν 'Αδάμ καί τήν Ευα; Τό γεγονός δτι κυκλοφορούσαν γυμνοί, δταν τους παρατήρησαν γιά πρώτη φορά οί Ευρωπαίοι, ήταν μήπως μιά ένδειξη τής φυσικότητας καί αθωότητας τους καθώς καί τής παραδείσιας κατάστασης στην οποία ζούσαν ακόμη; Ή τ α ν άρα δεκτικοί τής εν Χριστώ σωτηρίας ή υπήρχε γι ' αυτούς κάποιο άλλο είδικό σχέδιο τοΰ Θεού; Είχε μεταβεί ό Χριστός εκεί γιά νά κηρύξει; Είχε σώσει τους 27. Γιά τό θέμα αυτό, βλ. L. ΗΑΝΚΕ, The Theological Significance of the Discovery of America, in CHIAPPELLI, ed., First Images of America, v. Ι, σ. 363-389. M. VENARD, La Bible et les Nouveaux Mondes, in G. BEDOUELLE - B. ROUSSEL, éd., Le Temps des Réformes et la Bible (Bible de Tous les Temps 5), Paris 1989, σ. 489-514, στίς σ. 494-505. M. - C. BÉNASSY-BERLING, La Bible en Amérique ibérique, in J. - R. ARMOGATHE, éd., Le Grand Siècle et la Bible, Bible de Tous les Temps 6, Paris 1989, σ. 505-518, στίς σ. 505-509. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 17 ιθαγενείς αυτούς μέσω του σταυρικού του θανάτου; 'Ή μήπως αυτοί χρειάζονταν ακόμη κάποιον γιά νά τους κηρύξει τό χριστιανικό μήνυμα καί νά τους οδηγήσει στή σωτηρία; "Αν ή απάντηση στό τελευταίο ερώτημα ήταν καταφατική, τότε πώς θά έξηγεΐτο τό γεγονός ότι είχαν περάσει τόσοι αιώνες χωρίς νά έχουν ακούσει οί λαοί αυτοί τό σωτηριώδες χριστιανικό μήνυμα; Δεν είχε παίξει κάποιο ρόλο στην περίπτωση αυτή ή πρόνοια του Θεού; 3) Τό τρίτο πρόβλημα είχε σχέση μέ τήν παντελή απουσία πληρο­ φοριών γιά τήν 'Αμερική καί τους κατοίκους της στην 'Αγία Γραφή καθώς καί σέ διάφορα έργα εκκλησιαστικών συγγραφέων. Γιά ποιο λόγο δέν είχε αποκαλυφθεί κάτι γιά τά θέματα αυτά; Μήπως επειδή ήταν τελείως άσχετα μέ τή χριστιανική σωτηριολογία; 'Ή μήπως δέν θά έπρεπε ή 'Αγία Γραφή νά θεωρείται οδηγός σέ κάθε είδους θέμα καί επομένως θά έπρεπε νά περιοριστεί ή αυθεντία της σέ ορισμένους μόνο χώρους; Περιττό είναι νά τονιστεί οτι οί παραπάνω θεολογικές απορίες είχαν πολλές πρακτικές επιπτώσεις στον τρόπο μέ τόν όποιο οί Ευρωπαίοι μεταχειρίστηκαν τους ιθαγενείς πληθυσμούς της 'Αμερικής. Οί θεολογικές αυτές απορίες, τίς όποιες περιγράψαμε σύντομα, είναι τελείως φυσιολογικές γιά ανθρώπους πού κινούνται καί σκέπτονται αποκλειστικά μέσα σέ τέτοια πλαίσια. "Αν μάλιστα αναλογιστεί κανείς οτι υπάρχουν ακόμη καί σήμερα πολλοί Χριστιανοί όλων τών ομολογιών πού σκέπτονται μέ παρόμοιο τρόπο αναφορικά μέ σχετικά θέματα, τότε οί παραπάνω χριστιανικές τοποθετήσεις τους περασμένους αιώνες πρέπει νά θεωρηθούν ώς εντελώς φυσιολογικές, μιά καί ή ανθρωποκεντρική θεώρηση του σύμπαντος ήταν τότε αδιαμφισβήτητη καί δεδομένη. Ή αξιολόγηση κάθε διεύρυνσης του πεδίου της γνώσης - συγκεκριμένα εδώ αναφορικά μέ τήν ανακάλυψη της 'Αμερικής καί τίς συνέπειες της - γινόταν αποκλειστικά καί μόνο μέ θρησκευτικά κριτήρια. Στην περίπτωση μας όμως δέν είχαμε κάποια επιστημονική θεωρία, ή οποία θά μπορούσε νά «αμφισβητηθεί» άπό θρησκευτική σκοπιά (όπως π.χ. τό κοπερνίκειο κοσμοείδωλο), άλλα τό αδιαμφισβήτητο γεγονός της ανακάλυψης μιας νέας ηπείρου. Επόμενο ήταν λοιπόν νά στραφούν οί σχετικές προσπάθειες σέ κάποιο συμβιβασμό ανάμεσα στά νέα γεωγραφικά δεδομένα καί στίς επικρατούσες θρησκευτικές αντιλήψεις. 'Από τήν άλλη πλευρά, σέ όσους ήθελαν νά απαλλάξουν τήν επιστήμη άπό θρησκευτικούς ελέγχους κάθε είδους, δόθηκε ή δυνατότητα νά χρησιμοποιήσουν τή σιωπή της 'Αγίας Γραφής σχετικά μέ τήν 'Α­ μερική γιά νά αναθεωρήσουν τό μέχρι τότε αναμφισβήτητο κύρος της στον επιστημονικό τομέα καί κατ' επέκταση αυτό της 'Εκκλησίας. Στό πλαίσιο αυτό διατυπώθηκαν επίσης πολλές θεωρίες, αντιχριστιανικές ή καί πιό ουδέτερες, γεγονός πού οδήγησε στην έντονη αντίδραση διαφόρων 18 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ θρησκευτικών κύκλων. Πρίν προχωρήσουμε σε κάποιες λεπτομέρειες αναφορικά με τό θέμα μας, πρέπει νά σημειώσουμε οτι ανάλογες απορίες, δπως αυτές σχετικά μέ τους κατοίκους της 'Αμερικής, είχαν διατυπωθεί 28 καί σέ δύο επιπλέον περιπτώσεις ύπαρξης «άλλων κόσμων καί ανθρώπων» : 1) 'Αρχικά αναφορικά μ ' ένα πολύ σχετικό θέμα, αυτό τών αντίποδων, δηλαδή, τών κατοίκων τών τμημάτων τής γήινης σφαίρας, τά όποια είναι έκ διαμέτρου αντίθετα. Ή ύπαρξη τών αντίποδων είχε αμφισβητηθεί στην πορεία τής ιστορίας άπό πολλούς Χριστιανούς συγγραφείς γιά λόγους παρόμοιους μ' αυτούς πού αναφέρθηκαν παραπάνω (π.χ. σχετικά μέ τήν καταγωγή τους καί μέ τό πρόβλημα τής σωτηρίας τους)29. 2) Σχετικά μέ τους υποτιθέμενους κατοίκους άλλων πλανητών, ενα θέμα πού αναπτύχθηκε καί διαδόθηκε πολύ μετά τήν επικράτηση τοΰ κοπερνίκειου κοσμοειδώλου. Οί παραπάνω θεολογικές απορίες παρου­ σιάστηκαν στην περίπτωση αυτή ακόμη πιό έντονα, γιατί επρόκειτο γιά υποτιθέμενα έμβια όντα έκτος τής γής, τά όποια, σύμφωνα μέ κάποιες απόψεις, δέν είχαν καμιά σχέση μέ τόν πλανήτη μας καί τους κατοίκους του30. III "Ας επιστρέψουμε όμως στό θέμα τής 'Αμερικής. Είναι αρχικά γνωστό οτι ό Κολόμβος είχε αντιμετωπίσει διάφορα προβλήματα άπό τήν εκ­ κλησιαστική ηγεσία τής εποχής του (π.χ. άπό τόν επίσκοπο τής Ceuta) πρίν αποτολμήσει τά εξερευνητικά του ταξίδια31. Είναι όμως επίσης γνωστό ότι ό Κολόμβος προσωπικά δέν είχε καθόλου τέτοιους ενδοιασμούς. ' Αντίθετα μάλιστα, είχε αρκετά θρησκευτικά κίνητρα32 γιά νά επιχειρήσει 28. Πρβλ. Β. GLADIGOW, Andere Welten - andere Religionen?, in F. STOLZ, Hrsg., Religiöse Wahrnehmung der Welt, Zürich 1988, σ. 245-273, στίς σ. 255-257, όπου τονίζεται επιπλέον οτι σέ άλλες θρησκείες μέ διαφορετική σωτηριολογία (π.χ. στό Ισλάμ) δέν εμφανίζονται διόλου προβλήματα σχετικά μέ τήν ύπαρξη άλλων κόσμων. 29. Γιά τό θέμα αυτό σέ συνάφεια μέ τήν 'Ελλάδα του 18ου αίώνα (αλλά καί μέ τό παρελθόν), βλ. Β. ΜΑΚΡΙΔΗΣ, Τό πρόβλημα τών αντίποδων στην προεπαναστατική 'Ελλάδα, Ίστορικογεωγραφικά 5 (1993/94) 9-49. 30. Γιά τό θέμα αυτό στή Δυτική Ευρώπη, βλ. S. DICK, Plurality of Worlds. The Origins of the Extraterrestrial Life Debate from Descartes to Kant, Cambridge 1982. M. CROWE, The Extraterrestrial Life Debate 1750-1900. The Idea of a Plurality of Worlds from Kant to Lowell, Cambridge 1986. Γιά ανάλογα προβλήματα στην 'Ελλάδα του 18ου αιώνα, βλ. MAKRIDES, Die religiöse Kritik, ό.π., passim. 31. Α. D. WHITE, A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom, v. I, New York 1899, σ. 108. 32. 'Εκτός τών θρησκευτικών, υπήρχαν φυσικά καί άλλου είδους κίνητρα. Βλ. τήν πλη- Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 19 τίς εξερευνητικές του προσπάθειες, συγκεκριμένα δέ μιά άποκαλυπτική- χιλιαστική Legitimation τοϋ ταξιδιού του στά πλαίσια της Θείας πρόνοιας. Αυτό υπαινίσσεται άλλωστε κυριολεκτικά τό όνομα «Χριστο-φό ρος» ή «Christo-ferens», δηλαδή, αυτός πού επρόκειτο νά φέρει τό χριστιανικό 33 μήνυμα στό Νέο Κόσμο . 'Αναφορικά μέ τό πρόβλημα της καταγωγής τών κατοίκων τής 'Αμε­ 34 ρικής, διατυπώθηκαν μετά τό 1492 πολλές θεωρίες . Τά περισσότερα προβλήματα προκάλεσε πάντως εκείνη τών Προαδαμιτών του Isaac La Peyrère (1596-1676), ή οποία υποστήριζε δτι υπήρξαν άνδρες καί γυναίκες πάνω στή γή πρίν άπό τόν 'Αδάμ. 'Επρόκειτο γιά μιά θεωρία πού συζητή­ θηκε ευρύτατα τους επόμενους αιώνες, γιατί, πέραν τών θρησκευτικών της διαστάσεων, έθιγε καί τό μεγάλο επιστημονικό πρόβλημα του μονο- γενισμοΰ ή του πολυγενισμου. Ό La Peyrère είχε γεννηθεί στό Bordeaux σέ καλβινιστικό περιβάλλον, άλλα ήταν πιθανότατα εβραϊκής καταγωγής. Τό 1640 πήγε στό Παρίσι, όπου σχετίστηκε μέ πολλούς επιστήμονες, φιλοσόφους καί συγγραφείς, καί άπό τότε εργαζόταν γιά τή διαμόρφωση μιας ευρείας θεωρίας, ή οποία περιελάμβανε καί τους Προαδαμίτες. Τό βιβλίο του γιά τους Προαδαμίτες μέ τους τίτλους Prae-Adamitae. Sive exercitatio super versibus 12-14 capitis V epistolae Pauli ad Romanos, quibus inducuntur Primi homines ante Adamum conditi καί Systema theo- logicum ex Praeadamitarum hypothesi. Pars Prima δημοσιεύτηκε τελικά τό 1655 σέ πέντε εκδόσεις συνολικά καί προκάλεσε πλήθος αντιδράσεων. ροφοριακή μελέτη τής VALERIE I. J. FLINT, The Imaginative Landscape of Christopher Columbus, Princeton 1992. Γιά μιά σχετική περίπτωση, βλ. D. CLAY, Columbus' Senecan Prophecy, American Journal of Philology 113 (1992) 617-620. 33. Βλ. γενικά R. MANSELLI, Cristoforo Colombo tra fede e scienza, in Histoire économique du monde méditerranéen 1450-1650. Mélanges en l'honneur de Fernand Braudel, Toulouse 1973, σ. 359-368. A. MIHOU, Colon y su mentalidad mesiânica en el ambiente franciscanista espanol, Valladolid 1983. L. I. SWEET, Christopher Columbus and the Millennial Vision of the New World, The Catholic Historical Review 72 (1986) 369-382. P. MOFFITT WATTS, Prophecy and Discovery: On the Spiritual Origins of Christopher Columbus's "Enterprise of the Indies", The American Historical Review % (1985) 73-102. R. RUSCONI, Escatologia e conversione al Cristianesimo in Cristoforo Colombo e nei primi anni della colonizzazione europea nelle isole delle "Indie", Cristianesimo nella storia 14/2 (1993) 263-302. Βλ. καί στά ελληνικά Χ. ΚΟΛΌΜΒΟΣ, 'Ανακάλυψη τής 'Αμερικής. Ημερολόγιο πλοίου 1492-1493, μετάφραση - πρόλογος: Ντίνος Βατικιώτης, 'Αθήνα 1984, όπου υπάρχουν πολλές σχετικές ενδείξεις. 34. Βλ. ενδεικτικά Α. GERBI, La disputa del Nuovo Mondo. Storia di una polemica 1750-1900, Milano/Napoli 1955. G. GLIOZZI, Adamo e il Nuovo Mondo. La nascita dell' antropologia come ideologia coloniale: dalle genealogie bibliche alle teorie razziale (1500-1700), Firenze 1977.  20 _ _ ^ _ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡ1ΔΗΣ Αποτέλεσμα τους ήταν νά συλληφθεί τό Φεβρουάριο του 1656 ό La Peyrère στίς Βρυξέλλες. 'Ύστερα άπό πολλές περιπέτειες, του προτάθηκε τελικά νά μετανοήσει, νά αποκηρύξει τίς απόψεις του, νά ζητήσει συγγνώμη άπό τόν Πάπα καί νά μεταστραφεί στό Ρωμαιοκαθολικισμό, πράγμα πού δέχθηκε. Τόν 'Ιανουάριο του 1657 έγινε δεκτός σέ ακρόαση άπό τόν Πάπα 'Αλέξανδρο Ζ' στό Βατικανό, οπού παρουσίασε με πολύ προσεκτικό τρόπο τήν απολογία του καί αρνήθηκε ό,τιδήποτε ήταν αντίθετο μέ τήν πίστη της Ρωμαιοκαθολικής 'Εκκλησίας. Πάντως, δέν φαίνεται οτι εγ­ κατέλειψε οριστικά τή θεωρία του γιά τους Προαδαμίτες, τήν οποία προσπάθησε, όμως πλέον πιό προσεκτικά, νά επιβεβαιώσει μέ επιπλέον 35 στοιχεία μέχρι τό τέλος της ζωής του . Οί συζητήσεις σχετικά μέ τήν καταγωγή του ανθρωπίνου γένους καί τή βιβλική χρονολογία δέν είχαν εμφανιστεί βέβαια τήν εποχή του La Peyrère γιά πρώτη φορά. Είναι γνωστό οτι διάφοροι 'Εθνικοί είχαν ασκήσει στό παρελθόν κριτική σέ ίουδαιοχριστιανικές αντιλήψεις γιά τήν καταγωγή του ανθρωπίνου γένους. Τέτοια στοιχεία βρίσκουμε π.χ. στον 'Ιουλιανό τόν Παραβάτη, ενώ άπό τό έργο του Αυγουστίνου De civitate Dei συμπε­ ραίνεται οτι γίνονταν καί τότε συζητήσεις σχετικά μέ τή χρονολογία του κόσμου μεταξύ 'Εθνικών καί Χριστιανών. 'Ανάλογα θέματα είχαν εξεταστεί καί τόν Μεσαίωνα άπό 'Ιουδαίους συγγραφείς, χωρίς πάντως νά δημι­ ουργηθούν σοβαρά προβλήματα36. Τό 16ο αιώνα δμως συνέβησαν δύο ριζικές αλλαγές πού έθεσαν τό ολο θέμα σέ νέα βάση. 'Αρχικά στά πλαίσια του Humanismus της 'Αναγέννησης, συντελέστηκε ή ανακάλυψη τοΰ ιστορικού παρελθόντος πολλών λαών (π.χ. τών Χαλδαίων, Αιγυπτίων, ' Αζτέκων) καί τών παραδόσεων τους γιά τήν αρχή τοΰ κόσμου, οί όποιες δέν συμφωνούσαν μέ τίς πληροφορίες της Βίβλου καί έθεσαν ύπό αμφι­ σβήτηση τή χρονολογία της. Έπειτα, σημαντικό ρόλο στην αναθεώρηση πολλών απόψεων γιά τό ανθρώπινο γένος έπαιξε καί ή ανακάλυψη της 'Αμερικής, τό status τών κατοίκων της οποίας αποτέλεσε τήν αιτία τών σχετικών ερίδων. Φυσικά, διατυπώθηκαν πολλές καί συχνά παράδοξες θεωρίες γιά τήν καταγωγή τών κατοίκων αυτών, άπό τίς όποιες οί πολυ- γενετικές απόψεις αποτελούσαν γενικά τήν πιό σοβαρή αμφισβήτηση της ίουδαιοχριστιανικής παράδοσης. Ή διαφορά πάντως μέ τόν La Peyrère ήταν οτι αυτός προσπάθησε νά θεμελιώσει τή θεωρία του γιά τους Προα- 35. Βιογραφικά στοιχεία γιά τόν La Peyrère βλ. στην εξαιρετικά πληροφοριακή μελέτη τοΰ R. Η. ΡΟΡΚΙΝ, Isaac La Peyrère (1596-1676). His Life, Work and Influence (Brill's Studies in Intellectual History 1), Leiden 1987, σ. 5-25. 36. Βλ. δ.π., σ. 26-31. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 21 δαμίτες στην ϊδια τήν Αγία Γραφή, χωρίς νά αναιρέσει τά βιβλικά δεδομένα, ενώ παράλληλα ενσωμάτωσε τίς απόψεις του σ' έ'να παγκόσμιο μεσσιανικό σχέδιο σωτηρίας37. " Ο La Peyrère στηρίχθηκε γιά τή βιβλική θεμελίωση της θεωρίας του στην Προς Ρωμαίους επιστολή του 'Αποστόλου Παύλου (5:12-14), όπου, κατά τή γνώμη του, γινόταν λόγος γιά ανθρώπους πρίν άπό τόν 'Αδάμ. Συγκεκριμένα, εκεί τονίζεται οτι ό νόμος εισήλθε στον κόσμο διά μέσου του 'Αδάμ. Ή αμαρτία υπήρχε όμως καί πρίν άπό τόν 'Αδάμ, άλλα μέ τήν εμφάνιση του στον κόσμο απέκτησε ηθική σημασία. Επομένως, κατά τόν La Peyrère, έπρεπε νά υπήρξαν καί άνθρωποι πρίν άπό τόν 'Αδάμ πάνω στή γη, οί όποιοι είχαν ζήσει σ' έναν άνομο κόσμο. Ή ερμηνεία αυτή μπορούσε κατά τή γνώμη του νά λύσει διάφορες απορίες, όπως τήν ασυμφωνία μεταξύ των παραδόσεων διαφόρων λαών καί της Βίβλου, καί νά συμφιλιώσει τελικά τήν πίστη μέ τόν ορθό λόγο. Περιττό νά λεχθεί οτι ό La Peyrère δέν έβλεπε κάτι τό άντιθρησκευτικό στή θεωρία του. 'Αντίθετα όμως, οί απόψεις του δέν έγιναν δεκτές καί κρίθηκαν δριμύτατα, όχι μόνο άπό Ρωμαιοκαθολικούς καί Προτεσταντικούς, άλλα καί άπό εβραϊκούς κύκλους. Συνεχίζοντας τήν έκθεση τών βασικών σημείων τής θεωρίας του La Peyrère, πρέπει νά τονιστεί οτι κατά τή γνώμη του στην άνομη κατάσταση πρίν άπό τόν 'Αδάμ τά πάντα επιτρέπονταν, χωρίς νά υπάρχει κάποιος νόμος του Θεοϋ. 'Έπρεπε λοιπόν, κατά τόν La Peyrère, νά υπήρξαν δύο διαφορετικές δημιουργίες. Κατά τήν πρώτη δημιουργία, ό Θεός είχε πλάσει τόν άνθρωπο άπό διεφθαρμένη ύλη, ό όποιος γρήγορα παρήκμασε καί κατέληξε τελικά νά ζει σέ μιά «φυσική κατάσταση» (μέ τήν έννοια του Thomas Hobbes). Κατά τή δεύτερη δημιουργία, ό άνθρωπος πλάστηκε μέ σκοπό νά γίνει Θεός καί επομένως αθάνατος. Ή δημιουργία αυτή άρχισε μέσω τής εκλογής του 'Αδάμ. Γιά κάποιους άγνωστους λόγους ό Θεός επέλεξε στή συνέχεια τους Εβραίους, άλλα τελικά τους αποδοκίμασε καί έβαλε στή θέση τους τά "Εθνη. Ή εκλογή τών 'Εβραίων δέν σήμαινε πάντως κάποια φυλετική τους υπεροχή απέναντι στους άλλους λαούς. Στή μεσσιανική θεωρία του La Peyrère οί Εβραίοι καί τά "Εθνη θά ενώνονταν τελικά σέ μιά μοναδική εκλογή του Θεού. 'Έτσι, ό 'Αδάμ καί ή Ευα θεωρήθηκαν ώς οι πρόγονοι μόνο τών ' Εβραίων καί όχι ολόκληρης τής ανθρωπότητας. Μέ τήν πολυγενετική του θεωρία ò La Peyrère μπόρεσε νά προσφέρει εξηγήσεις γιά τήν ύπαρξη ανθρώπων στην 'Αμερική, στό νότιο ημισφαίριο καί σέ άλλα μέρη τής γής, γιά τους οποίους πιστευόταν 37. Βλ. O.K., σ. 31-41. 22 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ δτι δεν είχαν σχέση με τη βιβλική διήγηση της δημιουργίας. 'Από τήν άλλη πλευρά, τά χρονικά των άλλων λαών (π.χ. τών Κινέζων καί τών κατοίκων του Μεξικού) αναφέρονταν κατά τή γνώμη του σέ παρελθούσες εποχές, δηλαδή, πολύ πρίν άπό τόν 'Αδάμ. Αυτό αποτελούσε μιά σαφή ένδειξη του δτι είχαν υπάρξει άνθρωποι καί πρίν τήν εμφάνιση του ' Αδάμ στον κόσμο. ' Ο La Peyrère έθεσε μέ τίς απόψεις του γενικά τίς βάσεις μιας πρώιμης βιβλικής κριτικής, αμφισβήτησε τή Μωσαϊκότητα της Πεντατεύχου καί υποστήριξε δτι στά σωζόμενα βιβλικά κείμενα έχουμε μόνο μιά τμηματική διάσωση του πρωτοτύπου. Βασική ήταν επίσης ή ιδέα του δτι ή Βίβλος αποτελούσε μόνο τήν ιουδαϊκή καί δχι τήν παγκόσμια ιστορία. 'Αποτέ­ λεσμα αυτής της θεώρησης ήταν ή άποψη δτι ό κατακλυσμός του Νώε ήταν ενα τοπικό γεγονός μόνο στό χώρο της Παλαιστίνης καί δχι μιά παγκόσμια καταστροφή. Ό La Peyrère υποστήριξε επίσης δτι θά ήταν απίθανο νά κατάγονται δλοι οί άνθρωποι άπό τά επτά άτομα πού επέζησαν στην κιβωτό του Νώε. "Αλλωστε τόνισε δτι καί σ' άλλους λαούς διασώ­ ζονταν παραδόσεις σχετικά μέ κάποιον κατακλυσμό, ό οποίος δέν μπορούσε νά είναι ένας καί μοναδικός. Πέρα όμως άπ' αυτές τίς προκλητικές γιά τήν εποχή εκείνη απόψεις, ô La Peyrère υποστήριξε μερικές ακόμη πιό προβληματικές άπό χριστιανική άποψη, όπως π.χ. δτι ό κόσμος είναι αιώνιος. Ό λ α τά στοιχεία αυτά τά ενσωμάτωσε πάντως, όπως προανα­ φέρθηκε, στίς μεσσιανικές του αντιλήψεις δτι δλοι οί άνθρωποι, δηλαδή, οί Άδαμίτες, οί Προαδαμίτες καί οί Μετααδαμίτες, θά έσώζοντο τελικά38. Στά μεσσιανικά αυτά σχέδια σημαντική θέση κατείχε ό βασιλιάς της Γαλλίας, ό γαλλικός εθνικισμός καί οί Γάλλοι ώς ό εκλεκτός λαός τοΰ Θεού39. Ευνόητο είναι δτι οί απόψεις του La Peyrère, ιδίως αυτές γιά τους Προαδαμίτες καθώς καί ή άρνηση της Μωσαϊκότητας της Πεντατεύχου, προκάλεσαν τεράστιες αντιδράσεις άπ' όλες τίς πλευρές40. Έν τούτοις, άσκησαν σημαντική επίδραση στό μέλλον καί έθεσαν τίς βάσεις της βιβλικής κριτικής41 καί τών έντονων διαφωνιών μεταξύ τών πολυγενιστών καί τών μονογενιστών, δπως π.χ. τήν περίοδο τοΰ Διαφωτισμού, άλλα καί τόν 20ο αιώνα ακόμη 42 . Δέν πρέπει πάντως νά λησμονείται δτι οί πολυγε- νετικές απόψεις μπορούσαν εύκολα νά οδηγήσουν σέ υποτιμήσεις διαφόρων φυλών ανθρώπων, σέ ρατσισμό καί φυσικά σέ αρνητική τους αντιμετώπιση. 38. Βλ. δ.π., σ. 42-59. 39. Βλ. δ.π., σ. 60-68. 40. Βλ. δ.π., σ. 69-79. 41. Βλ. δ.π., σ. 80-93. 42. Βλ. δ.π., σ. 115-145,166-176. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 23 ' Η πρόθεση βέβαια του La Peyrère δεν ήταν αύτη, όμως δεν ήταν δυνατό νά ελεγχθούν όλες οί χρήσεις καί οί επιπτώσεις της θεωρίας του κυρίως τό 18ο καί 19ο αιώνα, όπως π.χ. άπό 'Αμερικανούς πολυγενιστές, οί όποιοι πίστευαν στην υπεροχή της λευκής φυλής43. IV "Ας επιστρέψουμε δμως στό χώρο τής 'Ελλάδας καί της προαναφερ­ θείσης αλληλογραφίας. Ό Νεόφυτος ξεκίνησε τήν επιστολή του απο­ καλώντας τόν Θεοτόκη «διδάσκαλε», παρά τό γεγονός οτι ήταν κατά πολύ μεγαλύτερος του στην ηλικία. Παράλληλα τόνισε οτι ήταν «ειλικρινής φίλος»ττ\ς ίερολογιότητάς του. Προφανώς εκτιμούσε ιδιαίτερα τόν Θεοτόκη καί αναγνώριζε τήν υπεροχή του όχι μόνο σέ θεολογικά, άλλα καί σέ επιστημονικά θέματα. "Αλλωστε, τελειώνοντας τήν επιστολή του, ζήτησε άπό τόν Θεοτόκη νά τόν διαφωτίσει, εϊτε με ιστορικά στοιχεία, είτε κυρίως μέ τίς έκτακτες διανοητικές του ικανότητες καί τή χάρη του Θεού. Συγκεκριμένα, τόν Νεόφυτο απασχολούσε άπό πολύ καιρό κάποια «περί τον νεοφανούς κόσμου περιεργία». Είχε ακουστεί τό κήρυγμα των 'Αποστόλων, τό όποιο ύπετίθετο ότι είχε διαδοθεί σ' ολόκληρη τή γη, καί στην 'Αμερική; (Πότερον εξήλθε κάκεϊσε ό παγκόσμιος φθόγγος των 'Αποστόλων ή ου;). Κατά τόν Νεόφυτο, μάλλον δέν είχε συμβεί κάτι τέτοιο, άφοΰ δέν υπήρχε κάποια σχετική μαρτυρία (ώς μηδενός των θεο- κηρύκων ίστορουμένον έκεΐσε διαβήναι). Οί θεωρίες ότι είχαν βρεθεί έκεΐ κάποια «τεκμήρια χριστιανισμού, σταυρούς λέγω καί εικόνας», δέν ήταν μόνο άναπόδεικτες, άλλα τελείως άσύστατες. 'Εξάλλου, δέν υπήρχαν ιστορικές μαρτυρίες οτι κάποιος 'Απόστολος είχε μεταβεί καί είχε κηρύξει έκεϊ. Πέραν τούτων, τό μέρος αυτό τής γης, ή 'Αμερική, είχε παραμείνει ογνωστο μέχρις ότου ανακαλύφθηκε γιά πρώτη φορά. "Αν ήταν φυσικά γνωστό καί προηγουμένως, τότε θά υπήρχαν σίγουρα κάποιες σχετικές ιστορικές ειδήσεις (ή γάρ αν καί εγνωστο, καί ίστόρητο)*4. 