Unickie ikony na Podlasiu

TOANNA TOMALSKA Unickie ikony na Podlasiu W XVII-XVIII wieku Sztuka sakralna KoScioh unickiego nie doczekala sie jeszcze caloSciowego opracowania. Mimo ze zabytki unickiego malarstwa ikonowego zachowaly sie W pokainej liczbie W cerkwiach, koScio- hch, a t a k e zbiorach muzealnych, ich dzieje na wschodnich rubie- zach Polski nie zostaly jeszcze dostatecznie poznane. Tymczasem unickie ikony to jeden z najbardziej oryginalnych fenomenow ar- tystycznych, iaczacy W sobie elementy kilku wyznan chrzegcijan- skich. Na Podlasiu zachowaly sie W sporej liczbie, CO nie powinno dziwiC, jeSli sie zwaiy, i e przez ponad dwa stulecia wierni KoSciola greckokatolickiego naleieli do najliuniejszych grup wyznanio- wych I Rzeczypospolitej. Mimo poiniejszych skutkow wprowadzanie zasad unii brze- skiej nie odbywalo sie bez protestow prawoslawnej ludnoSci Pod- lasial. Niektore cerkwie przekazywano kilkakrotnie z rak prawo- slawnych grekokatolikom, i odwrotnie. Mirno ostrych polemik i zatargow wystrzegano sie, by W pismach polemicznych nie do- tknqc' dyzunitow obrailiwymi epitetami, nazywano prawoslaw- L. Bierikowski, Unia brzeska W: Encyklopedia katolicka, 11, pod red. F. Grygle- wicza, R. Lukaszyka, Z. Sdowskiego, Lublin 1985, szp. 1126-1128; J. Dziegielewski, 0 tolerancje dla zdominowanyck, Polityka wyznaniowa Rzeczypospolitej W latack panowa- nia Wtadystawa IV, Warszawa 1986, passim. 560 Ioanna Tomalska - nych ,,panami nieunitami". W ogniu polemik dochodzilo jednak niekiedy do dramatycznych incydentow2. Jednym ze skutkow unii by$ zmiany dokonywane we wne trzach Swiatyn. Mozemy sie domySlaC, ze przemiany wyshoju Swiatj4 zostaly zapoczatkowane W latach poiniejszych, W dm- giej pdowie XVII W., bardziej zaS intensywnie W nastepnym stu- leciu. Mozna tak sadzid na podstawie zachowanych zabytkbw - czgSC z nich datowana jest na drug3 polowe XVII W., zdecydowa- na zaS wiekszoSC na stulecie nastepne. Sa to W pr~ewaiajac~j mierze ikony unickie, powstale W prowincjonalnych warszta- tach, by6 moze funkcjonuj;2cych na Podlasiu, a bye moze taGe przywiezione z Polesia lub Wdrynia. Nie moina tez wykluczyt, i e owe dzida zostaly namalowane przez wywodzacych sie z innych regiondw kraju artystow, o czym moga SwiadczyC cechy stylis- tyczne niektorych zabytkow. 0 cerkwiach unickich, szczeg6lnie W XVIII W., wiemy znacznie wiecej nii o podlaskich cerkwiach prawoslawnych W XVI W. Dzieki zachowanym ksiegom wiz? dziekanskich moiemy podjaC probe odtworzenia wyglqdu wnetrz unickich Swiatyn, choC oczywiScie bedzie to wiedza dale- ce niekompletna3. Przerniany ikonograficzne, jakie zachodzily W unickiej sztuce sakralnej XVII i XVIII W., doprowadzily do wyksztalcenia sie zes- polu cech wyroiniajacych owe ikony, choC nie naleiy zapominat, i e w p + v baroku na sztuke cerkiewna jest powszechny, niezaleinie od politycznych wydarze2. Powstanie unickich ikon/obraz6w bylo efektem potrzeby okreilenia wlasnej tozsamoSci KoScida unic- kiego, ktory z jednej strony staral sie zaznaczyk swa odrebno4C od J. Dziegielewski, op. cit., S. 36. Ksiega wizyfy dziekariskiej dekanatu podlaskiego, opr. J. Maroszek, W. F. Wilczav- ski, Biabstok 1996. Ks. M. Janocha, Ukrainskie i biatoruskie ikony Swiqteczne W dawnej Rzeczypm- politej, Problem kanonu, Warszawa 2001, S. 95; obszemie na ten temat: W. Deluga, Przemiany ikonografii KoScida greckokatolickiego w XVIII W., W: Czterecksetlrcie za- warcia unii brzeskiej 1596-1996, Materiaty sesji naukowej zorganizowanej w Toruniu W dniack 28-29 listopada 1996, red. S. Alexandrowicz i T. Kempa, Tor& 1998, S. 147-155.  Unickie ikony nu Podlasiu w XVII-XVIII wieku 561 Cerkwi prawoslawnej, z drugiej zaS okreglid zwiqzki z KoSciolem katolickim. CO warte podkreglenia, spory na gruncie sztuki byly najmniej istotne, zaS artySci pracujacy dla okreglonego zleceniodaw- cy nie zawsze byli tego samego wyznania CO on. Innymi slowy, nie istniala bariera miedzy tworcami r6znych konfesji, decydowaly bowiem przede wszystkim wzgledy ekonomiczne. Niezwykle waz- na role W tych procesach odegrali bazylianie5. Odtworzenie dziej6w podlaskich cerkwi unickich, szczegolnie zaS l 0 ~ 6 wwyposazenia, nie jest latwe, jako ze W XVIII W. Swiatynie ulega$ okcydentalizacji, W nastepnym zaS wieku procesom orienta- lizacji . Zdarzaly sie t e przypadki, ~ zwlaszcza W mniejszych oSrod- kach, przenoszenia element6w wyposaienia cerkwi do koSciol6w katolickich7.Mozemy sie domySlaC, ze unickich ikon i obraz6w bylo bardzo wiele, zgodnie bowiem z wyliczeniami S. Litaka i W. Kolbuka W poczatkach lat 70. XVIII stulecia W Wielkim Ksigstwie Litewskim znajdowalo sie 3320 Swiatyri chrzegcijariskich, W tym 1900 cerkwi unickich, 950 koSciolow katolickich i 470 cerkwi prawos~awnychs. Jerzy Urwanowicz oblicza, ii W XVIII W. wybudowano lub grun- townie przebudowano ponad 800 Swiatyh chrzeScijanskich, najwie- cej - bo 