43. Βλ. δ.π., σ. 146-165. Βλ. επίσης R. ΡΟΡΚΙΝ, The Philosophical Basis of Eighteenth-Century Racism, Studies in Eighteenth-Century Culture 3 (1973) 245-262. TOY ΙΔΙΟΥ, Pre-Adamism in 19th Century American Thought: "Speculative Biology" and Racism, Philosophia 8 (1978) 205-239. Σχετικά μέ τίς νεώτερες εξελίξεις στό θέμα των Προαδαμιτών, βλ. D. Ν. LIVINGSTONE, Preadamites: The History of an Idea from Heresy to Orthodoxy, The Scottish Journal of Theology 40 (1987) 41-66. TOY ΙΔΙΟΥ, Preadamism: The History of a Harmonizing Strategy, Fides etHistoria 22 (1990) 25-34. Περισσότερο ενδιαφέρον υλικό βλ. πιό πρόσφατα στό έργο του ίδιου, The Preadamite Theory and the Marriage of Science with Religion (Transactions of the American Philosophical Society 82/3), Philadelphia 1992. 44. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, δ.π., σ. 42. 24 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ ' Ο Νεόφυτος προχώρησε στη συνέχεια σε επιμέρους σημεία της θεο­ λογικής του απορίας 'Αφού ό Νέος Κόσμος ήταν όλους αυτούς τους αιώνες άγνωστος, τότε πώς θά επαληθεύονταν οί βιβλικές μαρτυρίες «εις πάσαν τήν γήν εξήλθεν ό φθόγγος αυτών» [Ψαλμ. 18 (19):5. Ρωμ. 10:18] καί «εσται καρποφορούμενον τό Εύαγγέλιον εν δλη τη κτίσει» (πρβλ. Κολ. 1:6). Ό Νεόφυτος ανέφερε επίσης τίς αιτιάσεις ορισμένων άθεων πού κατηγορούσαν την Αγία Γραφή οτι μετέδιδε ψευδείς πληροφορίες (οί της Γραφής ώς ψευδούς δήθεν έπιλαμβανόμενοι). Σκοπός τους ήταν νά αρνηθούν τήν παγκοσμιότητα του κατακλυσμού μέ επιχείρημα τήν ύπαρξη έμβιων όντων, ανθρώπων καί ζώων, στην 'Αμερική, τά όποια προφανώς δέν είχαν επηρεαστεί καθόλου άπό τό παραπάνω γεγονός. Διευκρινιστικά πρέπει νά σημειωθεί εδώ οτι γιά νά μήν αμφισβητηθεί ή παγκοσμιότητα του κατακλυσμού, έπρεπε οπωσδήποτε νά δειχθεί οτι ή 'Αμερική είχε κατοικηθεί γιά πρώτη φορά μετά τήν υποτιθέμενη ημερο­ μηνία τοΰ κατακλυσμού. Τό όλο θέμα πάντως θά θίξει εκτενέστερα στή συνέχεια ό Θεοτόκης. Ό Νεόφυτος έ'δωσε δμως μιά δική του ερμηνεία στην παραπάνω απορία. Κατά τή γνώμη του, ή 'Αμερική δέν έκατοικεΐτο πρίν άπό τόν κατακλυσμό καί τήν εποχή τών 'Αποστόλων. Αυτό συνέβη γιά πρώτη φορά κάποτε μεταγενέστερα. 'Αφού λοιπόν ό «νεοφανής κόσμος ουκ ην επί τών Αποστόλων οίκούμενος», τότε λυνόταν ή παραπάνω απορία σχετικά μέ τή διάδοση τοΰ κηρύγματος τών 'Αποστόλων στά πέρατα της οικουμένης [πρβλ. Ψαλμ. 18 (19):5]. "Αν συνέβαινε όμως τό αντίθετο, τότε θά ήταν αδύνατο νά είχε αφεθεί ένας τόσο μεγάλος κόσμος χωρίς νά ακούσει ποτέ τό χριστιανικό μήνυμα, τή στιγμή κατά τήν οποία υπήρχε ειδική πρόνοια γιά μεμονωμένα άτομα, όπως γιά τόν Αιθίοπα αξιωματούχο (βλ. Πράξ. 8:27). Τέλος, ακόμη καί αν ή 'Αμερική είχε κατοικηθεί γιά πρώτη φορά μετά τήν εποχή τών 'Αποστόλων, δέν ήταν διόλου παράδοξο τό ότι μετά περίπου 1500 χρόνια, δηλαδή, όταν τήν ανακάλυψαν οί Ευρωπαίοι, οί κάτοικοι της είχαν πολλαπλασιαστεί τόσο πολύ (χυδαίους γενέσθαι)^. ' Ο Νεόφυτος έθιξε στή συνέχεια έ'να άλλο πρόβλημα σχετικά μέ τήν καταγωγή τών κατοίκων τής 'Αμερικής. Ποιος ήταν άραγε ό λόγος πού οί κάτοικοι μιας ευρύχωρης περιοχής τής γής (ήπειρώται), τής Ευρώπης ή τής 'Ασίας, είχαν αποφασίσει κάποτε νά κατοικήσουν σέ κάποια άλλη ήπειρο στίς περιοχές τών αντίποδων (τήν κατά διάμετρον άπφκισμένην γήν εκείνη ν εις οϊκησιν άνθείλοντο), ή οποία μάλιστα τους ήταν άγνωστη; 45. Ό.π., σ. 42-43. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 25 Θά μπορούσε νά υποτεθεί οτι κάποιο πλοίο πού είχε ξεκινήσει με άλλο προορισμό, είχε παρασυρθεί άπό τους άνεμους - πράγμα πού συνέβαινε συχνά - καί είχε καταλήξει τελικά στην 'Αμερική. 'Αλλά καί τότε υπήρχαν πάλι κάποιες εύλογες απορίες. Πώς θά ήταν δυνατόν ενα τέτοιο τυχαίο πλοίο, τό όποιο δέν ήταν κατάλληλα προπαρασκευασμένο, νά είχε πα­ ραμείνει σώο καί άβλαβες κατά τή διάρκεια ενός τέτοιου δύσκολου ταξιδιού καί νά είχε διαπλεύσει χωρίς απώλειες τέτοια απλωτά καί τεράστιας' έκτασης πελάγη; "Ας υποτεθεί όμως πάλι - συνέχισε ό Νεόφυτος - οτι μέ τήν πρόνοια του Θεού, ή οποία κατευθύνει τά πάντα, ενα τέτοιο πλοίο, στό όποιο επέβαιναν καί γυναίκες, είχε καταφέρει νά προσαράξει τελικά στην 'Αμερική. 'Αλλά καί τότε πώς θά έξηγεΐτο τό γεγονός οτι είχαν βρεθεί στην 'Αμερική μετά τόν κατακλυσμό θηρία καί άλλα άχθοφόρα ζώα; Θά ήταν απίθανο ενα τέτοιο τυχαίο πλοίο, μαζί μέ τίς γυναίκες, νά μετέφερε βοοειδή καί διάφορα άλλα ζώα. Υπήρχε βέβαια ή υπόθεση οτι ή 'Αμερική, αν καί τό εσωτερικό της δέν ήταν ακόμη τελείως γνωστό, πιθανόν νά επικοινωνούσε σέ κάποιο σημείο μέ μία άπό τίς γνωστές ηπείρους καί άπό εκεί νά είχαν μεταβεί τά διάφορα ζώα στό Νέο Κόσμο46. Οί απορίες αυτές του Νεόφυτου αποκαλύπτουν μερικές πτυχές τών θεολογικών προβλημάτων πού παρουσίαζε ή ανακάλυψη της 'Αμερικής στό δεύτερο μισό τοΰ 18ου αιώνα στον τουρκοκρατούμενο ελληνικό χώρο. Τό ερώτημα του σχετικά μέ τή σωτηρία τών μή Χριστιανών είναι στην πραγματικότητα παλαιό καί παρατηρείται μέ διάφορες μορφές καί τους Βυζαντινούς χρόνους47. Γενικά πιστευόταν οτι όλοι οί άνθρωποι κατάγονταν άπό τους Πρωτοπλάστους (Πράξ. 17:26). "Αγνωστο παρέμενε μόνο τό σχέδιο τοΰ Θεού στά πλαίσια της πρόνοιας του γιά τους ανθρώπους εκείνους πού δέν είχαν ακόμη ακούσει τό σωτήριο χριστιανικό μήνυμα. Τ Ηταν επίσης γνωστό στους Βυζαντινούς οτι ή χριστιανική οικουμένη δέν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί τήν εποχή τους. Τέλος, πρέπει νά τονιστεί - μέ βάση τά προαναφερθέντα σχετικά μέ τή συγκεκριμένη χριστιανική νοοτροπία θεώρησης νέων γνώσεων - οτι δέν εκπλήσσει διόλου ή τακτική του Νεόφυτου, ό όποιος, ξεκινώντας άπό θρησκευτικές-βιβλικές πληρο­ φορίες, προσπάθησε νά τίς συσχετίσει μέ τά νέα γεωγραφικά δεδομένα. ' Επίσης, τό γεγονός ότι δέν είχε τήν πρόθεση νά αμφισβητήσει ή τουλά­ χιστον νά σχετικοποιήσει καμιά πληροφορία του βιβλικού κειμένου (π.χ. γιά τόν παγκόσμιο κατακλυσμό), δείχνει τήν απόλυτη αυθεντία τοΰ συνόλου της 'Αγίας Γραφής τήν εποχή εκείνη. Τό ερώτημα πού παραμένει, είναι 46. Ό.π., σ. 43. 47. Βλ. C. MANGO, Byzantium. The Empire of New Rome, London 1980, σ. 183. 26 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ αν ήταν δυνατός ό συμβιβασμός των βιβλικών πληροφοριών με τά νέα γεωγραφικά δεδομένα αναφορικά με τό θέμα μας. Αυτό θά φανεί στη συνέχεια άπό την ανάλυση της εκτενούς απάντησης του Θεοτόκη. V ' Αρχικά, πρέπει νά τονιστεί ότι ô Θεοτόκης ήταν ένας εκκλησιαστικός άνδρας, ό όποιος είχε εξαιρετική ικανότητα στό νά συσχετίζει θρησκευτικές απόψεις μέ τά νεώτερα επιστημονικά δεδομένα, γιά τά όποια ήταν γενικά πολύ καλά πληροφορημένος. Ή απάντηση του στον Νεόφυτο είναι ενα σημαντικό τεκμήριο τών εξαιρετικών αυτών ικανοτήτων του 4 8 , οί όποιες - περιττό νά λεχθεί - φαίνονται τόσο άπό τά έργα του οσο καί άπό τήν υπόλοιπη αλληλογραφία του. Ό Θεοτόκης ξεκίνησε τήν απάντηση του επισημαίνοντας ότι κάθε απορία έχει καί τήν πρέπουσα απάντηση. Γιά διάφορους όμως λόγους (π.χ. πολυμάθειας στερήσει ) δημιουργείται σέ μερικούς ανθρώπους ή εντύπωση οτι μερικές απορίες, εϊτε λόγω της υφής τους, εϊτε λόγω άλλων δυσχερειών, δέν μπορούν νά έχουν κάποια ικανο­ ποιητική απάντηση. Αυτό φαινόταν οτι πίστευε ό Νεόφυτος αναφορικά μέ τό πρόβλημα τών κατοίκων της 'Αμερικής 4 9 . Πάντως ό Θεοτόκης ομολόγησε οτι ή απορία του Νεόφυτου δέν ήταν «απλή τις, καν μία δοκή, άλλα σύνθετος, Γραφών αναπτύξεως, αρχαίας τε καί καινής ιστορίας καί γεωγραφικών δεομένη ειδήσεων καί φυσιολογίας». 'Αναφερόμενος προ­ φανώς σ ' άλλες απορίες πού του είχε θέσει ό Νεόφυτος παλαιότερα, ό Θεοτόκης τόνισε οτι ή παρούσα απορία ήταν ακόμη πιό «δύσλυτος». Μέ άλλα λόγια, αναφερόταν σέ διάφορα πεδία γνώσης (ατε δή λόγον έχουσα τόν εκ πάντων συγκείμενον), στοιχεία τών οποίων έπρεπε νά αντληθούν γιά νά καταστεί δυνατή ή ικανοποιητική της απάντηση. Ευνόητο είναι οτι ό Θεοτόκης ήταν ενα άπό τά καταλληλότερα πρόσωπα γιά νά απαντήσει σέ τέτοια ερωτήματα. Ό ί'διος όμως μετριόφρονα τόνισε οτι, χάριν υπακοής στό αίτημα του Νεόφυτου, θά προσπαθούσε άπλα «τά δοκοϋνταμοι εκθε­ μένος, τό τω Θεώ, δ εστί τό κατά δύναμιν, έκτελέσωμεν φίλον»50. 48. Όπως τονίζει ό ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, ο.π., σ. η ' , «εν τη άποκρίσει δε ταύτη, όπως καί έν τοις άλλοις τών συγγραμμάτων αύτοΰ, καταφαίνεται ή ποικίλη καί αβρά τον ανδρός πολυμάθεια- καί γάρ ου μόνον ευχερώς επιλύει ας δυσλύτους απορίας τοΰ έρωτήσαντος λέγει προοιμιαζόμενος, άλλα καί οίκοθεν επαυξάνει αύτάς υπό της ρύμης τοΰ λόγου φερόμενος». 49. Ό Θεοτόκης έκανε στό σημείο αυτό μιά μεταφορά σχετικά μέ τό βαθμό δυσκολίας διαφόρων αποριών μέ βάση ενα χωρίο του ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΌΓΟΥ, Λόγος εις τό άγιον Πάσχα, 16 PG 36, 644-645. 50. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, ο.π., σ. 44. Ή τελευταία έκφραση του Θεοτόκη Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 27 ' Ο Θεοτόκης προχώρησε στη συνέχεια στην απάντηση των αποριών του Νεόφυτου51, ξεκινώντας με τό πρόβλημα του αν είχε κηρυχθεί τό ευαγγελικό μήνυμα στην 'Αμερική πρίν τό 1492. Καθόσον έγνώριζε, κανένας άπό εκείνους πού είχαν γράψει γιά τήν ιστορία της 'Αμερικής, «εϊρηκέ ποτέ ίχνος ουδέ σμικρότατον χριστιανικόν έκεϊεύρεθήναι». Τέτοια χριστιανικά ϊχνη είχαν βρεθεί μόνο στίς 'Ανατολικές 'Ινδίες 52 καί δχι στίς Δυτικές, δηλαδή, στην 'Αμερική 53 . Ή πνευματική κατάσταση τών κατοίκων της 'Αμερικής ήταν κατά τόν Θεοτόκη ό κύριος λόγος, γιά τόν όποιο δέν ήταν δυνατό νά είχαν δεχθεί αυτοί κάποτε στό παρελθόν τό ευαγγελικό μήνυμα. Συγκεκριμένα, ενα τμήμα τών κατοίκων της ηπείρου αυτής καί τών παρακειμένων νησιών ήταν «οι μεν νομάδες, καί σπόροι, καί άγριοι, καί τών κτηνών ουδέν διαφέροντες έτερον ειμή καθ ' δτι βία ή τέχνη κρατηθέντες καί έξημερωθέντες δεκτικοί πως νοός καί επιστήμης γίνονται, καί ούτοι τό σύνολον άθρησκοι». 'Υπήρχαν, βέβαια, καί άλλες ανώτερες τάξεις κατοίκων τής 'Αμερικής σε χωριά καί πόλεις, οί όποιοι είχαν τοπικούς αρχηγούς (κατζίκους) καί «νόμους, καί τάξεις, πολλώμέν αλλήλων σαρκός χαράκτηρι καί άναστήματι καίχρώματί είσι διαφέροντες καίεθει, καί τρόπω, καί γνώμη, καθάπερ δή καί θρησκεύειν». Έν τούτοις, κατά τόν Θεοτόκη, καί αυτοί άνηκαν βασικά στην κατηγορία τών ειδω­ λολατρών (ξοάνων λάτραι). Μερικοί δέ πού κατοικούσαν στό Μεξικό, ήταν επιπλέον ανθρωποφάγοι, άφοΰ θυσίαζαν, έψηναν καί έτρωγαν τους αιχμαλώτους πολέμου. Μέ άλλα λόγια, «λεόντων είσίνάπηνέστεροι». Μέ βάση τά στοιχεία αυτά, ήταν προφανές κατά τόν Θεοτόκη ότι, πρίν φθάσουν οί Ευρωπαίοι στό Νέο Κόσμο, δέν είχε ακουστεί ποτέ τό ευαγγελικό εξαρτάται πιθανώς άπό μιά παρόμοια του ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΌΓΟΥ, Εις Καισάρων τόν εαυτού άδελφόν επιτάφιος, 17 PG 35,776 καί 'Επιτάφιος είς τόν Μέγαν Βασίλειον, 82 PG 36, 604. 51. Ό ΘΕΟΤΟΚΗΣ έθιξε θέματα σχετικά μέ τήν 'Αμερική καί στό έργο του Στοιχεία Γεωγραφίας, Βιέννη 1804, σ. 232-245, τό όποιο εκδόθηκε μετά τό θάνατο του. Προέρχεται πάντως άπό παραδόσεις πού έκανε στό 'Ιάσιο γύρω στά 1775/76. 52. Άπό τήν πλουσιότατη βιβλιογραφία γιά τήν ιστορία του Χριστιανισμού στην 'Ινδία, βλ. ενδεικτικά Ε. TISSERANT, Eastern Christianity in India, Bombay/Calcutta/Madras 1975. S. NEILL, The Christian Church in India and Pakistan, Madras 1972. TOY ΙΔΙΟΥ, A History of Christianity in India. The Beginnings to A.D. 1707, Cambridge 1984. D. DANIEL, The Orthodox Church of India. I. History, New Delhi 1972. M. K. KURIAKOSE, History of Christianity in India. Source Materials, Madras 1982. L. W. BROWN, The Indian Christians of St. Thomas, Cambridge 19822. 53. Ό Θεοτόκης αναφέρθηκε έδώ έμμεσα σέ κάποιο προηγούμενο γράμμα του, στό όποιο είχε γίνει λόγος σχετικά μέ τό παραπάνω θέμα καί τό όποιο προφανώς αποτέλεσε τήν αιτία τής παρεξήγησης αυτής. 28 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ 54 μήνυμα εκεί . Μερικές διευκρινήσεις είναι αναγκαίες στό σημείο αυτό πρίν προ­ χωρήσουμε στή συνέχεια της επιστολής. Ή άποψη τοΰ Θεοτόκη ότι δέν είχαν βρεθεί κάποια σημάδια χ ρ ι σ τ ι α ν ι κ ή ς παρουσίας στην ' Α μ ε ρ ι κ ή πρίν τό 1492 είναι δεκτή μέχρι σήμερα, παρότι έχουν βρεθεί ορισμένα αρχαία, υποτιθέμενα χριστιανικά, σύμβολα, τά όποια δέν έχουν τύχει ακόμη γενικά αποδεκτής ερμηνείας. Υπάρχουν άλλωστε διάφορες θεωρίες σχετικά με τή μετάβαση ανθρώπων, πιθανώς δέ καί Χριστιανών, πρίν τό 55 1492 σ τ η ν Α μ ε ρ ι κ ή . 'Αναφορικά δέ με τίς κρίσεις τοΰ Θεοτόκη γιά τους κατοίκους τής ' Α μ ε ρ ι κ ή ς καί τίς διακρίσεις μεταξύ τους, πρέπει νά σημειωθεί ότι αυτές εκφράζουν βασικά τό κλίμα τής εποχής του καί τής ευρωπαϊκής υπεροχής απέναντι στους θεωρούμενους απολίτιστους καί άγριους ιθαγενείς πληθυσμούς τής ' Α μ ε ρ ι κ ή ς . Είναι γνωστό ότι ή συ­ νάντηση τών δύο αυτών διαφορετικών κόσμων αποτέλεσε τήν αφορμή νά αναθεωρηθούν βαθμιαία πολλές αντιλήψεις σχετικά μέ τό ανθρώπινο γένος καί νά αρχίσουν οί πρώτες προσπάθειες μιας επιστημονικής αν­ θρωπολογίας 5 6 . Είναι επίσης γνωστές οί διαμάχες στους κόλπους τής 54. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, δ.π., σ. 44-45. 55. Τό όλο θέμα εντάσσεται ήδη άπό τήν εποχή τής 'Αναγέννησης στίς θεωρίες γιά τήν εβραϊκή καταγωγή τών πρώτων κατοίκων τής 'Αμερικής (π.χ. ώς απογόνων του Σήμ ή τών 10 χαμένων φυλών του ' Ισραήλ, οί όποιες είχαν αιχμαλωτιστεί, όταν οί Άσσύριοι κατέλαβαν τό βόρειο βασίλειο του ' Ισραήλ τό 721 π.Χ.). Βλ. σχετικά Α. HULTKRANTZ, Amerikanische Religionen, Theologische Realenzyklopädie 2 (1978) 402-450, στίς σ. 404-406. Πρέπει νά σημειωθεί εδώ ότι καί στό περιοδικό Έρμης ό Λόγιος 9 (1819) 57-61, έγινε λόγος γιά Γάλλους, οί όποιοι είχαν μεταβεί τό 12ο αιώνα στην 'Αμερική καί είχαν διαδόσει τό Χριστιανισμό εκεί. 'Αναφέρεται μάλιστα ότι καί ό Κολόμβος τό 1492 «εύρήκεν εις τίνα πλήθη τών εγχωρίων είδος τι χριστιανικής θρησκείας» (σ. 59). 56. Γιά όλες αυτές τίς εξελίξεις, βλ. ενδεικτικά L. HANKE, Aristotle and the American Indians: A Study in Race Prejudice in the Modern World, Chicago 1959. TOY ΙΔΙΟΥ, The Spanish Struggle for Justice in the Conquest of America, Boston 19652. Η. N. FAIRCHILD, The Noble Savage. A Study of the Indian and the American Mind, Baltimore 1967. E. DUDLEY/M. E. NOVAK, eds., The Wild Man Within: An Image in Western Thought from the Renaissance to Romanticism, Pittsburgh 1972. M. T. HODGEN, Early Anthropology in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Philadelphia 19712. A. SINCLAIR, The Savage. A History of Misunderstanding, London 1977. T. HAHN, Indians East and West: Primitivism and Savagery in English Discovery Narratives of the Sixteenth Century, Journal οί Medieval and Renaissance Studies 8 (1978) 77-114. K. O. KUPPERMAN, Settling with the Indians. The Meeting of English and Indian Cultures in America, 1580-1640, London/ Toronto/Melbourne 1980. P. J. MARSHALL/G. WILLIAMS, The Great Map of Mankind. British Perceptions of the World in the Age of Enlightenment, London/Melbourne/Toronto 1982, σ. 187-226. A. PAGDEN, The Fall of Natural Man. The American Indian and the Origins of Comparative Ethnology, Cambridge 1982. J. FISCH, Die europäische Expansion und das Völkerrecht, Stuttgart 1984. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 29 Ρωμαιοκαθολικής Ε κ κ λ η σ ί α ς σχετικά με τίς διανοητικές ικανότητες τών ιθαγενών καί τή δυνατότητα νά δεχθοϋν καί νά αφομοιώσουν αυτοί 57 ενσυνείδητα τό χριστιανικό μήνυμα. Στίς διαμάχες αυτές ξεχώρισε μεταξύ 58 τών άλλων ή μορφή τοΰ Bartolomé de Las Casas . Πρέπει νά μνημονευθεί καί ή εγκύκλιος Sublimis Deus του Πάπα Παύλου Γ ' στίς 9 'Ιουνίου 1537, ή οποία ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκή γιά τους ιθαγενείς πληθυσμούς της 59 'Αμερικής . Τό 18ο αιώνα όμως, στον όποιο αναφερόμαστε κυρίως, οί αντιλήψεις γιά τους κατοίκους της 'Αμερικής είχαν αλλάξει σημαντικά 60 σέ σχέση μέ τό παρελθόν . 'Αναφορικά μέ τίς δύο χονδρικά κατηγορίες ιθαγενών κατοίκων τής 'Αμερικής πού προαναφέρθηκαν, πρέπει νά σημειωθεί οτι ό Θεοτόκης παρουσιάζεται αρκετά καλός γνώστης τής κατάστασης τοΰ Νέου Κόσμου. Παραδείγματος χάριν, γνωρίζει τόν ορο «κατζίκος» (cacique), ό όποιος ήταν αρχικά ινδιάνικης προέλευσης, άλλα είχε εισαχθεί καί καθιερωθεί στά ισπανικά. Ό όρος έχρησιμοποιεΐτο ευρύτατα στην Κεντρική καί 61 Νότιο 'Αμερική μέ διαφορετικές σημασίες ανάλογα μέ τήν περιοχή 57. Βλ. μεταξύ τών άλλων, J. Ν. RASMUSSEN, Bruder Jacob der Däne OFM als Verteidiger der religiösen Gleichberechtigung der Indianer in Mexiko im XVI. Jh., Mainz 1974. J. IRMSCHER, Menschenrechte der Indios und die römische Kurie, Revue des Études Sud-Est Européennes 31 (1993) 281-284. M. LÜTTICKE OFM, "Auch wir sind Menschen so wie ihr". Eine missionstheologische Untersuchung zum Religionsgespräch der Franziskaner mit den Azteken von 1524, Wissenschaft und Weisheit 58 (1995) 3-52. 58. Βλ. Β. DE LAS CASAS, Brevisima relación de la destrucción de las Indias, edición de A. Saint-Lu, ediciones Câtedra, Letras Hispânicas 158, Madrid 19873, όπου καί σχετική βιβλιογραφία (σ. 59-65). L. HANKE, Estudios sobre Fray Bartolomé de Las Casas y la lucha por la justicia en la conquista espanola de America, Caracas 1968. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ, All Mankind is One. A Study of the Disputation Between Bartolomé de Las Casas and Juan Ginés de Sepulveda in 1550 on the Intellectual and Religious Capacity of the American Indians, De Kalb, IH. 1974. G. L. HUXLEY, Aristotle, Las Casas and the American Indians, Proceedings of the Royal Irish Academy 80 (1980) 57-68. J. MEIER. Hrsg., Bartolomé de Las Casas: Der Mann - Das Werk - Die Wirkung, Frankfurt a. M. 1992. 59. Βλ. L. HANKE, Pope Paul III and the American Indians, The Harvard Theological Review 30 (1937) 65-102. 60. Βλ. G. W. STOCKING, JR., French Anthropology in 1800, Isis 55 (1964) 134-150. P. BOERNER, The Images of America in Eighteenth Century Europe, in Transactions of the Fourth International Congress on the Enlightenment, v. I, Studies on Voltaire and the Eighteenth Century 151, Oxford 1976, σ. 323-332. Βλ. επίσης διάφορα abstracts ανακοι­ νώσεων σχετικά μέ τή συνάντηση τών (Δυτικο)Εύρωπαίων μέ άλλους διαφορετικούς πολιτισμούς συμπεριλαμβανομένου καί τοΰ αμερικανικού: Η. MASON, ed., Transactions of the Sixth International Congress on the Enlightenment (Brussels, July 1983) (Studies on Voltaire and the Eighteenth Century 216), Oxford 1983, σ. 85-125. 61. Τόν ίδιο öpo αναφέρει ό ΘΕΟΤΌΚΗΣ καί στά Στοιχεία Γεωγραφίας, δ.π., σ. 237, οπού 30 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ (π.χ. σήμαινε τόν επικεφαλής κάποιας φυλής, χωρίου ή κοινότητας) 6 2 . Σημαντικό είναι επίσης δτι ό Θεοτόκης δέν θεωρούσε τους ιθαγενείς κατοίκους τής 'Αμερικής σάν κάτι διαφορετικό άπό τους Ευρωπαίους, άλλα πίστευε προφανώς στην ενότητα του ανθρωπίνου γένους. Τους θε­ ωρούσε μεν πολιτιστικά καί θρησκευτικά κατώτερους άπό τους Ευρω­ παίους 6 3 , άλλα παράλληλα δέν απέκλειε τη δυνατότητα εκπολιτισμού καί βελτίωσης τους 6 4 . Δέν πρέπει νά λησμονείται βέβαια δτι αναφερόμαστε πάντα σε εποχές, στίς όποιες ή κατανόηση του «άλλου» καί του περιγύρου του δέν μπορούσε νά γίνει μέ τά σύγχρονα πλουραλιστικά κριτήρια. Ό Θεοτόκης δέν έθιξε δμως τό θέμα τής μεταχείρισης τών ιθαγενών άπό τους κατακτητές τους καί δλων τών βιαιοτήτων πού είχαν διαπραχθεί στά πλαίσια αυτά, γεγονότα πού είχαν προκαλέσει σημαντικές αντιδράσεις ήδη άπό τό 16ο αιώνα. 'Αξίζει νά αναφέρουμε έδώ εν παρενθέσει τή γνώμη του Ευγένιου Βούλγαρη γιά τό θέμα αυτό. 'Έχοντας διαβάσει τό έργο του William Robertson (1721-1793), History of America (London 1777), τό όποιο με­ ταφράστηκε αργότερα στά ελληνικά καί δημοσιεύτηκε σέ 4 τόμους στή Βιέννη (1792/94), ό Βούλγαρις σημείωσε τά ακόλουθα σέ μιά επιστολή του (Kherson, 23 'Ιουνίου 1782) προς τόν Γεώργιο Κρομμύδη: «Μετά χαράς πολλής έδέχθην την Άμερικανικήν ίστορίαν του Ρώβερσον[...] καί τά πάθη έκτραγφδουσαν τών διά την απλότητα λεγομένων βαρβάρων, καί την τών δήθεν εύπολιτεύτων Ευρωπαίων θηριωδίαν, καί τω δντι βαρ­ βαρότητα, λαμπρώς στηλιτεύουσαν [...] Καί μεν δη καί πολλών άτασθάλων τε καί υπερήφανων, οίον τών 'Ισπανών καί άλλων την ωμότητα καί γίνεται λόγος γιά τους αρχηγούς τών ιθαγενών στή Χιλή. 62. Μιά εκτενή αναφορά τών διαφορετικών αυτών σημασιών του δρου βλ. στό P. BOYD- BOWMAN, Léxico Hispanoamericano del Siglo XVI, London 1971, σ. 143-144. 63. Στά Στοιχεία Γεωγραφίας, δ.π., σ. 232, ό ΘΕΟΤΌΚΗΣ ανέφερε δτι οι ιθαγενείς τής αμερικανικής ηπείρου ήσαν «ήλιολάτραι, καί είδωλολάτραι». Παρά δε τόν έκχριστιανισμό τους, «αί πλείωνες Λαοαγέλαι ετι τάς πατρίους θρησκεύουσιν άπάτας». 64. Στά Στοιχεία Γεωγραφίας, δ.π., σ. 233, ό ΘΕΟΤΟΚΗΣ ανέφερε επιγραμματικά τίς διαφο­ ρετικές απόψεις σχετικά μέ τίς διανοητικές ικανότητες καί τήν πνευματική κατάσταση τών κατοίκων τής 'Αμερικής: «Οί μεν τους τής 'Αμερικής οίκιστάς, αμελεί τοι τους 'Ιθαγενείς, άφυεϊς είναι φασι, καίχαύνους, καί εκδικητικούς, καί δεισιδαίμονας, οίδέ ευφυείς καί επιτηδείους, καί αγαθούς δε τους μη έπεισάκτου μετάσχοντος πονηρίας». Καί στό περιοδικό Έρμης ό Λόγιος 7 (1817) 347-369, στή σ. 349, ό ΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΣ ΑΣΩΠΙΟΣ έκανε λόγο γιά τή «φιλονεικία, άνοί νεωστί ευρεθέντες 'Αμερικανοί έπρεπε νά όνομασθωσιν άνθρωποι ή όχι». Μόλις όμως «οί άμφιβαλλόμενοι άνθρωποι» αυτοί έτυχαν τής κατάλληλης παιδείας, «δέν ΰπεχώρησαν πλέον εις ούδένα ουδέν απ' δσα συνιστώσι τους ανθρώπους, καί τους ανθρώπους τους πεπαιδευμένους». Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 31 άπανθρωπίαν, καί την απληστον φιλαργυρίαν, καί την θηριώδη αίμοβορίαν άναπεμπαζόμενος, σοκ έχω λέγειν, ποτέρους άθλιωτέρους νομίσαιμι; Τους 65 παθόντας τά τόσα κακά, ή τους δράσαντας;» . Στην 'Ελληνική Νομαρχία επιπλέον άσκήβηκε κριτική στή μαζική μεταφορά μαύρων άπό τήν 'Αφρική 66 καί στην εκμετάλλευση τους κάτω άπό άθλιες συνθήκες στην 'Αμερική . 'Ενδιαφέρουσες είναι καί οί ειδήσεις σχετικά με τίς θρησκευτικές 67 πεποιθήσεις καί πρακτικές των κατοίκων της 'Αμερικής . Ό Θεοτόκης, βέβαια, στά πλαίσια τής υπεροχής τής χριστιανικής θρησκείας, τής ανάγκης Ιεραποστολής καί τής επακόλουθης μεταστροφής των Ιθαγενών, δεν εκ­ φράστηκε θετικά για τίς θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, τίς όποιες θεώρησε 68 συλλήβδην ως ειδωλολατρικές . Βέβαια, ή θεώρηση αυτή δέν αποτελούσε τότε κάποια εξαίρεση, άφου διάφοροι Ρωμαιοκαθολικοί ιερείς πού ακο­ λούθησαν τίς πρώτες κατακτητικές προσπάθειες τών Ευρωπαίων, είχαν κάνει εκτενείς αρνητικές περιγραφές καί αξιολογήσεις τών θρησκειών του Νέου Κόσμου άπό χριστιανική σκοπιά 6 9 (π.χ. ό 'Ισπανός ιερέας καί 65. Παρά Γ. Κ[Ρ0ΜΜΥΔΗ], Διατριβή επί τής καταστάσεως τής ένεστώσης κοινής ημών γλώσσης, Μόσχα 1808, σ. 290,291. Γιά τό έργο αυτό του Robertson σε αναφορά με τό θέμα μας, βλ. Μ. DUCKWORTH, An Eighteenth-Century Questionnaire: William Robertson on the Indians, Eighteenth-Century Life (N.S.) 11 (1987) 36-49. Υπήρχαν βέβαια καί αντιδράσεις στή θετική θεώρηση τών «αγρίων» (savages) τό 18ο αιώνα. Ό Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse, τόνισε ότι ήταν εξοργισμένος μέ τους Philosophes του Διαφωτισμού, οί όποιοι εκτιμούσαν τους ιθαγενείς αυτούς πολύ περισσότερο άπ' ότι οί ίδιοι τους εαυτούς τους. Κατά τή γνώμη του, όλοι οί ιθαγενείς έπρεπε νά αντιμετωπί­ ζονται εχθρικά χωρίς εξαίρεση. 'Ανέφερε δέ ώς παράδειγμα προς αποφυγή τόν άτυχο de Lamanon, τόν όποιο κατακρεούργησαν τέτοιοι ιθαγενείς. Τήν παραμονή του βίαιου θανάτου του ô de Lamanon του είχε εκμυστηρευθεί ότι θεωρούσε τους ανθρώπους αυτούς καλύτερους άπό τους Ευρωπαίους! Βλ. J. DUNMORE / M. DE BROSSARD, éd., Le voyage de Lapérouse 1785-1788, récit et documents originaux, 1.1, Paris 1985, σ. 279. 66. Βλ. ΑΝΩΝΥΜΟΣ Ο ΕΛΛΗΝ, Ελληνική Νομαρχία ήτοι Λόγος περί ελευθερίας, φιλολογική άπομνημείωση, κείμενο - σχόλια - εισαγωγή Γ. Βαλέτας, 'Αθήνα 19824, σ. 158, ύπ.**. 67. Γιά τίς θρησκευτικές αντιλήψεις στην Κεντρική ' Αμερική πρίν τήν άφιξη τών ' Ισπανών, βλ. τό περιεκτικό άρθρο του Η. Β. NICHOLSON, Religion in Pre-Hispanic Central Mexico, in G. F. EKHOLM / I. BERNAL, eds., Handbook of Middle American Indians, v. 10, Austin 1971, σ. 395-446. HULTKRANTZ, Amerikanische Religionen, passim, όπου καί πλούσια βιβλιογραφία. 68. Γιά τό θέμα «είδωλολατρεία» άπό χριστιανική σκοπιά ιστορικά, βλ. Η. - W. GENSICHEN, Heidentum Ι. Biblisch / Kirchen-missionsgeschichtlich, Theologische Realenzyklopädie 14 (1985) 590-601, όπου καί εκτενής βιβλιογραφία. 69. Βλ. W. LEHMANN / Κ. KUTSCHER, Sterbende Götter und christliche Heilsbotschaft. Wechselreden indianischer Vornehmer und spanischer Glaubensboten in Mexiko, Stuttgart 1949. R. NEBEL, Altmexikanische Religion und christliche Heilsbotschaft. Mexiko zwischen Quetzalcóatl und Christus, Immensee 1983. Μιά γενική θεώρηση βλ. στό άρθρο του HULTKRANTZ, Amerikanische Religionen, ό.π., σ. 412417. 32 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ αυτόπτης μάρτυρας Diego Durân 70 ) καί συνέβαλαν στην καταστροφή 71 πλήθους τοπικών μνημείων καί έργων . Πέρα από τήν ειδική οπτική αυτή γωνία, οί ειδήσεις πού περιέχουν τά έργα των ιεραποστόλων είναι πάντως σημαντικότατες γιά τή θρησκευτική δομή των πολιτισμών αυτών, οί όποιοι είχαν παραμείνει γιά αιώνες μακριά από κάθε δυτική επίδραση. ' Α π ό τήν άλλη πλευρά, ή αναφορά του Θεοτόκη οτι κάποιες κατηγορίες ιθαγενών της 'Αμερικής ήταν τελείως άθρησκοι εκφράζει μιά αντίληψη, ή οποία διατυπώθηκε μέ διάφορες μορφές άπό τό 16ο αίώνα καί έπεβίωσε 72 μέχρι τίς αρχές του 20ου αίώνα . Ή σύγχρονη έρευνα όμως θεωρεί τήν 73 άποψη αυτή εσφαλμένη . ' Η πληροφορία τοΰ Θεοτόκη γιά τίς ανθρωποθυσίες (συμπεριλαμβα­ νομένων επιπλέον καί μικρών παιδιών) στά πλαίσια τών τελετουργιών 74 τών Ά ζ τ έ κ ω ν είναι επίσης ενδιαφέρουσα, άσχετα αν γίνεται εδώ μέ τήν πρόθεση νά δειχθεί τό επίπεδο κατάπτωσης του συγκεκριμένου πολιτιστικού συνόλου. Δείχνει άλλωστε επαφή μέ μιά ιδιαίτερη συνήθεια τοΰ λαοϋ 70. Βλ. FRAY DIEGO DURÂN, Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar, trans, by F. Horcasitas and D. Heyden, Norman 1971. Βλ. επίσης TOY ΙΔΙΟΥ. The Aztecs: The History of the Indies of New Spain, trans, by D. Heyden and F. Horcasitas, New York 1964. 71. Βλ. PABLO JOSÉ DE ARRIAGA, Eure Götter werden getötet. Die Ausrottung des Götzen- dienstes in Peru, hrsg. und kommentiert von K.A. Wipf, Darmstadt 1992. Βλ. επίσης γενικά J. SPECKER, Die Missionsmethode in Spanisch-Amerika im 16. Jahrhundert mit besonderer Berücksichtigung der Konzilien und Synoden, Beckenried 1953. R. KONETZKE, Forschungsprobleme zur Geschichte der Religion und ihrer Bedeutung in der Kolonisation Amerikas, Saeculum 10 (1959) 82-102. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ, Christentum und Conquista im spanischen Amerika, Saeculum 23 (1972) 59-73. J. DELUMEAU, Angst im Abendland. Die Geschichte kollektiver Ängste im Europa des 14. bis 18. Jahrhunderts, Bd. II, Rowohlt, Kulturen und Ideen 7920, Reinbek bei Hamburg 1985, σ. 387-397. Γιά τήν ιστορία τοΰ Χριστιανισμού στή Λατινική ' Αμερική, βλ. Η. - J. PRIEN, Die Geschichte des Christentums in Lateina­ merika, Göttingen 1978. 72. Βλ. π.χ. G. TESSMANN, Menschen ohne Gott, Stuttgart 1928. 73. Βλ. HULTKRANTZ, Amerikanische Religionen, ο.π., σ. 406, 442-443 ύπ. 5 καί 6. 74. Σχετικά μέ τίς θρησκευτικές αντιλήψεις τών Άζτέκων, βλ. L. SPENCE, The Gods of Mexico, London 1923. A. CASO, La religion de los Aztecas, Ciudad de Mexico 1936. A. HVIDFELDT, Teotl and Ixiptlatli. Some Central Concepts in Ancient Mexican Religion, Copenhagen 1958. C. A. BURLAND, The Gods of Mexico, London 1967. Βλ. επίσης G. C. VAILANT, The Aztecs of Mexico, London 1950. A. CASO, The Aztecs: People of the Sun, trans, by L. Dunham, Norman 1958. B. C. BRUNDAGE, The Fifth Sun: Aztec Gods, Aztec World, Austin 1979. Βλ. καί τό review article της ELIZABETH M. BRUMFIEL, Aztec Religion and Warfare: Past and Present Perspectives, Latin American Research Review 25 (1990) 248-259, οπού εξετάζονται σημαντικές πρόσφατες μελέτες γιά τή θρησκεία τών Άζτέκων καί μάλιστα γιά τίς ανθρωποθυσίες τους. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 33 αυτοί), ή οποία τόν είχε καταστήσει γνωστότατο στην Ευρώπη άπό σχετικές περιγραφές75. Ανάμεσα στίς πιό χαρακτηριστικές ήταν ή περιγραφή του αξιωματικού του Hernân Cortes, Bernal Diaz del Castillo, ó όποιος περιέ­ γραψε πώς ορισμένοι αιχμάλωτοι συνάδελφοι του οδηγήθηκαν άπό ' Αζ- τέκους πολεμιστές καί ιερείς στό ναό τοΰ Coatepec. Εκεί τους θυσίασαν, άφοϋ πρώτα έβγαλαν βίαια άπό τά στήθη τους τίς πάλλουσες καρδιές τους γιά νά τίς χρησιμοποιήσουν ως αναθήματα στά είδωλα. Μετά κύλισαν τά πτώματα τους στή βάση του ναοΰ, οπού οί αρμόδιοι γιά τίς τελετές τά διαμέλισαν καί τά φύλαξαν προσεκτικά γιά νά χρησιμοποιηθούν ώς ιερή τροφή σέ άλλες τελετές. Σημαντικές ήταν επίσης οί μαρτυρίες του ίερέα Bernardino de Sahagun (1500-1590) γιά τέτοιες καί άλλου είδους ανθρω­ ποθυσίες. Οί τελετουργικές αυτές συνήθειες πρέπει πάντως νά κατανοηθούν στά πλαίσια τών κοινωνικών σχηματισμών της αυτοκρατορίας τών Άζ- τέκων καί της κοσμολογίας της θρησκείας τους76. Υπάρχουν βέβαια καί αμφισβητήσεις σχετικά μέ τό αν δλες οί περιγραφές γιά τίς ανθρωποθυσίες τών Άζτέκων είναι αξιόπιστες. Υποστηρίζεται μάλιστα δτι σέ ορισμένες περιπτώσεις τουλάχιστον επρόκειτο γιά μύθους77 πού επινόησαν καί διέδιδαν οί Ισπανοί Conquistadores - ήδη άπό τήν εποχή του Κολόμβου78 - γιά νά δικαιολογήσουν τά δικά τους εγκλήματα79. Αυτό πού έχει σημασία πάντως 75. Βλ. Β. KEEN, The Aztec Image in Western Thought, New Brunswick 1971. Γιά τίς ευρωπαϊκές αντιλήψεις γιά τους ιθαγενείς κατοίκους της 'Αμερικής γενικά, βλ. Η. J. STAMMEL, Indianer. Legende und Wirklichkeit von A-Z, Gütersloh / Berlin 1977. R. F. BERKHOFER, The White Man's Indian. Images of the American Indian from Columbus to the Present, New York 1978. 76. Βλ. τό πληροφοριακό άρθρο του D. CARRASCO, Human Sacrifice. Aztec Rites, The Encyclopedia of Religion 6 (1987) 518-523. Βλ. επίσης B.R.O. DE MONTELLANO, Aztec Cannibalism: An Ecological Necessity?, Science 200 (1978) 611-617. J. M. INGHAM, Human Sacrifice at Tenochtitlan, Comparative Studies in Society and History 26 (1984) 379-400. ELIZABETH H. BOONE, ed., Ritual Human Sacrifice in Mesoamerica, Washington, D.C. 1984. Γιά τό θέμα τοΰ καννιβαλισμοΰ καί τών ανθρωποθυσιών σ' ενα ευρύτερο πλαίσιο, βλ. G. HOGG, Cannibalism and Human Sacrifice, London 1973. 77. Γιά τίς ποικίλες απόψεις τών Ευρωπαίων γιά τό Νέο Κόσμο γενικά, βλ. τή συλλογή άρθρων στό Κ. - Η. KOHL, Hrsg., Mythen der Neuen Welt. Zur Entdeckungsgeschichte Lateinamerikas, Berlin 1982. 78. Βλ. P. HULME, Columbus and the Cannibals. A Study of the Reports of Anthropophagy in the Journal of Christopher Columbus, Iberoamerikanisches Archiv (Ν.F.) 4 (1978) 115-139. 79. Βλ. σχετικά τήν πρόσφατη μελέτη του Ρ. HASSLER, Menschenopfer bei den Azteken? Eine quellen - und ideologiekritische Studie, Bern 1992. Βλ. επίσης W. ARENS, The Man-eating Myth. Anthropology and Anthropophagy, New York 1979. Γιά τήν υποταγή τών Άζτέκων στους Ισπανούς, βλ. C. GIBSON, The Aztecs Under Spanish Rule: A History of the Indians of the Valley of Mexico, 1519-1810, Stanford 1964. 34 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ είναι ότι οί περιγραφές αυτές, ιδίως εκείνες γιά τόν καννιβαλισμό, είχαν δημιουργήσει αρνητικές εντυπώσεις στην Ευρώπη σχετικά μέ τόν πολιτισμό καί τά έθιμα των Άζτέκων, πράγμα πού εκφράζουν οί παραπάνω σχετικές ειδήσεις τοΰ Θεοτόκη. VI Μετά τίς εισαγωγικές αυτές παρατηρήσεις, ό Θεοτόκης προχώρησε στην εξέταση των βιβλικών μαρτυριών σχετικά μέ τη διάδοση του απο­ στολικού κηρύγματος σ' ολόκληρο τόν κόσμο. 'Αρχικά ομολόγησε ότι φαινομενικά υπήρχε όντως μιά ανακρίβεια στίς ρήσεις «εις πασαν τήν γήν εξήλθεν ό φθόγγος αυτών» καί «εσται καρποφορούμενον τό Εύαγγέλιον εν δλχι τ η κτίσει», δεδομένου ότι τά γεγονότα έδειχναν τό αντίθετο. Ή φαινομενική όμως αυτή απορία θά μπορούσε νά λυθεί, αν κατανοούσε κανείς τά παραπάνω ρήματα σέ χρόνο μέλλοντα, δηλαδή, «έξελεύσεται» αντί τοΰ «εξήλθεν» καί «καρποφορήσει» αντί τοΰ «καρποφορούμενον». Ό Θεοτόκης προσπάθησε νά δείξει ότι ή αντικατάσταση αυτή ήταν αναγκαία, αναφέροντας μερικές ακόμη σχετικές περιπτώσεις. Τό ψαλμικό χωρίο, λόγου χάριν, «λίθον, δν άπεδοκίμασαν οί οίκοδομοΰντες, ούτος έγενήθη εις κεφαλήν γωνίας» [Ψαλμ. 117 (118):22. Πρβλ. Ματθ. 21:42], αναφέρεται στον 'Ιησού Χριστό, ό όποιος είναι ή «πέτρα»(1 Κορ. 10:4). Σημαίνει δέ ότι ô Χριστός έγινε ή «κεφαλή» των δύο λαών, τών ' Εβραίων καί τών 'Εθνικών, πού συνενώθηκαν καί δημιούργησαν τή «γωνία», δηλαδή τήν 'Εκκλησία. Ό προπάτορας τοΰ Χριστού, ό προφήτης Δαβίδ, είχε μέν γράψει «άπεδοκίμασαν», αλλά ήταν γνωστό, κατά τόν Θεοτόκη, ότι οί δράστες στην περίπτωση αυτή, οί Γραμματείς καί οί Φαρισαΐοι, δέν είχαν ακόμη πραγματοποιήσει τήν εποχή εκείνη τήν πράξη τους αυτή. "Ετσι, αντί τοΰ αορίστου «άπεδοκίμασαν», θά έπρεπε ορθότερα νά κατα­ νοηθεί τό σχετικό ρήμα σέ μέλλοντα χρόνο, δηλαδή, «άποδοκιμάσουσιν». Τό ϊδιο ϊσχυε καί γιά τή φράση «έγενήθη εις κεφαλήν γωνίας». Άφοΰ ό Χριστός δέν είχε ακόμη σαρκωθεϊ, θά έπρεπε νά αντικατασταθεί τό «έγε­ νήθη» μέ τό «γενήσεται». Ό Θεοτόκης ανέφερε επίσης τήν περίπτωση ενός άλλου σχετικοΰ προφητικού χωρίου: « Ιδού ό βασιλεύς σου έρχεται σοι δίκαιος καί σώζων, αυτός πραΰς, καί έπιβεβηκώς έπί ύποζύγιον καί πώλον νέον» (Ζαχ. 9:9. Πρβλ. Ίωάν. 12:15). Φυσικά, αυτό δέν συνέβαινε τήν εποχή πού ό Ζαχαρίας προφήτευε, άλλα επρόκειτο γιά κάτι πού θά γινόταν στό μέλλον. Τό γενικό συμπέρασμα τοΰ Θεοτόκη ήταν λοιπόν τό ακόλουθο: «Καί έν άλλοις δέ μυρίοις τών θείων Γραφών τόποις τους αυτούς εύρίσκομεν άντιχρονισμούς διά παρεληλυθότων, όπως αν ή άδηλος καί άβεβαία τοΰ μέλλοντος σημασία έκ μέσου άρθεϊσα, ή έπίδηλος καί Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 35 βεβαία, ή δια του παρωχημένου καίένεστώτος έμφαινομένη άντεισαχθείη»*0. Με βάση τά παραπάνω, δέν χρειαζόταν κατά τόν Θεοτόκη πολλή σκέψη γιά νά αντιληφθεί κανείς δτι χρησιμοποιήθηκε τό ρήμα «εξήλθεν» αντί τοΰ «έξελεύσεται», άφοΰ τήν εποχή τοΰ Δαβίδ οχι μόνο δέν είχε κηρυχθεί τό ευαγγελικό μήνυμα σ' ολόκληρο τόν κόσμο, άλλα οΰτε καν είχε εμφανιστεί στή γη. Όταν δέ χρησιμοποιούσε ό Παΰλος τή μετοχή «καρποφορούμενον» αντί του «καρποφορηθησόμενον», ήταν επίσης γνωστό δτι τό ευαγγελικό μήνυμα δέν είχε διαδοθεί ακόμη σ' όλα τά μέρη της γης. Οί θεοκήρυκες 'Απόστολοι τό είχαν μέν διαδόσει «εις τά τρία τοΰ κόσμου μέρη» (στην Ευρώπη, 'Ασία καί Αφρική), άλλ ' εν τούτοις υπήρχαν ακόμη άγνωστες περιοχές καί λαοί καί στίς τρεις αυτές ηπείρους. Θά άρκοΰσε νά λάβει κανείς υπόψη του τά μέρη της γης πού εξερευνήθηκαν μετά τό 15ο αίώνα (π.χ. γύρω άπό τή διακεκαυμένη ζώνη στά ενδότερα της 'Αφρικής άπό Γάλλους, 'Ολλανδούς καί "Αγγλους καί στά ενδότερα της 'Ασίας στην περιοχή της Καμτσάτκας, στην 'Ιαπωνία καί στά νησιά του Ειρηνικού Ωκεανού). Στά μέρη αυτά διαδόθηκε πολύ αργότερα τό χριστιανικό μήνυμα, εϊτε άπό ' Ορθόδοξους ιεραποστόλους, είτε άπό άλλους. Κατά τόν Θεοτόκη, «αποστολικός φθόγγος» σήμαινε ό,τιδήποτε είχε κη­ ρυχθεί άπό τό ϊδιο τό στόμα των 'Αποστόλων, τό όποιο μετεδίδετο αργότερα άπό τους εκάστοτε πιστεύσαντας στίς επόμενες γενεές σέ μιά αδιάκοπη συνέχεια. Τό οτι δέ αυτό επρόκειτο νά γίνει μέχρι της συντέλειας των αιώνων, φαινόταν άπό τήν ακόλουθη ρήση τοΰ ' Ιησού: «Καί κηρυχθήσεται τοϋτο τό εύαγγέλιον της βασιλείας εν ολη τη οικουμένη, ειςμαρτύριον πάσιν τοις εθνεσι, καί τότε ήξει τό τέλος» (Ματθ. 24:14). Σημαντικό ήταν κατά τόν Θεοτόκη οτι δέν φανερώθηκε στό παραπάνω χωρίο πότε καί άπό ποιους θά γινόταν αυτό. Τό στοιχείο αυτό σήμαινε επιπλέον οτι ό «πάντα είδώς» 'Ιησούς όρισε ώς «εσχατον πέρας του χρόνου τοΰ κηρύγματος [...] τήν συντέλειαν». Συμπερασματικά, κατά τόν Θεοτόκη, τά προανα­ φερθέντα αρκούσαν νά λύσουν τήν πρώτη απορία τοΰ Νεόφυτου. Άλλωστε, καί τή στιγμή εκείνη πού έγραφε ό Θεοτόκης τήν επιστολή του, τό Ευαγγέλιο κηρυσσόταν καί καρποφοροΰσε ακόμη σέ διάφορα μέρη τοΰ κόσμου81. Οί αναφορές αυτές δείχνουν τήν ικανότητα τοΰ Θεοτόκη στην ερμηνεία της 'Αγίας Γραφής καί στην προσαρμογή των πληροφοριών της στά εκάστοτε ιστορικά δεδομένα. Υπήρχε βέβαια μιά μακρόχρονη παράδοση τέτοιων ερμηνευτικών προσπαθειών, κυρίως αναφορικά μέ θεολογικά 80. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του" μακαρίου Νικηφόρου, δ.π., σ. 45-46. 81. Ό.π., σ. 46-47. 36 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ θέματα κατά τη διάρκεια διαφόρων σχετικών ερίδων, στίς όποιες είχε καταβληθεί έντονη προσπάθεια νά στηριχθεί ή δογματική διδασκαλία της 'Εκκλησίας σε βιβλικά χωρία καί νά ύπερβληθοΰν φαινομενικές αντιφάσεις καί δυσκολίες. Ό Θεοτόκης πάντως παίρνοντας αφορμή άπό τά παραπάνω προχώρησε στην έρευνα μιας άλλης θεολογικής απορίας σχετικά μέ τους κατοίκους της 'Αμερικής. Τήν απορία αυτή δέν είχε μέν θέσει ανοιχτά ό Νεόφυτος, άλλα είναι πολύ πιθανό δτι καί αυτή θά τόν είχε απασχολήσει σέ κάποιο βαθμό. Ή νέα απορία ήταν σαφώς πιό δύσκολη άπό τήν προηγούμενη. 'Ε­ πιχειρώντας μιά μεταφορά μέ βάση ενα χωρίο τοϋ Γρηγορίου του Θεολόγου, ό Θεοτόκης τήν παρομοίασε μέ «όστοΰν των άβρώτων [...], επί τά ανεξε­ ρεύνητα τον Κυρίου αναγόμενη κρίματα καί τάς οδούς αύτοϋ τάς ανεξι­ χνίαστους». Παρά τίς δυσχέρειες αυτές, ò Θεοτόκης επεχείρησε «Θεοΰ συνάρσει»νά απαντήσει κατά τό δυνατόν καί στην απορία αυτή, ή οποία ήταν ή ακόλουθη. Γιατί είχε επιτρέψει ή πρόνοια τοΰ Θεού νά μεταδοθεί τό χριστιανικό μήνυμα στους κατοίκους τοϋ Νέου Κόσμου τόσο καθυ­ στερημένα, δηλαδή, άφοΰ είχαν περάσει τόσοι αιώνες μετά τήν ενσαρκο Οικονομία; Έπειτα, πώς είχε ανεχθεί ή άπειρη ευσπλαχνία του Θεού νά χάνονται όλους αυτούς τους αιώνες τόσα πλήθη ψυχών ανθρώπων, χωρίς νά έχουν πιστεύσει ή νά έχουν βαπτιστεί; 'Ακόμη, πώς θά ήταν δυνατόν ό δίκαιος Θεός νά καταδικάσει τους ανθρώπους αυτούς, οί όποιοι δέν είχαν ακούσει ποτέ τό σωτήριο χριστιανικό μήνυμα; Ό Θεοτόκης έθιξε μέ τίς ερωτήσεις αυτές βασικά προβλήματα πού είχαν παρουσιαστεί εξ αιτίας της ανακάλυψης του Νέου Κόσμου καί της σχέσης του μέ τή χριστιανική σωτηριολογία, τά όποια είχαν απασχολήσει ήδη αρκετά τή Δυτική Ευρώπη. 