500 - kos'ciolow katolickich, cerkwi unickich za4 243. W. Deluga, op. cit., S. 147-148. Zdaniem badaczy takie okreslenia, jak okcydentalizacja i orientalizaja sa tcrminami nadrzednymi nad latymzacjs i bizanty~uzajq.Okcydentalizaj a i orien- talizaj a to pojecia o szerokim cywilizacyjnym znaczeniu, Swiadczsce o wplywach kulturowych na rdine dziedziny iycia duchowego danego narodu czy grupy spo- iecznej. Okcydentalizacja to wejkie KoScida bizantyjskiego W zasieg cywilizaj i zachodniej, CO staio sig na dkugo przed zawarciem brzeskiej unii kogcielnej, jui W Sredniowieczu. Por.: S. Stepien, W poszukiwaniu toisamoSci obrzqdkowej, bizaiztyni- zacja a okcydentalizacja KoScida greckokatolickiego W okresie miedzyu~ojennym,zrddlo: http://pwin.c-net.pl/tozsamosc-art.html; zob. t a k e J. Maroszek, Dziedzictwo unii koicielnej W krajobrazie kulturowym Podlasin, Biatystok 1996, S. 24-56; J. Urwanowicz, Profanurn i sacrum. Pro'ba analizy XVIII-wiecznychfundacji sakralnych z tereno'w Wielkie- go Ksicstwa Litewskiego, W: W kregu sacrum i pogmnicza, red. E. Matuszczyk, M. Krzywosza, Biatystok 2004, S. 235. W. Deluga, op. cit., S. 150. J. Urwanowicz, op. cit., S. 236; S. Litak, KoSciol iaciriski w Rzeczypospolifej okdo 3372 roku, Lublin 1996, passim; W. Kotbuk, KoScidy wschodnie w Rzeczypospolitej okdo 1772 r., Lublin 1998, passim. 562 Joanna Tornalskn Na potrzeby prawoslawnych wzniesiono tylko 41 Swiqtyri; w tym wieku coraz wyrainiejsza byla liczebna przewaga now0 p o w s t a w i przebudowanych Swiatyri unickich nad prawoslawnym?. Zda- niem M. Topolskiej okolo pdowy XVIII W. unici stanowili 3goh rnieszkatic6w ~ z e c z ~ ~ o s ~ o l znaczne i t e j ~ ~ zaS , zmniejszenie liuby wyznawcow prawoslawia na rzecz KoSciola unickiego ba- daczka tlumaczy przemianami politycznymi, obejmowaniem wta- dzy nad Cerkwia prawostawna przez Rosje, a takie przemianami W KoSciele unickim, zbliiajacymi unitow do kultury polskiejl1. Bez watpienia niebagatelne znaczenie mial fakt, ze KoScia uni& otwarty byl na wyznawc6w nieznajacych jezyka polskiego. Warto tez przypomniet, ze na rozkaz Katarzyny I1 z 1794 r., W W i e k Ksiestwie Litewskirn unie porzucilo 180 tys. wyznawc6w, na Ukrai- nie zaS az 1300 tys. U schylku stulecia, W 1790 r., na obszarze Wielkiego Ksiestwa Litewskiego funkjonowalo 435 koScid6w rzymskokatolickich i 1182 cerkwie unickie. Prawoslawni W tym cza- sie posiadali 146 cerkwi12.Interesujaco przedstawia sie tez statysty- ka parafii i klasztorow na Litwie i Rusi W tym samym okresie: istniav tu 354 ko4cidiy parafialne, 93 klasztory, W tej liczbie 12 jezuickich, 7 karmelickich, 2 benedyktynskie, az 19 dorninikaii- skich, 14 franciszkahskich i innych. Nie byto na wschodnich rubie zach kraju unickiego zakonu bazylianskiego (W Pdocku, Mohyle wie, MScislawiu), nie bylo go tez W Kownie, NieSwiezu, Pirisku, Slonirniu i Zastawiu, CO zdaniem autorki oznaczalo brak wyznaw- cow prawoslawia i potem unii. Funkcjonowaly za to klasztory ka- tolickie W Orszy, Mohylewie, Witebsku i Pdocku. Wedle innych wyliczen W 1772 r. na obszarze Rzeczypospolitej istnialo 4705 para- fii, W Wielkim Ksiestwie Litewskim zaS 632 parafie i 36 dekanatdw. Cerkwi unickich - 9340, najwiecej na ziemiach ruskich Korony, gdzie jedna parafia taciriska przypadala na kilka, na wschodzie J. Urwanowicz, S. 236-237. M. Topolska, Spdeczeristwo i kultura w Wielkim Ksiestwie Litmskim od XV do XVlII W., Poznan-Zielona G6ra 2002, S. 239. " Ibidem, S. 242. l2 Ibidem. S. 247.  Unickie ikony na Podlasiu W XVII-XVIII wieku 563 zaS na kilkadziesiat unickich13. Tak wiec wprowadzany z oporami po zawarciu unii brzeskiej Ko4cid unicki na przdomie XVII i XVIII W. liczyl j u i bardzo wielu wyznawcow. Sytuaj i nie zmienily dra- matyczne losy wiernych w czasie najazdow rosyjskich w poczatkach XVIII W., kiedy grabieze cerkwi i przekazywanie majatkow prawo- slawnym nie naleialy do rzadkosci. Historycy przypominaja, ze sam Piotr I dopuszczal sie akt6w terroru i Swietokradztwa - W Pdocku zabil szabla dwdch zakonnik6w ba~~lianskich'~. PO rozbiorach na ziemiach wschodnich bylej Rzeczypospolitej pierwsze proby jego likwidacji spotkaly sie z tak wielkim oporem wyznawc6w (Wlatach 1795-1797), ze za rada gubernatorow proces zostai powstrzymany do 1839 r.15 Bazylianie W Wielkim Ksieshvie Litewskim ukonstytuowali sie jui W XVII W.,W Koronie dopier0 wiek poiniej. Prowincja litewska Qrdo Sancti Basili Magni Ruthenorum W 1772 r. liwyla 72 klasztory; archirnandria supraska posiadah 3 rezydenje, W tym warszaw- ska16.Jak wynika z przytoczonych wyliczen, do KoS.cidra unickie- go W Wielkim Ksiestwie Litewskim naleiaio wiele Swiqtyri i klasz- torow, W ktorych oczywiicie znajdowalo sie wiele ikon przejetych z cerkwi prawosiawnych, ale takie obraz6w wykonywanych jui na potrzeby zreformowanego wyznania. Szczeg6lna role W iyciu reli- gijnym odgrywaly sanktuaria, przede wszystkim sanktuaria maryj- ne, W ktdrych znajdowaly sie wizerunki opromienione slawa czy- niqcych cuda17. l3 Ibidem, S. 248. j4 Ibidem, S. 263. l5 Ibidem, S. 257. 