'Αποτέλεσμα τών προβλημάτων αυτών ήταν ή κριτική στίς χριστιανικές αντιλήψεις (π.χ. γιά τήν πρόνοια τοΰ Θεού) ή καί πολλές φορές ή άρνηση τους λόγω τών παρουσιαζομένων αδιεξόδων, πράγμα πού γνώριζε καλά ό Θεοτόκης. « Έκ τούτου της Προνοίας κατα- γελώσι, καί τήν θείαν εύσπλαχνίαν τε καί δικαιοσύνην, καί αυτό τό 1 χριστιανικόν δόγμα άποτόμως έγκαλοϋσιν οί άπιστοι»* . ' Ο Θεοτόκης στήριξε τήν απάντηση του κυρίως στό λόγο του Χρίστου γιά τήν πόλη εκείνη, ή οποία δέν είχε δεχθεί τό κήρυγμα του: «Λέγω δε νμϊν, δτι Σοδόμοις εν τή ήμερα εκείνη άνεκτότερον εσται, ή τή πόλει εκείνη» (Λουκ. 10:12. Πρβλ. Ματθ. 10:15). 'Επίσης, χρησιμοποίησε ως επιχείρημα καί μία ακόμη ρήση του Χριστού: « Ό δε μή γνούς, ποιήσας δε άξια πληγών, ολίγας δαρήσεται» (Λουκ. 12:48). Τά στοιχεία αυτά 82. Ό.π., σ. 47. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 37 επαρκούσαν κατά τη γνώμη του γιά νά δοθεί μιά ικανοποιητική απάντηση. "Ετσι, εκείνοι πού δεν θά εϊχαν ακούσει τό ευαγγελικό μήνυμα καί είχαν αμαρτήσει παραβαίνοντας τίς εντολές του Θεοΰ, επρόκειτο νά δεχθούν τίς συνέπειες της κατάστασης τους μέ λιγότερο αυστηρό τρόπο άπ' οτι εκείνοι πού είχαν μέν ακούσει, άλλα δέν είχαν αποδεχθεί «της πίστεως την διδασκαλίαν». Τό βέβαιο ήταν επίσης δτι ό Θεός προνοούσε πάντα γιά τή σωτήρια όλων των ανθρώπων χωρίς διακρίσεις, φυσικά δέ καί γι ' αυτήν των κατοίκων της 'Αμερικής. Επειδή όμως ό Θεός είχε διαπιστώσει τήν ειδική περίπτωση ορισμένων ανθρώπων, δηλαδή, ότι οί ψυχές τους «διά τήν προαιρετικήν αυτώνμοχθηρίαν» ήταν παλαιότερα ανεπίδεκτες «τον της αληθείας λόγου», γι ' αυτήν ακριβώς τήν αιτία ανέβαλε καί αναβάλλει ακόμη πολλές φορές τή μετάδοση τοΰ χριστιανικού μηνύματος σέ κάποιες κατηγορίες ανθρώπων. Αυτή ή τακτική καθοριζόταν, κατά τόν Θεοτόκη, άπό τήν άπειρη ευσπλαχνία τοΰ Θεοΰ. Δεδομένου δέ οτι τέτοιοι λαοί «πονηρία προαιρέσεως» δέν μπορούσαν παλαιότερα νά φανούν αντάξιοι τοΰ εύαγγελικοΰ κηρύγματος καί νά τό εφαρμόσουν στην πράξη, οί επιπτώσεις της αδυναμίας τους αυτής θά ήταν πολύ άρνητικότερες. Γιά τό λόγο ακριβώς αυτό, ό Θεός ανέβαλε τό φωτισμό τους, ώστε νά παραμείνουν στην άγνοια καί νά κριθούν ανεκτικότερα καί ευνοϊκότερα (ολίγας δαρώσι) τήν ημέρα της Κρίσεως. Άλλωστε, όπως είχε τονίσει καί ό ϊδιος ό Χριστός, «παντί γάρ τω έχοντι, [...]άγαθήν δηλονότι διάθεσιν, δοθήσεται, καί περισσευθήσεται, ή τε πίστις καί ή των καλών έργων επεξεργασία' άπό δέ τοΰ μη έχοντος, καί δ έχει άρθήσεται». (Πρβλ. Ματθ. 25:29). Ό Θεός λοιπόν περιμένει «ενός έκαστου γένους τό τοΰ χρόνου πλήρωμα», μέχρις ότου φανούν «οί βελτίονες αυτών», οί όποιοι θά μπορέσουν νά δεχθούν μέ τόν ιδανικότερο τρόπο τήν ουράνια του διδασκαλία, νά φωτιστούν άπό τό φώς της καί νά δώσουν τά καλύτερα 83 αποτελέσματα . 'Επομένως, κατά τόν Θεοτόκη, «ή τοΰ θείου κηρύγματος αναβολή τε καί προθεσμία, ευσεβώς τε καί ορθώς νοούμενη, προνοητήν καί εΰσπλαχνον, 84 άμα δέ καί δίκαιον ήμϊν άριδηλότατα τόν Θεόν εμφαίνει» . Άπό τήν 83. Ό.π., σ. 47-48. 84. Ό.π., σ. 48. Τήν Γδια επιχειρηματολογία καί μάλιστα μερικές φορές μέ τήν ίδια ορολογία ανέπτυξε ό Θεοτόκης καί στίς σημειώσεις πού προσέθεσε στή μετάφραση ενός άντιβολταιρικοϋ έργου του GUILLAUME - JOSEPH CLÉMENCE, Άπόδειξις τοΰ κύρους των της Νέας, καί Παλαιάς Διαθήκης βιβλίων, καί της έν αύτοϊς αληθείας ύπεράσπισις. Ή ανασκευή της του Βολτέρου Βίβλου, της καλούμενης τελευταΐον διερμηνευθείσης Διαθήκης. Έκ της Γάλλων φωνής μεταφρασθεΐσα, ήπερ προσετέθησαν καί τίνες σημειώσεις, Βιέννη 1794, σ. 630-633. Τό γαλλικό πρωτότυπο είχε δημοσιευτεί 38 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ αλλη πλευρά, δεν θά έπρεπε νά απορεί κανείς γιά τό δήθεν τεράστιο διάστημα των 1500 περίπου ετών πού έζησαν καί πέθαναν τόσοι κάτοικοι της 'Αμερικής στην άγνοια, χωρίς νά έχουν ποτέ ακούσει τό ευαγγελικό κήρυγμα. Τό διάστημα αυτό ήταν σύμφωνα μέ τά κριτήρια του Θεοΰ αμελητέο, άφοΰ κατά τόν Ψαλμωδό, γιά τό Θεό «χίλια έτη, ώς ήμερα ή εχθές, ήτις διήλθεν». [Πρβλ. Ψαλμ. 89(90):4]. "Αρα, τά επτά καί κάτι χιλιάδες χρόνια πού είχαν περάσει άπό τήν κτίση τοΰ κόσμου μέχρι τό 18ο αιώνα85, ήταν γιά τό Θεό ουσιαστικά επτά ημέρες καί κάποιες ώρες! Τέλος, ό Θεοτόκης υπέθεσε οτι ή συντέλεια του κόσμου βρισκόταν μάλλον κάπου μακριά στό απώτερο μέλλον, δεδομένου δτι υπήρχαν προφανώς στά σχέδια τοΰ ΘεοΟ ακόμη πολλές χιλιάδες ανθρώπων «άφωτίστων δια- μεινάντων», οί όποιοι επρόκειτο νά δεχθούν εν τω μεταξύ τό σωτήριο χριστιανικό μήνυμα86. VII Μετά τίς απαντήσεις στίς θεολογικές αυτές απορίες, ό Θεοτόκης προχώρησε στην εξέταση δύο άλλων προβλημάτων, τών οποίων ή λύση χρειαζόταν επιπλέον επιστημονικές καί ιστορικές γνώσεις. Συγκεκριμένα, επρόκειτο γιά τά θέματα του πως καί πότε είχε κατοικηθεί ή 'Αμερική γιά πρώτη φορά87. Τά θέματα αυτά βέβαια σχετίζονταν άμεσα μέ γενικότερα θρησκευτικά προβλήματα, π.χ. μέ τό αν είχε γίνει ό παγκόσμιος κατα­ κλυσμός καί άν είχε επηρεάσει καί τους ανθρώπους στό Νέο Κόσμο. "Αν φυσικά μπορούσε νά αποδειχθεί οτι ή κατοίκηση της 'Αμερικής συνέβη τό 1782 καί ξανά τό 1826. Ό Clémence (1717-1792) είχε δημοσιεύσει καί ενα άλλο άντιβολταιρικό έργο τό 1767. Γιά τόν Clémence, βλ. τό σχετικό άρθρο του M. PREVOST στό Dictionnaire de Biographie Française 8 (Paris 1959) 1418-1419. 85. Πρόκειται γιά μιά γενικά παραδεκτή χρονολόγηση μέ βάση τίς βιβλικές πληροφορίες στον 'Ορθόδοξο χώρο. Ό Κοσμάς ό Αιτωλός σημείωσε χαρακτηριστικά σέ μιά διδαχή του [παρά Ι. Β. ΜΕΝΟΥΝΟΥ, Κοσμά του Αίτωλοΰ Διδαχές (καί Βιογραφία), 'Αθήνα 19792, σ. 128]: «Καί άπό τόν καιρόν όπου εκαμεν ό πανάγαθος Θεός τόν κόσμον, είναι επτά χιλιάδες καί διακόσιοι όγδοήντα οκτώ χρόνοι». 86. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, ό.π., σ. 48. 87. Γιά τίς διάφορες θεωρίες σχετικά μέ τά προβλήματα αυτά στή Δυτική Ευρώπη μέχρι τήν εξερεύνηση της Καμτσάτκας, γιά τήν οποία θά γίνει λόγος στή συνέχεια, βλ. L. Ε. HUDDLESTON, Origins of the American Indians. European Concepts, 1492-1729 (Latin American Monographs 11), Austin/London 1967. Βλ. επίσης R. WAUCHOPE, Lost Tribes and Sunken Continents. Myth and Method in the Study of American Indians, Chicago 1962. S. WILLIAMS, Fantastic Archaeology. The Wild Side of North American Prehistory, Philadelphia 1991. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 39 γιά πρώτη φορά μετά την υποτιθέμενη ημερομηνία του κατακλυσμού, τότε δεν θά υπήρχε κανείς λόγος νά αμφισβητηθεί ή παγκοσμιότητα του γεγονότος αύτου καί φυσικά ή αξιοπιστία της Βίβλου. Αυτό ήταν άλλωστε καί ενα σημαντικό σημείο, στό όποιο θά εστιαζόταν ή προσοχή του Θεοτόκη. Ή συζήτηση των προβλημάτων αυτών θά παρουσιάσει πάλι ανάγλυφα τίς ευρύτατες γνώσεις του Θεοτόκη, μάλιστα δε αναφορικά με τίς τελευταίες επιστημονικές εξελίξεις καθώς καί τήν ικανότητα του νά τίς συνδυάζει μέ τίς θρησκευτικές του αντιλήψεις. Σχετικά μέ τό πρώτο ερώτημα του πώς είχε κατοικηθεί ό νεοφανής88 κόσμος, δηλαδή, ή 'Αμερική, ό Θεοτόκης τόνισε ότι πολλοί είχαν δια­ τυπώσει διάφορες απόψεις πρίν τό έτος ,αψμα' (= 1741). Τό γιατί ό Θεοτόκης μνημόνευσε τό έτος αυτό, θά φανεί στή συνέχεια. Μερικοί υποστήριξαν, λόγου χάριν, ότι ή κιβωτός τοΰ Νώε κατά τήν περιπλάνηση της προσάραξε καί σέ κάποιο ψηλό βουνό «ενΒερζτής Αμερικής», προτού νά υποχωρή­ σουν ολα τά νερά του κατακλυσμού. Οί γιοί του Νώε βγήκαν τότε άπό τήν κιβωτό καί άφησαν μερικά άπό τά παιδιά τους στό μέρος αυτό, τά όποια στή συνέχεια πολλαπλασιάστηκαν καί έτσι γέμισε αργότερα ή 'Αμερική άπό κατοίκους. Σύμφωνα δέ μέ μιά άλλη θεωρία, ό «Γουϊγιος τους Βόνσους εφη τους èv Σαμαρκάνδχι, σκάφους των άπό της Κίνας κατ ' έτος διά της Καμτσάτκας εις τό Μέξικον άφικνουμένων έπιβάντας, κάκεΐ παραγενομένους αυτό ένοικίσαι, εξ αυτών δέ τήν Άμερικήν άπασαν ανθρώπων πληρωθήναι». Κατά τόν Θεοτόκη όμως, οί θεωρίες αυτές δέν είχαν καμιά βάση. Ή μέν πρώτη γιά τήν κιβωτό του Νώε διεψεύδετο άπό τήν απόλυτη σιωπή της 'Αγίας Γραφής σχετικά μέ κάποιο τέτοιο συμβάν, ή δέ δεύτερη γιά τους Βόνσους άπό τήν έλλειψη σχετικών στοιχείων στίς κινέζικες παραδόσεις89. Παρενθετικά πρέπει νά σημειωθεί εδώ ότι ή αναφορά του Θεοτόκη στον Γάλλο άνατολιστή Joseph de Guignes (1721-1800) αποτελεί ενα ακόμη δείγμα τής καλής του ενημέρωσης. 'Επρόκειτο γιά τόν γραμματέα 88.Ό Θεοτόκης σωστά σημείωσε δτι ή ' Αμερική δέν ήταν τό μοναδικό τμήμα τής γήινης σφαίρας πού είχε ανακαλυφθεί πρόσφατα. Έν τω μεταξύ είχαν υπάρξει «καί άλλα νεοφανέστερα γης μέρη», δηλαδή, τμήματα του νοτίου ημισφαιρίου στον Ειρηνικό 'Ωκεανό, τά όποια είχαν ανακαλυφθεί μετά τό 1492. Γιά τίς ανακαλύψεις αυτές καί τη σημασία τους τό 18ο αίώνα, βλ. Α. FROST, The Pacific Ocean: the eighteenth-century's "new world", in Transactions of the Fourth International Congress on the Enlightenment, v. II (Studies on Voltaire and the Eighteenth Century 152), Oxford 1976, σ. 779-822. 89. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, ό.π., σ. 48-49. Ό ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, ο.π., σ. 48 ύπ. 3, δέν μπόρεσε νά ταυτίσει τόν Γουΐγιο: «Κατωτέρω γράφεται ό Γουΐγνιος, περί ου δμως ουκ ήδυνήθην έμαυτόν πληροφορήσαι τίς ποτέ ων τυγχάνει ό άνήρ». 40 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ καί μεταφραστή ανατολικών γλωσσών άπό τό 1745 στη Βασιλική Βιβλι­ οθήκη, ό όποιος τό 1752 εκλέχθηκε μέλος της Royal Society of London καί τό 1753 της Académie des Inscriptions. Τό 1757 έγινε καθηγητής τών Συριακών στό Collège de France καί τό 1769 επιμελητής αρχαιοτήτων 90 στό Λούβρο . Ά π ό τά 28 Mémoires πού είχε παρουσιάσει στην Académie des Inscriptions, τό πιό σημαντικό ήταν τό ακόλουθο: Mémoire dans lequel on prouve que les Chinois sont une colonie égyptienne (Paris 1759 ou 1760 καί ως Mémoire de Γ Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, Tome XXIX, 1764). Έκεϊ ό de Guignes προσπάθησε νά δείξει δτι υπήρχε κάποια συγγένεια μεταξύ τών αιγυπτιακών ιερογλυφικών καί τών κινέζικων ιδεογραμμάτων. Τό κείμενο όμως πού μας ενδιαφέρει κυρίως εδώ, προέρχεται άπό κάποιο άλλο Mémoire (Tome XXVIII, 1761), στό όποιο γίνεται λόγος 91 γιά τή ναυσιπλοΐα τών Κινέζων μέχρι τίς ακτές της 'Αμερικής . Έκεΐ ό de Guignes ανέφερε ενα κείμενο σύμφωνα μέ τό όποιο 5 «Bonzes» (Βόνσοι), δηλαδή, Βουδιστές ίερεΐς, άπό τή Σαμαρκάνδη κατά τή διάρκεια της δυναστείας τών Sum μετέβησαν στην 'Αμερική τό έτος 458 μ.Χ. καί κήρυξαν τή διδασκαλία τους έκεΐ92. Κατά τόν de Guignes, ή χρονολογία αυτή προηγεΐτο κατά πολύ εκείνης της ίδρυσης του Μεξικού, ή οποία υπολογιζόταν γύρω στό 820 μ.Χ.93. Ό Θεοτόκης διευκρίνησε στή συνέχεια, γιατί μετά τό έτος 1741 δέν αμφέβαλε κανείς πλέον γιά τό πώς είχε κατοικηθεί ή 'Αμερική. Τό έτος αυτό είχαν σταλεί άπό τή ρωσική κυβέρνηση δύο επιστήμονες, οί «Κρα- κενικώβ καίΣτέλλερ», γιά νά εξερευνήσουν επιστημονικά (φιλοσοφικής περιηγήσεως χάριν) τίς ανατολικές ακτές της Σιβηρίας. Ά φ ο υ έπισκέ- 90. Γιά τόν de Guignes, βλ. τό σχετικό άρθρο του E. HUBERT στό Dictionnaire de Biographie Française 17 (Paris 1989) 91-92. Βλ. επίσης τά σχετικά άρθρα στά ακόλουθα λεξικά: Biographie universelle, ancienne et moderne 19 (Paris 1817) 99-104 (άρθρο τοΰ JOURDAIN). J. - M. QUÉRARD, La France littéraire, ou dictionnaire bibliographique 3 (Paris 1829) 525-527, όπου καί αναλυτικός κατάλογος τών έργων του. Nouvelle Biographie Générale 22 (Paris 1858) 567-569 (άρθρο του L. DE ROSNY). 91.Έδώ χρησιμοποιούμε τήν ακόλουθη έκδοση: JOSEPH D E GUIGNES, Recherches sur les navigations des Chinois du côté de Γ Amérique, et sur quelques Peuples situés à Γ extrémité orientale de Γ Asie, Mémoires de Littérature, tirés des registres de l'Académie Royale des Inscriptions et Belles-Letrres 49 (Paris 1772) 27-64. 92. Ό.π., σ. 44. 93. Ό.π., σ. 52. Κριτική στή θεωρία του de Guignes άσκησε ό SAMUEL ENGEL (1702-1784), ô όποιος μαζί μέ τόν CORNELIUS DE PAUW (1739-1799) έγραψε ενα συμπληρωματικό άρθρο γιά τήν 'Αμερική στό Supplementi^ Encyclopédie 1 (Amsterdam 1776, nouvelle impression en fascimilé de la première édition de 1751-1780, v. 18, Stuttgart/Bad Cannstatt 1967) 343-362, στή σ. 361. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 41 φθηκαν καί εξερεύνησαν τη χερσόνησο της Καμτσάτκας, διαπίστωσαν οτι τό διάστημα πού την χώριζε άπό τίς ακτές της 'Αμερικής ήταν πράγματι πολύ μικρό καθώς καί ότι υπήρχαν μεταξύ τους πολλά νησιά. Εύλογα λοιπόν ό Στέλλερ υπέθεσε ότι σέ παλαιότερες εποχές τό θαλάσσιο διάστημα μεταξύ Καμτσάτκας καί 'Αμερικής ήταν ενωμένο καί οτι ό διαχωρισμός τους έγινε έξ αιτίας κάποιου βιαιότατου σεισμού. Τό αποτέλεσμα ήταν ή εξαφάνιση του ενδιάμεσου αυτού διαστήματος, τά υπολείμματα του οποίου διασώζονταν στά νησιά πού υπήρχαν μεταξύ τής Καμτσάτκας καί τής ' Αλάσκας. Ό Θεοτόκης θεώρησε πολύ πιθανή τή θεωρία αυτή, δεδομένου οτι τέτοιες μεγάλες γεωλογικές αλλαγές είχαν γίνει όχι μόνο στην προϊ­ στορία, άλλα καί στά νεώτερα χρόνια σύμφωνα μέ τίς μαρτυρίες διαφόρων γεωγράφων (π.χ. τοΰ Στράβωνα, Γεωγραφικά, Βιβλίο Β') 94 . 'Αλλά ακόμη καί αν δέν είχε συμβεί κάτι τέτοιο, ή μετάβαση άπό τήν Καμτσάτκα στην 'Αμερική ήταν κατά τόν Θεοτόκη γενικά πολύ εύκολη. Γιά τό λόγο αυτό, οί περισσότεροι επιστήμονες, «οί τά τοιαύτα άκριβολογοΰντες, τους Καμτσατκίονς πρώτους τής 'Αμερικής πολιούχους γενέσθαι πε- πληροφόρηνται»95. Κατά τόν Θεοτόκη, υπήρχαν έξαλλου αρκετά στοιχεία πού ενίσχυαν τή θεωρία αυτή. 'Αρχικά, ή σημαντική ομοιότητα «των Καμτσατκίων τοις απέναντι αυτών Άμερικίταις» στά χαρακτηριστικά τοΰ προσώπου (κατά τε τους προσωπικούς χαρακτήρας), στίς τροφές, στά όπλα, στην ενδυμασία καί σέ πολλά άλλα πράγματα. Τό γεγονός δέ οτι οί υπόλοιποι κάτοικοι τής 'Αμερικής διέφεραν όχι μόνο μεταξύ τους άλλα καί μέ τους κατοίκους τής Καμτσάτκας, δέν ήταν κατά τόν Θεοτόκη καθόλου παράδοξο. "Αλλωστε, είναι γνωστό οτι ό αέρας, τό νερό, οί κλιματολογικές συνθήκες γενικά, οί τροφές, τά μέσα διαβίωσης, ή ανατροφή καί γενικά ό,τιδήποτε άφορα τόν ανθρώπινο βίο, επηρεάζουν όχι μόνο τήν εξωτερική εμφάνιση των ανθρώπων, άλλα συμβάλλουν καί στή διαμόρφωση των εσωτερικών τους διαθέσεων. Οί κάτοικοι τής Καμτσάτκας λοιπόν είχαν ταξιδέψει κατά πάσα πιθανότητα πολλές φορές στην 'Αμερική μέ τή συνοδεία 94. Ό Θεοτόκης αναφέρεται εδώ προφανώς στό ακόλουθο χωρίο τοΰ ΣΤΡΑΒΩΝΑ (Γεωγραφικά, II, 3, 6), ό όποιος μέ τή σειρά του ανέφερε τίς απόψεις του Ποσειδωνίου: «Τό δέ έξαίρεσθαι τήν γήν ποτέ καί Ιζήματα λαμβάνειν καίμεταβολάς τάς εκ των σεισμών καί των άλλων των παραπλήσιων, δσα διηριθμησάμεθα καί ημείς, ορθώς κείται παρ ' αύτω. Προς δ καί τό τοΰ Πλάτωνος ευ παρατίθησιν, οτι ενδέχεται καί μή πλάσμα είναι τό περί τής νήσου τής 'Ατλαντίδος, περί ης εκείνος ίστορήσαι Σόλωνα φησι πεπυσμένον παρά των Αιγυπτίων ιερέων, ως υπάρχουσα ποτέ άφανισθείη, τό μέγεθος ουκ έλάττων ηπείρου». 95. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, ο.π., σ. 49. 42 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ γυναικών καί ζώων. Ό σ ο ν άφορα δε τά κίνητρα της μετοικεσίας αυτής, δεν θά έπρεπε κανείς κατά τόν Θεοτόκη νά εκπλήσσεται ιδιαίτερα, δεδο­ μένου δτι ή 'Αμερική βρισκόταν πολύ κοντά στό σημείο εκκίνησης τών κατοίκων της Καμτσάτκας. Υπήρχαν πολλά πιθανά κίνητρα μιας τέτοιας προσπάθειας. Ίσως τό πρώτο πλοίο πού έφθασε έκεΐ, νά είχε παρασυρθεί άπό τους άνεμους κατά λάθος καί νά άνοιξε έτσι τό δρόμο γιά τή μετέπειτα μαζική μετανάστευση. Έπειτα, ενδέχεται νά είχαν μεταβεί έκεϊ οί πρώτοι άποικοι μέ σκοπό τήν αλιεία, γιά νά προσποριστουν τά αναγκαία προς τό ζήν, γιά νά κατακτήσουν περισσότερα εδάφη, όπως ό Κολόμβος αργότερα, ή τέλος άπλα γιά νά κυνηγήσουν, κάτι πού ήταν εντελώς φυσιολογικό καί συνηθισμένο γιά τους ανθρώπους αυτούς. Τέλος, κατά τόν Θεοτόκη, ή μετανάστευση αυτή πιθανότατα είχε ως κίνητρο καί τήν απλή περιέργεια, 96 ή οποία άλλωστε είναι έμφυτη στην ανθρώπινη φύση . VIII Οί αναφορές αυτές του Θεοτόκη δείχνουν τήν επαφή του μέ τίς νεώτερες εξελίξεις στό δλο θέμα, οί όποιες είχαν ουσιαστικά συμβεί πρίν λίγα μόλις χρόνια. Οί δύο επιστήμονες πού ανέφερε, είχαν παίξει ουσιαστικό ρόλο - οχι ώς ηγετικά στελέχη άλλ ' ως συμμετέχοντα μέλη - στην αποστολή εξερεύνησης της Σιβηρίας καί μάλιστα της χερσονήσου της Καμτσάτκας. Τά δσα σύντομα ανέφερε παραπάνω ô Θεοτόκης, χρειάζονται πάντως κάποιες περισσότερες επεξηγήσεις. Ή εξερεύνηση τών περιοχών πέρα άπό τά Ουράλια δρη αποτέλεσε έ'να μακροπρόθεσμο σχέδιο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας μετά τά τέλη τοΰ 16ου αίώνα97. Ένα τέτοιο μεγαλόπνοο σχέδιο υποστήριξε αρχικά ô αυτοκράτορας Πέτρος ό Μέγας (1682-1725), ό όποιος, στά πλαίσια τοΰ εξευρωπαϊσμού του κράτους του, είχε προ­ σκαλέσει πολλούς αλλοδαπούς, επιστήμονες καί μή, στή Ρωσία γιά νά μεταδώσουν τίς γνώσεις τους καί νά οργανώσουν τήν ανάπτυξη της. Συνδυάζοντας στενά τίς πολιτικές επιδιώξεις του μαζί μέ επιστημονικά ενδιαφέροντα, ό Μέγας Πέτρος προώθησε αποφασιστικά τήν κατάκτηση 96. Ό.π., σ. 49-50. 97. Στην εξερεύνηση της Σιβηρίας σημαντικό ρόλο είχε παίξει τό 17ο αιώνα καί ό ' Ελλη- νορουμάνος λόγιος Νικόλαος Σπαθάριος «Μιλέσκου» (1636-1708). Βλ. σχετικά Φ. ΜΑ- ΡΙΝΕΣΚΟΥ, Νικόλαος «Μιλέσκου». Ένας Έλληνορουμάνος λόγιος τοΰ Που αί. καί τό ταξίδι του στην Κίνα, Journal of Oriental and African Studies! (1990) 76-91. Βλ. επίσης G. MORAVCSIK, 'Οδοιπορικό της Σιβηρίας σε ελληνική γλώσσα, in J. IRMSCHER / M. MINEEMI, Hrsg., Ό 'Ελληνισμός εις τό έξωτερικόν. Über Beziehungen des Grìechentums zum Ausland in der neueren Zeit (Berliner Byzantinistische Arbeiten 40), Berlin 1968, σ. 273-288. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 43 της Σιβηρίας, την έξοδο της χώρας του στον Ειρηνικό 'Ωκεανό 98 καθώς καί τίς στενότερες επαφές με ασιατικές χώρες (π.χ. την Κίνα)99. Πέρα άπό κάποιες αρχικές προσπάθειες 100 , ό Μέγας Πέτρος, λίγο πρίν τό θάνατο του, αποφάσισε καί υποστήριξε την πρώτη εξερευνητική αποστολή στην Καμτσάτκα (1725-1730), της οποίας τήν αρχηγία είχε αναλάβει ό Δανός ναυτικός Vitus Jonassen Bering (1681-1741). Πρέπει νά σημειωθεί εδώ οτι υπήρχε μεγάλη αγνοία τότε γιά τήν απομακρυσμένη αυτή περιοχή, ή οποία συνέβαλε έτσι στην κυκλοφορία πολλών αβάσιμων υποθέσεων καί εσφαλμένων ειδήσεων. Σκοπός λοιπόν της αποστολής inter alia ήταν ή εξερεύνηση τών ανατολικών ορίων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, ή επι­ σήμανση κάποιου πιθανού περάσματος άπό τόν 'Αρκτικό 'Ωκεανό προς τήν 'Ιαπωνία καί τήν Κίνα καθώς καί ό εντοπισμός κάποιου σημείου γης, όπου ϊσως νά ενωνόταν ή 'Ασία μέ τήν 'Αμερική. Τό τελευταίο ερώτημα είχε απασχολήσει διάφορους επιστήμονες προηγουμένως, όπως τόν G. W. Leibniz, ό όποιος τό είχε θέσει καί στον Μέγα Πέτρο, καθώς καί τήν 'Ακαδημία 'Επιστημών τοΰ Παρισιού. Ό Bering διέσχισε τελικά τόν ονομαζόμενο σήμερα Βερίγγειο πορθμό τό 1728 καί διαπίστωσε ότι ή 'Ασία δέν ενωνόταν τελικά σέ κάποιο σημείο μέ τήν 'Αμερική 101 . 