16 Ibidem, S. 261 nn. 17 Ten temat zostai przez autorke przedstawiony W artykule Stynqce laskami obrazy Matki Boiej z Dzieciqtkiem W Swiqfyniach katolickich, prawoslawnych i unickich na Podlasiu W XVII-XVIII W., W: Dziedzictwo chrzeicijariskiego Wschodu i Zachodu. hlicdzy pamieciq i oczekiwaniem, red. U . Cierniak i ks. J. Grabowski, Czestochowa 2006, S. 301-312; zob. tei D. Wereda, Sanktuaria unickie nu Podlasiu W XVIII W., ,,Rocznik Bialskopodlaski", t. VII, 1999, S. 207-213, J. Maroszek, Dziedzictwo, S. 22- 24; W. Deluga, op. cit., S. 154 nn.  Przypomniane pokrotce procesy historyczne przyczynily sic do zniszczenia wielu cennych podlaskich zabytkdw. Jednakie na pod- stawie zachowanego materialu zabytkowego mozna sie pokusi~ o probe przedstawienia najwazniejszych dzid. W krotkim opracowaniu trudno oczywiScie omowik wszystGe zachowane podlaskie zabytki o unickiej proweniencji, spr6buje sic zatem ograniczyk do przedstawienia najwazniejszych i najciekaw- szych zespdow zachowanych dziS W podlaskich Swiatyniach. Od- r6znienie malowidel unickich i prawoslawnych nie zawsze jest latwe. Dla potrzeb niniejszego szkicu bedziemy sie p o ~ h g i w a ~ dwiema kategoriami wyrozniaj;rcymi, mianowicie sty1istycznymi i ikonograficznymi. Kryteria technologiczne, to jest material z a s b sowany jako podobrazie (pl6tno czy deska) lub tei technika (ten- perowa albo olejna), moga sie bowiem okazai najbardziej zawodne. Stylistyczne cechy malowidd, takie jak barokowy spos6b ksztalto- wania sylwetek i przestrzeni (np. upozowanie postaci, spos6b ma- lowania za pomoca szerokich pociagniek pedzla, pejzaiowe tlo lub kolorystyka), pozwalaja przyporzadkowad liczne dzida do kqgu malarstwa okcydentalizujqcego,pozostajacego pod wplywem sztu- ki zachodnioeuropejskiej. Znakomitym przykladem unickich cech W sztuce sakralnej omawianego obszaru moie by6 zesp& ikon z cerkwi parafialnej W Mielniku, kt6re zostanq za chwile om6wio- ne dokladniej. Druga kategoria cech, kt6re moina by nazwak iko- nograficznyrni, pomoie nam wyodrebnik przedstawienia o moty- wach niestosowanych W malarstwie ikonowym tej epoki. Takim tematem moze byk np. nadzwyczaj oryginalny obraz Vanitas, z przedstawieniem czaszki z cerkwi parafialnej W Telatyczach z drugiej pdowy XVIII W., lub wizerunek Chrystusa przy kolum- nie z Czarnej Cerkiewnej. Nowym tematem W sztuce greckokato- lickiej, tematem nieznanym W ikonografii wschodniej, byl tei mo- tyw Biczowania, jednym zaS z odmiennych detali - spos6b przybicia n6g Chrystusa do krzyza jednym gwoidziem, nie zaS dwoma. W tej epoce motywy znane W ikonografii bizantyjskiej zyskaiy nowe oblicze, jak W ikonie ZaSniecia z dawnej cerkwi W Grodzisku kdo Drohiczyna; W obrazie zanikl motyw przybycia apostd6w do Maryi na oblokach. W ikonie z Grodziska apostolowie gromada  Unickie ikony na Podlasiu w XVII-XVIII zuieku 565 sic wokol loia Maryi. Ikona ta lqczy temat ZaSnigcia z Kouonacjq, przedstawionq W gomej strefie k ~ m ~ o z ~ c jW i ' ~sztuce . unickiej pojawiiy sie tei nowe atrybuty W znanych juz tematach, np. W- wizerunkach Hodegetrii Jezus trzyma berlo albo glob19. Oczy- wiScie taki sposdb kategoryzacji moze sie niekiedy okazak zawod- ny, ale przy wszystkich zastrzezeniach mozna z dui3 doza praw- dopodobienshva odrbznit ikony prawosiawne od greckokatolic- kich. Dla porzqdku dodajmy, ze dla potrzeb niniejszego opracowa- nia okreSlenia ,,ikonaUi ,,obrazUstosowane bed3 wymiennie. Najpiekniejszy i doit wczesny przyklad unickiej sztuki sakral- nej na Podlasiu powstal W SupraSlu. W drugiej h i e r c i XVII W. unicki juz klasztor zyskal na znaczeniu, nic wiec dziwnego, ze cerkiew klasztoma otrzymala wwdwczas nowe wyposazenie: wspa- niaiy ikonostas i cztery bogato zdobione oitarze boczne. W jednym z nich umieszczono cudami siynqcy obraz Matki Bozej. Tworca ikonostasu, Andrzej Modzelewski, pochodzil z Wilna lub Gdan- ska. Zaginiony Pomiannik klasztomy z 1664 r. nazywa go malarem zlilenskim, zaS W przekazanej przez archimandryte Mikdaja Dahna- towa kronice klasztornej zapisano, i e by1 snycerzem i poziotnikiem z Gdanska. Ikonostas, wykonany W latach 1640-1643, za czasdw archirnandryty Nikodema Szybsskiego, przypiynai barkami do Tykocina, skqd podwodami dostarczono go do SupraSla. W cerkwi ustawiony zostal W 1664 r." Ikonostas nosil cechy niderlandzkiego manieryzmu, o czym Swiadczyiy m.in. piaskorzeibione ornamenty zdobiace to arcydzielo sztuki snycerskiej, obok misternie rzeibionej wici winoroSli uiyto ornamentow okuciowych, podziaiy pionowe podkreSlaiy hermowe pilastry i gidwki puttow. Autorem obraz6w urnieszczonych W trzech kondygnajach suto zioconego ikonostasu '' Ks. M. Janocha, Zachodnioukrai~iskieikony ZaSniecia Matki Boskiej, W: Zachod- niouitrairiska sztuka cerkiewna, Dziein - twdrcy - oirodki - techniki, Materiahj z rniedzy- narodozuej konferencji naukowej, 10-11 nzaja 2003, Lancut 2003, S. 127. lYkktalog zabytkdw sztuki w Polsce [dalej: KZSP], WojewMzhuo lubelskie, powiat t ? ~ a hPodlaska, red. i opr. K. Kolendo-Korczakowa, A. Olekka, M. ZglSski, Warsza- wa 2006, S. 152. 