98. Βλ. Κ. Ε. VON BAER, Peter's des Grossen Verdienste um die Erweiterung der geographischen Kenntnisse, St. Petersburg 1872. J. SEMJONOW, Die Eroberung Sibiriens. Ein Epos menschlicher Leidenschaften, Berlin 1937. A. E. SOKOL, Russian Expansion and Exploration in the Pacific, The American Slavic and East European Review 11 (1952) 85-105. F. A. GOLDER, Russian Expansion on the Pacific, 1641-1850, Cleveland 1914, reprinted, Gloucester, MA 1960. G. A. LENSEN, ed., Russia's Eastward Expansion, Englewood Cliffs, N. J. 1964. S. M. SCHOTTENSTEIN, The Russian Conquest of Kamtchatka, 1697-1731, Ph. D. Dissertation, University of Wisconsin, Madison 1969. L. MAiER,Wissenschaft und Staatsinteresse zur Zeit Peters des Grossen. Die Erschliessung Sibiriens und des Nordpazifik durch wissenschaftliche Expeditionen, Österreichische Osthefte 20 (1978) 435-449. F. G. SAFRONOV, Russkie na severo-vostoke Azii ν XVII - seredine XIX v., Moskva 1978. G. BARRAIT, Russia in Pacific Waters: A Survey of the Origins of Russia's Naval Presence in the North and South Pacific, Vancouver 1981. 99. Βλ. ενδεικτικά G. CAHEN, History of the Relations of Russia and China under Peter the Great, 1689-1730, Bangor, Maine 1967. M. MANCALL, Russia and China. Their Diplomatic Relations to 1728 (Harvard East Asian Series 61), Cambridge, MA 1971. Πολλά σημαντικά στοιχεία περιέχονται επίσης καί στό έργο Russko-kitaiskie otnosheniia ν XVIII veke. Materialy i Dokumenty, 1.1 (1700-1725), Moskva 1978. Βλ. επίσης γενικά Α. LOBANOV- ROSTOVSKY, Russia and Asia, Ann Arbor 1951. 100. Γιά τήν αποστολή τών γεωδαιτών F. LUZHIN καί I. EVREINOV τό 1719 στά νησιά Κουρίλες, βλ. Ο. Α. EVTEEV, Pervye russkie geodezisty na Tikhom Okeane, Moskva 1950. 101. Στό περιοδικό 'Ερμής ό Λόγιος 3/1 (1813) 65-69, στή σ. 66, αναφέρεται οτι ό «Κοόκό 44 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ Τά αποτελέσματα της αποστολής αυτής εν τούτοις αμφισβητήθηκαν στό St. Petersburg άπό άλλους επιστήμονες, γι ' αυτό καί αποφασίστηκε μια δεύτερη, πιό οργανωμένη εξερεύνηση, τήν οποία υποστήριξε ή αυ­ τοκράτειρα "Αννα καί τής οποίας δέν ήγείτο πλέον μόνο ό Bering, άλλα σέ συνεργασία μέ τόν Ρώσο Α. Chirikov καί τόν Δανό Μ. Spangberg. 'Επρόκειτο για μια άπό τίς μεγαλύτερες εξερευνητικές προσπάθειες στην ιστορία, ή οποία διήρκεσε άπό τό 1733 μέχρι τό 1743 καί στην οποία πήραν μέρος συνολικά πάνω άπό 500 άτομα. Περιττό νά λεχθεί οτι τό δλο εγχείρημα πραγματοποιήθηκε κάτω άπό εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες (π.χ. κλιματολογικές). Βασικοί σκοποί τής αποστολής ήταν ή μέτρηση, ή χαρτογράφηση καί ή επιστημονική έρευνα των ανατολικών ακτών τής Σιβηρίας καί του χώρου μεταξύ τής Καμτσάτκας, τής Βορείου 'Αμερικής καί τής 'Ιαπωνίας καθώς καί ή διερεύνηση σύναψης εμπορικών σχέσεων μέ τίς δύο τελευταίες αυτές χώρες. Ή προσπάθεια αυτή στέφθηκε άπό σημαντικές επιτυχίες, άσχετα αν τό κόστος σέ ανθρώπινες ζωές ήταν μεγάλο - μεταξύ τών άλλων πέθανε καί ό Bering τό 1741 κατά τή διάρκεια τής επιστροφής στην ασιατική ακτή μετά άπό μιά επιτυχή μετάβαση στην 'Αλάσκα. Οί προσπάθειες αυτές αποτέλεσαν τήν αρχή τής ρωσικής διείσδυσης καί κατάκτησης τών βορείων περιοχών τής 'Αμερικής καθώς καί τής σταθεροποίησης τής παρουσίας της στον Ειρηνικό 'Ωκεανό' 0 2 , Περιηγητής» (J. Cook) αργότερα επιβεβαίωσε τήν ανακάλυψη αυτή καί «εύρεν αληθές καί τό τήν Άμερικήν τής 'Ασίας διαχωρίζον στενόν». 102. Γιά τίς εξερευνητικές αυτές αποστολές γενικά, βλ. Α. SOKOLOV, Severnaia Ékspeditsiia 1733-43 gg., Zapiski gidrograficheskago dcpartamenta Morskogo vedomstva 9 (1851) 190-469. V. BAKHTIN, Russkie truzheniki moria. Pervaia morskaia ékspeditsiia Beringa, St. Petersburg 1890. L. S. BERG, Russian discoveries in the Pacific, in A. FERSMAN, ed., The Pacific, Leningrad 1926, σ. 1-26. ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ, Otkrytie Kamchatki i ékspeditsii Beringa, 1725-1742 gg., Moskva/Leningrad 19463. A. V. EFIMOV, Iz istorii russkikh ékspeditsii na Tichom Okeane. Pervaia polovina XVIII veka, Moskva 1948. TOY ΙΔΙΟΥ, IZ istorii velikikh russkikh geograficheskikh otkrytii ν severnom Ledovitom i Tikhom Okeanakh, XVII -pervaia polovina XVIII v., Moskva 1950. F. Α. GOLDER, ed., Bering's Voyages: An Account of the Efforts of the Russians to Determine the Relation of Asia and America. Vol. 1: The log books and official reports of the first and second expeditions, 1725-1730 and 1733-1742. With a chart of the second voyage, by Captain E. P. Bertholf. Vol. 2: G. W. Steller's Journal of his sea voyage from Kamchatka to America on the second expedition, translated and edited by F.A. Golder and L. Stejneger, New York 1922/1925, reprinted 1935. D. M. HOPKINS, The Bering Land Bridge, Stanford 1967. G. V. LANTZEFF/R. A. PIERE, Eastward to Empire. Exploration and Conquest on the Russian Open Frontier to 1750, Montreal/London 1973. Βλ. επίσης τά έργα Atlas geograficheskikh otkrytii ν Sibiri i severo-zapadnoi Amerike XVII-XVIII w., Moskva 1964 καί Die Brücke nach Amerika. Abenteuerliche Entdeckungsfahrt des Vitus Bering 1733-1743. Reisebericht seines Ersten  Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 45 τά δε αποτελέσματα τους σε διάφορους επιστημονικούς τομείς ήταν ανε­ κτίμητα 1 0 3 . Τά ονόματα των δύο επιστημόνων πού ανέφερε ό Θεοτόκης παραπάνω, σχετίζονται μέ τή δεύτερη εξερευνητική αποστολή. Ό Stepan Petrovich Krasheninnikov (1711-1755), όπως είναι σωστότερα τό ονομά του, ήταν ένας άπό τους πρώτους Ρώσους επιστήμονες πού έγιναν μέλη της Ρωσικής 'Ακαδημίας των 'Επιστημών τοΰ St. Petersburg 1 0 4 . Στά πλαίσια της συμ­ μετοχής του στην προαναφερθείσα αποστολή, ταξίδεψε άπό τό 1733 μέχρι τό 1737 στή Σιβηρία καί εξερεύνησε τή χ ε ρ σ ό ν η σ ο της Καμτσάτκας τήν περίοδο 1737-1741. Τό 1755 εκδόθηκε τό έργο του Opisanie ZemliKamchatki (= Περιγραφή της γης της Καμτσάτκας), τό όποιο περιελάμβανε στοιχεία γιά τή γεωγραφία της περιοχής καθώς καί γιά τήν καθημερινή ζωή, τήν ιστορία καί τίς γλώσσες τών κατοίκων της. Τό έργο αυτό μεταφράστηκε σέ πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες καί γνώρισε σημαντική διάδοση λόγω τών πολλών του εκδόσεων. Μετά τήν επιστροφή του άπό τή Σιβηρία, ό Krasheninnikov έγινε τό 1750 καθηγητής της βοτανικής καί φυσικής ιστορίας στό St. Petersburg, ενώ παράλληλα ταξινομούσε καί αξιοποιούσε τό πλούσιο υλικό πού είχε συλλέξει κατά τή διάρκεια τών πολυετών ερευνών του 1 0 5 . Πιό σημαντικός ήταν όμως ό Georg Wilhelm Steller (1709-1746) ή Stöller, όπως λεγόταν αρχικά. Γεννημένος στό Windsheim τής Γερμανίας, ό Steller σπούδασε αρχικά θεολογία στό Wittenberg, ενώ αργότερα ενεγράφη στό πανεπιστήμιο τής Halle καί ασχολήθηκε παράλληλα μέ τή βοτανική. Μετά τή μετάβαση του στή Ρωσία, ό Steller κατάφερε νά γίνει δεκτός ως μέλος τής δεύτερης εξερευνητικής αποστολής στην Καμτσάτκα. Έ γ κ α - seines Ersten Offiziers und Stellvertreters Sven Waxell, ergänzt durch Beschreibungen des mitreisenden Naturforschers G. W. Steller, Ölten / Freiburg im Breisgau 1968. Ειδικά γιά τόν Bering, βλ. επίσης Κ. LÜTGEN, Vitus J. Bering, Balve 1976. R. H. FISHER, Bering's Voyages. Whither and Why, Seattle / London 1977. 103. Σχετικά μέ τόν τομέα τής 'Εθνολογίας, βλ. ενδεικτικά Μ. Ο. KOSVEN, Etnografïcheskie rezul'taty Velikoi Severnoi Ekspeditsii 1733-1743 gg., Sibirskii Etnograficheskii Sbornik 3 (1961) 167-212. 104. Βλ. L. SCHULZE, The Russification of the St. Petersburg Academy of Sciences and Arts in the Eighteenth Century, The British Journal for the History of Science 18 (1985) 305-335, στή σ. 311. 105. Γιά περισσότερες πληροφορίες, βλ. Ρ. Α. Νονικον. Akademik S. P. Krasheninnikov kak pervyi issledovatel' zhivotnogo mira Kamchatki, Trudy Instituta Istorii Estestvoznaniia (Akademiia Nauk SSSR) 3 (1949) 262-296. N. N. STEPANOV, ed., S. P. Krasheninnikov ν Sibiri: neopublikovannye materialy, Moskva / Leningrad 1966. Βλ. επίσης καί τό σύντομο σχετικό άρθρο τοΰ Α. S. FEDOROV στό Dictionary of Scientific Biography! (1973) 495. 46 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ τέλειψε τό 1738 τό St. Petersburg γιά τη Σιβηρία καί έκανε έρευνες μέχρι τό 1739 αρχικά στό εσωτερικό της καί ειδικότερα στην περιοχή μεταξύ των ποταμών Yenisei καί Lena, συνεργαζόμενος καί με άλλους επιστήμονες της αποστολής, όπως με τους G. F. Müller καί J. G. Gmelin106. Τήν περίοδο 1740-1741 συνέχισε τίς έρευνες του στην Καμτσάτκα, οπού συ­ νάντησε γιά πρώτη φορά τόν Krasheninnikov. Ύπό τίς οδηγίες του Bering συμμετείχε στην εξερεύνηση της θαλάσσιας περιοχής μεταξύ τής 'Ασίας καί τών ακτών τής 'Αλάσκας. Όταν αποβιβάστηκε στην 'Αλάσκα 107 , συνέλεξε σημαντικότατα ευρήματα καί έκανε ανεκτίμητες παρατηρήσεις. Παρά τά προβλήματα πού αντιμετώπισε ό Steller άπό τά άλλα μέλη τής αποστολής λόγω τών διαφορετικών τους ενδιαφερόντων, ό ρόλος του εκτιμήθηκε πολύ κατά τή διάρκεια τής επιστροφής τους στην ασιατική ακτή, όταν μέ ειδική θεραπεία έσωσε πολλούς συναδέλφους του άπό τό θάνατο έξ αιτίας του σκορβούτου, τό όποιο είχε κυριολεκτικά αποδεκατίσει τήν αποστολή, μεταξύ τών άλλων δέ καί τόν ϊδιο τόν Bering. Μετά τήν επιστροφή στην 'Ασία, συνέχισε τίς έρευνες του στην Καμτσάτκα διορ­ θώνοντας καί συμπληρώνοντας τά πολλά του χειρόγραφα, δπου περιέχονταν αναλυτικά οί παρατηρήσεις του. Δυστυχώς πέθανε νεώτατος τό 1746 κατά τήν επιστροφή του στό St. Petersburg, οπού μετέφερε τό πλούσιο υλικό του καί ετοιμαζόταν νά εκθέσει τά αποτελέσματα τών ερευνών του. Ή πρωτοποριακή συμβολή του Steller στή φυσική ιστορία καί γεωγραφία τής Καμτσάτκας καί 'Αλάσκας τόν κατέστησαν γνωστότατο τά επόμενα χρόνια, όταν δημοσιεύτηκαν τά κείμενα του, κυρίως τά έργα De bestiis marìnis (1751), Beschreibung von dem Lande Kamtschatka (1774) καθώς καί τό ημερολόγιο τών εξερευνήσεων του (1781, 1793)108, τά όποια μετα­ φράστηκαν σέ διάφορες γλώσσες109. 106. Γιά τόν Gmelin, βλ. Ο. GMELIN, Johann Georg Gmelin 1709-1755. Der Erforscher Sibiriens, München 1911. 107. Τίς ακτές τής 'Αλάσκας είχε καταφέρει νά προσεγγίσει προηγουμένως ή αποστολή ύπό τήν καθοδήγηση του Α. Shestakov τό 1732. Βλ. σχετικά Α. SOKOLOV, Pervyi pokhod russkikh k Amerike 1732 goda, Zapiski gidrografìcheskago departamenta Morskogo vedomstva 9 (1851) 78-103. 108. Τό έργο αυτό εκδόθηκε πρόσφατα μαζί μέ μιά κατατοπιστική εισαγωγή (σ. 3-33) γιά τόν Steller καί τό έργο του. Βλ. G. W. STELLER, Journal of a Voyage with Bering 1741-1742, edited and with an introduction by 0. W. Frost, translated by M. A. Engel and O. W. Frost, Stanford 1988. 109. Σημαντικό γιά τόν Steller είναι ακόμη, παρά τήν παλαιότητα του, τό έργο του L. STEJNEGER, Georg Wilhelm Steller. The Pioneer of Alaskan Natural History, Cambridge, MA 1936, reprinted 1970. Βλ. καί τό άρθρο του Ρ. GUREVICH, Steller, Georg-Vil'gePm, RusskiiBiograficheskiiSlovar'l9 (St. Petersburg 1909) 370-376. Βλ. επίσης V. MATTHIES, Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 47 Τά δσα ανέφερε ό Θεοτόκης παραπάνω για τίς διαπιστώσεις του Steller σχετικά με την πιθανή ένωση των δύο ηπείρων, 'Ασίας καί 'Αμε­ ρικής, σε παλαιότερες εποχές στό ΰψος τοΰ Βερίγγειου πορθμού ή καί πιό κάτω στην αλυσίδα των ' Αλεουτίων νησιών μεταξύ τής Καμτσάτκας καί τής 'Αλάσκας, είναι μιά θεωρία πού υποστηρίζεται μέχρι σήμερα. Τό ϊδιο ισχύει καί γιά τή θεωρία ότι οί πρώτοι κάτοικοι τής 'Αμερικής 110 μετέβησαν έκεΐ άπό τήν 'Ασία διά μέσου αύτοϋ του σημείου . "Αλλωστε, αυτό φαίνεται καί άπό τίς ομοιότητες των δύο γειτνιαζόντων πολιτισμών, 111 τής Σιβηρίας καί τής 'Αλάσκας . "Ενας άπό τους πρώτους πού έκανε γνωστές στό ευρύ κοινό τίς σχετικές απόψεις του Steiler μέ βάση τίς σημειώσεις του, ήταν ό συνεργάτης του Krasheninnikov στό προαναφερθέν έργο του. Δέν μπορούμε πάντως μέ βεβαιότητα νά επισημάνουμε άπό που άντλησε τίς σχετικές πληροφορίες ό Θεοτόκης, ό οποίος έγραψε τήν επιστολή του τό 1773. Ά φ ο υ τότε δέν γνώριζε ρωσικά, πιθανότατα χρησιμοποίησε ή τή γερμανική μετάφραση τοΰ έργου τοΰ Krasheninnikov τοΰ έτους 1766 ή τή συντομευμένη αγγλική μετάφραση τοΰ έτους 1764 ή τέλος τή γαλλική μετάφραση τοΰ έτους 1770112. Οί μεταφράσεις αυτές συνέβαλαν στην αύξηση τοΰ ενδιαφέροντος τών Ευρωπαίων γιά τίς άγνωστες καί απομακρυσμένες αυτές περιοχές τής Σιβηρίας, σέ μιά εποχή πού τό ενδιαφέρον γιά τή Ρωσία περιοριζόταν ουσιαστικά στίς πολιτικές της εξελίξεις καί στά τυχόν επαναστατικά Hrsg., Georg Wilhelm Steller. Von Sibirien nach Amerika. Die Entdeckung Alaskas mit Kapitän Bering 1741-1742, Stuttgart/Wien 1986, τό όποιο περιέχει καί μιά εκτενή εισαγωγή (σ. 7-63) γιά τίς εξερευνητικές αυτές προσπάθειες, τόν Bering καί τό ρόλο του Steller. 110. Βλ. σχετικά Τ. Υ. CANBY, The Search for the First Americans, National Geographic 156/3 (September 1979) 330-363. Γιά τό όλο θέμα, βλ. επίσης D. Μ. HOPKINS, ed., The Bering Land Bridge, Stanford 1967. A. L. BRYAN, Some Problems and Hypotheses Relative to the Early Entry of Man into America, Anthropologica 10 (1968) 157-178. Β. M. FAGAN, The Great Journey. The Peopling of Ancient America, London/New York 1987. 111. Βλ. D. JENNESS, Prehistoric Culture Waves from Asia to America, Journal of the Washington Academy of Sciences 30 (1940) 383-396. C. S. CHARD, Kamchadal Culture and Its Relationship in the Old and New Worlds (University of Wisconsin Archives of Archeology 15), Madison 1961. W. S. LAUGHLIN, Aleuts: Survivors of the Bering Land Bridge, New York 1980. TOY ΙΔΙΟΥ, Russian-American Bering Sea Relations: Research and Reciprocity, American Anthropologist 87 (1985) 775-792. W. W. FITZHUGH / A. CROWELL, Crossroads of Continents: Cultures of Siberia and Alaska, Washington 1988. Βλ. επίσης R. S. VASILIEVSKII, Problems of the Origin of Ancient Sea Hunters' Cultures in the North Pacific, in W. FITZHUGH, ed., Prehistoric Maritime Adaptations of the Circumpolar Zone, The Hague 1975, σ. 113-121. 112. Βλ. Mr. KRACHENINNIKOW, Histoire et description du Kamtchatka [...], 1.1, Amsterdam 1752, σ. 398-399, 407-408, όπου καί οί σχετικές ειδήσεις. 48 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ κινήματα πού συνέβαιναν στην επικράτεια της. Συγκεκριμένα, ό Krasheninnikov ανέφερε τους έξης βασικούς λόγους, οί όποιοι κατά τόν Steller ενίσχυαν την άποψη ότι ή ' Α σ ί α ενωνόταν κάποτε μέ τ η ν 'Αμερική. 'Αρχικά, ό σχηματισμός των παραλίων καί στίς δύο ηπείρους, τά όποια έδιναν τήν εντύπωση ότι είχαν αποχωριστεί στό παρελθόν μέ βίαιο τρόπο* έπειτα, ό μεγάλος αριθμός τών ακρωτηρίων 113 πού εισέρχονταν στη θάλασσα σέ μήκος άπό 30 ως 60 βέρστια · επίσης, τό πλήθος τών νησιών μεταξύ Καμτσάτκας καί 'Αμερικής· τέλος δέ, ή θέση καί ό σχηματισμός τών νησιών αυτών καθώς καί τό μικρό διάστημα μεταξύ τών δύο ηπείρων 1 1 4 . Στή συνέχεια έ'γινε λόγος καί γιά τίς εμφανείς ομοιότητες μεταξύ τών κατοίκων τής Καμτσάτκας καί αυτών τής 'Αλάσκας: α) στά χαρακτηριστικά του προσώπου* β) στον τρόπο μέ τόν όποιο συνέ- λεγαν καί ετοίμαζαν γλυκόχορτα, ό όποιος δέν είχε παρατηρηθεί πουθενά άλλου· γ) στή χρησιμοποίηση του ϊδιου ξύλινου εργαλείου γιά τό άναμμα φωτιάς· δ) στή χρησιμοποίηση μικρών τσεκουριών κατασκευασμένων άπό πέτρα ή κόκκαλα* ε) στον τρόπο παρασκευής τών ρούχων καί τών καπέλλων τους· καί στ) στή χ ρ η σ ι μ ο π ο ί η σ η του φλοιού του δένδρου αιγείρου γιά τήν κατεργασία τών προβιών διαφόρων ζώων. Αυτές οί ομοιότητες έδειχναν, όπως είχε υποθέσει καί ό Steller, ότι οί κάτοικοι τής 'Αμερικής είχαν έλθει αρχικά άπό τ ή ν 'Ασία. Ό Krasheninnikov πρόσθεσε ότι, ακόμη καί αν υπέθετε κανείς ότι δέν ενωνόταν κάποτε ή ' Α σ ί α μέ τήν 'Αμερική, ή μετάβαση άπό τή μιά ήπειρο στην άλλη θά ήταν σχετικά εύκολη, ά φ ' ενός μέν λόγω τής μικρής απόστασης μεταξύ τους, ά φ ' ετέρου δέ λόγω του πλήθους τών νησιών ανάμεσα τους" 5 . Πέραν τούτων, πρέπει νά σημειωθεί ότι καί ό ϊδιος ό Steller είχε τονίσει επανει­ λημμένα στό ημερολόγιο του κάποιες ομοιότητες μεταξύ τών λαών στίς δύο αυτές ηπείρους, γεγονός πού τόν είχε οδηγήσει τελικά στή θεωρία 116 περί τής κοινής καταγωγής τους . Τά παραπάνω στοιχεία, στά όποια αναφέρθηκε πολύ συντομότερα ό 113. Ρωσική μονάδα μέτρησης μεγάλων αποστάσεων (1 βέρστι - 1067 μέτρα). 114. Χρησιμοποιούμε έδώ μιά πρόσφατη μετάφραση του έργου του S. P. KRASHENINNIKOV, Opisanie Zemli Kamchatki. Report of a journey made to explore eastern Siberia in 1735-1741, by order of the Russian Imperial Government, translated with introduction and notes by E.A.P. Crownhart-Vaughan, Portland 1972, σ. 67. 115. Ό.π., σ. 71. 116. Βλ. STELLER, Journal of a Voyage with Bering, σ. 100, 103-105, 107. Στό περιοδικό Έρμης ό Λόγιος! (1817) 381-389, στή σ. 389, αργότερα, ό ΔΗΜΉΤΡΙΟΣ ΝΙΤΖΟΥ τόνιζε πάντως δτι «οί 'Αμερικανοί δέν έμποροΰν ν ' άναχθώσι καθαρώς οΰτε εις τήν μίαν ούτε εις τήν αλλην των ημετέρων φυλών τής παλαιάς ηπείρου». Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 49 Θεοτόκης, δείχνουν οτι ήταν ικανοποιητικά πληροφορημένος γιά τίς τότε πρόσφατες αυτές επιστημονικές εξελίξεις. Δέν πρέπει νά λησμονείται επίσης δτι ή πόλη Halle καί τό πανεπιστήμιο της αποτέλεσαν σημαντικά 7 κέντρα επαφών μέ τήν 'Ανατολική Ευρώπη καί δή μέ τή Ρωσία" . Στό πανεπιστήμιο της Halle είχε σπουδάσει άλλωστε καί ό Steller πρίν μεταβεί στή Ρωσία καί είχε επηρεαστεί αποφασιστικά από τό κλίμα του Λουθη­ 118 ρανικού Πιετισμου πού επικρατούσε εκεί . Παράλληλα, υπήρξαν καί άλλα μέλη της αποστολής στή Σιβηρία πού είχαν στενές σχέσεις μέ τήν 119 Halle, οπού έστελναν διάφορες ειδήσεις γιά τίς ανακαλύψεις τους . Ό G. F. Weise, λόγου χάριν, σέ επιστολή του στίς 22 Νοεμβρίου 1733 έκανε λόγο γιά τίς ομοιότητες μεταξύ τών κατοίκων της Σιβηρίας καί εκείνων 120 της 'Αμερικής . Άπό τήν άλλη πλευρά, ή Λειψία, όπου συνέταξε ό Θεοτόκης τήν επιστολή του, βρισκόταν σέ κοντινή απόσταση άπό τήν Halle. Οί επαφές μεταξύ τών δύο πόλεων φαίνονται καί άπό τό γεγονός οτι ό Ε. Βούλγαρις είχε ζήσει καί στίς δύο λίγο προηγουμένως. Επομένως, δέν είναι απίθανο νά είχε επισκεφθεί τήν Halle ό Θεοτόκης καί νά είχε πληροφορηθεί άπό κοντά τά σχετικά μέ τήν επιστημονική εξερεύνηση της Σιβηρίας καί τά αποτελέσματα της. IX e Ο Θεοτόκης προχώρησε στή συνέχεια σ' ενα άλλο σημαντικό πρό­ βλημα. Πότε άρχισε νά κατοικείται γιά πρώτη φορά ή 'Αμερική; Κατά τή γνώμη μερικών, αυτό είχε γίνει περίπου πρίν 600 χρόνια, δηλαδή, γύρω στό 12ο μέ 13ο αιώνα, ό δέ προαναφερθείς de Guignes είχε συγκε­ κριμένα υποστηρίξει τό έτος ωνη' (= 858 μ.