20 J. Maroszek, Ikonostas supmski z 1643 r., ,,Biaiostocczyzna" 1996, nr 3, S. 7; hkp://www.icons.pl/cenne/dodruku.php? 566 loarziza Tomalska miai by6 malarz wincenql. Fotografia H. Poddebskiego przecho- wywana W zbiorach IS PAN W Warszawie pozwala doit dokiadnie odczytaC budowe centralnej czeSci ikonostasuZ2.Widoczne na foto- grafiach archiwalnych obrazy sa bez watpienia dzidami barokowy- mi wysokiej klasy. Czy mistrz Wincenty pozostawii na Podlasiu inne dziela? Przy obecnym stanie badan trudno to stwierdziC. Iko- nostas supraski by1 - ze wzgledu na swa wart066 artystycznq - dzielem jedynym W swoim rodzaju. 0 innych zachowanych przy- kladach unickich ikonostasow na Podlasiu mowa bgdzie ponizej. Piekny i doSC wczesny przyklad sakralnego malarstwa na inte- resujacym nas obszarze zachowat sie W koSciele pobazyliahkirn pw. Nawiedzenia NajSwietszej Maryi Panny W Biaiej Podlaskiej. Zgodnie z tradycja obraz, datowany na ok. 1620 r., zostal przenie- siony do Bwiatyni z zamkowej kaplicy ok. 1830 r.23 Wizerunek przedstawia siedzacq postaC Matki Bozej, zwr6cona W lewo i lekko pochylona ku Chrystusowi - Emanuelowi. Eagodna, dziewczeca twarz Maryi z regulamymi iukami brwi i lekkim uSmiechem, cldod- ny koloryt obrazu, a t a k e subtelny modelunek pozwalaja Iqczyt obraz z kregiem malarstwa pomorskiego, by6 moze bliskiego warsztatowi Hermana ~ a n aMozna ~ ~ . przypuszczaC, ze obraz zos- tai wtornie przypisany bazylianom, trudno wigc go tqczyc' z malar- shvem unickirn na Podlasiu, chot bez watpienia warto sie zastano- wiC, czy nie wywart wpkywu na inne podlaskie wizerunki maryjne. Porownanie tego obrazu z ikon3 Hodegetrii z cerkwi p.w. ~wietej Trojcy W Drohiczynie, datowana na 1640 r., wykazuje bowiem wiele podobieristw W cechach fizycznych Matki Boskiej: taki sam owal twarzy, rysunek nosa, lagodny uSmiech czy subtelnoSC mode- lunku wskazuja na stylistyczne pokrewienstwa obu dzid. Bazylianie zostali sprowadzeni do Biaiej W 1690 r. przez Karola Stanistawa Radziwilta, kanclerza Wielkiego Ksiestwa Litewskiego, ,,ktbry im koScic3 wymurowal, znacznie przyczyniwszy sie do jego 21 Maroszek, Ikonostas supraski S. 4. 22 Instytut Sztuki PAN Warszawa, N neg. 23967. 23 KZSP, Woj. lubelskie, S . XLVIII, il. 346. 24 Ibidem.  Unickie ikonv na Podlasiu W XV11-XV111 zoiekti 567 o~dobienia"~~. Unia na obszarze poludniowego Podlasia byla zre- sztq bardzo silna, o czym najlepiej Swiadczy fakt, i e jedynym na tym obszarze oSrodkiem prawosiawia a i do XIX W. byl klasztor W ~ablecznej'~. Pdudniowopodlaskie ikony z XVII i XVIII W.W ogromnej wiek- szoSci powsta'ry dla potrzeb cerkwi unickich. Do najpiekniejszych przyklad6w zabytkow tego okresu naleia cztery ikony z Kosto- mlotow, dwie XVII-wieczne: SW. Nikity (datowana na 1631 r.) i Chrystusa Pantokratora, oraz dwie ikony z XVIII W.: Hodege- tria, dzielo dobrego warsztatu, powtarzajacego wizerunek Matki Boskiej z Dzieciqtkiem W typie Wilenskiej, oraz Deesis, z postacia- mi Matki Boskiej i SW. Jana Chrzciciela flankujqcyrni postaC tronu- jacego Zbawiciela, przyodzianego W szaty Wielkiego Kaplana. Uskrzydlone gibwki puttow przy podndiku tronu, surowy linea- ryzm i proporcje postaci wskazujq na prowincjonalne pochodzenie ikony. Ciekawym detalem zabytku jest para kolumn przy bocznych krawedziach ikony oraz roilinny ornament W g6mych naroinikach kompozycji. Szczega ten zostal powtorzony W innych podlaskich ikonach, min. W zespole z Milejczyc, o ktorych bedzie jeszcze mowa. Wymieniony wizerunek Pantokratora, przedstawionego W papostaci, z otwarta ksiega W lewej dloni i prawa wzniesiona W geScie blogoslawieristwa, naleiy do typu czesto spotykanego W unickich cerkwiach na Podlasiu. Typowym rysem takich wize- runkow sq: fizyczne cechy oblicza Chrystusa (trojkatny zarys z wysokim czolem i odsionietymi uszami o owalnym rysunku), dote tio z wytiaczanym W gruncie ornamentem roSlinnym lub roSlinno-geometrycznym, a takie szeroka rama z profilami na ze- wnetrznej i wewnetrznej krawedzi, zdobiona na osiach rodzajem p6lplastycznych kaboszonow o owalnym lub prostokatnym ksztai- cie. Niekiedy wewnerzne pola ramy zachowaly t a k e Slady zioco- nych omamentow. Takie ramy znajdziemy W XVII-wiecznych iko- nach z Drohiczyna, Augustowa k. Bielska, Bielska Podlaskiego 25 Stownik geograFczny Krblestzua Polskiego i innych kraj6w stowialiskich, t. I, War- szawa 1880, s. 168. 26 KZSP, Woj. lubelskie, S. X I . i innych miejscowoSci. Wspomniany wizerunek SW. Nikity, data- wany na 1631 r., jest rzadkim przykladem ikony sygnowanej; jej autorem byl Mikola z Baranowicz, malarz dzialajacy zapewne p. obu stronach Bugu. Podobne cechy charakteryzuja ikone SW. Mike- laja z cerkwi pod wezwaniem SW.Mikolaja W Kleszczelach: ten s a podzial podobrazia na prostokatne pola z przedstawieniem seen z iycia Swietego, takiez zlocone tlo, zdobione wyciskanym W g m - cie ornamentem, podobny sposob ksztaltowania postaci. Czy zatem autorem ikony z Kleszczel mogl by6 Mikola z Baranowicz? W lit+ raturze przedmiotu odnotowano obecnoSC lwowskiego malarza Mikdaja, rejestrowanego W ksiegach rachunkowych klasztoru ba- zylianow W Krechowie W 1665 r. - zamowiono U niego ikonostas do cerkwi Przemienienia ~ a n s k i e ~ Watpliwe o~~. jednak, by byl on toisamy z Mikda z Baranowicz. Z pewnoScia atrybucja ta wymaga jeszcze poglebionych badan. Zespol unickich ikon przedstawiajacych apostdow jest dziS przechowywany na plebanii cerkwi prawoslawnej pw. Narodze- nia NajSwietszej Maryi Panny W Mielniku. Cerkiew owa istniala jui W 1551 r.; pierwotnie prawoslawna, CO najmniej od 1646 r. unicka, po 1839 r. stala sie ponownie cerkwia prawoslawna. Drew- niana Swiqtynia przynajmniej dwukrotnie padab pastwa pozadw W 1614 i 1656 r.28 Dziewig malowanych na deskach obrazow, pochodzacych z nieistniejacego barokowego ikonostasu unickiej cerkwi W Mielniku, bylo zapewne przeznaczonych do kolejnej, odbudowanej po poiarze Swiatyni. Osiem desek o gornej krau.edzi zamknietej lukiem polkolistym ma 121 X 62 cm, pole malowidel zas 115 X 56 cm. Jedno dzielo, z przedstawieniem trzech apostolow, jest nieco wieksze - odpowiednio 135 X 73 cm (91 X 66). Wszystkk obrazy przedstawiaja apostolow, zostaly namalowane techniki: olejna i sa datowane na I polowe XVIII W. (zapewne trzeba $' urniegciC blizej polowy stulecia niz W jego poczatkach). Ostatni 27 Siownik artystow polskich i obcych W Polsce dziatajqcyck, Malarze, rzeiljiarz graficy, t. V , Warszawa 1993, S. 553. 28 KZSP, Woj. biatostockie, Sieiniatycze, Drohiczyn i okolice, red. M. ~atarnajska- Saeed, Warszawa, S . 36.  Unickie ikony na Podlasiu W XVII-XVIII wieku 569 z wymienionych, obraz przedstawiajqcy trzech apostdow, wyraz- nie malowany inn3 rekq, bez barokowych dekoracji, pochodzi by6 moze z innego miejsca, szczegolnie ze jedna z postaci to SW.Piotr, btwy do odczytania ze wzgledu na atrybut - klucze. W pozostalych oSmiu zabytkach, wobec braku jakichkolwiek hierogramow lub atrybutow, wlaSciwe zinterpretowanie postaci jest niemal niemoz- liwe. Zespol barokowych przedstawien charakteryzujq masywne, krepe proporcje postaci, malarskoS6 ujecia, Swiatlocieniowy mode- lunek, nieco teatralne, typowe dla baroku pozy (gesty dioni, proby przedstawienia psychologicznego postaci, barokowe skkbienia szat), ale takie pewna nieporadnoS6 W stosowaniu skrot6w per- spektywicznych, modelowaniu Swiatkocieni szat apostolskich, zu- pdnie nieodpowiadajqcych budowie anatomicznej figur. Obrazy zostaly potraktowane bardzo dekoracyjnie, owq dekoracyjnogc' za4 podkreSla azurowy uklad ziocistych liSci akantu, stanowiqcych tlo dla sylwetek apostolbw. Anonimowy autor staral sie przyda6 postaciom ekspresji i nieco teatralnego dramatyzmu za pomoca upozowania figur oraz odpowiedniego ukladu ,,rozwianych szat. WlaSnie te detale sq zreszta najlepszym dowodem umiarko- wanego poziomu talentu autora, ktory W takich fragmentach ob- razow, jak dlonie, twarze i szaty poprzestal na schematyzrnie. Bar- dzo istotna dla naszych rozwazan jest wspornniana jui dekoracyj- no56 desek, W ktorych barokizacja przedstawien jest nie tylko jedna znajbardziej widocznych cech, lecz takie moie dobitnie Swiadczy6 o unickiej proweniencji zespolu, niegdyS stanowiacego wypeknienie rzedu apostolskiego ikonostasu. Nieistniejacy ikonostas, bogato wyposazony W malowidla o prowincjonalnej proweniencji, dzido artysty lokalnego, jest dowodem bogactwa podlaskich cerkwi unic- kich. Zespol malowidd z Mielnika, element wyposazenia unickiej cerkwi, nie by1 wcale zjawiskiem niezwyklym, przeciwnie, wiele wskazuje na to (np. liczba zachowanych ikon unickich na Podla- siu), ze takie wyposazenie byio raczej norm3 niz wyjatkiem. Naj- lepszym dowodem na potwierdzenie tej tezy moie bye nieistnieja- ca, spalona W 1984 r., cerkiew parafialna pw. ZaSniecia NajSwietszej Maryi Panny W miejscowoSci Czyze, ktora niegdyS kryla W swym wnetrzu prawdziwe skarby. Niestety, Swiatynia splonela doszczet- nie, zachowah sie jedynie dokumentacja konsenvatorska oraz kar- ty zabytkow ruchomych. Dzieje parafii W tej miejscowoSci sa d o s dobrze znane dzieki zachowanym materialom archiwalnym, p* chodzacym z XVIII i poczatkow XIX W.Wykorzystab je W znak* mitym opracowaniu Lucyna ~ t a l o n c z ~Zapisy k ~ ~ . wizyt general- nych z 1727 r. informuja: ,,Znajduje sie Obrazow opr6cz.y star06 wieckich roznych roznie stojacych czterydziegcia y pie6 a rnni4- szych z Moskiewskiemi dwadzieScia y czteryU3'. a t a r z