Χ.). Ό Θεοτόκης ανέφερε καί τή θεωρία του Μοέβιου καί τήν παραδοξότητα της. Συγκεκριμένα, ò «φρενήρης καί ασυνείδητος Μοέβιος» είχε ύποστη ρίξει οτι οί 'Απόστολοι πέρασαν πεζή άπό τίς 'Ανατολικές 'Ινδίες καί κατέληξαν στίς Δυτικές 'Ινδίες, τήν 'Αμερική, μέ σκοπό νά κηρύξουν τό Ευαγγέλιο. Έκεΐ δέν βρήκαν κανένα άνθρωπο εκτός άπό ενα «άπολωλός γύναιον», τό όποιον 117. Βλ. σχετικά Ε. WINTER, Halle als Ausgangspunkt der deutschen Russlandkunde im 18. Jahrhundert, Berlin 1953. 118. Βλ. τίς εκτιμήσεις του Ο. W. FROST στην έκδοση τοϋ ημερολογίου του STELLER, Journal, δ.π., σ. 8-14. Βλ. καί τό άρθρο του G. MÜHLPFORDT, Georg Wilhelm Steller (1709-1746), der hallische Kolumbus, in J. WALLMANN / U. STRÄTER, Hrsg., Halle und Osteuropa. Zur europäischen Ausstrahlung des hallischen Pietismus, Hallesche Forschungen 1 (ΰπό εκτύπωση). 119. Βλ. WINTER, Halle, δ.π., σ. 313-330. 120. Βλ. δ.π., σ. 481-483.  50 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ καταγόταν άπό τη Γροιλανδία. Οί 'Απόστολοι τεκνοποίησαν με τή γυναίκα αύτη καί έτσι γέμισε ή 'Αμερική άπό κατοίκους. Με άλλα λόγια, ό Μοέβιος πίστευε οτι ή αρχή της κατοίκησης της 'Αμερικής συνέπιπτε με τήν εποχή κατά τήν οποία ζούσαν ακόμη οί 'Απόστολοι. Ό Θεοτόκης όμως ήταν τελείως αρνητικός απέναντι στίς απόψεις αυτές, ιδίως δέ στή γνώμη του Μοέβιου, γιά ευνόητους λόγους. Οί δύο πρώτες θεωρίες ήταν κατά τή γνώμη του «υποθέσεις ψιλαί», ή δέ τελευταία «λήρος καί άτοπολογία προφανές τυγχάνει καί πρόδηλον». Ή δική του γνώμη ήταν τελείως διαφορετική, δηλαδή, οτι ή 'Αμερική είχε κατοικηθεί γιά πρώτη φορά πολύ νωρίτερα άπό τήν εμφάνιση του Χρίστου πάνω στή γ η , όπως αυτό φαινόταν άπό διαφόρους λόγους 1 2 1 . Πρίν όμως προχωρήσουμε στην έκθεση τών απόψεων του Θεοτόκη, πρέπει νά γίνουν ορισμένες διευκρινήσεις σχετικά μέ τίς παραπάνω πλη­ ροφορίες. 'Αρχικά, ή χρονολογία 858 μ.Χ. δέν είναι ακριβής καί οφείλεται μάλλον σέ άντιγραφικό σφάλμα, άφου, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, κατά τόν de Guignes ή σχετική χρονολογία είναι τό 458 μ.Χ.122. Ή άλλη θεωρία σχετικά μέ τήν κατοίκηση της 'Αμερικής γιά πρώτη φορά τό 12ο μέ 13ο αίώνα προέρχεται μάλλον άπό τόν George Homes. Αυτός είχε υποστηρίξει οτι οί κάτοικοι του Μεξικού ήταν μιά αποικία Κινέζων, οί όποιοι είχαν μεταβεί στην 'Αμερική τό 1279 μαζί μέ τόν αυτοκράτορα τους Tipim μετά τήν κατάληψη της Κίνας άπό τους Μογγόλους. Τή θεωρία αυτή, χωρίς νά αναφέρει όλες τίς παραπάνω λεπτομέρειες, άντλησε ό Θεοτόκης κατά πάσα πιθανότητα άπό τόν de Guignes, ό όποιος τήν είχε μνημονεύσει σέ μιά υποσημείωση στό προαναφερθέν Mémoire του 1 2 3 . Ό Θεοτόκης φαίνεται λοιπόν ότι είχε υπόψη του τό σχετικό κείμενο του de Guignes 1 2 4 . 'Αναφορικά μέ τόν Μοέβιο, πρέπει νά σημειώσουμε οτι πρόκειται γιά τόν Georg Möbius (1616-1697), Λουθηρανό θεολόγο καί καθηγητή στή Λειψία, ό όποιος, αν καί έγραψε αρκετά έργα, δέν έγινε ευρύτερα γνωστός 1 2 5 . Τίς απόψεις του γιά τό θέμα μας τίς εξέθεσε βασικά στό έργο 121. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, ο.π., σ. 50. 122. Βλ. DE GUIGNES, Recherches, ο.π., σ. 44, 50, 52, 55. 123. Ό.π., σ. 56, ύπ. (e). 124.^ Ό Θεοτόκης εϊχε μελετήσει καί άλλα κείμενα του de Guignes, του «Δε - Γουίγνη», δπως τόν ονόμασε άλλου χαρακτηριστικά, καί τόν είχε χρησιμοποιήσει καί σέ άλλα έργα του. Βλ. [ΘΕΟΤΌΚΗΣ], Άπόδειξις, ο.π., σ. 594, 603-605, όπου μνημόνευσε ενα άρθρο του de Guignes άπό τήν Journal des Scavante του έτους 1757. Αυτό δείχνει ότι εκτιμούσε γενικά τόν άνδρα καί τό έργο του. 125. Γιά τόν Möbius καί τό έργο του, βλ. τά σχετικά άρθρα στά ακόλουθα λεξικά: C. G. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 51 του Tractatus philologico-theologicus de oraculorum ethnicorum origine, propagatone, et duratione[...]Accedunt[...]dissertationesduae[...]quarum prior agit de sacrificiorum origine [...] altera tractât quaestionem illam: an Evangelium ab apostolis etiam Americanis fuerit annunciatimi?, τό όποιο εκδόθηκε πάντως πολλές φορές (Lipsiae 16602, 16853, Francofurti et Lipsiae 16924). Δεν γνωρίζουμε με ποιόν τρόπο ό Θεοτόκης πληροφορήθηκε τή θεωρία του Möbius, τή στιγμή πού υπήρχαν άλλες πολύ σημαντικότερες θεωρίες γιά τήν καταγωγή των κατοίκων της 'Αμερικής, οί όποιες είχαν ασκήσει πολύ ευρύτερη επίδραση τήν εποχή εκείνη. Προφανώς ήθελε νά δείξει τό πόσο παράδοξες απόψεις είχαν διατυπωθεί γιά τό ολο θέμα καί άφοϋ τό παραπάνω έ'ργο τοϋ Möbius είχε γνωρίσει κάποια διάδοση, ό Θεοτόκης θεώρησε σκόπιμο νά αναφερθεί ειδικά καί στή θεωρία αυτή. Ό Θεοτόκης προχώρησε στή συνέχεια στην έκθεση τών απόψεων του γιά τό πότε είχε κατοικηθεί γιά πρώτη φορά ή 'Αμερική. 'Αδιαμφι­ σβήτητο γεγονός ήταν κατά τή γνώμη του οτι ή αμερικανική ήπειρος έκατοικεΐτο τόσο στά ηπειρωτικά της μέρη όσο καί στά πολλά νησιά της. Πώς όμως θά μπορούσε νά εξηγηθεί αυτό, αν λάμβανε κανείς υπόψη του τίς αντίξοες συνθήκες διαβίωσης στην ήπειρο αυτή; Συγκεκριμένα, οί κάτοικοι της 'Αμερικής «δια τε τό τοϋ αέρος κάθνγρον καί τήν καχεξίαν, καί τήν λιτήν δίαιταν, καί τό πολίτευμα τό άπέριττον, κατάψυχροί είσι καί προς τάς συνουσίας βραδεΐς, καί λίαν όλιγόκαρποι». Γιά τό λόγο αυτό, ελάχιστα μόνο άπό τά μικρά παιδιά τους μπορούσαν νά φθάσουν στή νεανική ηλικία, τά περισσότερα δέ άπ' αυτά πέθαιναν στή βρεφική τους ηλικία. "Αν λάμβανε δέ κανείς υπόψη του καί άλλους αρνητικούς παράγοντες (π.χ. τους συχνούς πολέμους μεταξύ τών κατοίκων τής 'Α­ μερικής, τά πολλά άγονα μέρη της, τήν ύπαρξη εκεί πλήθους ασθενειών), τότε θά μπορούσε νά κατανοηθεί ευκολότερα τό μεγάλο ποσοστό τών ανθρώπων πού πέθαιναν συνεχώς στην ήπειρο αυτή. Πώς θά μπορούσε όμως τότε νά δικαιολογηθεί ό μεγάλος πληθυσμός τής 'Αμερικής, τής οποίας όλα τά μέρη, ακόμη καί τά νησιά της, κατοικούνταν; Κατά τόν Θεοτόκη, ή πιό εύλογη εξήγηση ήταν οτι στην ήπειρο αυτή ζούσαν συνεχώς άνθρωποι γιά ένα διάστημα περισσότερο άπό 2 ή 3 χιλιάδες χρόνια. Έτσι, μόνο σ' ένα τέτοιο μακρύ χρονικό διάστημα θά ήταν JÖCHER, Hrsg., Allgemeines Gelehrten-Lexicon 3 (Leipzig 1751) 566-567 καί τή συμπλήρωση τοδ λεξικού αύτου Fortsetzung und Ergänzungen zu Christian Gottlieb Jöchers allgemeinem Gelehrten-Lexiko 4 (Bremen 1813) 1833-1836, οπού καί αναλυτικός κατάλογος τών έργων του. Στό σχετικό άρθρο τής Allgemeine Deutsche Biographie 22 (Leipzig 1885) 43, γίνεται χαρακτηριστικά λόγος γιά μεγάλο αριθμό «nunmehr vergessenen und bedeutungslosen Schriften». 52 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΙ δυνατή ή εξάπλωση των ανθρώπων σε ολα τά τμήματα της ηπείρου αυτής καί μάλιστα κάτω άπό τέτοιες δυσμενείς συνθήκες. Ό Θεοτόκης στήριξε τή χρονολόγηση αυτή καί στή διήγηση του Πλάτωνα σχετικά με τή 126 χαμένη ήπειρο 'Ατλαντίδα καί τήν αρχαιότητα της , τήν οποία φαίνεται 127 δτι ταύτιζε ή έστω συσχέτιζε μέ τήν 'Αμερική . Πρέπει νά σημειωθεί εδώ παρενθετικά οτι καί σήμερα υποστηρίζεται οτι ή 'Αμερική ήταν ήδη 128 γνωστή στην 'Αρχαιότητα καί οτι ή ανακάλυψη της είχε γίνει ουσιαστικά 129 πολύ πρίν τό 1492 . Στή συνέχεια ό Θεοτόκης ανέφερε ακόμη μία μαρτυρία υπέρ τής αρχαιότητας τής 'Αμερικής, στηριζόμενος σέ μιά παλιά παράδοση άπό τό Μεξικό γιά κάποιον παγκόσμιο κατακλυσμό καί τή σύγχυση τών 126. ΠΛΆΤΩΝ, Τίμαιος, 24e-25d. 127. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, δ.π., σ. 51. Ή άποψη αυτή ήταν προφανώς διαδεδομένη στον ελληνικό χώρο τήν εποχή εκείνη. Βλ. ενδεικτικά τή γνώμη του ΙΩΆΝΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ-ΛΑΡΙΣΣΑΙΟΥ (ΛΟΓΙΩΤΑΤΟΥ), Ι. Αληθινή ' Ιστορία του Λουκιανού Σαμοσατέως (μετάφραση στή δημοτική -1817). Π. 'Ιστορική τοπογραφία ενός μέρους τής Θετταλίας - 1817, εισαγωγή - φροντίδα Μ. Μ. Παπαϊωάννου, 'Αθήνα 1989, σ. 96-97. Παλαιότερα όμως ή άποψη αυτή δέν είχε γίνει δεκτή άπό τόν ΜΕΛΕΤΙΟ MHTPOY, Μητροπολίτη 'Αθηνών (Γεωγραφία παλαιά καί νέα, νέα επεξεργασμένη έκδοση άπό τόν "Ανθιμο Γαζή, τ. Δ', Βενετία 18072, σ. 87), ό όποιος δέν πίστευε οτι στην 'Αρχαιότητα ήταν γνωστή ή ύπαρξη τής 'Αμερικής. 128. Βλ. σχετικά D. ÉGiNiTis, La contribution des géographes de Γ antiquité à la découverte de Γ Amérique, Πρακτικά τής 'Ακαδημίας Άθηνών6(ί93ϊ) 177-196, όπου γίνεται καί αξιολόγηση διαφόρων αρχαιοελληνικών μαρτυριών. Πολλές τέτοιες μαρτυρίες ανέφερε επίσης καί ό ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ ΝΟΤΑΡΑΣ, Εισαγωγή εις τά γεωγραφικά καί σφαιρικά, Παρίσι 1716, σ. 147-153. "Ας σημειωθεί επίσης ότι μεγάλης σημασίας ήταν ή συμβολή του Γεώργιου Γεμιστου-Πλήθωνα στή διάδοση του γεωγραφικού έργου του Στράβωνα -μαζί μέ ορισμένες δικές του διορθώσεις - στή Δύση, τό όποιο πιθανώς επηρέασε τόν Κολόμβο στην προσπάθεια του γιά αναζήτηση άγνωστων μέχρι τότε κατοικημένων περιοχών τής γης. Βλ. Μ. V. ANASTOS, Pletho, Strabo and Columbus, in Mélanges Henri Grégoire IV, Annuaire de V Institut de Philologie et d'Histoire Orientales et Slaves XII, Bruxelles 1952, σ. 1-18. Βλ. επίσης A. DILLER, A, Geographical Treatise by Georgius Gemistus Pletho, Isis Π (1937) 441-451. 129. Γιά τό όλο θέμα έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς διάφορες θεωρίες. Βλ. ενδεικτικά J. AYOOB, Were the Phoenicians the First to Discover America?, New York 1961. S. F. MORISON, The European Discovery of America, v. 1, The Northern Voyages, A.D. 500-1600, New York 1971. C. H. GORDON, Before Columbus. Links Between the Old World and Ancient America, New York 1971. H. R. HOLAND, Norse Discoveries and Explorations in America, 982-1362, London 1979. P. GALLEZ, Das Geheimnis des Drachenschwanzes. Die Kenntnis Amerikas vor Kolumbus, übers, von W. - D. Grün, Berlin 1980. Βλ. επίσης F. FERNÄNDEZ-ARMESTO, Before Columbus: Exploration and Colonisation from the Mediterranean to the Atlantic, 1229-1492, Basingstoke/London 1987. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 53 ανθρωπίνων γλωσσών. Ό Θεοτόκης ανέφερε συγκεκριμένα μιά επιγραφή, την οποία βρήκε καί μετέγραψε στό Μεξικό ό «Καρέριος». Στην επιγραφή αυτή μνημονευόταν κάποιος παγκόσμιος κατακλυσμός καί ό επακόλουθος θάνατος όλων των ανθρώπων καί τών ζώων εκτός «τοϋ Κόξ καί τής αύτοΰ συζύγου Κισχεκουετζάλ». Τό σκάφος τους προσάραξε τελικά στίς υπώρειες «τοϋ Κουλουακκαν ορούς» καί οί δύο διασωθέντες έκαναν πολλά παιδιά, στά όποια ένα περιστέρι δώρησε τή δυνατότητα της ομιλίας. Επειδή όμως πολλά άπ' αυτά δέν μπορούσαν νά συνεννοηθούν μέ τά υπόλοιπα λόγω της διαφορετικής τους γλώσσας, αναγκάστηκαν νά διασπαροΰν καί νά εγκατασταθούν σε πολλά μέρη τής 'Αμερικής. 'Από τά παιδιά αυτά κατάγονταν καί οί 15 πατριάρχες, δηλαδή, οί αρχηγοί φυλών, οί όποιοι μιλούσαν τήν ϊδια γλώσσα καί οί όποιοι ίδρυσαν τελικά τό Μεξικό. Κατά τόν Θεοτόκη, στην παραπάνω παράδοση είχαν αναμειχθεί αλήθειες μαζί μέ πολλά ψεύδη καί μύθους. Πάντως, σημασία είχε ή χρονολογική ένδειξη τής πρώτης ίδρυσης τοϋ Μεξικού καί συγκεκριμένα τό έτος πού ονομαζόταν στή γλώσσα τών κατοίκων του Μεξικού « Όμεκαγκλί», δηλαδή, τό έτος ,ατκε ' (= 1325) άπό τήν κτίση τοΰ κόσμου. Ή χρονολογία αυτή αρκούσε, κατά τόν Θεοτόκη, γιά νά δείξει αρχικά τήν παλαιότητα τής παραπάνω παράδοσης. 'Επιπλέον, αποτελούσε μιά καθαρή ένδειξη οτι ή ίδρυση τοΰ Μεξικού καί επομένως ή πρώτη κατοίκηση τής 'Αμερικής συνέβησαν οπωσδήποτε μετά τόν παγκόσμιο κατακλυσμό130. Χ Οί παραπάνω πληροφορίες είναι σημαντικές, γιατί δείχνουν ακόμη μιά φορά τίς ευρύτατες γνώσεις τοΰ Θεοτόκη. Χρειάζονται, πάντως, κάποιο σχολιασμό στό σημείο αυτό. 'Αρχικά, ή ταύτιση τής 'Αμερικής μέ τή υποτιθέμενη χαμένη ήπειρο 'Ατλαντίδα, πού μνημόνευσε ό Θεοτόκης, δέν ήταν κάτι τό νέο, άφοΰ ή υπόθεση αυτή είχε διατυπωθεί πολλές φορές στό παρελθόν131. Γιά πρώτη φορά τήν διατύπωσε ό Pedro Sarmiento de Gamboa τό 1572 στό έργο του Historìa deloslncas, τό όποιο δημοσιεύτηκε όμως μόλις τό 1906. Δεχόμενος τή σχετική διήγηση τοΰ Πλάτωνα ώς 130. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του" μακαρίου Νικηφόρου, ο.π., σ. 51-52. 131. Βλ. I. RODRIGUEZ PRAMPOLINI, La Atlantida de Platon en los cronistas del siglo XVI, Ciudad de Mexico 1947. Σχετικά μέ τήν ιδεολογική χρήση αρχαίων γεωγραφικών μαρτυριών μετά τήν ανακάλυψη τής 'Αμερικής γιά διάφορους σκοπούς, βλ. Μ. MUND- DOPCHIE, L' Extrême-Occident de l'antiquité classique et la découverte du Nouveau Monde: une manipulation de textes à des fins idéologiques, Nouvelle Revue du Seizième Siècle 8 (1990) 27-49. 54 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ βάσιμη, ό Sarmiento de Camboa υποστήριξε οτι παλαιότερα υπήρχε μιά πανατλαντική ήπειρος, ή οποία ξεκινούσε άπό τίς ακτές τής 'Ισπανίας, την πόλη Gâdiz, καί συμπεριελάμβανε τά νησιά των 'Αντίλλων καί τήν 'Αμερική. Ή 'Ατλαντίδα είχε κατοικηθεί άπό απογόνους του Νώε, οί όποιοι είχαν μεταβεί εκεί διά μέσου τής Ισπανίας καί τής Βόρειας 'Α­ φρικής καί οί όποιοι είχαν δημιουργήσει αργότερα μιά μεγάλη αυτοκρα­ τορία. Όταν γύρω στό 1320 π.Χ. βυθίστηκε ή 'Ατλαντίδα στή θάλασσα, παρέμειναν κάποια σημεία γής, δπως π.χ. οί Δυτικές 'Ινδίες, τά Κανάρια νησιά, ή πόλη Gâdiz, γιά νά δείχνουν οτι υπήρξε κάποτε ή τεράστια αυτή ήπειρος. Κατά τόν Sarmiento de Gamboa, ή ύπαρξη παραδόσεων γιά τόν κατακλυσμό στους "Ινκας αντικατόπτριζε τίς ιστορικές τους παραδόσεις 132 σχετικά μέ τή βύθιση τής ' Ατλαντίδας . Ή θεωρία αυτή, ή οποία ήταν αρκετά διαδεδομένη μέχρι τό 1580, έτυχε αρνητικής κριτικής άπό υπο­ στηρικτές διαφορετικών απόψεων σχετικά μέ τήν πρώτη κατοίκηση τής 'Αμερικής, κυρίως δέ άπό τόν José de Acosta στό έργο του Historia natural y moral de las Indias (Sevilla 1590)133. Τό αποτέλεσμα ήταν νά έγκαταληφθεϊ τελικά ή θεωρία αυτή μετά τό 1600134. Πάντως, στό άρθρο του γιά τήν 'Αμερική στην Encyclopédie, ό D. Diderot υποστήριξε οτι ή 'Αμερική ήταν ή γνωστή στην 'Αρχαιότητα ήπειρος 'Ατλαντίδα135. 'Αναφορικά δέ μέ τά στοιχεία πού χρησιμοποίησε ό Θεοτόκης άπό τόν Καρέριο, πρέπει νά σημειωθεί εδώ αρχικά οτι ό τελευταίος ήταν ό 'Ιταλός περιηγητής Giovanni Francesco Gemelli Careri (1651-1725). Ό Gemelli Careri είχε σπουδάσει νομικά, είχε εισέλθει στό διοικητικό τομέα καί άπό τό 1685 μέχρι τό 1687 είχε ταξιδέψει στην 'Ιταλία, Γαλλία, 132. Βλ. HUDDLESTON, Origins, δ.π., σ. 30. 133. Βλ. δ.π., σ. 52-53. Ό José de Acosta ήταν ένας άπό τους πιό σημαντικούς ερευνητές του θέματος τής πρώτης κατοίκησης τής 'Αμερικής καί είχε υποστηρίξει ώς πιθανότερη τήν ύπαρξη κάποιου συνδέσμου γής μεταξύ τής 'Αμερικής καί του μέχρι τότε γνωστού κόσμου. Τή θεωρία του αυτή μάλιστα είχε διατυπώσει ό José de Acosta πρίν ακόμη γίνει ή εξερεύνηση τής Καμτσάτκας. Γιά τή γενικότερη συμβολή του José de Acosta, βλ. S. JARCHO, Origin of the American Indian as Suggested by Fray Joseph de Acosta (1589), Isis 50 (1959) 430-438. F. DEL PINO-DIAZ, La Renaissance et le Nouveau Monde: José d' Acosta, jésuite anthropologue (1540-1600), L'Homme 122/124 (1992) 309-326. 134. Βλ. HUDDLESTON, Origins, σ. 56. 135. Βλ. R. SwiTZER, America in the Encyclopédie, in Transactions of the Second International Congress on the Enlightenment, v. IV (Studies on Voltaire and the Eighteenth Century 58), Genève 1967, σ. 1481-1499, στή σ. 1487. Γιά τά άρθρα στην Encyclopédie σχετικά μέ τήν 'Αμερική, βλ. επίσης S. E. MALUEG, America in the Encyclopédie, in Transactions of the Fourth International Congress on the Enlightenment, v. Ill, Studies on Voltaire and the Eighteenth Century 153, Oxford 1976, σ. 1381-1394.  Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 55 Γερμανία καί Ουγγαρία. Τόν 'Ιούνιο του 1693 ξεκίνησε νά κάνει τό γύρο του κόσμου. Καθ ' όδόν πέρασε καί άπό τό Μεξικό, όπου έμεινε 11 μήνες. Στην 'Ιταλία γύρισε τό 1698, όπου δημοσίευσε σε σύντομο διάστημα τίς εντυπώσεις του άπό τό ταξίδι αυτό σε 6 τόμους με τόν τίτλο Giro del mondo (Napoli 1699-1700). Τό έργο αυτό γνώρισε μεγάλη εκδοτική επιτυχία καί μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες. Ό σ ο ν άφορα τίς πληροφορίες του Gemelli Careri γενικά, παλαιότερα υπήρχαν ορισμένες αμφισβητήσεις σχετικά μέ τήν αξιοπιστία τους. Σήμερα όμως θεωρείται ότι οί περιγραφές του είναι αξιόπιστες στά βασικά τους σημεία. Ειδικά δέ γιά τήν περιγραφή τοΰ Μεξικού, πού μας ενδιαφέρει εδώ, θεωρήθηκε ότι είναι ακριβής καί πολύτιμη - μεταξύ τών άλλων δέ καί άπό τόν Alexander von Humboldt-, κυρίως γιατί προερχόταν άπό μιά πρώιμη εποχή, άπό τήν οποία δέν 136 υπήρχαν πολλές διαθέσιμες πληροφορίες γιά τό Μεξικό γενικά . Ειδικότερα γιά τήν παράδοση σχετικά μέ τόν κατακλυσμό άπό τό Μεξικό, στην οποία αναφέρθηκε ό Θεοτόκης, πρέπει νά σημειωθεί ότι αυτή είναι μία άπό τίς πολλές σχετικές παραδόσεις πού προέρχονται άπό τό χώρο της Κεντρικής 'Αμερικής. Ό ανθρωπολόγος F. Horcasitas έχει συγκεκριμένα εντοπίσει 63 διαφορετικές παραδόσεις κατακλυσμού άπό τήν Κεντρική 'Αμερική, τίς όποιες ερεύνησε γιά νά διαπιστώσει τυχόν βιβλικές επιδράσεις καθώς καί τήν ύπαρξη αυτοχθόνων στοιχείων. Κα­ τατάσσοντας τίς παραδόσεις αυτές ανάλογα μέ τά χαρακτηριστικά της καθεμιάς, ό Horcasitas επεσήμανε καί 14 παραδόσεις, σύμφωνα μέ τίς όποιες ό κατακλυσμός αυτός ήταν παγκόσμιος, κατέστρεψε τή γή συνολικά καί άπό τόν όποιο διασώθηκαν μόνο μερικοί άνθρωποι137. Μιά άπό τίς παραδόσεις αυτές τών 'Ινδιάνων πού χρησιμοποιούν τή γλώσσα Nahua, δηλαδή, τών Άζτέκων, μοιάζει πολύ μέ τήν παράδοση πού διέσωσε ό Gemelli Careri, ή οποία σχετίζεται μέ τήν ίδρυση της πόλης του Μεξικού καί ή οποία είναι στά βασικά της σημεία ή ακόλουθη. Οί μόνοι πού σώθηκαν πάνω σέ κάποιο κανό άπό τόν παγκόσμιο κατακλυσμό ήταν έ'νας άνδρας ονόματι Cóxcox (ή Teocipactli) καί μιά γυναίκα ονόματι Chichequétzal (ή Xochiquétzal). Όταν τά νερά υποχώρησαν, τό κανό 136. Βλ. τό σχετικό άρθρο γιά τόν Gemelli Careri στό λεξικό του D. ΗΕΝΖΕ, Enzyklopädie der Entdecker und Erforscher der Erde, Bd. II, Graz 1983, σ. 332-333, όπου καί πλούσια βιβλιογραφία. Βλ. επίσης Α. MAGNAGHI, Il viaggiatore Gemelli Careri e il suo "Giro del mondo", Bergamo 1900. G. ROGAI, Voci esotiche nel "Giro del mondo" di G. F. Gemelli Careri. Tesi di Laurea. Università degli Studi di Firenze, Facoltà di Lettere e Filosofia, Firenze 1962. 137. Βλ. F. HORCASITAS, An Analysis of the Deluge Myth in Mesoamerica, in A. DUNDES, ed., The Flood Myth, Berkeley/Los Angeles 1988, σ. 183-219, όπου καί ή παλαιότερη βιβλιογραφία γιά τό όλο θέμα. 56 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ τους προσάραξε τελικά στό βουνό Culhuacan (ή Colhuacan). Τά κωφάλαλα παιδιά τους πολλαπλασιάστηκαν, έως ότου ενα περιστέρι τά έμαθε νά μιλούν διάφορες γλώσσες. Ή ασυνεννοησία όμως μεταξύ τους τά ανάγκασε τελικά νά διασκορπιστούν σε διάφορα μέρη. Ά π ' αυτά, 15 πατριάρχες πού μιλούσαν τήν ϊδια γλώσσα, ενώθηκαν καί άφοΰ περιπλανήθηκαν 104 χρόνια, κατέληξαν τελικά στό μέρος πού σήμερα ονομάζεται Μεξικό. Ή πληροφορία πάντως σχετικά μέ τήν ημερομηνία ίδρυσης της πόλης τοΰ Μεξικού τό 1325 άπό τήν κτίση τοΰ κόσμου, τήν οποία ημερομηνία οί 'Ινδιάνοι ονόμαζαν στή γλώσσα τους «ome calli» (στό πρωτότυπο τοΰ Gemelli Careri «ome cagli»), θεωρείται σήμερα ότι προέρχεται κατά πάσα 138 πιθανότητα άπό κάποιο λάθος στην αντιγραφή της . 