g16my, drewniany i zlocony, wykonano najpewniej przed 1727 r., pier- wotnie mieSci1 obraz Koronaj i NMP, po 1804 r. zaS - obraz Trqcy swietej3'. Barokowy ikonostas, pochodzacy sprzed 1759 r., przed 1889 r. zostal zastapiony nowym, noszacym cechy stylowe sztuki prawoslawnej. Pienvotny przeniesiono W tym czasie do Swiatyni cmentarnej, gdzie ze wzgledu na odmienne warunki i miejsce zostal jednak przebudowany32.Strop i Sciany cerkwi W Czyzach ozdobio- no malowidlami o niepowtarzalnych cechach stylistycznych. Na stropie umieszczono malowidlo Adoracja Trbjcy Swietej, datowane na lata miedzy 1811 r. i przed polowq stulecia. Namalowane bez- poSrednio na deskach stropowych nawy malowidlo przedstawia Boga q c a z prawej i Chrystusa z lewej; obie postacie wspieraja stopy na widocznej fragmentarycznie kuli ziemskiej. Nad Bogiem q c e m i Synem Bozym unosi sie Duch ~ w i e t yW postaci golebicy, wokol zas, wSr6d oblokow, gromadza sie aniolowie i uskrzydlone gl6wki puttow. Anonimowy malarz, jakkolwiek obdarzony mier- nym talentem (na CO wskazuje choc%ysposob malowania, proporcje postaci czy skr6ty perspektywicznie),staral sig zindywidualizowac? sylwetki aniolow i puttow. Jak mozna sadziC na podstawie zacho- wanej dokumentaj i fotograficznej, malowidla tworzone byly za pomocq szerokich, plaskich pociagniet pedzla, linearnie i schema- tycznie, W spos6b bliski sztuce ludowej. Wspornniany obraz Trojcy 29 L. Stalonczyk, Z dziejow nieistniejqcej cerkwi w Czyiach, Zabytki sztuki i ich konserwacja, ,,Biuletyn Konserwatorski Woj. Bia~ostockiego",5, 1999, S. 7-66, tamie bibliografia obiektu. 30 Ibidem, S. 17. 31 Ibidem, S. 22 32 Ibidem, S. 24 nn.  Unickie ikony na Podlasiu w XVII-XVIII wieku 571 Swietej, pochodzqcy sprzed 1804 r., malowany technikq olejna na plotnie o wymiarach 125 X 85 cm, W 1889 r. zostal przeniesiony do cerkwi cmentamej i stad skradziony W 1984 r. Malowany przez ~ ~ 6 rocnierdwnie e wiekszym talencie niz opisane malowidlo Ado- racji, takie nosi cechy prowincjonalnego baroku, ale modelunek postaci, szaty i oblicza zostaly odtworzone W zupehie odmienny sposbb. WczeSniejszy obraz Wniebowstqpienia, datowany na polowe XVIII W., malowany technika olejnq na plotnie o wym. 122 X 78, znajdowal sie niegdyS z prawej strony obok ikonostasu, zaB wize- runek SW. Jozefa z Dzieciatkiem, na plotnie o zbliionych wymia- rach (121,5 X 72), powstal by6 moze o kilka dziesiecioleci poiniej. Na Scianach Swiatyni takie umieszczono okazale malowidta: na poludniowej scene Jezus i Samaytanka, na p h o c n e j zaS Przypo- wieSC o pannach mqdyck i glupick. Oba te malowidla mialy odpo- wiednio 186 X 273 cm i 186 X 271 cm. Cztery inne przedstawienia rozmieszczono na Bcianie p h o c n e j (Ckystus Doby Pasterz, 167 X 150),zachodniej (SW. Jan z Damaszku, 270 X 428), p h o c n e j na ch6rze (SW.Onufiy, 245 X 356) oraz takie na ch6rze od strony poludniowej (SW.Maria Magdalena, 245 X 356). Tak wiec na Scianach nawy znaj- dowaly sie trzy przedstawienia: Chystus Doby Pasterz, PrzypowieSC o pannach mqdych i glupich oraz Jezus i Samaytanka, na Scianach choru zaS kolejne trzy - SW. Jan z Damaszku, SW.Onufnj i SW.Maria Magdalena. Oba zespoly malowidd wyrbiniala odmienna kolorys- tyka: pierwszy, na Scianach nawy, charakteryzowav zywe, nasy- cone odcienie czenvieni, zieleni, blekitu i brazow, drugi zaS - jasna, delikatna tonaj a szaroSci i bieli z akcentami szarozielonkawymi. Malowidla, chok nosily zbliione cechy stylistyczne (takie jak plas- koS6, wyrazisty kontur, dekoracyjnoSC ujecia), byly zapewne dzie- lem kilku autorow, jak slusznie zauwazyla Lucyna ~ t a l o n c z ~ k ~ ~ . Nie moina tei wykluczyk, ze oba zespdy powstaiy W roinym czasie. Opr6cz opisanych grup malowidd na wyposaienie Swiqty- ni skladalo sie ponadto 16 obrazow, powstalych W r6inym czasie od I polowy XVIII W. po poczatek nastepnego s t ~ l e c i aBylo ~ ~ . W tej 33 Ibidem, S. 39. 34 Ibidem, S. 46-58. liczbie kilka obrazow, pochodzacych najpewniej sprzed 1727 r., z przedstawieniem apostdrow. Znalazly sie W tej grupie okazate, majqce 152 X 70 cm i 122 X 70 cm deski z wizerunkami Swietych Piotra, Pawla, Proroka Aarona, Tomasza. Ostatni z wymienionych, wizerunek z przedstawieniem SW.Tomasza, zostal W drugiej pd* wie XIX W.przemalowany, CO zreszta bylo udzialem wielu skich zabytkow. Tyle ze pod warshva przemalowan W tej wla6nie ikonie podczas konserwacji odkryto warshve malarskq datowaq na pdrowe XVI W. DziS to bodaj najstarsza podlaska ikona. W cerkwi W Czyiach jeszcze W latach 80. minionego stulecia znajdowal sie takie zespa szeSciu obrazow z przedstawieniem Meki Panskiej: Modlitwa W Ogrbjcu, Biczowanie, Cierniern koronowa- nie, Upadek pod krzyzern, Ukrzyiowanie, ZIozenie do grobu. Obrazy, datowane na polowe XVIII W., namalowano technika olejna na deskach W formie lezacego prostokqta o wym. 28 X 64 cm. Obrazy oprawiono po trzy W drewniane profilowane ramy. Kolejne przed- stawienia zostaly rozdzielone pilastrami ozdobionymi motywem zloconego liScia akantu. Do 1979 r. malowidla znajdowaly sie W cerkwi cmentamej p.w. SW.Kosmy i Damiana W Czyzach. Cechy stylistyczne (kompozyja, proporcje postaci, proba ukazania ruchu, uproszczony modelunek) wskazuja, i e obrazy byly dzielem lokal- nego tw6rcy lub warsztatu. Obrazy z Mielnika i Czyi sa najlepszym dowodem niegdysiejszego bogactwa unickich Swiatyh na Podlasiu. L. Stalonczyk, opisujac cerkiew W Czyzach, slusznie zauwaza, ii ,,wszystkie te dzida sztuki tworzyly niegdyS wspanialy i harmonij- ny barokowy zespol wyposazenia, wzbogacony obrazami W &a- rzach, rzedami obraz6w W ikonostasie, a takie umieszczonymi na Scianach. Wnetrze Swiatyni uzmyslawia nam wielkoSd strat W za- sobach sztuki sakralnej na naszym terenie'~~~. Inne cerkwie unickie, np. W Nowoberezowie, Starym ~ o m i n i e ~ ~ Szczytach Dziecidowie czy Milejczycach, takie byly bogato upow- 35 Ibidem, S . 58. 36 J. Korch, Parafia W Starym Korninie W XVI-XVIII wieku,,,Bialomskie Zeszyv Historyczne" 14 (Biavstok 2000), S. 57 i n., http://www.bialorus.pl/index. php?pokaz=bthl4-2&&Rozdzial=ksiazki  Unickie ikony na Podlasiu w XVII-XVIII wieku 573 ione. Jednakie do naszych czasow zachowaly sig tylko nieliczne zabytki sztuki. Zesp6l bardzo interesujacych ikon, datowanych na drug3 polowe XVIII W., jest przechowywany W cerkwi cmentarnej p.w. SW.Mikoiaja W ~ i l e j c z ~ c a cZachowane h~~. tu caiopostaciowe wizerunki apostoiow, malowane tempera na recznie ciosanych lipo- wych deskach o wymiarach ok. 147,6 X 64,2, przedstawiaja Swietych Mateusza i Piotra, Jana Ewangeliste, Bartlomieja, Jakuba, Pawia i Szymona. Postacie apostolow zostaly ustawione W p6lkolistych arkadach, malowane sa zaS piasko i linearnie, z wyrazistym brazo- wym konturem, bez - jak zapisano W dokumentacji konserwator- skiej - zastosowania ,,warstwowegou sposobu malowania, charak- terystycznego dla sztuki ikonowej. Nieco podobny zespa, pocho- dzacy z cerkwi W Rowni, dzido warsztatu rybotyckiego, jest dziS przechowywany W zbiorach Muzeum W E a n ~ u c i e ~ ~ . Odmienne cechy nosi inny zabytek odnaleziony ostatnio W cerk- wi p.w. SW.Barbary W Milejczycach: krolewskie drzwi i k o n o s t a s ~ ~ ~ . Okazaie podobrazie ma 176 X 98,5 cm, grub056 deski wynosi 3,6 cm. Zachowany W nie najlepszym stanie zabytek nosi Slady dawnych (XIX-wiecznych?)przemalowan. Zamkniete od gory iukiem W oSli grzbiet podobrazie mieSci szeSC prostokatnych po1, zamknietych iukiem p6lkolistym. Para gornych, nieco rnniejszych p61, zawiera wyobrazenia archaniola Gabriela z lewej i Matki Boskiej z prawej, niiej odpowiednio: SW.Mateusz i Marek, wreszcie W polach najnii- szych - SW. Eukasz i Jan. Krepe, pelne sylwetki ze schematycznie zaznaczonymi szatami, odznaczaja sie iagodnymi twarzami, szeroko otwartymi oczami, prostymi nosami i malymi ustami. Zielono- skrzydly archaniol, zwrocony W prawo, nosi szarq tunike i kremo- wa suknie, zostai ustawiony na schematyczniezaznaczonej posadzce o prostokatnych flizach, namalowanych tu W ujeciu perspektywicz- nym. Matka Boska, W jasnej sukni i czerwonym maforium, zwraca 37 KZSP, Woj. bialostockie, S. 40; Slownik geograficzny Krolestwa Polskiego, t. VI, Warszawa 1885, S. 421. 38 KZSP, Woj. kroinieriskie, red. E. ~ n i e i ~ h k a - ~ t o l o t o w F.aStolot, , Warszawa 1982, S. XV, il. 242. 39 Koleiance Anecie Kuiak z Regionalnego OSrodka Badan i Dokumentacji Zabytkbw W Bialymstoku serdecznie dziekuje za udostepnienie fotografii obiektu. sie W lewo, W kierunku archaniola. Podobnie przedstawiono sylwet- ki ewangelistow, ktorych atrybutami sa ksiegi. Zlocone tlo udekoro- wan0 wyciskanym ornamentem roSlinnym. Zabytek przetnval do naszych czas6w W nie najlepszym stanie: dolna czeSC warstwy ma- larskiej zostah zniszczona a i do podobrazia, na desce zaS zachowd sie czytelny do dziS napis cyrylica, wykonany bezpoirednio na drewnie: ,,S nieizvestnogo vremeni po 1840 god iz Nikolskoj cerk- wi" - CO mozna przetlumaczyc': ,,Z nieznanego czasu, przed 1840 r., z cerkwi SW.Mikdraja". Napis naniesiono najpewniej ok. 1840 r., jako i e W inskrypj i zastosowano twarde znaki, funkcjonujace W jezyku rosyjskim do rewoluj i paidziernikowej. Czy obiekt zostal przenie siony z miejscowej cerkwi p.w. SW.Mikoiaja, czy tez z innej Swi9tyni o tym wezwaniu - nie wiadomo. Cechy stylowe wskazuja jednak na lokalne pochodzenie autora tego niezwyklego obiektu. Dla wielu podlaskich ikon i unickich obrazow charakterystycz- ne sa zlocone, drewniane, polplastyczne aureole otaczajace glowy postaci. Taki detal znany jest z wielu lokalnych zabytkow, szcze golnie tych pochodzacych z XVIII W. Jednym z najstarszych przy- kladow takiej ozdoby jest ikona Znamienje z Topilca, datowana na polowe XVI W. Czy stala sie ona wzorem dla wielu poiniejszych wizerunkdw? Czy W