1 Ο Θεοτόκης, παρότι δέν θεωροΰσε απόλυτα αξιόπιστες τίς ειδήσεις τοΰ Gemelli Careri, δέχθηκε πάντως τήν παραπάνω χρονολογία, γιατί κυρίως ενδιαφερόταν νά δείξει ότι ô βιβλικός κατακλυσμός είχε παγκόσμια επίδραση καί οτι ή πρώτη κατοίκηση τοΰ Μεξικοΰ (καί της 'Αμερικής γενικότερα) είχε συμβεί μετά τό γεγονός αυτό. 'Υπάρχει βέβαια τό πρό­ βλημα μέ βάση πιό παλαιοδιαθηκικό κείμενο έγινε ό υπολογισμός αυτός, δεδομένου οτι υπάρχουν σημαντικές διαφορές στίς σχετικές χρονολογίες μεταξύ τοΰ μασωριτικοΰ, τοΰ σαμαρειτικοΰ καί τοΰ κειμένου τών Ο'. Συγκεκριμένα άπό τή δημιουργία τοΰ άνθρωπου μέχρι τόν κατακλυσμό τά τρία αυτά διαφορετικά κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης υπολογίζουν αντίστοιχα 1656,1307 καί 2242 (ή 2262) χρόνια 139 . "Αν υποθέσουμε εύλογα ότι ό Θεοτόκης άκολουθοΰσε τό κείμενο τών Ο' καί εφόσον υπολόγιζε τήν κατοίκηση της 'Αμερικής γύρω στά 2 μέ 3 χιλιάδες χρόνια πρίν τήν εποχή του, τότε θεωροΰσε πιθανότατα τήν προαναφερθείσα χρονολογία 138. Τά παραπάνω στοιχεία ελήφθησαν άπό μιά σχολιασμένη σύγχρονη έκδοση της περιγραφής του Μεξικού άπό τόν Gemelli Careri. Βλ. GIOVANNI FRANCESCO GEMELLI CARERI, Viaje a la Nueva Espana, estudio preliminar, traducción y notas de Francisca Perujo (Nueva Biblioteca Mexicana 29), Mexico 1976, σ. 24-25, όπου υπάρχει καί ανατύπωση τής άζτεκικής παράστασης-έπιγραφής πού ερμήνευσε ό Gemelli Careri. Τό σχετικό κεφάλαιο του Gemelli Careri βασίζεται πάντως σε σημαντικό βαθμό στό έργο τοΰ José de Acosta. 139. Βλ. Ε. MANGENOT, Chronologie biblique, in F. ViGOUROUX, éd., Dictionnaire de la Bible 2 (Paris 1899) 718-740, στή στήλη 721. W. VOLCK, Noah und seine Söhne, Realencyklopädie für protestantische Theologie und Kirche 14 (Leipzig 19043) 139-148, στίς σ. 140, 147-148. Βλ. καί τό άρθρο Χρονολογία βιβλική. Παλαιά Διαθήκη, Θρησκευτική καί Ηθική 'Εγκυκλοπαίδεια 12 (1968) 371-373, στή στήλη 373. Βλ. επίσης Prof. BERTHEAU, Ueber die verschiedenen Berechnungen der zwei ersten Perioden in der Genesis und die ihnen zu Grunde liegenden chronologischen Annahmen, Jahresbericht der Deutschen morgenländischen Gesellschaft für 1845-1846 (Leipzig 1846) 40-58, στίς σ. 43-51. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 57 της ίδρυσης της πόλης του Μεξικού ώς τό έτος 1325 πρό Χρίστου. Ή χρονολογία αύτη τοποθετείται έτσι σαφώς μετά τήν ημερομηνία του κατακλυσμού, ή οποία προκύπτει αν αφαιρέσουμε τά 2242 (ή 2262) χρόνια άπό τήν ημερομηνία δημιουργίας του άνθρωπου, δηλαδή, τό έτος 5508/9 140 π.Χ., όπως πιστευόταν τό 18ο αΐώνα στην 'Ορθόδοξη 'Ανατολή . 'Αξίζει νά τονιστεί εδώ παρενθετικά οτι ό Θεοτόκης έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιά τήν υπεράσπιση της αξιοπιστίας της βιβλικής χρονολογίας καί σέ άλλα έργα του. Στή μετάφραση του άντιβολταιρικοϋ έργου του Clémence έκανε λόγο σέ δύο εκτενείς σημειώσεις γιά τή σχέση της βιβλικής χρονολογίαςμέτίςχρονολογίεςτών 'Ινδών,τώνΚινέζων, τών Χαλδαίων καί τών Αιγυπτίων. Βασικός σκοπός του ήταν νά υπερασπίσει τή βιβλική χρονολογία καί νά αναιρέσει τή βασισμένη σέ χρονικά άλλων λαών άποψη οτι ό κόσμος ήταν πολύ αρχαιότερος απ' οτι τόν παρουσίαζε ή 141 'Αγία Γραφή . 'Αναφορικά δέ μέ τίς χρονολογικές διαφορές στό μα- σωριτικό, στό σαμαρειτικό καί στό κείμενο τών Ο', ό Θεοτόκης σημείωσε τά έξης χαρακτηριστικά: «Οί Χριστιανοί πιστεύειν επαγγέλλονται τω τών ιερών συγγραφέων ΰφει, ουχί δέ ταΐς τών μεταγραφέων άλλοιώσεσί τε καί παραδρομαΐς. "Αχρις ου δέ ή 'Εκκλησία άποφανθή, τίς τών τριών χρονολογιών προτιμητέα, τών άλλων άποβληθεισών, ουδεμία τούτων δύ­ ναται είναι είδικόν της πίστεως ημών άντικείμενον. Σημείωσαι, οτι ή τών ορθοδόξων Εκκλησία τήν τών Έβδομήκοντα μετάφρασιν δεχόμενη, τήν ου μόνον κατά τήν χρονολογίαν, άλλα καί κατά πάντα λόγον τών άλλων προτιμητέα [...] Ή γάρ κατά τους Έβδομήκοντα χρονολογία αρχαιότερα εστί καί αυτής της λεγομένης βεβαίας, καί αμφιβόλου καί πλαστής τών Σινών ίστορικοχρονολογίας»142. 'Από τό παράθεμα αυτό φαίνεται καθαρά ή σημασία πού απέδιδε ό Θεοτόκης στην απόλυτη αξι­ οπιστία της χρονολογίας της Βίβλου (ειδικά τών Ο' ) σέ σχέση μέ άλλες παραδόσεις χρονολόγησης του κόσμου. 140. Βλ. π.χ. Π. ΚΟΝΤΟΣ, Ποικίλη Διδασκαλία, ήτοι, άλφαβητάριον εύμαθείας, Βιέννη 18062, σ. 1. 141. Βλ. [ΘΕΟΤΟΚΗΣ], Άπόδειξις, ο.π., σ. 593-610, 654-663. Τό όλο θέμα είχε αποτελέσει αντικείμενο σημαντικών συζητήσεων καί διαφωνιών τήν εποχή εκείνη. Βλ. τό σχετικό άρθρο Chronologie στην Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers 3 (Paris 1753, nouvelle impression en fascimilé de la première édition de 1751-1780, v. 3, Stuttgart/Bad Cannstatt 1966) 390-400. Βλ. καί πιό πρόσφατα WHITE, A History, ο.π., v. Ι, σ. 249-265. A. T. GRAFTON. Joseph Scaliger and Historical Chronology: The Rise and Fall of a Discipline, History and Theory 14 (1975) 156-185. J. D. NORTH, Chronology and the Age of the World, in W. YOURGRAU/A. D. BRECK, eds., Cosmology, History, and Theology, New York 1977, σ. 307-333. 142. [ΘΕΟΤΟΚΗΣ], Άπόδειξις, ο.π., σ. 610. 58 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ Πρέπει, τέλος, νά αναφερθεί επεξηγηματικά οτι ό παραπάνω τύπος παράδοσης περί κατακλυσμού δεν είναι ό πιό συνηθισμένος στην Κεντρική 'Αμερική. Γενικά πάντως, είναι πολύ δύσκολο νά επισημανθεί μέ ακρίβεια αν πρόκειται γιά τελείως αύτόχθονη παράδοση ή γιά μιά παράδοση επη­ ρεασμένη άπό τό βιβλικό πρότυπο μετά τήν άφιξη Χριστιανών ιεραπο­ στόλων στην Κεντρική 'Αμερική. Ό σ ο ν άφορα δε ειδικότερα τή θεωρία του Gemelli Careri, ή οποία διαδόθηκε αρκετά στή συνέχεια λόγω της 143 δημοσιότητας του έργου του , αξίζει επίσης νά λεχθεί οτι προέρχεται βασικά άπό τήν ερμηνεία κάποιων άζτεκικών παραστάσεων. Υ π ά ρ χ ο υ ν δμως πολλές αμφιβολίες γιά τό άν πράγματι ό Gemelli Careri τίς είχε ερμηνεύσει σωστά. Έ χ ε ι διατυπωθεί μάλιστα ή άποψη οτι οι παραστάσεις αυτές δηλώνουν ουσιαστικά κάτι διαφορετικό. Κατά τόν José Fernando Ramirez, τό προαναφερθέν περιστέρι αντιστοιχεί στό γνωστό μεξικάνικο πουλί Tihuitochan, τοϋ οποίου ή κραυγή «Tihui» ερμηνεύεται οτι σημαίνει «ας πορευθούμε». Μέ βάση αυτό, θεωρείται οτι οί εν λόγω παραστάσεις αναφέρονται μάλλον σέ θαλάσσιες περιπλανήσεις τών Άζτέκων 1 4 4 . Οί αμφισβητήσεις αυτές βέβαια δέν ήταν γνωστές τότε στον Θεοτόκη, γιά τόν όποιο οί πληροφορίες του Gemelli Careri είχαν ιδιαίτερη σημασία στην προσπάθεια του νά αποδείξει τήν ιστορική αξιοπιστία της 'Αγίας Γραφής καί ειδικότερα σέ σχέση μέ τόν παγκόσμιο κατακλυσμό. XI e Ο Θεοτόκης προχώρησε στή συνέχεια στό ακανθώδες θέμα πού είχε θίξει στην αρχή ό Νεόφυτος, δηλαδή, στό οτι διάφοροι άθεοι είχαν αρνηθεί τήν παγκοσμιότητα του κατακλυσμού145 μέ βάση τό επιχείρημα 143. Πρβλ. F. VON SCHWARZ, Sintfluth und Völkerwanderungen, Stuttgart 1894, σ. 15-16 (Nr. 43). M. WINTERNITZ, Die Flutsagen des Alterthums und der Naturvölker, Mittheilungen der Anthropologischen Gesellschaft m Wien 31 (1901) 305-333, στή σ. 311. Πρβλ. επίσης HORCASITAS, An Analysis, σ. 191. 144. Βλ. R. ANDREE, Die Flutsagen. Chronologisch betrachtet, Braunschweig 1891, σ. 105-106. 145. Ή παγκοσμιότητα του κατακλυσμού αποτελούσε μιά παλιά, δχι μόνο χριστιανική άλλα καί ιουδαϊκή παράδοση. Βλ. γενικά J. P. LEWIS, A Study of the Interpretation of Noah and the Flood in Jewish and Christian Literature, Leiden 1968. Υπήρξαν, βέβαια, διαφορετικές απόψεις γιά τό πώς πρέπει νά κατανοηθεί ή παγκοσμιότητα αυτή. Ή συντριπτική πλειοψηφία τών Πατέρων της 'Εκκλησίας καί εκκλησιαστικών συγγραφέων δεχόταν τήν απόλυτη γεωγραφική παγκοσμιότητα του κατακλυσμού. Βλ. σχετικά στό άρθρο του Ε. MANGENOT, Déluge, in F. VIGOUROUX, éd., Dictionnaire de la Bible 2 (Paris 1899) 1343-1358, στίς στήλες 1350-1351. Υπήρχαν βέβαια πολλά στοιχεία, τά όποια δέν συνηγορούσαν υπέρ μιας τέτοιας παγκοσμιότητας του κατακλυσμού. Βλ. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 59 ότι οΐ κάτοικοι της 'Αμερικής δεν είχαν επηρεαστεί άπό τό κοσμογονικό αυτό γεγονός. Ό Θεοτόκης δήλωσε ευθύς έξ αρχής οτι γνώριζε καλά τό θέμα αυτό καί «ους προτείνουσιν άλογους οι άλογοι λόγους». Παραδείγματος χάριν, υποστήριζαν δτι δεν επαρκούσε «τό επί γης ϋδωρ συν αύτω τω υπεράνω γης #£ατι»γιά νά κατακλύσει ολόκληρη τή γήινη σφαίρα καί νά υπερκαλύψει τίς κορυφές των ψηλών βουνών. 'Επιπλέον, ισχυρίζονταν δτι, άφοΰ τό νερό είναι βαρύτερο άπό τόν αέρα, δέν θά ήταν ποτέ δυνατόν κάτι βαρύτερο «έποχεϊσθαι» καί «έπιπολάζειν» πάνω σέ κάτι ελαφρότερο. "Ετσι, άφοΰ δέν υπήρχε άλλη βάση «επί τά της γης έσχατα» έκτος άπό τόν αέρα γιά νά στηριχθεί τό νερό, τότε αναγκαστικά δέν θά ήταν ποτέ δυνατό νά καλύφθηκε άπό νερό ολόκληρη ή επιφάνεια τής γης. Δέν θά μπορούσε κανείς επίσης νά Ισχυριστεί ότι στή συνεχόμενη επιφάνεια του νεροΰ υπάρχουν υψηλότερα ή χαμηλότερα σημεία καί επομένως οτι μερικές φορές θά μπορούσαν νά καλυφθούν άπό τό νερό τά υψηλότερα μέρη τής γης. "Αλλωστε, όταν δέν υπάρχουν κύματα, ολόκληρη ή επιφάνεια του νερού είναι «διά την των μερών ίσορροπίαν, μία συνεχής επίπεδος καί τω όρίζοντι παράλληλος»146. Ό Θεοτόκης δέν θεώρησε αναγκαίο στό σημείο αυτό νά αναιρέσει τίς απόψεις αυτές καί τυχόν άλλες σαθρότερες, «ων τηνμνήμην εναυλον ούκεχω», όπως ομολόγησε, μέ επιστημονικά επιχειρήματα. Οί υποστηρικτές τέτοιων απόψεων ήταν ουσιαστικά ασύνετοι, «εν τοις διαλογισμοϊς αυτών ματαιωθέντες» (πρβλ. Ρωμ. 1:21), επειδή δέν ήθελαν νά υποτάξουν τίς πεπερασμένες δυνάμεις τής φύσης καί τους νόμους της σ' εκείνον πού χορήγησε καί μεταβάλλει τά πάντα καί δημιούργησε ολη τήν κτίση άπό τό μηδέν, δηλαδή, στον Θεό. Επομένως, στίς περιπτώσεις αυτές θά χρειαζόταν πρώτα νά πειστούν οί αμφισβητούντες «διά τών αναγκαίων λόγων» οτι υπάρχει Θεός καί οτι είναι «ύπερτέλειον δν»' έπειτα δέ ότι είναι προνοητής, γιατί έ'δωσε στους ανθρώπους τήν 'Αγία Γραφή, καί παντοδύναμος, επειδή δημιούργησε τά πάντα καί μπορεί νά κάνει δ,τι θέλει. Φυσικά, ό Θεός, κατά τόν Θεοτόκη, μπορούσε νά κάνει κάτι ασύγ­ κριτα πιό δύσκολο άπό τόν παγκόσμιο κατακλυσμό, άσχετα αν κάτι τέτοιο φαίνεται μέ ανθρώπινα κριτήρια μάλλον αδύνατο. Συμπερασματικά, μόνο όταν οί άθεοι αποδέχονταν τήν ' Αγία Γραφή ως θείο δώρο, τότε θά μπορούσαν νά πειστούν γιά τή βεβαιότητα τοΰ βιβλικού λόγου καί νά τόν χρησιμοποιήσουν σάν λυχνάρι πού θά τους οδηγούσε μέ ασφάλεια ενδεικτικά F. Η. WOODS, Deluge, in J. HASTINGS, ed., Encyclopaedia of Religion and Ethics 4 (1911) 545-557, στίς σ. 545-546. 146. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Τοΰ μακαρίου Νικηφόρου, ο.π., σ. 52.  60 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ 147 στον τραχύ καί δύσκολο δρόμο της επιστημονικής έρευνας της φύσης . 5 Ο Θεοτόκης όμως συνέχισε την κριτική κατά τών υποστηρικτών τέτοιων απόψεων σέ υφός οξύτερο καί ειρωνικότερο. Οί άθεοι αυτοί, πρίν καν γίνουν οί εξερευνήσεις στην Καμτσάτκα, είχαν προσπαθήσει νά αναιρέσουν τήν ' Αγία Γραφή. Ό Θεοτόκης παρομοίασε τίς προσπάθειες τους μέ πολεμικές ενέργειες πού ξεκινούσαν άπό κάποιο «οχυρό», τό όποιο είχαν θεμελιώσει «εν τοις ύπερμηκίστοις μεταξύ ημών καί τών αντίποδων άποστήμασι». Άπό εκεί εκτόξευαν τά βέλη τους μέ σκοπό νά πλήξουν τήν 'Αγία Γραφή. Συγκεκριμένα, ισχυρίζονταν οτι οί άνθρωποι καί τά ζώα της 'Αμερικής δέν μπορούσαν νά είχαν προέλθει ποτέ άπό τόν Νώε καί τήν κιβωτό του, δεδομένου ότι ή απόσταση μεταξύ του τότε γνωστού κόσμου καί της 'Αμερικής ήταν τεράστια καί δέν ήταν δυνατό νά καλυφθεί (εν μέσω δνσδιόδευτον επιδεικνύντες διάστημα). Μέ βάση τίς απόψεις αυτές, κατέληγαν τελικά στό συμπέρασμα οτι «ούδ ' ό ίστο- ρούμενος παγκόσμιος κατακλυσμός αληθής». Ό Θεοτόκης υπαινισσόταν προφανώς εδώ τή θεωρία σχετικά μέ τους Προαδαμίτες ή κάποιες παρόμοιες πολυγενετικές απόψεις (π.χ. τού Voltaire148). Όμως, κατά τή γνώμη του, τό μέλλον είχε διαψεύσει οικτρά τίς ελπίδες τών υποστηρικτών τέτοιων θεωριών. Μετά τίς προαναφερθείσες εξερευνήσεις στην Καμτσάτκα, ή τεράστια δήθεν απόσταση μεταξύ τού Παλαιού καί τού Νέου Κόσμου αποδείχθηκε ουσιαστικά πολύ μικρή. Τό αποτέλεσμα ήταν νά καταστραφεί εκ βάθρων τό «οχυρό» τών άθεων, άφοΰ δέν είχε πλέον τόπο νά σταθεί, καί νά καταποντιστεί «συν αύτοΐς βέλεσι [...] καί τοις φρενολήπτοις τοξόταις». Τό συμπέρασμα τού Θεοτόκη ήταν ότι τέτοιες ενέργειες κατά τού Θεού καί τής χριστιανικής πίστης ήταν καταδικασμένες a priori σέ αποτυχία. «Θεός γάρ διά πάντα τελευτά, καί νικά διό παντός ή αλήθεια»149. Μέ τά λόγια αυτά ό Θεοτόκης τελείωσε τήν εκτενή επιστολή του, τονίζοντας στον επίλογο ότι δέν γνώριζε αν τά στοιχεία αυτά θά ικανο­ ποιούσαν τίς απορίες τού Νεόφυτου. 'Αναλογιζόμενος δέ ότι ό Νεόφυτος τόν είχε αποκαλέσει «διδάσκαλον», τόνισε μετριόφρονα τό νεαρόν τής ηλικίας του - ήταν 42 χρονών τότε - καί ονόμασε τόν εαυτό του «παιδίον» σέ σχέση μέ τόν «σεβασμιώτατον» Νεόφυτο. Ευχήθηκε δέ νά αξιωθεί κάποτε νά γηροκομήσει τήν «αιδέσιμον [...] πολιάν» του Νεόφυτου, αυτός 150 δέ νά παιδαγωγήσει τή δική του «εύρίπιστον[...] νεότητα» . Πρόκειται 147. Ό.π., σ. 52-53. 148. Βλ. VOLTAIRE, Essai sur les moeurs [...], 1.1, Paris 1963, σ. 28-31 καί t. II, Paris 1963, σ. 330-346. 149. ΣΑΚΚΕΛΙΩΝ, Του μακαρίου Νικηφόρου, ο.π., σ. 53. 150. Ό.π.  Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 61 γιά στοιχεία πού δείχνουν την οικειότητα καί την αμοιβαία εκτίμηση μεταξύ των δύο ανδρών, οί όποιοι είχαν ανταλλάξει καί άλλες επιστολές μεταξύ τους. Είναι γνωστή επίσης ή αλληλογραφία του Νεόφυτου καί με 151 τόν Ευγένιο Βούλγαρι , όταν καί αυτός βρισκόταν γιά κάποιο διάστημα στό γερμανικό χώρο. Δέν αποκλείεται μάλιστα ό Βούλγαρις, πού είχε στενές σχέσεις με τόν Θεοτόκη, νά τόν είχε συστήσει στον Νεόφυτο. Ό Ζαβίρας μάλιστα αναφέρει έ'να απόσπασμα επιστολής του Βούλγαρη προς τόν Νεόφυτο γιά κάποιο θεολογικό ζήτημα, οπού ô Βούλγαρις πρότεινε νά ακούσουν καί τή διαιτητική γνώμη του Θεοτόκη, γιά τόν όποιο εκφρά­ στηκε επαινετικότατα (ως άνήρ ων, ούχ δπως τη θύραθεν σοφία κομών, αλλά καί την εσω ταύτης καί ημετέρας εΰμάλα ήκων, καί τω υπέρ ευσέβειας ζήλω, καί των καθ ' αυτήν δογμάτων τη όρθότητι καλλννόμενος. Τούτου ή μαρτυρία, αντί χιλίων έσται, μάλλον δέ αντί πάντων των εύσεβεΐν 152 αίρουμένων) . XII Προχωρώντας στό σχολιασμό του τελευταίου τμήματος της επιστολής, πρέπει νά τονιστεί αρχικά ή μεγάλη σημασία πού έδινε ô Θεοτόκης στην 'Ορθόδοξη χριστιανική του πίστη, τήν οποία δέν είχε πρόθεση νά αμφι­ σβητήσει ποτέ, παρά τήν ενασχόληση του με πολλά καί διάφορα επι­ στημονικά θέματα. Ό οξύς, δηκτικός καί ειρωνικός του τόνος απέναντι στίς διάφορες άντιβιβλικές θεωρίες ήταν προφανέστατα επηρεασμένος άπό τό γενικότερο κλίμα της εποχής του Διαφωτισμού, τό όποιο χαρα­ κτηριζόταν άπό έντονες αμφισβητήσεις τής 'Αγίας Γραφής, της 'Εκ­ κλησίας καί τής χριστιανικής διδασκαλίας γενικότερα. Ό Θεοτόκης, δπως είναι γνωστό, έπαιξε αργότερα σημαντικό ρόλο στην απολογητική προσπάθεια τής 'Ορθόδοξης 'Εκκλησίας κατά τών ιδεών του Διαφωτισμού καί μετέφρασε στά ελληνικά τό 1794, προσθέτοντας εκτενείς σημειώσεις στό τέλος, ενα έργο του Clémence κατά τοΰ Voltaire153, ενός εκπροσώπου του Διαφωτισμού πού είχε ασκήσει οξύτατη κριτική στην 'Αγία Γραφή 154 . 151. Βλ. ενδεικτικά MORAUX, Bibliothèque, ο.π., σ. 136. ΤΖΩΓΑΣ, Ή περί μνημοσυνών ερις, ο.π., σ. 22. CAMARIANO-CIORAN, Les Académies princières, ο.π., σ. 415. 152. Παρά ΖΑΒΙΡΑ, Νέα 'Ελλάς, ο.π., σ. 492. 153. Γιά τόν άντιβολταιρικό αγώνα του Θεοτόκη, βλ. ΜΟΥΡΟΥΤΗ-ΓΚΕΝΑΚΟΥ, Ό Νικηφόρος Θεοτόκης, ο.π., σ. 52-57. Βλ. καί τόν έντονα άντιβολταιρικό πρόλογο τοΰ ΘΕΟΤΟΚΗ στή μετάφραση του έργου του CLÉMENCE, Άπόδειξις, ο.π., σ. στ'-ιζ'. 154. Βλ. ενδεικτικά Α. AGES, Voltaire and the Old Testament: the Testimony of his Correspondence, in Transactions of the Second International Congress on the Enlightenment, v. I (Studies on Voltaire and the Eighteenth Century 55), Genève 1967, σ. 43-63. Ειδικά 62 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ Στό έργο του αυτό ό Clémence αναφέρθηκε καί στό πρόβλημα του κατα­ κλυσμού 1 5 5 , «τό διηνεκές άντικείμενον των σοφισμάτων των άπιστων»156, ένώ ό Θεοτόκης προσέθεσε στό τέλος καί ορισμένα δικά του σχόλια 1 5 7 . Πτυχές αυτής της γενικότερης πολεμικής του κατά του αντιχριστιανικού χαρακτήρα του Διαφωτισμού διαπιστώνονται ήδη στην πρώιμη εποχή πού εξετάσαμε. Τά στοιχεία αυτά επιβεβαιώνουν τή γενική ομολογία όλων των ερευνητών τής προσωπικότητας του Θεοτόκη, δηλαδή, οτι ή ενασχόληση του μέ τίς φυσικές-θετικές επιστήμες δέν επηρέασε τό ' Ο ρ ­ θόδοξο πιστεύω του καί οτι ή επιστημονική του έρευνα παρέμεινε πάντα υποταγμένη στους γενικότερους θρησκευτικούς προσανατολισμούς του 1 5 8 . Ειδικά γιά τό θέμα του παγκόσμιου κατακλυσμού, πρέπει νά σημειωθεί επιπλέον οτι αποτέλεσε ένα άπό τά πιό πολυσυζητημένα θέματα στίς ιστορικές σχέσεις μεταξύ θρησκείας καί επιστήμης. Μέ αφορμή τό θέμα αυτό, πολλοί προσπάθησαν νά δείξουν τή συμφωνία ή τή διαφωνία τής ' Αγίας Γραφής μέ τή γεωλογία καί τήν παλαιοντολογία καθώς καί μέ τή συγκριτική εθνολογία καί μυθολογία. Οί προσπάθειες νά επιτευχθεί κάποια συμφωνία τό 16ο καί 17ο αιώνα είχαν βασικά αποτύχει, όπως έ'δειξε ό D. Cameron Allen 159 . Τό ϊδιο συνέβη καί τό 18ο αιώνα, στον οποίο αναφερό­ μαστε, άλλα καί τό 19ο αιώνα, δταν ή ένταση μεταξύ θρησκείας καί επιστήμης οξύνθηκε σημαντικά 1 6 0 . Έ ν α άπό τά μεγαλύτερα προβλήματα τό 19ο αιώνα ήταν άν ό βιβλικός κατακλυσμός είχε αποτελέσει πράγματι γιά τήν Πεντάτευχο καί τό θέμα του" κατακλυσμού, βλ. D. LEVY, Voltaire et son exégèse du Pentateuque: critique et polémique (Studies on Voltaire and the Eighteenth Century 130), Banbury, Oxfordshire 1975, σ. 21-34. Βλ. επίσης Β. Ε. SCHWARZBACH, Voltaire's Old Testament Criticism (Études de Philosophie et d' Histoire 20), Genève 1971. 155. Βλ. CLÉMENCE, Άπόδειξις, δ.π., σ. 350-355. 156. Ό.π., σ. 350. 157. Βλ. [ΘΕΟΤΌΚΗΣ], δ.π., σ. 621. 158. Πρβλ. PODSKALSKY, Griechische Theologie, δ.π., σ. 371. 159. D. CAMERON ALLEN, The Legend of Noah. Renaissance Rationalism in Art, Science and Letters (Illinois Studies in Language and Literature 33/3-4), Urbana 1963. 160. Βλ. ενδεικτικά WHITE, A History, δ.π., v. Ι, σ. 225-248. R. RAPPAPORT, Geology and Orthodoxy: The Case of Noah's Flood in Eighteenth-Century Thought, The British Journal for the History of Science 11 (1978) 1-18. C. C. GILLISPIE, Genesis and Geology. A Study in the Relations of Scientific Thought, Natural Theology, and Social Opinion in Great Britian, 1790-1850 (Harvard Historical Studies 58), Cambridge, MA 1951, New York/London 19592. Γιά τή σημασία του βιβλίου αύτοϋ τοΰ Gillispie, βλ. Ν. Α. RUPKE, C. C. Gillispie's Genesis and Geology, Isis 85 (1994) 261-270. Βλ. επίσης C. RUSSELL, Noah's Flood: Noah and the Neptunists, Faith and Thought 100 (1972/73) 143-158. J. R. MOORE, Charles Lyell and the Noachian Deluge, Evangelical Quarterly45 (1973) 141-160.  Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 63 την αφορμή γιά ριζικές γεωλογικές αλλαγές καί αν σχετιζόταν με τη Θεία πρόνοια καί την επέμβαση του Θεού στίς φυσικές διαδικασίες. Τό e θέμα τοΰ κατακλυσμού είχε συζητηθεί καί στην Ελλάδα την ϊδια περίοδο 161 μέ σκοπό νά δειχθεί ή συμφωνία Βίβλου καί επιστήμης , παρότι παρα­ τηρούμε παράλληλα καί αμφισβητήσεις της ιστορικότητας του παγκόσμιου 162 κατακλυσμού . Ειδικά πάντως γιά τό χώρο της Δυτικής Ευρώπης, αξίζει νά σημειωθεί έδώ οτι ένας άπό τους σημαντικότερους αμφισβητίες του παγκόσμιου κατακλυσμού - έκτος του Baron d'Holbach - υπήρξε ό Voltaire. Κατά τή γνώμη του, τό βιβλίο τής Γενέσεως ήταν μία συλλογή λαϊκών - οχι αποκλειστικά ιουδαϊκών- μύθων καί παραδόσεων καί ένας παγκόσμιος κατακλυσμός ήταν επιστημονικά τελείως αδύνατος. Ή μόνη λύση θά ήταν νά εντάξει κανείς τό ολο θέμα στό χώρο του θαύματος. 'Αλλά σέ άλλο σημείο, ό Voltaire αναφέρθηκε εντελώς αρνητικά στό πώς δημι­ 163 ουργούνται τά «θαύματα» ανάμεσα σέ αγράμματους καί αμόρφωτους λαούς . Στην ϊδια κατεύθυνση φαίνεται οτι κινείται γενικά καί τό σχετικό άρθρο «Déluge» τοΰ Boulanger στην Encyclopédie, στό όποιο εξετάστηκαν τά υπέρ καί τά κατά τής θεωρίας γιά τόν παγκόσμιο κατακλυσμό164. Τό κλίμα αυτό εξηγεί τό γιατί ό Θεοτόκης τήν ϊδια εποχή προσπάθησε νά υποστηρίξει τήν ιστορικότητα καί τήν αξιοπιστία τής βιβλικής αυτής παράδοσης. Τό χαρακτηριστικό δέ είναι οτι δέν αναίρεσε πάντα τίς επι­ στημονικές αντιρρήσεις κατά του κατακλυσμού, όπως είδαμε παραπάνω, άλλα κατέφυγε συχνά στην παντοδυναμία του Θεού, πράγμα πού δείχνει φανερά τίς θρησκευτικές του προτεραιότητες. Τέλος, πρέπει νά αναφερθεί οτι υπάρχουν καί άλλα στοιχεία, τά 161. Βλ. ενδεικτικά Κ. ΒΑΡΔΑΛΑΧΟΣ, Φυσική Πειραματική, περιεκτική των νεωτέρων εφευρέσεων, Βιέννη 1812, σ. 745-751. Α. C. GASPARI, Εισαγωγή γενική τής Γεωγραφίας εις πλήρη τής γης γνώσιν, μετάφραση καί έκδοση άπό τους αδελφούς Καπετανάκη, τ. Β', Βιέννη 1816, σ. 258-269. 162. Βλ. μιά χαρακτηριστική μαρτυρία τοΰ ΣΤΡΑΤΗΓΟΎ ΜΑΚΡΥΓΙΆΝΝΗ, 'Οράματα καί Θάματα, μεταγραφή, εισαγωγή, κείμενο, σημειώσεις Α. Ν. Παπακώστα, Αθήνα 1983, σ. 96. 163. Βλ. VOLTAIRE, Dictionnaire philosophique, texte établi par R. Naves, Paris 1954, σ. 212-225, 314-320, 547-550. 164. Βλ. Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers 4 (Paris 1754, nouvelle impression en fascimilé de la première édition de 1751-1780, v. 4, Stuttgart/Bad Cannstatt 1966) 795-803. Πρέπει νά σημειωθεί έδώ οτι, παρά τίς γενικές κατευθύνσεις τών Diderot καί d'Alembert, πολλά άρθρα θρησκευτικού περιεχομένου στην Encyclopédie συντάχθηκαν άπό ιερωμένους καί μάλιστα σύμφωνα μέ τίς παραδοσιακές θρησκευτικές αντιλήψεις. Βλ. W. Ε. REX, "Arche de Noè" and other religious articles by Abbé Mallet in the Encyclopédie, Studies in Eighteenth-Century Culture 5 (1976) 333-352. 64 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ όποια συνηγορούν στο οτι ή 'Αμερική δημιουργούσε διάφορα θεολογικά προβλήματα τό 18ο αιώνα, άσχετα αν αυτά δεν αποτέλεσαν σημαντικές αιτίες ερίδων. Βασική αφετηρία των σχετικών προβλημάτων ήταν πάλι ή συγκεκριμένη νοοτροπία, ή οποία παρουσιάστηκε στην αρχή του παρόντος άρθρου καί της οποίας οί εκφάνσεις ήταν αρκετά διαφοροποιημένες. Μιά τέτοια περίπτωση παρατηρείται στό μοναχό Κύριλλο Λαυριώτη άπό τήν Πάτρα (1741/44-1829), ό όποιος στην πολύτομη καί ανέκδοτη 'Ερ­ μηνεία εις τήν Άποκάλυψιν έθιξε καί τό θέμα της 'Αμερικής. Τό κύριο πρόβλημα γιά τόν Κύριλλο ήταν τό αν ή 'Αγία Γραφή γνώριζε τήν ύπαρξη της 'Αμερικής ή όχι. Σ' ενα λόγο του μετά τό τέλος της 'Ερμηνείας εις τήν Άποκάλυψιν, αναφέρθηκε καί στό ημισφαίριο της γης, «τό ύφ' ημάς έτερον, ο εστίν ή Αμερική». Ό Κύριλλος έκανε λόγο γιά κάποιον 'Ορθόδοξο αυτοκράτορα, ò όποιος μελλοντικά θά ελευθέρωνε τό λαό του θεοϋ άπό τήν τυραννία τών Τούρκων καθώς καί τήν προπαγάνδα των Ρωμαιοκαθολικών καί τών Προτεσταντών καί θά προσκαλούσε όλους τους μή 'Ορθοδόξους νά ασπαστούν αυτήν τήν πίστη. Τό μελλοντικό αυτό βασίλειο θά έπεκτείνετο σ' ολόκληρη τή γη, θά περιελάμβανε δέ καί τήν 'Αμερική. Στό πλαίσιο αυτό, ό Κύριλλος τόνισε οτι ή 'Αγία Γραφή γνώριζε πράγματι αυτό τό μέρος της γης, άσχετα αν μερικοί υποστήριζαν τό αντίθετο γιά νά δικαιώσουν τή θεωρία τους σχετικά μέ τήν τυχαία καί αυτόματη γένεση τών όντων165. Ό Κύριλλος αναφέρθηκε στό σημείο αυτό καί στίς αιτιάσεις πού διατυπώνονταν τότε εναντίον της πρόνοιας του θεοΰ, μάλιστα δέ ειδικά σέ σχέση μέ τους κατοίκους της 'Αμερικής καί της υποτιθέμενης μή καταγωγής τους άπό τους Πρωτοπλά­ στους. Ό Κύριλλος προσπάθησε νά αποδείξει ακριβώς τό αντίθετο, δηλαδή, οτι ή e Αγία Γραφή γνώριζε στην πραγματικότητα τήν ήπειρο αυτή καί αρα οτι ό Θεός σίγουρα τήν είχε συμπεριλάβει στά σχέδια του γιά τή σωτηρία όλων τών ανθρώπων. Σ' έναν άλλο λόγο του, ό Κύριλλος αναφέρθηκε εκτενέστερα στό δλο θέμα καί τόνισε οτι ό 'Ιωάννης ό Θεολόγος γνώριζε σαφώς τήν ύπαρξη της 'Αμερικής «έμφράξας πάντων των άθεων τά βλάσφημα στόματα, λεγόντων τους ανθρώπους γενέσθαι εξ αυτομάτου, καί ουκ εκ του 'Αδάμ παραχθήναι υπό του ενός τρισυπόστατου Θεού, ως δήθεν της 'Αμερικής 165. ΚΎΡΙΛΛΟΣ ΛΑΥΡΙΩΤΉΣ, Προς τους μή δεχόμενους τήν χιλιετή του Χρίστου μακαρίαν βασιλείαν, Λόγος 7, Χειρόγραφο 1 της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου 'Αθηνών, Τόμος 8, § ε ^ ο ' . Βλ. καί Α. ARGYRiou, Les exégèses grecques de Γ Apocalypse à Γ époque turque (1453-1821). Esquisse d'une histoire des courants idéologiques au sein du peuple grec asservi ( Εταιρεία Μακεδόνικων Σπουδών, Σειρά Φιλολογική καί Θεολογική 15), Θεσσαλονίκη 1982, σ. 640. e Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 65 άγνωστου ούσης παρά τοϊς πάλαι άνθρώποις καί του Άμερίκου ταύτη ν μετά πολλών κινδύνων καί πόνων, καί δαπάνης χρημάτων καί ανθρωπίνων σωμάτων εύρόντος». 'Ανέφερε δε διάφορα χωρία άπό τήν Άποκάλυψιν (5:2-3, 13) γιά νά δείξει ότι ή χρησιμοποιούμενη έκφραση «ύποκάτω της γης» σήμαινε δτι ό 'Ιωάννης γνώριζε τήν 'Αμερική 166 , της οποίας οί κάτοικοι, μετά τή πτώση των δύο θηρίων, θά μετεστρέφοντο στην 'Ορ­ θοδοξία. Επομένως, κατά τόν Κύριλλο, «επιστομίζονται τοίνυν πάντες οί άλλοτριόφρονες "Αθεοι, λέγοντες τήν θείαν Γραφήν μη είδέναι ούδ' δλως τήν Άμερικήν, του Θεολόγου ταύτην ου μόνον είπόντος, αλλά καί τήν εις τόν Χριστόν πίστιν αυτής»161. Οί απόψεις αυτές τοΰ Κύριλλου δεν πρέπει νά εκπλήσσουν, γιατί ολο τό ογκώδες έργο του βρίθει άπό τέτοιες υπερβολικές ερμηνείες καί προεκτάσεις, άφοϋ ό Κύριλλος επεδίωκε νά δείξει δτι ή Άποκάλυψις προέβλεψε σχεδόν τά πάντα. Πάντως, σημασία έχει οτι έθιξε τό θέμα της 'Αμερικής καί σέ άλλα σημεία τοΰ έργου του, γεγονός πού υποδηλώνει οτι θά είχε σίγουρα κάποιες αφορμές γιά νά τό συζητήσει. Δεδομένου δέ οτι ήταν πολύ εριστικός καί είχε προβλήματα μέ πολλούς λογίους της εποχής του, είναι πολύ πιθανό νά είχε θίξει κάποιος άπ' αυτούς τό παρόν θέμα καί νά είχε προκαλέσει έ'τσι τήν παραπάνω αντίδραση του Κύριλλου. XIII Μετά τίς εκτενείς αυτές αναφορές στά θεολογικά προβλήματα πού δημιούργησε ή 'Αμερική τήν περίοδο του (νεο)ελληνικοΰ Διαφωτισμού, κρίνουμε αναγκαία μιά επιστροφή στίς εισαγωγικές μας παρατηρήσεις. Πρόκειται γιά τή συγκεκριμένη νοοτροπία νά αναζητούνται συνεχώς απαντήσεις γιά επιστημονικά θέματα στην Αγία Γραφή καί γενικότερα νά επιδιώκεται ή προσαρμογή νέων γνώσεων σέ επικρατούσες θρησκευτικές αντιλήψεις. Ή νοοτροπία αυτή στίς ποικίλες έπί μέρους εκφάνσεις της δημιούργησε σοβαρότατα προβλήματα στίς σχέσεις θρησκείας καί επι­ στήμης τους Νεώτερους Χρόνους. Τό πρόβλημα της 'Αμερικής δέν δη- 166. Ή άποψη οτι ή 'Αμερική βρισκόταν «κάτω» άπό τό δικό μας ημισφαίριο στίς περιοχές των αντίποδων ήταν διαδεδομένη τήν εποχή εκείνη στον ελληνικό χώρο. "Ετσι, ό ιερέας ΠΟΛΥΖΩΗΣ ΚΟΝΤΌΣ, Ποικίλη Διδασκαλία, δ.π., σ. 54, αρνήθηκε μέν γιά θρησκευτικούς λόγους τήν ύπαρξη άλλων κόσμων σέ άλλους πλανήτες, άλλα συμπλήρωσε χαρακτηριστικά: «Πλην κάτωθεν μας έγνωρίσθη νέος κόσμος ή Αμερική». 167. ΚΎΡΙΛΛΟΣ ΛΑΥΡΙΩΤΗΣ, Περί των εκκλησιαστικών τάξεων, ηθών καί κανόνων, οτι προεγράφησαν έν τή 'Αποκαλύψει, Λόγος 9, Χειρόγραφο 1 της Θεολογικής Σχολής τοΰ Πανεπιστημίου 'Αθηνών, Τόμος 8, § ,ςροα'. 66 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ μιούργησε βέβαια σοβαρές εντάσεις στον ελληνικό χώρο τό 18ο αιώνα, απασχόλησε όμως πολύ περισσότερο τη Δυτική Ευρώπη. Διάφορα αλλά θέματα όμως πού σχετίζονται μέ την δλη προβληματική, δπως ô παγκόσμιος κατακλυσμός καί οί θεωρίες γιά τό μονογενισμό ή τόν πολυγενισμό, απασχόλησαν έντονα τή χριστιανική θεολογική σκέψη μέχρι τίς μέρες μας ακόμη. Ή παρούσα μελέτη έδειξε επίσης οτι, παρά τίς διαφορές τους στην τακτική αντιμετώπισης του προβλήματος, ό Νεόφυτος, ό Θεο­ τόκης καί ό Κύριλλος είχαν ορισμένα κοινά σημεία, ιδίως αναφορικά μέ τίς αφετηρίες τους. Καί οί τρεις δέν ήταν σέ καμιά περίπτωση διατεθειμένοι νά αμφισβητήσουν τίς πληροφορίες της Αγίας Γραφής, έστω καί αν, φαινομενικά τουλάχιστον, υπήρχαν κάποια σημεία πού παρέμεναν χωρίς ικανοποιητική εξήγηση. Ό Θεοτόκης είχε δεχθεί βέβαια τήν επιστημονική πρόοδο καί είχε χρησιμοποιήσει σέ μεγάλο βαθμό τίς τότε επιστημονικές εξελίξεις, άλλα πάντα τίς υπέτασσε στίς θρησκευτικές του επιλογές, τίς όποιες ουδέποτε αμφισβητούσε. Έτσι, ήταν σέ θέση νά δώσει στον Νεόφυτο μιά ικανοποιητική απάντηση σχετικά μέ τό θέμα μας καί νά υπερβεί τίς υπάρχουσες δυσκολίες, «επιβεβαιώνοντας» τήν αξιοπιστία των βιβλικών πληροφοριών. "Αλλωστε, έγραφε σέ μιά εποχή, κατά τήν οποία ή αμφι­ σβήτηση της 'Αγίας Γραφής είχε καταστεί σχεδόν ρουτίνα στά πλαίσια τών αντιχριστιανικών τάσεων του Διαφωτισμού. ' Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει επιπλέον τό γεγονός δτι ή έν λόγφ νοοτροπία συνεχίζει νά υφίσταται καί νά λειτουργεί σέ πολλούς θρησκευτικούς κύκλους σήμερα, καί στην 'Ελλάδα καί στό εξωτερικό. Παρά τήν ουσι­ αστική αποδέσμευση της επιστήμης άπό τή θρησκεία, διαδίδεται ακόμη άπό τέτοιους κύκλους οτι μπορεί νά ανακαλύψει κανείς επιστημονικά στοιχεία στην 'Αγία Γραφή ή τουλάχιστον οτι οί πληροφορίες της δέν διαψεύδονται άπό τή σύγχρονη επιστήμη168. Ή κύρια αιτία τέτοιων τάσεων εντοπίζεται βασικά σέ μιά εσφαλμένη αντίληψη περί της θεοπνευστίας της 'Αγίας Γραφής 169 . Στίς ΗΠΑ είναι γνωστές οί ποικίλες ομάδες συν­ 170 τηρητικών Προτεσταντών (π.χ. τών Creationists) , οί όποιοι δέχονται 168. Ή συσχέτιση του βιβλικού κατακλυσμού μέ τή σύγχρονη επιστήμη έ'χει επιχειρηθεί μέ διαφορετικούς τρόπους. Γιά μιά περίπτωση, βλ. W. S. OLSON, Has Science Dated the Biblical Flood?, Zygon 2 (1967) 272-278. 169. Βλ. σχετικά MAKRIDES, Die religiose Kritik, ο.π., σ. 568-625. 170. Ειδικά γιά τό πρόβλημα του παγκόσμιου κατακλυσμού, βλ. J. C. WHITCOMB, JR./H. Μ. MORRIS, The Genesis Flood: The Biblical Record and its Scientific Implications, Grand Rapids 1961. A. C. CUSTANCE, The Flood: Local or Global?, Grand Rapids 1979. Βλ. τήν κριτική τοΰ S. J. GOULD σέ τέτοιες προσπάθειες: Creationism: Genesis vs. Geology, in DUNDES, ed., The Flood Myth, σ. 427-437, όπου καί σχετική βιβλιογραφία. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 67 την κατά γράμμα θεοπνευστία καί τό απόλυτο αλάθητο της 'Αγίας Γραφής, 5 μέ αποτέλεσμα νά αντλούν απ αυτήν καί «επιστημονικές» πληροφορίες, 171 όχι μόνο σχετικά μέ τόν παγκόσμιο κατακλυσμό , άλλα καί γιά πλήθος 172 αλλων θεμάτων . Παρόμοια φαινόμενα απαντώνται καί στον 'Ορθόδοξο ελληνικό χώρο. "Αν μελετήσει κανείς, λόγου χάριν, τά οσα γράφει ό αρχιμανδρίτης Ίωήλ Γιαννακόπουλος γιά τήν επιστημονική επιβεβαίωση του παγκόσμιου κατακλυσμού, του μονογενισμοΰ καί της χρονολογίας του κόσμου σύμφωνα μέ τήν 'Αγία Γραφή 173 , θά διαπιστώσει τήν έντονη προσπάθεια νά συμβιβαστούν μέ κάθε τρόπο θρησκεία καί επιστήμη. Ή μέθοδος δέ μέ τήν οποία επιχειρείται αυτό καθώς καί ή δλη σκοποθεσία δέν έχουν μεταβληθεί ουσιαστικά άπό τήν εποχή πού είχε ασχοληθεί μέ τά θέματα αυτά ό Θεοτόκης. "Αλλωστε, στην ουσία πρόκειται γιά επιβιώσεις της ίδιας ακριβώς νοοτροπίας. Έ ν τούτοις, οί εφαρμογές της νοοτροπίας αυτής παρουσιάζουν πολλά σημαντικά ασθενή σημεία στίς μέρες μας. Τά δεδομένα τής επιστήμης μεταβάλλονται μέ γρήγορους ρυθμούς σέ σύντομο χρονικό διάστημα, οπότε παρουσιάζεται ή αδήριτη ανάγκη σέ δσους αποδέχονται τήν πα­ ραπάνω νοοτροπία, νά προσαρμόζουν συνεχώς τίς βιβλικές πληροφορίες - άσχετα αν αυτό είναι πάντα πραγματοποιήσιμο - στά εκάστοτε τελευταία επιστημονικά δεδομένα. Οί τεράστιες όμως διαφορές μεταξύ του βιβλικού κοσμοειδώλου καί τών απόψεων τής σύγχρονης επιστήμης είναι εμφανέ­ στατες. Οί επαΐοντες γνωρίζουν ότι, δσοι χρησιμοποιούν τήν Αγία 171. Υπάρχει βέβαια έ'να μακρύ υπόβαθρο τέτοιων προσπαθειών στή Δυτική χριστιανική σκέψη γενικά. Πρβλ. ενδεικτικά μερικές περιπτώσεις σχετικά μέ τόν κατακλυσμό: Natur und Bibel in der Harmonie ihrer Offenbarungen. Ein Handbuch moderner Forschung, in Verbindung mit Professor Dr. Otto Hamann und Dr. Karl Hauser hrsg. von Dr. Johannes Riem, Hamburg 1910, σ. 89-151. J. RIEM, Die Sintflut. Eine ethnographisch­ naturwissenschaftliche Untersuchung, Stuttgart 1906. P. J. LE RICHE, Scientific Proofs of a Universal Deluge, Journal of the Transactions of the Victoria Institute 61 (1929) 86-117. L. M. DA VIES, Scientific Discoveries and Their Bearing on the Biblical Account of the Noachian Deluge, ibid. 62 (1930) 62-95. 172. Γιά τίς κινήσεις αυτές, βλ. τήν ιδιαίτερα κατατοπιστική μελέτη του R. NUMBERS, The Creationists, New York 1992. 173. Ι. ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, Ή Παλαιά Διαθήκη κατά τους Ο'. Κείμενον, ερμηνευτική παράφρασις, σχόλια, προβλήματα, χάρται, τ. Α'. Ή Γένεσις, 'Αθήναι I9602, σ. 359-360, 424-426,433-449. 'Υπάρχουν φυσικά καί άλλες τοποθετήσεις. Στό μάλλον κηρυγματικοΰ χαρακτήρα άρθρο του γιά τόν κατακλυσμό, ό Ι. ΔΑΒΒΕΤΑΣ, Κατακλυσμός, Θρησκευτική καί Ηθική 'Εγκυκλοπαίδεια 7 (1965) 435-438, δέχεται τό γεγονός ώς αναμφισβήτητο καί τό θεωρεί παγκόσμιας εμβέλειας- αναφέρει δέ δτι ή γεωλογία ούτε στηρίζει, ούτε αναιρεί τήν αγιογραφική παράδοση. 68 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ Γραφή σάν επιστημονικό εγχειρίδιο ύπό οιανδήποτε μορφή, μόνο προ­ βλήματα προκαλούν στίς σχέσεις θρησκείας καί επιστήμης. Παραδείγματος χάριν, δεν είναι δύσκολο νά δειχθεί δτι ή χρονολόγηση :οϋ κόσμου στά επτά καί πλέον χιλιάδες χρόνια άπό τήν εποχή μας, ή οποία βασίζεται αποκλειστικά σέ βιβλικές πληροφορίες, θεωρείται τελείως αστήρικτη μέ βάση σύγχρονες θεωρίες, οί όποιες, πέρα άπό τίς διαφορές τους, κάνουν 174 λόγο γιά άσυγκρίτως μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα . Τελειώνοντας, πρέπει νά σημειώσουμε επίσης τό σημαντικό γεγονός οτι άπό τήν εποχή του Θεοτόκη καί μετά δρομολογήθηκαν άπό τους φορείς τοΰ Διαφωτισμού στον ελληνικό χώρο οί πρώτες ουσιαστικές προσπάθειες νά περιοριστεί ή αυθεντία της 'Αγίας Γραφής στον καθαρά θρησκευτικό χώρο. Αυτό δέν οδήγησε βέβαια στην τελική εξαφάνιση της προαναφερθείσης νοο­ τροπίας· συνέβαλε όμως αρκετά στην εξασθένηση της καί τελικά στην βαθμιαία αποδέσμευση της επιστήμης άπό θρησκευτικές προϋποθέσεις καί έλεγχους στά πλαίσια της κοινωνικής διαφοροποίησης της νεοελλη­ νικής κοινωνίας. 174. Αυτό αναγνωρίζεται καί άπό σύγχρονους 'Ορθόδοξους θεολόγους. Βλ. τό άρθρο Χρονολογία βιβλική, Θρησκευτική καί Ηθική 'Εγκυκλοπαίδεια 12 (1968) 373. Η ΑΜΕΡΙΚΗ ΩΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ (ΝΕΟ)ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ 69 SUMMARY THE AMERICAN CONTINENT AS A THEOLOGICAL PROBLEM DURING THE (NEO)HELLENIC ENLIGHTMENT The discovery of America contributed not only to the radical expansion of human knowledge and to a reorientation of man's place on earth, but caused some theological problems too. These difficulties appeared mainly because of the existence of indigenous population in the New World. What was the origin of these people? Were they descended from Adam and Eve? Were they affected by the original sin? Had Christ saved them? Why are they not mentioned in the Bible? What was their relation to the inhabitants of the already known world? Among the various answers to these questions in Western Europe, the Preadamite theory by Isaac La Peyrère (1596-1676) should be mentioned here. La Peyrère suggested a polygenetic theory and argued for the existence of human beings on earth before the creation of Adam and Eve. Despite harsh criticism and countermeasures by the religious establishment ofthat time, La Peyrère's theory tried to reconcile the biblical information with the new discoveries, exerted strong influences in the long run and paved the way for the wider dissemination of polygenism (e.g., by Voltaire). The purpose of this article is to examine the belated diffusion of these ideas and discussions in pre-independence Greece during the period of the (Neo)Hellenic Enlightenment. Our main source is the correspondence between Neophytos Kausokalyvitis (1713-1784) and Nikiphoros Theotokis (1731-1800), two of the eminent intellectual figures of the eighteenth century. Neophytos had some questions about the New World, therefore he asked for Theotokis' opinion, whom he esteemed highly. For example, had the Christian message reached the New World before 1492? What was exactly the origin of the Americans? How did they manage to reach this remote continent? When was Americafirstinhabited? Did the universal flood affect the New World? Theotokis in his lengthy answer exhibited clearly the characteristics of a polyhistor. Aside from his strong theological background, he was very well informed of the latest developments in the fields of archaeology, history, geography and natural science. He put particular emphasis on the defense of the historicity of the biblical account concerning the universal deluge. For this reason, he tried to prove that America was populated for the first time after this cosmogonie event. He also discussed some additional (theological) issues in relation to the American continent. Theotokis' main concern was to show that the biblical information in general can be corroborated and verified by science, because the 70 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Ν. ΜΑΚΡΙΔΗΣ Bible is a God-inspired work that can never lie. It should not be forgotten that Theotokis wrote his letter during the period of the Enlightenment and was acutely aware of the serious dangers posed to Christian doctrine by various anti-religious currents. No doubt, the discovery of America did not cause a major controversy at that time. Its limited discussion, however, is indicative of a certain religious mentality which has a long historical background since the early Christian times and which constantly seeks to reconcile the Bible with scientific knowledge and progress. Despite the differentiation of science from religion, this mentality prevails in various forms among certain religious circles even nowadays. Its objective is to "marry" the Bible with science and to demonstrate the scientific reliability of the former in every possible detail (e.g., the creation account of Genesis, the universal flood). VASILIOS N. MAKRIDES