prawos~awnychklasztorach, ktore przetrwab na Podlasiu az do rozbiorow, W klasztorach W Bielsku Podlaskim, Drohiczynie, Zabludowie i Jablecznej istnialy pracownie ,,pisania ikon"? CO staio sie z wyposaieniem prawoslawnych cerkwi po przyjeciu unii brzeskiej? Jak wiemy, W wielu unickich Swiatyruach jeszcze W XVIII W. wizytaj e notowaly obecnoiC ikon, okreSlanych mianem ,,moskiewskich. Szczegolnie dui3 ich liczbe odnotowano W XVII W. Wyznawcy katolicyzmu i unici W XVII i XVIII W. nie- rzadko siegali po prawoslawne ikony. Takie praktyki nie nalezav do rzadkoici. Mozliwa byla zatem droga cerkiewnej ikony poprzez ,,obrazek moskiewski" i wizerunek ,,z ruska malowany" do gldw- nego oltarza katolickiej S ~ i a t ~ nMozemy i ~ ~ . sie domySla6, i e t a h 40 W.F. Wilczewski, Rzeczy ruskie - nloskiewskie W koicidach rzyrnskokatolickich diecezji wileriskiej W Swietle akt wizytacyjnych i inzuentarzy z XVII wieku, ,,Series Byzan- tina", V, Warszawa 2007, S. 106-121.  Unickie ikony na Podlasiu w XVII-XVIII wieku 575 mianem wizytatorzy okreSlali ikony kanoniczne, malowane zgod- nie ze starymi wzorami, czgsto na zlotym tle. Nie wiemy tez, CO sie z owymi ,,moskiewskimi" ikonami stalo W XIX W., kiedy rozwoj podlaskiej ikony zostal przerwany. Moina przypuszczak, ze W pro- cesach orientalizacji podlaskich cerkwi zostaly one usuniete i prze- niesione do cerkwi cmentarnych, gdzie wiele z nich uleglo zniszcze- niu. J u i W 1834 r. sporzadzono urzedowy wykaz cerkwi guberni grodzie15skiej, W ktorych wladze przewidywaly zbudowanie no- wych i k o n o s t a s 6 ~Zapewne ~~. wtedy usunieto z cerkwi w Milej- czycach opisane wyzej krolewskie drzwi ikonostasu i wiele innych podlaskich ikon. Wiele unickich cerkwi przemianowano wowczas na cerkwie cmentarne, tam tez znalazlo sie wyposazenie, W tym t a k e unickie obrazy. Orientalizacja unickich Swiatyn odbywala sie rnimo protestow miejscowej l u d n o ~ c i Taka ~ ~ . polityka znana byla z historii Rosji: po wzieciu Kazania W 1543 r. na rozkaz cara zlikwidowano tatarskie meczety W ciagu zaledwie 40 lat43. Przedstawione tu wybrane dzida sztuki sakralnej to ledwie Slad niegdysiejszego bogactwa kulturowego Podlasia, dowod istnienia ikon wywodzacych sie z roznych warsztatow, funkjonujacych niegdyS zapewne takie na Podlasiu i ziemiach sasiednich. Nie mozna wykluczy6, ze ikony docieraly tei z miejsc odleglejszych, np. z Wdrynia. Warto wspomniek o wielu zachowanych unickich obrazach: SW.Barbary z Drohiczyna, SW.Jana Teologa z Orli, SW. Kosmy i Damiana z Rybol, SW.apostolow Piotra i Pawla z Siemia- tycz i wielu innych. W pierwszym okresie rozwoju ikony podla- skiej, do 1596 r., tworzyli tu zapewne malarze serbscy (balkanscy?), malujacy dla klasztoru supraskiego. DziS nie wiadomo, czy ich dzida, oprocz przypisywanych malarzowi Nektarijowi fi-esk6w z cerkwi W SupraSlu, zachowaly sie na Podlasiu. Byk moie za poSrednictwem owych artystdw trafily do podlaskich cerkwi piek- 4' J. Maroszek, Dziedzictwo unii koicielnej, S. 78 nn. 42 Tamie, S. 80. 43 P. Paszkiewicz, W cieniu tronu i oltarza. Polityka imperialna Rosji i jej aspekty rusyfikacyjne (fazy i przejawy), W: Kultura i polityka, Wptyw polityki rusyfikacyjnej na k;*lture zachodnich rubieiy imperium rosyjskiego (1772 - 1915), red. D. Konstantyn6w, P. Paszkiewicz, Warszawa 1994, S. 20. ne ikony, spo4rod ktorych kilka dotnvalo do naszych czasow. p. przyjeciu unii brzeskiej sztuka sakralna stopniowo zmieniala sw6j wyraz. Ikony ulegaly wplywom sztuki zachodnioeuropejskiej, za- tracajac cechy kanonicznego malarstwa ortodoksyjnego. Nie by1 to proces o charakterze rewolucyjnym, raczej przeciwnie, analiza za- chowanego materialu zabytkowego wskazuje bowiem na powolne zmiany W wystroju unickich cerkwi. Jak sie wydaje, W trakcie tej ewolucji nie usuwano ze Swiqtyri ikon okreglanych W aktach wizy- tacyjnych mianem ,,moskiewskich. Przy obecnym stanie b a d d trudno powiedzied, skqd sie wywodzili autorzy podlaskich ikon unickich, nawet pobiezny przeglqd zachowanych zabytkow pre- zentuje wielk roznorodnoSc' stylistyczna. Na tej podstawie mozna sqdzik, ze dzialalo tu wielu artystow, wywodzacych sie roznych 4rodowisk i ,,nier6wnor'obdarzonych talentem. Nie udalo sie trafi6 na stylistyczne pokrewienstwa z tych dziel z ikonami powstatyrm na Polesiu, Wdryniu czy W dzisiejszej Malopolsce. Z pewnokia temat wymaga wielu jeszcze poglebionych badan, ktore by6 moie pomoga odnaleic' analogie z innymi ogrodkami. Nie bedzie to lat- we, szczegolnie ze po likwidacji unii brzeskiej nastqpila prawdziwa ,,rewoluj a kulturalna". Na Podlasiu W ciagu p6hiecza wzniesiono bardzo wiele cerkwi prawoslawnych, W nich za4 umieszczono iko- ny pochodzqce z rosyjskich warsztatow r6znych miast, nierzadko dziela masowej produkcji. Cala ta akcja rusyfikacyjna skutecznie zmienila kulturowy krajobraz Podlasia, niszczqc dziedzictwo kul- turowe calych pokolen tych ziem.